comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nis quȩdam clatis cõnprimenda ut ꝑhumiliationẽ peccatiquõ dẽfalso pix¬
sumpserit discer&: Virissime quippedietũ est anteruinã exaltaturcor &
ante gloriã humiliatur: Et huius forte hominis uoxest in salmo: Egodixi
in abundantia mean on uerbor in seculũ : Deindeiam expertus quid male
habeat suꝑb apre sumptio propriae potestates & quidboni adutoriã gratiae
dĩ: Duẽ in quid inuoluntate tua prestitistide corimeo uirtutẽ auertisti
faciẽ tuã ame & sactussũ conturbatus: Sedsiueilud dehochomine siuede
alio dictũ est extollentis & tamen animȩ & nimiũ tamquã depropriauis tute
considents &iã experimento poenae suerat de monstrandũ quã non bene
se habeat sacta natura siafaciente recesserit : hinc enĩ &iã maxime cõnmen¬
dat᷑ qualebonũ sit dr̃ quando nulli abeorecedentibene est: Quia & qui

Expanded text:
nis quaedam elatio conprimenda, ut per humiliationem peccati, quam de se falso pranis quaedam elatio conprimenda, ut per humiliationem peccati, quam de se falso praesumserit, disceret. uerissime quippe dictum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. et huius forte hominis uox est in psalmo: ego dixi in abundantia mea: non mouebor in aeternum. deinde iam expertus, quid mali habeat superba praesumtio propriae potestatis et quid boni adiutorium gratiae dei, domine, inquit, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem; auertisti autem faciem tuam et factus sum conturbatus. sed sine illud de hoc homine siue de alio dictum sit, extollenti se tamen animae et nimium tamquam de propria uirtute praefidenti etiam experimento poenae fuerat demonstrandum, quam non bene se habeat facta natura, si a faciente recesserit. hinc enim etiam maxime conmendatur, quale bonum sit deus, quando nulli ab eo recedenti bene est, quia et qui
Abbreviated transcription (Latin):
consiteor: estergo alia causa fortassis occultior quȩ meliorib: que scĩ¬
orib reseruatur illius gratia potius quã meritis eorũ: sedia menquanti
ueldonat sapere uelsin&dicere Non mihiuidexur magiel audis futu¬
rũ suisse hominẽ si propterea poss& beneuiuere quia nemo maleui¬
uere suader & cum &innatura poss& & in potestatehabere suella¬
et non consentire suadentia diuuante tamenillo qui supbis resistit.
humilib autẽ dat gratiã : Curitaq tẽptari non siner& quẽ consensu¬
rũ eẽ prerciebat cũid facturusess & propriauolutate ꝑculpã & ordi¬
natus ess & illius ȩquitate ꝑp̾enã  Vt &iã sic ostender & animȩ supbi ae
aderuditionẽ sutbru scõrũ quã recte. uteradir animarũ uoluniatibus
&ia malis cũillȩ ꝑuerse uterentur naturis bonis Necarbitr andũest
quodess& hominẽ deiecturus iste tempiatar. nisi precessiss& in anina homi¬

Expanded text:
confiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior. quae melioribus saconfiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior. quae melioribus saoribusque reseruatur illius gratia potius quam meritis eorum; sed tamen, quantum uel donat sapere uel sinit dicere, non mihi uidetur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere. quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire suadenti adiuuante tamen illo. qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. cur itaque temtari non sineret, quem consensurum esse praesciebat, cum id facturus esset propria uoluntate per culpam et ordinandus esset ad eruditionem futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis bonis? Nec arbitrandum quod esset hominem deiecturus iste temtator, nisi praecessisset in anima homi
Abbreviated transcription (Latin):
pri&as utrũ illic in malo non abusi e sed proprie possit dici & intellegi
sapientes uider& quieã probe nouerunt: Nostameu aꝑtelegim: alio scrip¬
turarũ scarũ locosapientis admalũ non adbonũ : Et dñrdicit sapientio¬
resesse filios seculi filis lucis. ad consolendũ sibim & in posterũ quãuis st aude
non iure nec sane debemus opinarȩ quod serpentẽ sibi ꝑquẽ temptar& per¬
suader etque peccatũ diabulds eleger&: Sed cũ ess & hillo propter ꝑuer¬
sam & inuid ã uoluntatẽ decipiendicupiditas non nisi
ꝑ illud
animal potuit ꝑ quod posse ꝑmissus est : Nocendienĩ uoluntas potestes¬
se a suo quoque animo praua: Non est autẽ potestas nisi adõ: Et hoc
abdita altaq iustitia qm̃ nonẽ iniquitas apuddñ : Sier goqueritur quurdr̃
tem ptari ꝑmiserit hominẽ quẽ temptatore consensurũ esse preciebat alto¬
tudinẽ quide consilueuis pen&rare non possũ. & longe supiuires meas ho ee

