comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
circuncdamini. xp̃s uobis nihil
proderit : Circumci damini scili¬
cet sicut ipsi uolebant. sicut eis
aquibusdam deprauatis persuasũ
erat. qđ sine his legis operibus.
salui esse non possent: Nam
cum gentes ad xp̃ĩ fidem ita uenirent.
maxime per pauli apostoli predicati¬
onem. sicut uenire debuer̃. ut nullis
euismodi obser uationib onerarentur:
quia & insolita ista maxime circum¬
cisionem grandes actate reformidan¬
tes deterrerentur afide: & non ita
nati ut talibus sacramentis inbueren¬
cur si more pristino proseliti ficrent.
tanquam xp̃s ꝑ illa misttria uenturꝰ
adhuc promitteretur ⁊ Cum ergo
sic uenirent ad fidem. ut iam exgen¬
tibus uenire oportebat. non intelli¬
gentes qui ex circumcisione uene¬
rant cur sibi illa permissa essent.¬
& cur gentibus imponenda non
ẽẽnt: quibusdam carnalib seditio¬
nibus coeperant aeccłam pertur¬
bare. quod gentiles addi popłm
accedentes: non sollẽpinter prosclici

Expanded text:
circumcidamini, Christus uobis nihil circumcidamini, Christus uobis nihil proderit, circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt, ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide, et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more pristino proselyti fierent, tamquam Christus per illa mysteria uenturus adhuc promitteretur — cum ergo sic uenirent ad fidem, ut iam ex gentibus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione uenerant, cur sibi illa permissa essent. et cur gentibus inponenda non essent, quibusdam carnalibus seditionibus coeperant ecclesiam perturbare, quod gentiles ad dei populum accedentes non sollemniter proselyti
Abbreviated transcription (Latin):
illos adquos tales cum eo uenerat.
ctiam circumcid it apostolus: atq
ipse mer cos mortm huus modi
custodiuit. non simulatione fillaci.
sed consilio prudenti: Neq enim
ita natis &e ita institutis. noxia erant
ista : quam uis iam non essent signi¬
ficandis futuris necessaria: Magis
quippe noxium cͣ tanquam noxia
proibere in his omnib usq ad qͦs
omnes illas prophetias implere
uenerat. sic eos initiatos inuenerat.
ut iam decętero qui nulla tali
necessitudine tenerentur. sed ex
diuerso ueluti pariete. id est ex
preputio ad illum angularem
lapidem qui xp̃s. ẽ. conuenirent.
ad nulla talia cogerentur : Si aut̃
his qui excircumcisione uenerant.
talibusq sacramentis adhuc dediti
erant. ultro uellent sicut timothe¬
us conferre congruentiam: ñ
prohiberentur: Uerum si in huiꝰ¬
modi legis operibus putarent
suam spem salutemq contineri:
tanquam acerta perneciae ueca¬
rentur: Vnde est illud apostoli:
Ecce ego paulus dico uobis. quia si

Expanded text:
illos, ad quos tales cum eo uenerat, illos, ad quos tales cum eo uenerat, etiam circumcidit apostolus atque ipse inter eos morem huiusmodi custodiuit non simulatione fallaci, sed consilio prudenti; neque enim ita natis et ita institutis noxia erant ista, quamuis iam non essent significandis futuris necessaria. magis quippe noxium erat ea tamquam noxia prohibere in his hominibus, usque ad quos omnes illas prophetias inplere uenerat. sic eos initiatos inuenerat, ut iam de cetero, qui nulla tali necessitudine tenerentur, sed ex diuerso ueluti pariete, id est ex praeputio, ad illum angularem lapidem, qui Christus est, conuenirent, ad nulla talia cogerentur. si autem his, qui ex circumcisione uenerant talibusque sacramentis adhuc dediti erant. ultro uellent, sicut Timotheus, conferre congruentiam, non prohiberentur, uerum si in huiusmodi legis operibus putarent suam spem salutemque contineri, tamquam a certa pernicie uetarentur. unde est illud apostoli: ecce ego Paulus dico uobis, quia si
Abbreviated transcription (Latin):
re: ipsa adimpletione abstulit ea
ꝑquȩ adhuc promittebatur implen¬
dum quod iam constat impletum:
Tanquam si uerba ista tolleret. nasci¬
turus. passurus. resurrecturus .:
quae cum haec futura essent recte
dicebantur. & institueret dici. natꝰ
est. passus. ẽ. resurrexit. quae illis
completis & obhoc ablatis recte
dicuntur ÷ Sicut ergo ista uerba.
ita illa prioris populi sacramenta.
quia ꝑ cum qui nonuenit legem
& prophetas soluere sed adimplere
iam impleta sunt: ideo tolli mu¬
tariq debuerunt : Quod primis
xp̃ianis qui ex iudȩis crediderant.
donec contra tam diuturnam con¬
suetudinem paulatim ꝑ suaderetur.
atq ad intellectum per fectum
perduceretur: & quia ita nati erant
atq instituti. si uer̃ eos apostoli
patrium ritum traditionẽq serua.¬
re. & eos quibus hoc opus erat.
ut congruerent illorum tarditati
moribusq monuerunt : Inde est
quod timotheum iudea matre
& greco patre natum. propter

Expanded text:
re, ipsa adinpletione abstulit ea, re, ipsa adinpletione abstulit ea, per quae adhuc promittebatur inplendum, quod iam constat inpletum. tamquam si uerba ista tolleret "nasciturus, passurus, resurrecturus," quae cum haec futura essent, recte dicebantur, et institueret dici "natus est, passus est, resurrexit," quae illis conpletis et ob hoc ablatis recte dicuntur. Sicut ergo ista uerba, ita illa prioris populi sacramenta, quia per eum, qui non uenit legem et prophetas soluere sed adinplere, iam inpleta sunt, ideo tolli mutarique debuerunt, quod primis christianis, qui ex Iudaeis crediderant, donec contra tam diuturnam consuetudinem paulatim persuaderetur atque ad intellectum perfectum perduceretur, et quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos apostoli patrium ritum traditionemque seruare et eos, quibus hoc opus erat, ut congruerent illorum tarditati moribusque. monuerunt. inde est quod Timotheum iudaea matre et graeco patre natum propter
Abbreviated transcription (Latin):
tamen aqua & omnis illa actio
corporalis quae agitur cum bap¬
tizamus. & fit & transit. aeterna
est: Ubi rursus etiam illę silla¬
bae. celeriter sonantes & transe¬
untes cumdicitur ds̃. nisidican¬
tur: non consecratur : Haec omĩa
fiunt & transeunt: sonant & tran¬
seunt ÷ Uirtus tamen quae per
ista operatur iugiter manet:¬
& donum spiritale quod per
ista insinuatur. aeternum est:
Qui ergo dicit: si xp̃s legem & pro¬
phctas non soluis set. illa sacram̃ta
legis & prophetarum in xp̃ianorũ
congregationibus & celebrationib
per maneret. potest dicere: si xp̃s
legem & prophas non soluis sec:
adhuc promitteretur nasciturus.
passurus. & resurrecturus: cum
ideo magis hacc non soluerit sed
adimpleuerit. quia iam non pro¬
mittitur inasciturus. passurus.
resurrecturus : quod illa sacra¬
menta quodammodo ꝑsonabant:
sed annuntiatur qđ natus sit:
iam personant: Qui ergo uenit legẽ
& prophetas non soluere sed adimple¬

