comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nus. quã lippiens ocłs. Digitus exigua
quȩdã resẽ. ocłs magnifica. multũ po¬
test. Et tam̃ melius ẽ digitũ ẽẽ & sanũ
ẽẽ quã ocłm eẽ & ꝑturbari. lippire. ex¬
cecari. Non gͦ querat quisq incorpore
xp̃i nisi sanitatẽ. Scđ̾m sanitatẽ habe¬
at fidẽ. Ex fide mundat᷑ cor eius. Ex
mundatione cordis uidebit illã faci¬
em de qua dictũ ẽ. Beati mundicor¬
e diaboli pena futura ꝓpħa
cõmemorans ait. Contritus est
malleus uniuersȩ terrȩ. Malleu̾ uni¬
uersȩ terrȩ diabolũ uoluit intelligi.
De ipso malleo in manu dñi posito idẽ
in potestate dĩ tundunt᷑ ductiles tubȩ
ut resonent laudes di. Uidete quẽadmo¬
dũ audeo dicere fr̃s mei. De isto malleo
etiã apłs tundebatur. In magnitudine
inquit reuelationũ ne extollar. datus ẽ
michi stimulus carnis meȩ angłs satha¬
nȩ qui me colaphizet. Ecce tunditur.
Uideamus quẽadmodũ sonet. Propt̾

Expanded text:
nus, quam lippiens oculus. Digitus exigua nus, quam lippiens oculus. Digitus exigua quaedam res est; oculus magnifica, multum potest: et tamen melius est digitum esse et sanum esse, quam oculum esse et perturbari, lippire, excaecari. Non ergo quaerat quisque in corpore Christi nisi sanitatem. Secundum sanitatem habeat fidem; ex fide mundatur cor ejus , ex mundatione cordis videbit illam faciem de qua dictum est, «Beati mundo cor diaboli poena futura propheta commemorans ait, Contritus est malleus universae terrae . Malleum universae terrae, diabolum voluit intelligi. De ipso malleo in manu Domini posito, id est, in potestate Dei, tunduntur ductiles tubut resonent laudes Dei. Videte quemadmodum audeo dicere, fratres mei, de isto malleo etiam Apostolus tundebatur: «In magnitudine,» inquit, «revelationum ne extollar, datus est mihi stimulus carnis meae angelus satanae, qui me colaphizet.» Ecce tunditur; videamus quemadmodum sonet: «Propter
Abbreviated transcription (Latin):
rat molestũ erat infirmo. rogauit
medicũ ut auferret. Quomodo cum
medicus apponit uisceribꝰ aliquod
forte epithema molestũ &ardens. Inde
tam̾ curandus ẽ ille cuiꝰ uscera tume¬
bant. Cũ ille ardere ceꝑit & crucia¬
ri medicamento rogat medicũ ut au
ferat. M edicus autẽ consolat᷑. monet
patientiã. quia nouit quã sit utile
dicit. Propt̾ quod ter rogaui ait. ut
auferret eũ a me. hoc ẽ dicere. Roga¬
ui medicũ ut auferret molestũ epithe-¬
ma quod michi apposuerat. s audiui
uocẽ medici. Et dixit michi. Sufficit
tibi grã mea. nam uirtus in infirmi-¬
tate ꝑficitur. Ego noui quid apposue¬
rim. Ego noui unde egrotes. ego no¬
tionũ nisi acciꝑet angłm sathanȩ qui se
colaphi cet. quis de se possit eẽ securus:
Tutius uidetur ambulare. qui minus
accȩpit. S siñ ꝑuerse querat quod rec¬
te ñ accepit querat sine quo ñ potest
ẽẽ incorpore. xp̃i. aut sine quo male ẽ
illic. Tutior enĩ ẽ in corpore digitus sa¬