Expanded text:
prietas, utrum illic in malo non abusiue, sed proprie possint dici et intellegi sapientes, uiderint, qui eam probe nouerunt. nos tamen aperte legimus alio scripturarum loco sanctarum sapientes ad malum, non ad bonum; et dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis ad consulendum sibimet in posterum quamuis fraude, non iure. Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi. per quem temtaret persuaderetque peccatum, diabolus elegerit; sed cum esset in illo propter peruersam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas nisi a deo et hoc abdita altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud deum. Si ergo quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem. quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse
Abbreviated transcription (Latin):
dubitare ultra non debeat: tam̃e tẽ aeceptabilandeaere
sentantiã nanciscamur: ut tencre eamlone certũ alio¬
sedsimilit̃ ut illiadõ factam animã asser&ur accepisse: quia
singulas singulis ds̃ fȩcit : non era tfacta millis primis operib
inima feminȩ : autsi generelis omniũ animarum nrtiofacta
uenat sicut in hominib: ratio gignendi: reditur ad aliuddurũ
ic molestũ: ut uel angelorũ : uel q indignis simũ est caeli corporei
adnĩuealicuius &sam inferioris elim̃ti filias animas. hominũ essedica¬
anus: ac ꝑ hoc uidendũ est: &ñ lat& q̃ducrum sit quid saltim to¬
errbilius dicipossit : ut rum hoc qd modo dixranin illis primis
lĩ operib unam animã primihominis factã : decuius ꝓpagine
omines hominũ animȩ craearentur annouas. subindeanimas
rimis illis conditionib ubi simul omniaee atasunt: siue mnĩ
aliqua creatura : tãquã in parente ratio animȩ facta sñt: ut

Expanded text:
dubitari ultra non debeat, tam certe acceptabilem de hac re dubitari ultra non debeat, tam certe acceptabilem de hac re sententiam nanciscamur, ut eam tenere, donec certum alised similiter ut ille a deo factam animam adseritur accepisse, quia singulas singulis deus facit, non erat facta in illis primis operibus anima feminae; aut si generalis omnium animarum ratio facta fuerat, sicut in hominibus ratio gignendi, reditur ad illud durum ac molestum, ut uel angelorum uel, quod indignissimum est, caeli corporei uel alicuius etiam inferioris elementi filias animas hominum esse dicamus. ac per hoc uidendum est, etsi latet, quid uerum sit, quid saltem tolerabilius dici possit: utrum hoc, quod modo dixi, an in illis primis dei operibus unam animam primi hominis factam, de cuius propagine omnes hominum animae crearentur, an nouas subinde animas primis illis conditionibus, ubi simul omnia creata sunt. siue enim in aliqua creatura tamquam in parente ratio animae facta sit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
quã s&x todie factus est homo adimaginẽdr̃ non rate
dicitur dm̃ ea facere nunç qu& unc non consũ mauit᷑:
amenĩ tunc animã fecerat quales & nune facit: & id cono
aliquid nouum ereature genus nune facit q̃d tune in suis consur¬
matis operib noncreauit: pec contraillas causales rationes
rerum futurarũ quas uni uersi tati tunc indidit haec eius opera¬
tio est : sed potius secundum ipsas quando quidan corporib hiu¬
manis quorũ & illis primis opcrib ꝓpagatio: continuata succes¬
sionẽ ꝓtenditur: tals congrunt animas in seri quales mune faen
at q inserdt: qua ꝓpt̃ nihiliamtim̃ tis ne contra uerba libra
hulus quac eleprima illa sex dicrũ conditione conscripta sunta
qucliba harũ triũ sententiarũ ꝓbabilit̃ uicerit sentire uidea n¬
mus: Suscipiamus diligentiorẽ ques tionis huius ꝓtracta cub¬
nõ quantũ acdiuuat ds̃ neforte fieri possit ut si non liquidã dequro

Expanded text:
quam sexto die factus est homo ad imaginem dei, non recte quam sexto die factus est homo ad imaginem dei, non recte dici deum ea facere nunc, quae tunc non consummauit. iam enim tunc animam fecerat, quales et nunc facit; et ideo non aliquod nouum creaturae genus nunc facit, quod tunc in suis consummatis operibus non creauit, nec contra illas causales rationes rerum futurarum, quas uniuersitati tunc indidit, haec eius operatio est, sed potius secundum ipsas, quandoquidem corporibus humanis, quorum ex illis primis operibus propagatio continuata successione protenditur, tales congruit animas inseri, quales nunc facit atque inserit. Quapropter nihil iam timentes, ne contra uerba libri huius, quae de prima illa sex dierum conditione conscripta sunt, quaelibet harum trium sententiarum probabilitas uicerit, sentire uideamur, suscipiamus diligentiorem quaestionis huius pertractationem, quantum adiuuat deus, ne forte fieri possit, ut, si non liquidam, de qua
Abbreviated transcription (Latin):
pus meis & caro de carnemea: Quanto enim carius aman¬
iusq: dicer&: & anima deanimamea pontamen hinc tã
nagna quaestio iamsoluta est: ut unum horum manifestũ.
.q tum que teneamus: quã obrem primo uidendũ est : utrũ
cã scripturr. libri huius abxordio ꝑtrrctata: hinc nobis
carum tã quã in parante ꝓlis. sexto illodie factasit cũ his opcri¬
bus aquib: consũmatis & inchoatis. Dr in diesptimo re¬
quieuit si  dixerimus cauendũ est nefrustr diliganter
scriptura conm̃d& : sex dieb consũmas se dm̃ omnia ope¬
rasua quȩ fecit bonaualde : sialiquas ad huc naturas fuerat
creaturus quas nec ipsas nec earũ ibirationes causalit̃ fece¬
rit Nisi intellegatur rationem quidem singplatim facien¬
darum animarũ nascentib: quib:q dandarũ insema ipso
habere non increatura aliqua condidis se: sed quia non
alterius generis creatura est anima quam illius: secundi