Expanded text:
tamen aqua et omnis illa actio tamen aqua et omnis illa actio corporalis, quae agitur cum baptizamus et fit et transit, aeterna est: ubi rursus etiam illae syllabae celeriter sonantes et transeuntes, cum dicitur deus, nisi dicantur, non consecratur. haec. omnia fiunt et transeunt, sonant et transeunt; uirtus tamen, quae per ista operatur, iugiter manet et donum spiritale. quod per ista insinuatur, aeternum est. qui ergo dicit: si Christus legem et prophetas non soluisset, illa sacramenta legis et prophetarum in christianorum congregationibus et celebrationibus pennanerent, potest dicere: si Christus legem et prophetas non soluisset, adhuc promitteretur nasciturus, passurus et resurrecturus, cum ideo magis haec non soluerit, sed adinpleuerit, quia iam non promittitur nasciturus. passurus, resurrecturus, quod illa sacramenta quondam personabant, sed adnuntiatur, quod natus sit, ianis aguntur, iam personant. qui ergo uenit legem et prophetas non soluere sed adinple
Abbreviated transcription (Latin):
pręnunti auit promissas. & quas
ritus euangelicus annuntiauit
impletas: aut qui censent cum res
eaedem sint. non eas aliis sacram̃¬
tis annuntiari debuisse completas.
quam his quibus adhuc complen¬
dȩ pręnuntia bantur ÷ Si enim
som uerborum quibus loquimur
protempore commutantur. eadẽq
res aliter annuntiatur facienda.
aliter facta: sicut ista sduo uerba
quae dixi facienda & facta.
nec paribus morarum interual¬
lis. nec hisdem uel totidem lite¬
ris sillabisue sonuer̃. quid mirũ
si aliis mlsteriorum signaculis.
passio & resurrectio xp̃i futura
promissa est. aliis iam facta an¬
nuntiatur. quan do quidem ipsa
uerba futurum & factum. pasfurꝰ
& passus. resurrecturus & resur¬
rexit. nec tendi aequaliter. nec
similiter fonare potuer̃. Quid
enum sunt aliud quitq corporilia
sacramenta. nisi quacdam quasi
uerba uisibilia. sacro scã quidem.
uerumtamen mutabilia & tempo¬
ralia: Ds enim aeternus est nec.

Expanded text:
praenuntiauit promissas, et quas praenuntiauit promissas, et quas ritus euangelicus adnuntiauit inpletas, aut qui censent, cum res eaedem sint. non eas aliis sacramentis adnuntiari debuisse conpletas quam iis, quibus adhuc conplendae praenuntiabantur. si enim soni uerborum, quibus loquimur, pro tempore conmutantur. eademque res aliter adnuntiatur facienda, aliter facta. sicut ista ipsa duo uerba, quae dixi, facienda et facta, nec paribus morarum interuallis nec isdem uel totidem litteris syllabisue sonuerunt: quid mirum, si aliis mysteriorum signaculis passio et resurrectio Christi futura promissa est, aliis iam facta adnuntiatur, quandoquidem ipsa uerba "futurum et factum" "passurus et passus, " "resurrecturus et resurrexit," nec tendi aequaliter nec similiter sonare potuerunt? quid enim sunt aliud quaeque corporalia sacramenta nisi quaedam quasi uerba uisibilia, sacrosancta quidem uerum tamen mutabilia et temporalia? deus enim aeternus est, nec
Abbreviated transcription (Latin):
quando sublege custodiebatur.
&e qđ fidelibus promitatur iniudi¬
tio. iam completum est in exemplo:
ter scrutatores scãrum scriptura¬
rum. utrum tantum profuerit
antiquis iustis fides passuri &
resurrectur xpĩ : quam uel reue
ligebant: quantum nunc ꝓdest
fides passi & resuscitati. an ipsa
effusio sanguinis agnidi quae
facta est sicut ipse dicit promul¬
tis in remissionem peccatorum.
aliquid utilitatis & purgationis.
uel dederit uel addiderit᷑. ẽtiam
his qui hoc futurum credentes.
antequam fieret ex hac uita
emigrauerant : & utrum mors
eus ad liberationem etiam
mortuos uisitauerit : Sed nunc
istam questionem uel pertrac¬
cando discutere uel a liquid in ea
repertum etiam confirmando defi¬
nire. & longum ẽ: & huic operi
non necessarium Alnterim aduersꝰ
calumpniosam imperitiam fausti
demonstrare suffecerit. quanto errore
delirent: qui putant signis sacram̃¬
tisq mutatis. etiam res ipsas esse
diuersas: quas ritus propheticus

Expanded text:
quando sub Lege custodiebatur ; quando sub Lege custodiebatur ; et quod fidelibus promittitur in judicio, jam completum est in exemplo, ter scrutatores sanctarum Scripturarum, utrum tantum profuerit antiqresurrecturi Christi quam uel reuellegebant, quantum nunc prodest fides passi et resuscitati, an ipsa effusio sanguinis agni dei. quae facta est, sicut ipse dicit, pro multis in remissionem peccatorum. aliquid utilitatis et purgationis uel dederit uel addiderit etiam his, qui hoc futurum credentes, antequam fieret, ex hac uita emigrauerant. et utrum mors eius ad liberationem etiam mortuos uisitauerit. sed nunc istam quaestionem uel pertractando discutere uel aliquid in ea repertum etiam confirmando definire et longum est et huic operi non necessarium. Interim aduersus calumniosam inperitiam Fausti demonstrare suffecerit, quanto errore delirent, qui putant signis sacramentisque mutatis etiam res ipsas esse diuersas, quas ritus propheticus
Abbreviated transcription (Latin):
Si machabeos cum ingenti ammirati¬
one prȩferimus. quia ęscas quib
nunc xp̃iani licite utuntur at¬
tingere noluer̃. quia tunc pro
tem̃pore prophetico non licebat:.
quantomagis nunc probaptismo
deb&e: ee. xp̃ĩanis: cum ille fue.¬
rint promissiones rerum
complendarum: Haec sint indicia
completarum: quod enum adhuc
promitatur aeccłae idẽ corpori
xp̃i: & inmanifestatione predicat᷑
& in ipso capite c orporis saluatore.
idest in ipso mediatore dĩ & hominũ
homine. xp̃o iħu: iam utiq comple¬
tum est ÷ Quid enim promittitur.
nisi uita aeterna: ex resurrectione
amortius. : hoc iam complecum
.ẽ. in illa carne. qđ uerbum factũ
est &e habitauit in nobil: Iunc gͦ
& occulta erat fides: Nam eadem
credebant eademq sperabant om̃s
iusti & scĩ. etiam tem porum illorũ.
& promissiua erant illa omnia
sacramenta: omnisq ritus ille sacro¬
rum: Nunc autem reuelata est fides:
inquam conclusus erat populus