Expanded text:
bus meis et caro de carne mea. quanto enim carius amanbus meis et caro de carne mea. quanto enim carius amantiusque diceret: et anima de anima mea! non tamen hinc tam magna quaestio iam soluta est, ut unum horum manifestum certumque teneamus. Quamobrem primo uidendum est, utrum sancta scriptura libri huius, ab eius exordio pertractata, hinc nosarum tamquam in parente prolis sexto illo die facta sit cum his operibus, a quibus consummatis et inchoatis deus in die septimo requieuit, si dixerimus, cauendum est, ne frustra tam diligenter scriptura commendet sex diebus consummasse deum omnia opera sua, quae fecit bona ualde, si aliquas adhuc naturas fuerat creaturus, quas nec ipsas nec earum ibi rationes causaliter fecerit, nisi intellegatur rationem quidem singillatim faciendarum animarum nascentibus quibusque dandarum in se ipso habere, non in creatura aliqua condidisse, sed, quia non alterius generis creatura est anima quam illius, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
uuhominum nascentium. sicut primã fecit : ꝓpterea scripturi.
dealiis tacuit: qm̃ possit qd inuna factum cõmanore tum¬
uiu est : Mam deca eris prudenter intellegi Itaq si oportuit
inuiqnos ꝑhanc scripturã dehacre aliquid magis ammoneri
ineĩ aliquid aliud siebat infemina qd inuiro factũ nonenet:
uiit ex carne animata eius animaducer&ur: nonsicut uiri
lius aliunde corpus aliundeanima: hoc ipsum qsclalio mo¬
do fiebat: scriptuni potiustacere non debuit: ne hoc itidem
actũ putaremus : quod noniam deillo didicerrmus: pro¬
nde quia nondixit &xanima uiri. animã factam essemulieris.
onuenientius creditur eoipsonos similit̃ ad monere uoluis
ihilhinc aliud putare: quãd euri anima nouenemus.
dest similit̃ datã esse mulieri cumprȩsertimess& euidentis¬
sĩ me occansionis locus. ut sinon tune quando formata est:
postea certe dicer&ur. uibiait adam: hoc nunc os deossi¬

Expanded text:
hominum nascentium sicut primam facit, propterea scriptura hominum nascentium sicut primam facit, propterea scriptura de aliis tacuit quoniam posset, quod in una factum commemoratum est, etiam de ceteris prudenter intellegi. itaque si oportuit nos per hanc scripturam de hac re aliquid admoneri, magis, si aliquid aliud fiebat in femina, quod in uiro factum non erat, ut ex carne animata eius anima duceretur, non sicut uiri eius aliunde corpus, aliunde anima; hoc ipsum, quod alio modo fiebat, scriptura potius tacere non debuit, ne hoc itidem factum putaremus, quod iam de illo didiceramus. proinde quia non dixit ex anima uiri animam factam esse mulieris, conuenientius creditur eo ipso nos admonere uoluisse nihil hic aliud putare, quam de uiri anima noueramus, id est similiter datam esse mulieri, cum praesertim esset euidentissimae occasionis locus, ut, si non tunc, quando formata est, postea certe diceretur, ubi ait Adam: hoc nunc os ex ossi
Abbreviated transcription (Latin):
esse hominem aut corporis hõmani: causalem rationẽ tantũ¬
modo factã animȩ aũt nullam: cdmpatius secundũ ipsam sit ho
mo adimaginẽ dĩ : aut certe si non contro uerba scriptur e aꝑte
posita: tamen dureatq: intollerrbilit̃ diceraus uelinea creadi¬
roc sp̃itali quae adhoc tantũ modo creata ess&. factã fuisse animaeia
humane nrtionem. cum ipsa creatura inqua ipsa retio facta dicera
Ponconmemorar& ur inoperib lĩ uel inaliqua creaturo. quae in
illis coninemonureur opcribus factã nrtionẽ animȩ : uel ut in
inquiunt : q̃đ in eius faciem flauerit dr̃: qua illud estucrum
q̃d& anima & homine ꝓpagata est: huic suspicioni facile
occurritur: sienĩ ꝓpt̃ caputant animã mulieris & anin
uiri factam : quia non scriptũ est qd inmnulieris faciem
flauerit ds̃: curcredunt &x uiro animã femineam quan¬
do neid quidem scriptum est᷑ Unde si dr̃ omnes animas

Expanded text:
esse hominem, aut corporis humani causalem rationem tantumesse hominem, aut corporis humani causalem rationem tantummodo factam, animae autem nullam, cum potius secundum mo ad imaginem Dei: aut certe etsi non contra verba Scripturae aperte posita, tamen dure atque intolerabiliter diceremus, vel in ea creatura spirituali, quae ad hoc tantummodo creata esset, factam fuisse animae humanae rationem, cum ipsa creatura, in qua ista ratio facta diceretur, non commemoraretur in operibus Dei; vel in aliqua creatura, quae in illis commemoraretur operibus, factam rationem animae, velut ininquiunt, quod in eius faciem flauerit deus, quia illud est uerum, quod et anima ex homine propagata est. occurritur. Si enim propterea putant animam mulieris ex anima viri factam, quia non scriptum est quod in mulieris faciem sufflaverit Deus, cur credunt ex viro animam quoque feminam, quando ne id quidem scri
Abbreviated transcription (Latin):
ad modũ tenere debeamus Certe enim s&xto die fecit dr̃ ho¬
minem adimaginem suam: ubi &ĩam dictũ est. masculum
& feminam feciteos: Quorumillud superius ubi imagodĩ
on memorrta est secundum animã : hoc aũt ubi sexi
deferentia : secundũ carmm accipiebamus: qm̃ tot ac tan¬
ta testimonia quȩ ibi considerrta atq tnrctata sunt: nos
nonsinebant eodem ipsosex todie &iã formatũ delimo ho¬
minẽ : mulieranq delatere eius accipere: sed hoc postea
factumesse post illa primitus openedĩ: inquib: creauit omis
simul: ꝯuaesiuimus quid de hominis anima crederemus:
Discus stsq: omnib: disceptationis nostrȩpartib illud credebi¬
lius uel tolenrbilius diciunsum est: qđ ipsa hominis anima in
illis operib: facta est : Corpus uero eius inmundo corporeo:
tam quã insemine nrtione cogeremur: contrii uerba seripture
aut sectodie totum factũ dicere : Id est delimouirũ: &e le ecius
lat̾ere feminã : aut in illis sex dicrum operib: nullo modo factum

Expanded text:
 modum tenere debeamus. certe enim sexto die fecit deus hominem ad imaginem suam; ubi etiam dictum est: masculum et feminam fecit eos. quorum illud superius, ubi imago dei commemorata est, secundum animam, hoc autem, ubi sexus differentia, secundum carnem accipiebamus. et quoniam tot ac tanta testimonia, quae ibi considerata atque tractata sunt, nos non sinebant eodem ipso sexto die etiam formatum de limo hominem mulieremque de latere eius accipere, sed hoc postea factum esse post illa primitus opera dei, in quibus creauit omnia simul, quaesiuimus. quid de hominis anima crederemus, discussisque omnibus disceptationis nostrae partibus illud credibilius uel tolerabilius dici uisum est. quod ipsa hominis anima in illis operibus facta est, corporis uero eius in mundo corporeo tamquam in semine ratio, ne cogeremur contra uerba scripturae aut sexto die totum factum dicere, id est et de limo uirum et de eius latere feminam, aut in illis sex dierum operibus nullo modo factum
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ corpus esse: neq enim arbitror eum itadisipuisse. ut
&iam dĩ natunum passibilem c reder&: ut iã non xp̃s
in carnetantum neq: incarne &anima: sed in ipso uerbo
sitꝑ q̃d facta sunt omnia passibilis &commutabilis esse cre¬
latur : q̃d absita corde xp̃iano: Itm cumanimȩ &iã
colorem dar& aercͥum aclucidum: uentum est ad sensus
quibus eam membratim quasi corpus instruere cona¬
is est & ait : hic erit homo interior alius exterior: dupli¬
citer unus habens & illeoculos &aures suas. quib: populus
lñm audire & uidere debuerat habens &c̃deros artus
⁊uibus & incogitationibus utitur. & in somnis fungitur:
eccequib auribus & quib oculis debuit audire &iudore
dñm populus & quibus anima in somnis fungitur : cumseip¬
sum tertulianum quisquã uider& in somnis. nũsquam¬
sedicer& ab eo uisum & cum colocutum. quam ineissim ipsi
non uidis s& postremo sianima seipsamuid& in sõ nis

Expanded text:
deum corpus esse. neque enim arbitror eum ita desipuisse, ut deum corpus esse. neque enim arbitror eum ita desipuisse, ut etiam dei naturam passibilem crederet, ut iam non Christus in carne tantum neque in carne et anima, sed in ipso uerbo, per quod facta sunt omnia, passibilis et commutabilis esse credatur: quod absit a corde christiano. item cum animae etiam colorem daret aerium ac lucidum, uentum est ad sensus, quibus eam membratim quasi corpus instruere conatus est et ait: hic erit homo interior, alius exterior, dupliciter unus; habens et ille oculos et aures suas, quibus populus dominum audire et uidere debuerat, habens et ceteros artus per quos et in cogitationibus utitur et in somnis fungitur. Ecce, quibus auribus et quibus oculis debuit audire et uidere deum populus, quibus anima in somnis fungitur, cum, si ipsum Tertullianum quisquam uiderse diceret ab eo visum, et cum eo locutum, quem vicissim ipse non vidisset. Postremo, si anima seipsam videt in somnis,
Abbreviated transcription (Latin):
nom uel qualis formas conspexerint: sed delus alias & iu
iã diximus
tahis similia & si dr̃ uolucrit ubires uidebitur postolare
dicamus nunc qd dicere coerumus sida nrduce
animarum a parentibus uel non dubitant quidam quod
itasit ueldubitant anitasit. animã tam̃ corpus esse non
audeant credere aut hicere : maxime ꝓpt̃ qi dixi nedm̃
quoq ipsum nihilaliud opinentur esse quã corpus: &¬
si excellentissimũ &sinaturȩ cuiusdam ꝓpriae c&eni suꝑ¬
guedientis corpus tamon: deniq: &tertulianus quia corp:
esse animam credilit: ponob aliud nisi quod eã incorpore¬
am cogitare non potuit. Et ideo timuit nenihiless& si
corpus non ess&: necdedõ ualur talit̃ sapere: quisane qm̃
est autus. Interdum contrir opinionem suã uisan ueri¬
tate supeirtur: quid enim uerius diccrepotuit quamid
q̃d ait quodam loco. Omne corporele passibileest: debu¬
It ergo mutaresententiã quapaulo superius dixcrat. &iã