Expanded text:
si Machabaeos cum ingenti admiratisi Machabaeos cum ingenti admiratione praeferimus. quia escas, quibus nunc christiani licite utuntur. adtingere noluerunt, quia tunc pro tempore prophetico non licebat: quanto magis nunc pro baptismodebet esse christianus, cum illae fuerint promissiones rerum complendarum, haec sint indicia completarum? Quod enim adhuc promittitur Ecclesiae, id est, corpori Christi, et in manifestatione praedicatur, et in ipso capite corporis Salvatore, id est, in ipso Mediatore Dei et hominum homine Christo Jesu , jam utique completum est. Quid enim promittitur, nisi vita aeterna ex resurrectione a mortuis? Hoc jam completum est in illa carne, quod uerbum caro factum est et habitauit in nobis. tunc ergo et occulta erat fides; nam eadem credebant eademque sperabant omnes iusti et sancti etiam temporum illorum; et promissiua erant illa omnia sacramenta omnisque ritus ille sacrorum. nunc autem reuelata est fides, in quam conclusus erat po
Abbreviated transcription (Latin):
cum suo aduentu xp̃s impleuisset
ablata sunt: & ideo ablata. quia
impleta: Non enim uenit legem
soluere: sed adimplere: Etalia sunt
instituta uirtute ma iora. utilita¬
te meliora: actu faciliora. nume¬
ro pauciora: tanquam iustitia fidei
reuelata. & in libertatem uocatis
filis dĩ iugo seruitutis ablato.
quod duro & carni dedito popõ lo
congruebat : Uerum tam̃ si antiqui
iusti qui sacramentis illis intellige¬
bant uenturam pręnuntia ri
reuelationẽ sidei. ex qua licet ad¬
huc operta & abscondita. munere
tamen pictatis intellecta. etiam
cuine ipsi aueant. quia in hac arai
nemo esse potest iustus: nisi qui ex
fide uiuit: Si ergo antiqui uisti
pro illis pręnuntiatiuis sacram̃tis.
& rerum nondura impletarum
figuris omia dura & horrenda
per peti parati fuerunt. & pleriq
ꝑpessi sunt. si tres pueros danie¬
lemq predicamus quia demensa
regis contaminari noluer̃. qđ erat
contra illius temporis sacramentũ

Expanded text:
cum suo aduentu Christus inpleuisset. cum suo aduentu Christus inpleuisset. ablata sunt. et ideo ablata, quia inpleta; non enim uenit legem soluere. sed adinplere. et alia sunt instituta uirtute maiora, utilitate meliora. actu faciliora. numero pauciora, tamquam iustitia fidei reuelata et in libertatem uocatis filiis dei iugo seruitutis ablato. quod duro et carni dedito populo congruebat. Uerumtamen si antiqui iusti, qui sacramentis illis intellegebant uenturam praenuntiari reuelationem fidei, ex qua licet adhuc operta et abscondita.' munere tamen pietatis intellecta etiam tunc ipsi uiuebant, quia in hac uita nemo esse potest iustus, nisi qui ex fide uiuit: si ergo antiqui iusti pro illis praenuntiatiuis sacramentis et rerum nondum inpletarum figuris omnia dura et horrenda perpeti parati fuerunt et plerique perpessi sunt; si tres pueros Danihelemque praedicamus, quia de mensa regis contaminari noluerunt, quod erat contra illius temporis sacramentum;
Abbreviated transcription (Latin):
bilium consortio colligentur
Quorum sacramentorum uis in enar¬
rabiliter ualet plurimum: Et ideo
contempta sacrilegos facit lmpie
quippe contempnitur. sine qua
non potest perfici pietas ÷ Verumtam̃
quia uisibilia sacramenta pictatis
ineẽ. possunt etiam impiis. sicut
habuisse scm̃ baptismum etiam
magum simonẽ legimus. fiunt
tales quales apostolus ait: Habentes
formam pietatis. uirtutem autem
eius abnegantes: Uirtus autẽ pie¬
catl. e. fiuis priepa ides caricas
decorde puro. & conscientia bona: &
fide non ficta: Unde petriis apostolus¬
cum desacramento are ş nõe domus
adiluuio liberata est loqueretur.
sic & uos inquit. simili forma bap¬
tisma saluos facit: It ne sibi suffice¬
re putarent uisibile sacramentum
ꝑ quod habebant formã pietatis. &
per malos mores perdite uiuendo
uirtutem eius abnegarent: continuo
Proinde prima sacramenta quae ob¬
seruabantur & celebrabantur exlege
p̃nuntiatiua erant. xpĩ uenturi: quȩ

Expanded text:
bilium consortio conligentur: bilium consortio conligentur: quorum sacramentorum uis inenarrabiliter ualet plurimum et ideo contempta sacrilegos facit. inpie quippe contemnitur, sine qua non potest perfici pietas. Uerumtamen quia uisibilia sacramenta pietatis inesse possunt etiam inpiis, sicut habuisse sanctum baptismum etiam magum Simoneum legimus. fiunt tales. quales apostolus ait: habentes formam pietatis. uirtutem autem eius abnegantes. uirtus autem pietatis est finis praecepti, id est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. unde apostolcum de sacramento arcae. in qua Noe domus a diluuio liberata est, loqueretur, sic et uos, inquit. simili forma baptisma saluos facit. et ne sibi sufficere putarent uisibile sacramentum. per quod habebant formam pietatis. et per malos mores perdite uiuendo uirtutem eius abnegarent, continuo  Proinde prima sacramenta. quae obseruabantur et celebrabantur ex lege, praenuntiatiua erant Christi uenturi: quae
Abbreviated transcription (Latin):
negocio. ne silentio preteriren¬
tur: quanta potuimus breuitate
ꝑstrinximus ¶Ceterum menbratim
particulatunq discussa. libros
magnos multosq fecerunt
nihil aliud in eis quam xp̃m pro¬
phetatum ostendentes: Ita fit ut
omnia quae exilla scriptura prop¬
terea putatis non obseruari a xp̃ia
potius reperiantur non obserua
obseruatio prenuntiatio. xp̃i fuit:
Unde quid mirum est. quid absurdũ.
immo quid non. congruum
& consentantum. si post euis cessauit
aduentum: Quicquid ideo fiebat:
ut ciuis prenuntiaret aduentum.
Figure igitur rerum quae ad hoc
obseruabantur. ut ipsa carum ob¬
seruatione uenturus xp̃s prophe¬
tarctur: usq adeo non debent propt̾ea
putari per.xp̃i aduentum nonimpletȩ:
quia illouemiente non obseruantur.
ut nisi iam per aduentum xp̃i imple¬
rentur. ad huc obseruarentur:
In illum autem nomen religionis
seu uerum seu falsum. coagulari
homines possunt: nisi aliquo sig¬
naculorum uel sacramentorum uisi¬