Expanded text:
nta uel quales formas conspexerint. sed de his alias et multa iam diximus et, si deus uoluerit, ubi res uidebitur postulare, dicemus. nunc quod dicere coeperamus, si de traduce animarum a parentibus uel non dubitant quidam, quod ita sit, uel dubitant, an ita sit, animam tamen corpus esse non audeant credere aut dicere, maxime propter quod dixi, ne deum quoque ipsum nihil aliud opinentur esse quam corpus, etsi excellentissimum, etsi naturae cuiusdam propriae cetera supergredientis, corpus tamen. Denique Tertullianus, quia corpus esse animam credidit non ob aliud, nisi quod eam incorpoream cogitare non potuit et ideo timuit, ne nihil esset, si corpus non esset, nec de deo ualuit aliter sapere: qui sane quoniam est acutus interdum contra opinionem suam uisa ueritate superatur. quid enim uerius dicere potuit quam id, quod ait quodam loco: omne corporale passibile est? debuit ergo mutare sententiam, qua paulo superius dixerat etiam
Abbreviated transcription (Latin):
nisi aeꝑtempus simul nouere at non omneqd moue tus pertem pas: Neces se est
auam perlocũ moueri sicut sibstantiã quȩ mouetur pertempas & locũ prace

Expanded text:
nisi et per tempus simul moueri. at non omne, quod monetur per tempus, necesse est etiam per locum moueri. sicut ergo substantiam, quae mouetur per tempus et locum, prae
Abbreviated transcription (Latin):
dum illã uocem diligimc s: mihi autem adherere cͥõ bonumest aeq
enim tale aliquid est homo ut factus deserente qra fe citeum possit
aliquid agere benetã quam & ipso: sadtota eiui. eti. n naist c aseũ
conuerti a quo factus est: & abeo iustus pius sapiens. beatus que semper
fieri & non recedere: sicut acorporis medico sanari & a ere: quia
medicus corporis operari us fait &x trinsecus seruiens naturae intrin¬
secus operdti sub dõ. quio peretor omnẽ salutem gemino ilo ope¬
re proudentiae de supra locutisumus: nonergo ita sedeb& ho¬
mo addm̃ conuertere atcum abeo factus fuerit iustus absce¬
dat: sedita ut a oillo semper fiat: eo quippe ipio cumabillo non
discedit : eius sibi prae sentia iostificatur & in luminatur & bẽ¬
atificatur operante & ꝟstodiente dõ dimoboe diente sabiee¬
to que dominatur: neque enĩ ut licebamus sicut operatur homo

Expanded text:
dum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque dum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo
Abbreviated transcription (Latin):
sum poss& sicat supra diximus ꝑ agri culturam. costodire aute
nonaduersus inͣ probos aut inimicos qui nullierant. sed fortassis
& custo dire ut tutus esset. Ipsautiq dominatione sua: quae no nest ill
sed nobis bt lis lle quippe nostra seruitute non indig&. nos uero domina¬
tione et s indgaiui ut operetur & custodiatnos: et ide o uerus solus
est dñ: qui non lle ad suan se lainos tram utilitatem salutem que ser¬
uimus : namsinobis indigeraeo is o nonuerus dñs ess& cumpernos
eius aciuuaretur necesitas ub qaaet ipse seruir& : meritoergo ille
lssalmo: dixi inquid d ĩo ds̃ mei: estu: qm̃ bonorum meorum noneges
necitasentiendũ est quod diximus nosilli ad utilitatem nostram
salutemq seruire tamquã aliud ⁊liquid abillo &xspectemus. qua meum
ipsum qui sam ma utilitas & salus nostra est: sicenim eum gratis socun¬

Expanded text:
sum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem sum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, domino: deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secun
Abbreviated transcription (Latin):
so: Uerumtamen ne forte sic dictumsit ut operaretur paradisam sicut
isuperius dictumest naerat homo quio peraretur terram: eadem
quippelocutio est operariterram quae operari para disum: ambigua
sententiam adutrumq tractemus: sienim non est necesse ut accipia¬
mus paradisum costo dire sed pͥara diso. quid ergo inparadiso cđstodi
operaretur interra pera griculturã. inseipso costo dir& perdiciplinã:
Idest sicutei ager oltemperar& colentiseita & ipse praᷤpienti dño suo.
ut sumpto pracepto oboedientiae froctum nonspinas in oboedietiae
redder&: denique qm̃s militudinem a se culti paradisi inseipso cd̾s¬
to dire subditus noluit : similem sibi agrum damnatus accepit: spinas
inquid & tribulos pariat tibi : quod si & illud intellegamus ut paradi¬
sum operaretur & paradisum cõstodir&. operari quidem paradi¬

Expanded text:
so. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut so. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodioperaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradi
Abbreviated transcription (Latin):
abillo persuperbiam abscedat: hoc enĩ apostatare adõ. quod ini¬
tium soperbiae scriptura dicit: Initium Inquit superbiae. homini
apostata readõ quiergo ds̃ est in cõnmatabile bonum. homo
magna conside ratione prudentibus. uitcðsto dir & autem: quid an ipsum pa¬
ra disum. contra quos nullus certe uicinus me tuebatur inuasor. null us
limitis perturbator. nullus fur. nullus adgressor: quomodo ergo intel¬
l& turisumus corporalem paradisum potuisse ab homine corpora¬
liter costo diri sed neque scriptura dixit ut operare tur et cdsto dir& ::
etsumpsit dñs dsͣ hominem quẽ fecit & posuit eum inparadiso opera¬
rieum & costodire: sedutrum ipsom hominem posuit operari hoenĩ
sensit qui inter prȩtatus est ut operaretur: aneundem para disum
operari idest homo paradisum operaretur amgue sonat: & uidetur ma¬
gis exigere locutio : ut nondicatur operarecurparadisum. sed inparadi