Expanded text:
negotio ne silentio praeterirennegotio ne silentio praeterirentur, quanta potuimus breuitate perstrinximus. ceterum membratim articulatimque discussa libros magnos multosque fecerunt nihil aliud in eis quam Christum prophetatum . ostendentes. ita fit, ut omnia, quae ex illa scriptura propterea putatis non obseruari a christpotius reperiantur non obseruarobseruatio praenuntiatio Christi fuit. unde quid mirum est, quid absurdum, immo quid non congruum et consentaneum, si post eius cessauit aduentum, quicquid ideo fiebat, ut eius praenuntiaret aduentum ? figurae igitur rerum, quae ad hoc obseruabantur, ut ipsa earum obseruatione uenturus Christus prophetaretur, usque adeo non debent propterea putari per Christi aduentum non inpletae, quia illo ueniente non obseruabantur. ut nisi iam per aduentum Christi inplerentur. adhuc obseruarentur. in nullum autem nomen religionis. seu uerum. seu falsum. coagulari homines possunt, nisi aliquo signaculorum uel sacramentorum uisi
Abbreviated transcription (Latin):
dequa dicit apostolus: Si qua igitur
in xp̃o noua creatura. uerera transier̃:
ecce facta sunt noua ⁊ Cum quęris
cur illa singularum quarumq in¬
munditiarũm baptismata quae
in lege precipiuntur non obseru&
xp̃ianus. si xp̃s non uenit legem
soluere sedadimplere rteipondo.
Inde põtius haec non obseruare
xp̃ianum: quia figurae futurorum
erant. quas. xp̃s impleuit ÷ Uenit enĩ
consepelire nos sibi per baptismũ
in mortem. ut quem ad modũ xp̃s
resurrexit amortuis : sic & nos
innouitate uitae ambulemus:
Cum quęris quid causae est ut sceno¬
phegia non sit sollempnitas xp̃ia¬
norum. si lex axp̃o adimpleta. ẽ.
non soluta: respondeo tabernacu¬
lum dĩ fideles cius esse. inquibus
caritatt sociatis & quod ammodo
compactis. habitare dignatur.
& ideo magis illud non obserua¬
ri axp̃ianis. quia iam xp̃s in eccła
sua quod illa figura prophetice
promittebat: impleuit: Et nunc
quidem ista prosuscepto

Expanded text:
de qua dicit apostolus: si qua igitur de qua dicit apostolus: si qua igitur in Christo noua creatura. uetera transierunt; ecce facta sunt noua. cum quaeris, cur illa singularum . quarumque inmunditiarum baptismata. quae in lege praecipiuntur, non obseruet christianus, si Christus non uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo inde potius haec non obseruare christianum, quia figurae futurorum erant, quas Christus inpleuit. uenit enim consepelire nos sibi per baptismum in mortem, ut, quemadmodum Christus resurrexit a mortuis, sic et nos in nouitate uitae ambulemus. cum quaeris, quid causae est, ut scenopegia non sit sollemnitas christianorum, si lex a Christo adinpleta est, non soluta, respondeo tabernaculum dei fideles eius esse, in quibus caritate socialis et quodam modo conpactis habitare dignatur, et ideo magis illud non obseruari a christianis, quia iam Christus in ecclesia sua, quod illa figura prophetice promittebat, inpleuit. Et nunc quidem ista pro suscepto
Abbreviated transcription (Latin):
Immo proptea magis haec xp̃ianus
offerre non debet: quia ea quae
talibus rerum figuris illis prophe
non obseruet xp̃ianus. si xp̃s non
uenit legem soluere sed adimplere:
respondeo : linmo propterea magis
hoc non obseruat xpĩanus: quia quod
illa figurabatur expurgato ueteris
uitae fermento: nouam uitam de¬
monstrans xp̃c impleuit : Cum
queris cur decarne agni xpĩanus
pascha noncelebret. si xp̃s nonuenit
legem soluere sed adimplere: respon¬
deo: Immo propt̾ ea xp̃ianus iam
sic pascha non celebrat: quia id quod
illa figura pręnuntiabatur. agnus
inmaculatus sua passione. xp̃s im
pleuit: Cum quęris quam obcausã
neomenias in lege mandatas non
celebret xpĩanus. si xp̃s nonuenit
legem soluere sed adimplere: respon¬
deolmino propt̾ea iam xpĩanus ista
noncelebrat: quia propter quod pre¬
nuntiandum celebraba tur: iam
xp̃s impleuit: Celebratio enim noue
lunae. prenuntiabat nouam creaturã.:

Expanded text:
Imo propterea magis haec Christianus Imo propterea magis haec Christianus offerre non debet, quia ea. quae talibus rerum figuris illi prophetanon obseruet. christianus. si Christus non uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo: immo propterea magis hoc non obseruat christianus, quia. quod illa figura prophetabatur. expurgato ueteris uitae fermento nouam uitam demonstrans Christus inpleuit. cum quaeris, cur de carne agni christianus pascha non celebret. si Christus non uenit legem soluere. sed adinplere. respondeo: immo propterea christianus iam sic pascha non celebrat. quia id. quod illa figura praenuntiabatur. agnus inmaculatus sua passione Christus inpleuit. cum quaeris. quam ob causam neomenias in lege mandatas non celebret christianus. si Christus non uenit legem soluere. sed adinplere.. respondeo: immo propterea iam christianus ista non celebrat, quia propter quod praenuntiandum celebrabantur, iam Christus inpleuit. celebratio enim nouae lunae praenuntiabat nouam creaturam.
Abbreviated transcription (Latin):
succetdente baptismo. debuit commu¬
tari: quia iam factum . ẽ. quod nunquã
factum erat. ut futurae uitae acternę
in resurrectione xp̃i nobis preberetur
obseruat xpĩanus. quia quod ea
figura prophetabatur. iam xp̃s im
pleuit : In illo quippe habemus
sabbatum qui dixit: Uente ad me
omnes qui laboratis & onerati estis.
& ego uos reficiam: Tollite iugum
meum super uos: & discite ame qm̃¬
mitis sum & humilis corde. & inue¬
nietis requiem animabus ur̃is ÷
Cumqueris quare apĩanus non obser in¬
u et differentiam ciborum quae¬
in lege precipitur. si xp̃s non uenit
legem soluere sed adimplere: respon¬
deo : Immo propterea id non obser¬
uat xp̃ianus: quia quod illis figuris
prophetabatur iam xp̃s impleuit.
non ad mutens ad corpus suum
lia in moribus hominum signifi¬
catum esi : Cum quaeris quare
xpĩanus non animalibus immola¬
tis carnis & sanguinis sacrificia
offerat deo. si xp̃s non uenit legem
soluere sed adimplere: Respondeo:

Expanded text:
succedente baptismo debuit conmusuccedente baptismo debuit conmutari, quia iam factum est, quod numquam factum erat, ut futurae uitae aeternae in resurrectione Christi nobis praeberetur obseruat christianus. quia quod ea figura prophetabatur, iam Christus inpleuit. in illo quippe habemus sabbatum, qui dixit: uenite ad me omnes. qui laboratis et onerati estis. et ego uos reficiam; tollite iugum meum super uos mitis sum et humilis corde, et inuenietis requiem animabus uestris. Cum quaeris. quare christianus non obseruet differentiam ciborum, quin lege praecipitur, si Christus non uenit legem soluere, sed adinplere, respondeo: immo propterea id non obseruat christianus. quia quod illis prophetabatur Christus implevit, non admittens ad corpus suum  animalia in moribus hominum significatum est. 6. Cum quaeritur quare Christianus non, animalibus immolatis, carnis et sanguinis sacrificium offerat Deo, si Christus non venit legem solvere, sed adimplere, respondetur:
Abbreviated transcription (Latin):
m aecclesia post ascensionem xp̃i quis
nesciat.: dequibus paulus dicit:
Et quosdam constituit in aeccła. pri¬
mum apostolos: deinde propbetas.
tertio doctores & cętera: Non itaq
deillis dictum est. lex & prophetae
usq adiohannem: sed dehis quiprimũ
xp̃i aduentum prophetarunt. qui
aduentus impletus. nonutiq ad huc
posset prophetari ⁊ P roinde cumquȩ¬
ris curiam noncir cumcidatur carne
xpianus. si xp̃s non uenit legem solue.¬
re sed adimplere : respondeo: Immo
ideo iam non circumciditur xp̃ianus.
quia id quodeadem circumcisione
prophetabatur. iam xp̃s implcuit ÷
Expoliatio enim carnalis generationis.
quae in illo facto figurabatur. iam
xp̃i resurrectione adimpleta est:
Et quod in nr̃a resurrectione futurum
est.: sac ramento baptismi comindatur:
Nam neq penitus auferri debuit nouȩ
uitae sacramentum. quia restat ad¬
huc in nobis futura resurrectio mor¬
tuorum: It in melius tamen idem

Expanded text:
in ecclesia post ascensionem Christi quis in ecclesia post ascensionem Christi quis nesciat ? de quibus Paulus dicit: et quosdam constituit in ecclesia, primum apostolos. deinde prophetas. tertio doctores et cetera. non itaque de illis dictum est: lex et prophetae usque ad Iohannem. sed de iis. qui primum Christi aduentum prophetauerunt; qui aduentus inpletus non utique adhuc posset prophetari. Proinde cum quaeris, cur iam non circumcidatur carne christianus, si Christus non uenit legem soluere. sed adinplere. respondeo: immo ideo iam non circumciditur christianus. quia id. quod eadem circumcisione prophetabatur. iam Christus inpleuit. expoliatio enim carnalis generationis, quae in illo facto figurabatur. iam Christi resurrectione adinpleta est. et quod in nostra resurrectione futurum est. sacramento baptismi commendatur. nam neque penitus auferri debuit nouae uitae sacramentum. quia restat adhuc in nobis futura resurrectio mortuorum. et in melius tamen idem
Abbreviated transcription (Latin):
implesse: Usq ad eo enim quiequid
per eiusmodi figuras prophetabatur
impletum est. ut iam per illas non pro¬
phetetur : Ad hoc pertinet eciam qđ
ipsedñs ait: lex & prophetae usq
iohannem: Lex enim quae preuarica¬
tores abundanti reatu concludebat.
in eam fidem quae postea reuelataẽ. :
gr̃ã facta est per ih̃m xp̃m. per quem
suꝑ abundauit grã: Ac per hoc¬
im pleta est per grãm liberantem:
quae non implebatur ꝑ litteram
ui benttm ltem in ipsa lege uniuer¬
sa prophetia quae non uerbis sed
etiam quarundam actionum figuris.
saluatoris promittebat aduentum.
ueritas facta est per ib̾m xp̃m: Lex
enim per moysen data. ẽ: grã autem
& ueritas per iħm xp̃m facta est:
Excuuis aduentu. iam regnum dĩ
coepit annuntiari: quiã lex & pro¬
phetae usq adiohannem Lex ut
reos faceret qui desiderarent salutem:
ꝓpbetae ut promitterent saluatorem:
Cęcerum prophetas alios extitisse. iam

Expanded text:
inplesse. usque adeo enim quicquid inplesse. usque adeo enim quicquid per eiusmodi figuras prophetabatur, inpletum est. ut iam per illas non prophetetur. ad hoc pertinet etiam. quod ipse dominus ait: lex et prophetae usque ad Iohannem. lex enim. quae praeuaricatores abundanti reatu concludebat in eam fidem. quae postea reuelata est. gratia facta est per Iesum Christum. per quem superabundauit graimpleta est per gratiam liberantem, quae non implebatur per litteram jubentem. Item in ipsa Lege universa prophetia, quae non tantum verbis, sed etiam quarumdam actionum figuris, Salvatoris promittebat adventum, veritas facta est per Jesum Christum. Lex enim per Moysen data est; gratia autem et veritas per Jesum Christum facta est . Ex cujus adventu jam regnum Dei coepit annuntiari: quia Lex et Prophetae usque ad Joannem; Lex ut reos faceprophetae, ut promitterent saluatorem. ceterum prophetas alios extitisse iam
Abbreviated transcription (Latin):
ta.ẽ. promissio dĩ : Hoc paulo ante
exapło cominemoraui dicente: Quot¬
quot enim promissiones dĩ: in illo
etiam: Idem rursus dicit. Dico enĩ
xpm̃ ministrum fuisse circuncisio¬
nis propter ueritatem dĩ ad confir¬
mandas promissiones patrum:
Quod ergo in prophetis. siue aꝑ te
siue ꝑfiguras uł locutionum uel
actionum promittebatur. in illo
ad impletum est: qui non uenit
sol uere legem & prophetas. sed ad¬
implere: Hoc autem uos non intel¬
ligitis. quia siquaedam facta & cele¬
brationes quae figurae erant uentu¬
ra prenuntiantes. adhuc axp̃ianis
fierent: nihil significaretur. nisi
nondum uenisse quae illis figuris
prenunti abantur: Q uod enim ad¬
huc uenturum prenuntiatur: aut
nondum uenit. aut si iam uenit:
super fluo uel fallaciter prenuntia¬
tur: Qua propter unde uobis ui¬
detur xp̃c non implesse prophetas.
quia nonfiunt axp̃ianis quaedam
quae prophetas abhebreis ut fierent
instituta sunt: inde pocius probatur