Expanded text:
ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod iniab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homomagna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scripEt accepit Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. Sed utrum ipsum hominem posuit operari, hoc enim sensit qui interpretatus est, ut operaretur; an eumdem paradisum operari, id est, ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat: et videtur magis exigere locutio, ut non dicatur, Operaretur para
Abbreviated transcription (Latin):
re: prolnde intellectum ante oculos curprȩter mit tiꝰpͥositus est
quippe homo inparadiso ut operaretur eundem paradi sum. sicut
supra dispatatum est peragriculturam non laboriosam sed delicio sã
& mentem prudentis magna at queutilia cõnmonentem: custo deret
autem eundem paradisum ipsesibi nealiquid admitter& quare
inde me reretur &xpelli: deniq accepit & praeceptum: utsit per
qđ sibi costodiat para disum: Idest: quo conseruato non inde proi¬
ciatur : rate enim quisq: dicitur non cstodisse remsuam. qui
sic egit ut amitter& eam: &iam si alteri saluasit quieam uel inuenit
uel accipere meruit: estalias inhis uerbis sensus. quero puto non iñ merito
prȩponendũ utipsum hominem operaretur ds̃ &custo dir& sicut
enim operatur homo terram non ut eam faciat esse terram. sed
ut cultam atq fructuosam.: sic ds̃ hominem multo mag is quem
ipse creauit ut homosit eũ ipse operatur ut iustus sit : nifhomo

Expanded text:
re. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo
Abbreviated transcription (Latin):
ila pecunia nonideo ess& prohibitio peccatum quia prohibente pote
ratesse dam nosã cũuero illad tangitur qđ nec tangentiobes sec
si non prohiberetur. neccuiquã alteri quando lib& tangeretur. qus¬
re prohabitum est. nisiat ipsius perse bonũ oboe dientia & ipsus ps
se malũ in oboedientiae mons traretor: deniq apcecante nilil alius

Expanded text:
illa pecunia — ideo esset prohibito peccilla pecunia — ideo esset prohibito peccrat esse damnosum. Cum vero illud tangitur, quod nec tangenti obesset si non prohiberetur, nec cuiquam alteri quandolibet tangeretur; quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum obedientiae, et ipsius per se malum inobedientiae monstraretur? 30. Denique a peccante nihil aliu
Abbreviated transcription (Latin):
re coeperimus ab eo ligno qđ malũ nonerat prohibitus est ut ipsa perse
praecepti conseruatio bonũ illiess& & trans gressio malũ ne potuit
melias & dilgentius demonstrari quantũ malũ sit sola in oboedentia:
cũideo reus iniquitatis factus est homo quia eam rẽ tetigit contra pro¬
libitionem qrãsi non prohibitus tetigiss& nonutiq peecas sa nã quidi¬
cit uerbigratia nolitangere hanc herbam siforteuenenosa est mortẽ¬
q prcenuntiat st tegerit: sequitur quidẽ mors contẽtorẽ praces¬
tissed tamen sinemo prohibuiss& atq ille tetigiss& nahilominus
utiq moreretur illa quipperes congrua salutiattȩq eius nonessa
siue in deue tare tur siue nonue taretur. Itemq cũ quisq prolibe ean
pem tang̾e quae non quidẽ tingenti sedille prolubente obesso uele
siquis quã in alienã peccumã misis s& manũ prolibitus abeo cuas erat

Expanded text:
re coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se re coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi qui prohibuit obesset — uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo cuius erat
Abbreviated transcription (Latin):
per praceptum operaretur etcðsto dir&: ita scriptura locuta
est : et sumpsit dñs ds̃ hominemquemfecit: & posuĩeum in paradi¬
so operare eum & custo dire: non quo sopra dictarum creatu¬
ra rum dñs nonesseis̃. sed quia hoc n& propter angelos naprop¬
teralia quaecreata sunt : sed propter hominem scribebatur:
adeum ad monendum quantumei &pediat habere dnm̃ dm̃ hoc
est subeius dominatione oboedienter uiuerequam licentios e
abuti propria potestate: nus quam hoc prius ponere uoluit:
nisicib peruentũ est adeum in paradiso conlocandum operandũ.
& cbsto diendum ut non dicer & sicut cetera omnia superius. &
sumpsitdr̃ hominem quem fecit : sed diceret: & sumpsidñs ds̃¬
ad mortem: qui auero omnia ligna in para diso bona plantauerat qui
fecit ommabona ualde neculla ibinatura malierat qum̃us quã est mali ulla
natura qđ diligentius sidñs uoluerit disseremus cũ deillo serpente dice¬

Expanded text:
per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dice
Abbreviated transcription (Latin):
aute m& secundum animam & secundum corpus id̾tabilis resest . nisi
ad in com mg tabile bonum quod ds̃ est conuersus substiterit forma¬
re utiustus beatus quesit non potest placeredõ: ac per hoc ds̃
idem quicreat hominem uthomosit ipse operatur hominem atq
custodit ut &iam bonus beatus quesit: qua propter qualo cutio¬
ne
dicitur homo operari terrã quaeiã terraerat utorna¬
ta atq fecundasit: ea locatione dicitur ds̃ operari hominem
qui iam homoerat. ut pius sapiens quaesiteum qu ecusto dire:
quod homo sua potes. tate insequã illius supra sedelatatus domi¬
nationem que eius contempnens. tutus esse non possit: pro inde
nullo modo uacare arbitror: sed nos aliquid & magnum aliquid
ad monere quod ab ipso diuini libri huius exordio ex quorta cͦep¬
tus est. In principio fecit dr̃caelum & terram usque ad hunc lo¬
cum: nus quam positum est dñs ds̃ sed tantd modo ds̃: nunc uero
ubi ad iduentum est ut hominem in paradiso constituer&. eum qu e