Expanded text:
ta est promissio dei. hoc paulo ante ta est promissio dei. hoc paulo ante ex apostolo conmemoraui dicente: quotquot enim promissiones dei, in illo etiam. idem rursus dicit: dico enim Christum ministrum fuisse circumcisionis propter ueritatem dei ad confirmandas promissiones patrum. quod ergo in prophetis siue aperte siue per figuras uel locutionum uel actionum promittebatur. in illo adinpletum est, qui non uenit soluere legem et prophetas. sed adinplere. hoc autem uos non intellegitis. quia, si quaedam facta et celebrationes, quae figurae erant uentura praenuntiantes, adhuc a christianis fierent, nihil significaretur nisi nondum uenisse. quae tum illis figuris praenuntiabantur. quod enim adhuc uenturum praenuntiatur. aut nondum uenit. aut si iam uenit. superfluo uel fallaciter praenuntiatur. quapropter unde uobis uidetur Christus non inplesse prophetas. quia non fiunt a christianis quaedam, quae per prophetas, ab Hebraeis ut fierent. instituta sunt. inde potius probatur
Abbreviated transcription (Latin):
ut depeccato dampnaret peccatum
incarne : ut iusticia legis implere¬
tur in nobis. qui non scđm carnem
ambulamus. sed scđm spiritum:
Ecce qđ  est non ueni legem sol¬
uere : sed adimplere: Quͭa lex enĩ
superbos ctiam preuaricationis
reati deuinxit augendo peccatũ.
cum iub& quod implere non pos¬
sunt: Ipsus legis impletur iusti¬
tia per grãm ĩps in eis qui discunt
Axp̃o mites. ee. atq humiles corde.
qui uenit non legem soluere sed
ad implere : Deinde quia etiam
sub gr̃a positis. in hac mortali
uita difficile  omnimodo implere
quod in lege scriptum est non con¬
sacrificium sacerdos effectus. im¬
petrat nobis indulgentiam etiam
hinc ad implens legem: ut quod
per nr̃am infirmitatem minus
possumus. per illius ꝑfectionem
recupełetur. cuius capitis menbra
effecti sumus: Vnde iohannes
dicit: Filioli haec scribo ꝓo̾bis ũt
iħm iustum. ipse est exoratio pro
peccatis nr̃is: Prophecias autem sic
adimpleuit: cum in eo ueritas fac¬

Expanded text:
peccatum in carne. ut iustitia legis inpleretur in nobis. qui non secundum carnem ambulamus. sed secundum spiritum. ecce quod est: non ueni legem soluere. sed adinplere. quae lex enim superbos etiam praeuaricationis reatu deuinxit augendo peccatum, cum iubet, quod inplere non possunt, ipsius legis inpletur iustitia per gratiam spiritus in eis, qui discunt a Christo mites esse atque humiles corde, qui uenit non legem soluere. sed adinplere. deinde. quia etiam sub gratia positis in hac mortali uita difficile est omni modo inplere. quod in lege scriptum est: non consacrificium sacerdos effectus inpetrat nobis indulgentiam etiam hinc adinplens legem, ut. quod per nostram infirmitatem minus . possumus, per illius perfectionem recuretur. cuius capitis membra effecti sumus. unde Iohannes dicit: filioli. haec scribo nobis. ut gum Christum iustum; ipse est exoratio pro peccatis nostris. Prophetias autem sic adinpleuit, cum in eo ueritas fac
Abbreviated transcription (Latin):
dimittenda. quid aliud uel quid
oportutius ex illis libris cõme¬
more. quam id unde uideis de
hac re interrogantibus dñs ipse
respondit Cũm enim quȩrerent
utrum licerer quacumq exciusa
dimittere uxorem: ait illis:
Non legistis quia qui fecit hominẽ
abinicio masculum. et feminã fecit
eos. & dixit. propt̃ hoc dimitter

Expanded text:
dimittenda quid aliud uel quid dimittenda quid aliud uel quid oportunius ex illis libris conmemorem quam id, unde Iudaeis de hac re interrogantibus dominus ipse respondit? cum enim quaererent, utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis : non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam, fecit eos et dixit: propt
Abbreviated transcription (Latin):
qui fiet solem sium oriri super
bonos et malos. et pluit super iustos
et in ustos: nos imitandam xp̃s
hortatur. ut uindicare nr̃as inui¬
rias neglegamus: et bene faciamus
his qui nos oder̃. ut simus perfecᷤ¬
ti sicut pater nr̃ caelestis perfectꝰ
est: Ualere autem nobis et adre.¬
mittenda debita peocatorum nr̃oꝵ.
qđ aliis ista ultionum debita rela.¬
xamus. Et cauendum ee. nesi hoc
non fecerimus. ne nobis depre.¬
cantibus peccati sghligatio remit¬
tatur. Sic in illis libris uetcrib
scriptum est: Qui uindicari uult.
inueniet adõ uindictam. et pecca¬
ta illius confirmans confirmabit:
Relinque prorimo tuo nocentite:
et tunc depretanti tibi peccata sol¬
uentur: Homo homini reseruat
iram. & adnõ querit medelã carnis:
in hominem similem sibi non ha¬
bet miscđiam. & propeccatis suis
dep̾catur dñm. e et ipse dum caro
fireser uat ͣ & repropitiationem
petit adño. et quis exerabit pro
pcatis illius. : lam de uxore ñ

Expanded text:
qui facit solem suum oriri super qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, nos imitandam Christus hortatur, ut uindicare nostras iniurias neglegamus et benefaciamus his, qui nos oderunt, ut simus perfecti, sicut pater noster caelestis perfectus est. ualere autem nobis et ad remittenda debita peccatorum nostrorum, quod aliis ista ultionum debita relaxamus, et cauendum esse, ne si hoc non fecerimus, nec nobis deprecantibus peccati obligatio remittatur, sic in illis libris ueteribus scriptum est: qui uindicari uult, inueniet uindictam a deo et peccata illius confirmans confirmabit. relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata soluentur. homo homini reseruat iram et a domino quaerit medelam carnis? in hominem similem sibi non habet misericordiam et pro peccatis suis deprecatur dominum? et ipse dum caro sit, reseruat. iram et repropitiationem petit a domino? et quis exorabit pro peccatis illius? Iam uero de uxore non
Abbreviated transcription (Latin):
ficus. & alia multa: Quod autem
temperando auindicta. & diligen¬
do etiam malos dm̃ imitemur:
habes ibi deipso dõ id agente copi¬
osum locum: Ibi namq scriptum
.ẽ.: Multum enim uilere tibi soli
superat semperꝰ Et uirtute
brachi i tui quis contra stabit:
Qm̃ tanquam momentũ staterę
sic ance te est orbes terrarum.
et tanquã gutta roris ante lucani
quae descendit interram: Sed mi¬
sereris omnium qm̃ omiã potes.
& dissimulas peccata hominum
propter poenitenti.am : Diligis
enim omia quae sunt: et nihil horũ
quae fecisti: nec enim odio habens
aliquid constituis ses: Quomodo
ergo posset aliquid per manere
nisi tu uoluisses. aut quod ate uoca¬
tum non esset conseruaretur.c
Parcis enim omnib qm̃ tua sunt
dñe : qui aninas amas: Bonus
enim sp̃s tuus est inomnibus:
Propi quod eos qui exerrant par¬
cibus corripis : et de quibis pecͦ¬
cant admonens alloqueris. ut
relicta malicia credant in te dñe:
Ad hanc benignã pacientiam dĩ

Expanded text:
ficus et alia multa. quod autem ficus et alia multa. quod autem temperando a uindicta et diligendo etiam malos deum imitemur, habes ibi de ipso deo id agente copiosum locum; ibi namque scriptum est: multum enim ualere tibi soli superat semper, et uirtuti brachii tui quis contra stabit? quoniam tamquam momentum staterae sic ante te est orbis terrarum, et tamquam gutta roris antelucani. quae descendit in terram; sed misereris omnium, quoniam omnia potes et dissimulas peccata hominum propter paenitentiam. diligis enim omnia, quae sunt, et nihil odisti horum, quae fecisti; nec enim odio habens aliquid constituisses. quomodo ergo posset aliquid permanere, nisi tu uoluisses, aut quod a te uocatum non esset, conseruaretur? parcis autem omnibus, quoniam tua sunt, domine, qui animas amas. bonus enim spiritus tuus est in omnibus; propter quod eos, qui exerrant partibus, conripis et de quibus peccant admonens adloqueris, ut relicta malitia credant in te, domine. ad hanc benignam patientiam dei,
Abbreviated transcription (Latin):
Vnde idem dicit: Mandatum no¬
uum do uobis. ut uos inuicem
diligatis : ltiq uel omnia uel poe¬
ne omnia quae monuit seu
precepit. ubi adiungebat ego
autem dico uobis: inueniuntur
& in illis ueteribus libris: Ibi
contra iram dictum est. turbatus
.ẽ. prȩ ira oculus meus et melior
est qui iuncit itam quitt̃ qui
capit ciuitatem: Ibi contra uerbũ
durum. plaga flagelli liuorem
faciet: plaga aucem linguae. con¬
fringet ossa: Ibi contra moechiã
cordis: ne concupiscas uxorẽ pro¬
ximi tui: Nonenu ait ne adulte¬
res: sed ne concupiscas: Unde apłs
hoc ex lege commemoratdicens
Nam concupiscentiam nesciebam
nisilex diceret. non concupisces:
Ibi depatientia non resistendi.
laudatur uir prebens ꝑcucienti
se maxillam. et saturatus obpro¬
briis: Ibi de inimico diligendo
dicitur. si esurierit inimĩcus
tuus ciba illum. n sitit. potũ
da illi: hine enimꝰ eͤomimemorauit
apostolus: Et illud inpsalmo: Cũ
his qui oderunt pacem: eram paci¬

Expanded text:
unde item dicit: mandatum nounde item dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis. Itaque uel omnia uel paene omnia, quae monuit seu praecepit, ubi adiungebat "ego autem dico uobis", inueniuntur et in illis ueteribus libris. ibi contra iram dictum est: turbatus est prae ira oculus meus et: melior est, qui uincit iram quam qui capit ciuitatem. ibi contra uerbum durum: plaga flagelli liuorem faciet; plaga autem linguae confringet ossa; ibi contra moechiam cordis: ne concupiscas uxorem proximi tui. non enim ait: ne adulteres, sed: ne concupiscas. unde apostolus hoc ex lege commemorat dicens: nam concupiscentiam nesciebam. nisi lex diceret: non concupisces. ibi de patientia non resistendi laudatur uir praebens percutienti se maxillam et saturatus obp1;obiis. ibi de inimico diligendo dicitur: si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. hinc enim hoc commemorauit apostolus et illud in psalmo: cum his, qui oderant pacem, eram paci
Abbreviated transcription (Latin):
ut quicquid expersona sua in suꝑ
loqueretur: uel ad expositionem
requirendam ualeret. siquid illa
obscure posuisset. uel ad tutius
conseruandum quod illa uoluisset:
Vides quam sit aliter intelligendum
quod ait nonuenisse legẽ soluere
sed adimplere: Scilicoe ut non
quasi semi plena istis uerbis inte¬
graretur. sed ut quod littera iuben¬
te propter superborum p̾sũpuonẽ
non poterit : suadente gr̃a propt̃
humilium confessionem. implere¬
tur oꝑe factorum: non adiectione
uerborum : Fides enim sicut apłs
ait: perdilectionem operatur:
Unde item dicit: Qui enim diligit
alterum. legem impleuit: Istam
caritatem quia ueniens xp̃s per
in manifestatione donauit: qu a
sola caritate iustitia legis posset
impleri. propterea dixit non
ueni legem soluere sed ad implere
Hoc ẽ. nouum testimentum quod
huic dilectioni hereditas regni
caelorum promitatur: quođ in
figuris ueteris cestamenti pro
tẽporum distributione tegebatur