Expanded text:
autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deus", sed tantum modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque
Abbreviated transcription (Latin):
isutco leret uiri de agri ante istum solarem diem dm̃ dixisse
sut terra producer&: Ita iam non & alioscãe scriptur ue
libro profertur testimonium quod omnia simul ds creaue
sed uicina testificatio paginȩ consequentis & hacrenos
a mon& dicens: Cum factus est dies: fecit ds̃ cuelũ & ter¬
ram & omne uiride agri : Vt istũ diẽ septies intellegas rep&itũ. ut fi¬
rent septẽ dies: & cum audis tunc facta om̃a cũ factus est dies:
illam seneriam uel septenariam repetitionem sine in ter¬
uallis morarumꝰ quetempor alium factam si possis ad pre

Expanded text:
recoleret viride agri ante istum solarem diem Deum dixisse recoleret viride agri ante istum solarem diem Deum dixisse ut terra produceret. Ita jam non ex alio Scripturae sanctae libro profertur testimonium quod omnia simul Deus creaverit ; sed vicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, ut istum diem et septies intellegas repetitum, ut fierent septem dies et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam uel septenariam repetitionem sine interuallis morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, adpre
Abbreviated transcription (Latin):
& cetera: Hos enim magis locutionis modosloquendi consu¬
&udo poscebat: Sed ait: hic est liber creaturae caeli & terra
cum factus est dies: ꝑecitds̃ caelum & terram &omne uiride¬
agri: Tam quamillud in sinuans : cum factus estdics tunc fecis sedm̃
eccelum &terram : &omne uirideagri: Por roautem superior
narratio factumdiem primitus indicat̾eum qui eunumdiem
deputat post quem secundum a dnumerat quo factum est firma¬
pnentum: ꝑt tertiõ quo species terrue maris que digestȩ sunt:
xlignum at que herbem terra produxit : an forte hocil¬
sud est quod in libro superiore moliebamur ostendere . Simul
ndm̃ fecis scomnia : quando quidem narrationisilla conexio
tum s& dicrum ordine creata cuncta & consũmata memoras¬
iuliss&e Nunc ad unumdiem omnia rediguntur nomine cueli
h& terrue: adiuncto &iam sruticum genere nimirum¬
uir propter quod supradiximus ut sifortassis  hac nostra consu¬
sur xudine intellegetur dies : corrigereur lector cumre

Expanded text:
am et omne uiride agri — hos enim magis locutionis modos loquendi consuetudo poscebat -: sed ait: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uirideagri, tamquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse deum caelum et terram et omne uiride agri. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat eumque unum diem deputat; post quem secundum adnumerat, quo factum est firmamentum, et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt et lignum atque herbam terra produxit. an forte hoc illud est, quod in libro suDeum fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia rediguntur nomine coeli et terrae, adjuncto etiam fruticum genere? Nimirum propter quod supra dixi, ut si fortassis ex hac nostra consuetudine intelligeretur dies, corrigeretur lector, cum
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit intueriquod cumposset dig̾ere. hic est liber
creaturue caeli & terrae cum fecit ds̃ calum & terrã
ut incuelo & in terra intellegeremus quicquidineis est.
Sicut loqui diuina scriptura. Consusuit ut nomine cueli&tr
quic quid horum dicere tibi intellegermus & diem siue quem
primitus condidit. siue istum quem prae sentia solis facit non
itadixit. Sed inter posuit diemdicens: cum factus est dies: Ned
Sit alo quutus est ut dicer&. hic est liber creaturae diei &caeli
& terrae tam quam hocor dine quo facta narrantur: neitah
est liber creaturae caeli & terrae cumfactus est dies &caelum

Expanded text:
fuerit intueri, quod, cum posset dicere: hic est liber fuerit intueri, quod, cum posset dicere: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus caelum et terram, ut in caelo et terra intellegeremus quidquid in eis est, sicut loqui diuina scriptura consueuit, ut nomine caeli et terrae quidquid horum diceret, ibi intellegeremus et diem, siue quem primitus condidit, siue istum, quem praesentia solis facit: non ita dixit, sed interposuit diem dicens: cum factus est dies. nec ita locutus est, ut diceret: hic est liber creaturae diei et caeli et terrae, tamquam hoc ordine, quo facta narrantur, nec ita: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies et caelum
Abbreviated transcription (Latin):
factus est & secundus & tertius & ceterius que ad uiii. diẽ :
rarum nunc uniuersam creaturam uoluer it accipi: quȩ¬
ipo test cur addiderit & omne uiride a gri: quod mihiuide¬
tur ideopo suisse. ut significantius intimar& quem diem cõn¬
mendauerit quod ait. cum foctus est dies: Cito enim quis quã
putar& hunc diem lucis corpore aae cõnmendatum: quocir cũ¬
eunte nobis uicisi tudo de urninoc turni que temporis & hibe¬
tur: Sed cum creaturarum conditarum or dinem recoli¬
mus. & inuenimus omne uiride agritertia diecreatum
ante quam sol fier & quiquar tadie factus est cuius prae¬
sentia diẽ siste cotidianus usitatus que ꝑagitur: quando audi¬
mus cum factus est dies Fecit ds̃ caelum & terram & omneuis¬
de agri: uͦmone mur de ipsodie cogitare: quem siue corpora¬
lem nescio qualuce nobis in cognita siue sp̃italem in socixate
unitatis angelicue non tamentalem qualem hic nouimus in¬
tellectu in uestigare contendimus: Illud autem non abre

Expanded text:
factus est et secundus, et tertius, et caeteri usque ad septimum diemrarum, nunc universam creaturam voluerit accipi, quaeri potest cur addiderit, et omne viride agri; quod mihi videtur ideo posuisse, ut significantius intimaret quem diem commendaverit, quod ait, cum factus est dies. Cito enim quisquam putaret hunc diem lucis corporeae commendatum, quo circumeunte nobis vicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. Sed cum creaturarum conditarum ordinem recolimus, et invenimus omne viride agri tertio die creatum, antequam sol fieret, qui quarto die factus est, cujus praesentia dies iste quotidianus usitatusque peragitur; quando andimus, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri; admonemur de ipso die cogitare, quem sive corporalem nescio qua luce nobis incunitatis angelicae non tamen talem, qualem hic nouimus, intellectu uestigare conemur. Illud etiam non ab re
Abbreviated transcription (Latin):
qualit̃ iur urarent sitalia diunitos infiguris dicta lege
Sicut septem spicae et scptem boues
septem annisunt: sicut linteum quãtuor lincis adligatũ
uelud discus plenus uariis animalibus. orbisterrarum
est cumomnibus gentibus: sic omnia e&enr. & multo
magis quaedereb: incorporeis corponilib: signisicantur
non rebus sedimaginibus: poluit tam̃ tertulianus ani¬
mam crescere substantia sicut corpus: asserens &iamti¬
nquꝑ corpus localit̃ eam tendit non inuenit exitum increm̃¬
torum eius quam uult desemine exiguo ȩ quari corporis
quantitati. &ait: seduis cius inquanaturalia pecuba cõ¬
sita ꝑͣtinentur: saluo substantiae modo loquo aprimor¬
io inflata est paulatim cum carne ꝓducitur in membris

Expanded text:
qualiter iudicarent, si talia diuinitus in figuris dicta legerqualiter iudicarent, si talia diuinitus in figuris dicta legerent uel audirent: sicut septem spicae et septem boues septem anni sunt, sicut linteum quattuor lineis alligatum uelut discus plenus uariis animalibus orbis terrarum est cum omnibus gentibus, sic omnia cetera et multo magis, quae de rebus incorporeis corporalibus significantur non rebus, sed imaginibus. Noluit tamen Tertullianus animam crescere substantia sicut corpus, adserens etiam tiper corpus eam localiter tendit, non inuenit exitum incrementorum eius, quam uult de semine exiguo aequari corporis quantitati, et ait: sed uis eius, in quo naturalia peculia consita retinentur, saluo substantiae modulo, quo a primordio inflata est, paulatim cum carne producitur.
Abbreviated transcription (Latin):
similit̃ falso uid&. pam& hoc potest uidere: sed absit
ut eam talem cum euigilauerit credat: alioquin quan¬
dose alit̃ uiderit q̃d magis crebrum est: aut mutataera
anima eius: aut nec tunc animȩ uid&ur substantia socl
imago corporis inrorporea : quac miro molo sicut inco¬
ntatione formatur: quis enim & hiops non pȩne scm¬
ꝑ nigrum seuidit in somnis: aut siinaliose colore uidit
non magis miratus est si fuit cum illo memoria acrio
tam̃ colore ac lucido nescio utrumscum quamuidis¬
s&: & sinumquam istum legiss& uel audiss&: quiel qrõ
ducuntur homines talibus uisis. & descripturis nobis
uolunt prȩscribere tale aliquid essenonanimam
sed ipsum diñ qualis figuralit̃ scorũ spiritibus demons¬
tratus est Qualis &iã insermone algorico cõnponitur
similia quippesunt illa uisa talibus chetis ac sic erant
constituentes incordesuo simulacrr uanae opinionis.
pec intellegentes itascõs desuis uisds talibus iudicasse

Expanded text:
similiter falso videt? Nam et hoc potest videre: sed absit ut eam talem, cum evigilaverit, credat; alioquin quando se aliter viderit, quod magis crebrum est aut mutata erit anima ejus, aut nec tunc animae videtur substantia, sed imago corporis incorporea, quae miro modo sicut in cogitatione formatur. Quis enim Aethiops non pene semper nigrum se vidit in somnis; aut si in alio colore se vidit, non magis miratus est, si fuit cum illo memoria? Aerio tamen colore ac lucido nescio utrum se unquam vidisset, si nunquam istum legisset, vel audisset. 43. Quid, quod ducuntur homines talibus visis, et de Scripturis nobis volunt praescribere, tale alised ipsum deum, qualis figuraliter sanctorum spiritibus demonstratus est, qualis etiam in sermone allegorico ponitur. similia quippe sunt illa uisa talibus dictis. ac sic errant, constituentes in corde suo simulacra uanae opinionis nec intellegentes ita sanctos de suis uisis talibus iudicasse,
Abbreviated transcription (Latin):
gentibus manere narrantur: ubiergo eratiste fonsaut ista
flumina quando ille unus maximus ascendebat deterra. & in ri¬
gabat omne faciem terrae : certeenim tunc nongeon quidicitur
ulusunus gxillis .iiii. rigabat aegyptum quando fonsascende
deterra : & non aegyptum tantum : sed omnem faciem
ue saciabat: An primo dm̃uoluis se credendum est uno fonte
naximorigare omnem terram. ut illa quae in ea principa¬
iter condiderat accepto umoris adiutorioiam &iam pertẽ

Expanded text:
gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per t