Expanded text:
ut, quicquid ex persona sua insuper ut, quicquid ex persona sua insuper loqueretur, uel ad expositionem requirendam ualeret, si quid illa obscure posuisset, uel ad tutius conseruandum quod illa uoluisset: uides, quam sit aliter intellegendum, quod ait non se uenisse legem soluere sed adinplere, scilicet ut non quasi semiplena istis uerbis integraretur, sed ut, quod littera iubente propter superborum praesumptionem non poterat, suadente gratia propter humilium confessionem inpleretur opere factorum, non adiectione uerborum. fides enim, sicut apostolus ait. per dilectionem operatur. unde item dicit: qui enim diligit alterum, legem inpleuit. istam caritatem quia ueniens Christus in manifestatione donauit, qua sola caritate iustitia legis posset inpleri, propterea dixit: non ueni legem soluere sed adinplere. hoc est nouum testamentum, quo huic dilectioni hereditas regni caelorum promittitur, quod in figuris ueteris testamenti pro temporum distributione tegebatur.
Abbreviated transcription (Latin):
conscribendus preceptus est: Quem
uir bonus prudensq non scriberet.
nisi in animo nimis a uerso atq
ꝑuerso. consilium concor die non
ualeret: Uerumtam̃ auobis ex uri
erroris sacrilega uanitate quęro.
cur displiceat dimittere uxorem.
quam non admatrimonii fidem.
sed ad concupiscentiae crimen haben¬
dã ẽẽ. censetis: Matrimonium quip¬
pe ex hoc appellatum est quod non
obaliuid debeat femina nubere.
quam ut mater fiat: Qđ uobis odio¬
sum est: lo modo enim putatis pãt ẽ
dri uestri tenebrarum pręlio deuic¬
tam: et sub actã etiam carneis
compedibus colligari Sed ut pocius
quod nunc agitur ex plicem : si t̃p̃c
ubi quibusdam anciquis sententis
propositis ad iunxit ł go autem
dico uobis. Neq primorum homi¬
num legem hoc uerborum addi¬
tamento adimpleuit: Neq illam
quae ꝑ moysen data est quasi con¬
trariorum oppositione destruxit:
sed pocius omĩa ex hebreorum lege
commemorata ita commendauit.

Expanded text:
conscribendus praeceptus est: quem conscribendus praeceptus est: quem uir bonus prudensque non scriberet. nisi in animo nimis auerso atque peruerso consilium concordiae non ualeret. uerumtamen a uobis ex uestri erroris sacrilega uanitate quaero, cur displiceat dimittere uxorem, quam non ad matrimonii fidem, sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. matrimonium quippe ex hoc appellatum est, quod non ob aliud debeat femina nubere, quam ut mater fiat: quod uobis odiosum est. eo modo enim putatis partem dei uestri gentis tenebrarum proelio deuictam et subactam etiam carneis conpedibus conligari. Sed, ut potius quod nunc agitur explicem , si Christus, ubi quibusdam antiquis sententiis propositis adiunxit: ego autem dico uobis, neque primorum hominum legem hoc uerborum additamento adinpleuit neque illam, quae per Moysen data est, quasi contrariorum obpositione destruxit, sed potius omnia ex Hebraeorum lege commemorata ita commendauit,
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiam: & siqui eorum. ẽent.
aequitate ac pietate prediti. non
tantum profiterentur: uerum etiã
oporteret. c̃ẽ. prudentes legis
interpretes. & uistos discidũ dis¬
quem ussit libellum repudu
dare. si dimisissec uxorem: Non
cium ei poterat scribi libellus:
nisi ab ipsis per quem hanc occa¬
sionem ex necessitate uenientem
quodam modo inmanus suas. bono
consilio regerent: atq inter ipsũ
& uxorem pacifice agendo. dilec
Qquod si tantum intercederet odiũ
ut erangui emendariq nonpossa
tunc utiq scriberetur libellus.
quia r Nͣndimitteret quam sic odisset.
ut addebitam coniugii caritatem.
nulla prudentium ꝑ suasione reuo¬
caretur ⁊ Si enim non diligitur uxor.
dimittenda est: Qui a ergo dimitten
da non est. diligenda est :Dilectio
autem monendo atq suadendo cõpo¬
ni potest: Hoc facere scriba debebat
iustus & sapiens. qualem in illa pro¬
fessione. ẽẽ. oportebat: adquem ut
ueniretur discordi marito libellus

Expanded text:
sapientiam et si qui eorum essent sapientiam et si qui eorum essent aequitate ac pietate praediti, non taoporteret esse prudentes Legis interpretes et justos discidii disquem jussit libellum repudii dare, si dimisisset uxorem. Non enim ei poterat scribi libellus, nisi ab ipsis, qui per hanc occasionem ex necessitate venientem quodam modo in manus suas bono consilio regerent, atque inter ipsum et uxorem pacifice agendo dilecti suaderent. Quod si tantum intercederet odiu, ut exstingui emendarique non posset, tunc utique scriberetur libellus: quia frustra non dimitteret, quam sic odisset, ut ad debitam conjugio charitatem nulla prudentium persuasione revocaretur. Si enim non diligitur uxor, dimida non est, diligenda est. dilectio autem monendo atque suadendo conponi potest. hoc facere scriba debebat iustus et sapiens, qualem in illa professione esse oportebat. ad quem ut ueniretur, discordi marito libellus
Abbreviated transcription (Latin):
tum. ut edomita ira quae adim¬
moderatam uindictam rapit: iam
qui uellet tranquillus attenderet
quid ipse deberet. quod sibi ad ño¬
relaxari cuperet: ut hac considera¬
tione conseruo debitum ralaxar&:
Nam & illud deuxore. dimittenda
quod dñs precepit. cum atiquis
dictum sit. quicumq dimiserit
uxorem suam. det illi libellum
repudii : Si diligenter intitamur.
uidebimus nonesse contrarium:
Exposuit enim dñs: quid lex uolu¬
erit. cum passim dimittentẽ uxorẽ
iusserit libellum repudii dare:
Meq enim ait qui uoluerit dimit¬
tat uxorem suam cui. ẽẽ. contra¬
rium nondunittere. sed utiq
noleboct dimitti uxorem auiro
qui hanc interposuit morani:
ut indiscidium animꝰ preceps.
libelli conscriptione refractus
absisteret: & qui mali. ẽẽt uxorem
dimittere cogitaret: Presertum
quia ut perhibent apud hebrcos.
scribere litteras hebreas nulli
ftis erat nisi scribis solis. cum
et excellentiorem profiterentur

Expanded text:
tum, ut edomita ira, quae ad intum, ut edomita ira, quae ad inmoderatam uindictam rapit, iam qui uellet, tranquillus adtenderet. quid ipse deberet. quod sibi relaxari a domino cuperet, ut hac consideratione conseruo debitum relaxaret. Nam et illud de uxore non dimittenda, quod dominus praecepit, cum antiquis dictum sit: quicumque dimiserit uxorem suam, det illi libellum repudii, si diligenter intueamur, uidebimus non esse contrarium. exposuit enim dominus, quid lex uoluerit, cum passim dimittenti uxorem iusserit libellum repudii dare. neque enim ait: qui uoluerit, dimittat uxorem suam — cui esset contrarium non dimittere — sed utique nolebat dimitti uxorem a uiro. qui hanc interposuit moram, ut in discidium animus praeceps libelli conscriptione refractus absisteret et quid mali esset uxorem dimittere cogitaret, praesertim quia, ut perhibent, apud Hebraeos scribere litteras Hebraeas nulli fas erat nisi scribis solis, cum et excellentiorem profiterentur