Expanded text:
rat, molestum erat infirmo; rogavit medicum ut auferret. Quomodo cum medicus apponit visceribus aliquod forte epithema molestum et ardens, unde tamen curandus est ille cujus viscera tumebant; cum ille ardere coeperit et cruciari medicamento, rogat medicum uferat; medicus autem consolatur et monet patientiam, quia novit esse utile izet. Propter quod ter Dominum rogavi,» ait, «ut auferret eum a me.» Hoc est dicere, Rogavi medicum, ut auferret a me molestum epithema quod mihi apposuerat. Sed audi vocem medici: «Et dixit mihi, Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur» . Ego novi quid apposuerim, ego novi unde aegrotes, ego notionum, nisi acciperet angelum satanae qui se colaphizaret; quis de se possit esse securus? Tutius videtur ambulare qui minus accepit, sed si non perverse quaerat quod recte non accepit: quaerat sine quo non potest esse in corpore Christi, aut sine quo male est illic. Tutior est enim in corpore digitus sa
Abbreviated transcription (Latin):
apłs quanuus ex ꝑsecutore factus p̾
dicator ab undantiorẽ grãm consecu¬
tusẽ in om̃i labore apłico quã ceteri
apłi. Ut magis ds̃ ostenderet suũ
cẽ quod dat non hominis quomodo
solent medici potentiã artis suȩ in
om̃ibus laboraret. Excellentissime
gͦ giẽ fuit. Et uidetis fr̃s quia modo
coapłoꝵ eius. Alii enĩ non scripserunt.
s tantũ locuti sunt in ȩccłia. Nam quȩ
ꝓferunt᷑ ab errantibꝰ sub nomine ipsoꝵ
quia non sunt ipsoꝵ imꝓbant᷑. nec ac¬
ceptantur ab ȩccł̃ia. Alii autẽ qui scͥp¬
serunt nec tantũ nec tanta grã scripse¬
runt. Cũ gͦ eẽt magnȩ grẽ & magna
dona meruisset a deo qui dicit: Prop¬

Expanded text:
s quamvis ex persecutore factus sit praedicator, abundantiorem gratiam consecutus est in omni labore apostolico, quam caeteri apostoli, ut magis Deus ostenderet suum esse quod dat, non hominis. Quomodo solent medici potentiam suae artis in omnibus illis laboraret . Excellentissimae ergo gratiae fuit. Et videtis, fratres, quia modo coapostolorum ejus. Alii enim non scripserunt, sed tantum locuti sunt in Ecclesia: nam quae proferuntur ab errantibus sub nomine ipsorum, quia non sunt ipsorum, improbantur, nec acceptantur ab Ecclesia. Alii autem qui scripserunt, nec tantum, nec tanta gratia scripserunt. Cum ergo esset magnae gratiae, et magna dona meruisset a Deo, quid dicit quo
Abbreviated transcription (Latin):
xltatio de abundantia grarũ quã
sit timenda ne quis de dono d̃ĩ
Iuꝑbiat s magis seruet humilitatem
& faciat quod scriptũ ẽ quanto mag¬
nus es tanto humilia te in om̃ibus &
corã deo inuenies gr̃am. Quã gͦ sit

Expanded text:
ltatio de abundantia gratiarum quam sit timenda, ne quis de dono Dei superbiat, sed magis servet humilitatem, et faciat quod scriptum est, «Quanto magnus es, tanto humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam» :
Abbreviated transcription (Latin):
er angelos tẽ dñs loquebat᷑. ꝑange¬
los filiꝰ dei loquebat᷑. mediator dei
& hominũ futurus ex semine abrahȩ suũ
disponens aduentũ. ut inueniret a qͥb
recipet᷑ confitentes reos. quos lex ñ imple-¬
ta fecerat transgressores. Unde & apłs di
sita ẽ. donec ueniret sem̃ cui reꝓmissum
ẽ. disposita ꝑ angelos in manu mediato
ris. Qd̃ autẽ ñ alique ex angelis dicit
lud pascha int̃fectione agni. hinc illa om¬
nia quȩ de xꝑo uenturo in carne atq
passuro. sel& reresurrecturo in lege figu¬
rant᷑. quȩ data ẽ in edictis angeloy. in qͥ¬
do sꝑc sc̃s. Aliquando sine ulla distinctio¬
ne ꝑsone ds̃ ꝑ illos figurabat᷑. ꝙ si uisibilib
& sensibilib formis apparens ꝑ creaturam
tam̃ suam. ñ ꝑ substantiã suam. Cui uiden¬
do corda mundant̃. ꝑ hec om̃ia que oculis
uident᷑. & aurib audiunt

Expanded text:
ergo tunc Dominus loquebatur, per Angelos Filius Dei, mediator Dei et hominum futurus ex semine Abrahae suum disponebat adventum, ut inveniret a quibus reciperetur, confitentes se reos, quos lex non impleta fecerat transgressores. Unde et Apostolsita est, donec veniret semen cui promissum est, dispositum per Angelos in manu Medi. Quod autem non aliquem ex Angelis dicit lud Pascha in interfectione agni : hinc illa omnia quae de Christo venturo in carne atque passuro, sed et resurrecturo in lege figurantur, quae data est in edictis Angelorum, in q sanctus, aliquando sine ulla distinctione personae Deus per illos figurabatur, etsi visibilibus et sensibilibus formis apparens, per creaturam tamen suam, non per substantiam, cui videndae corda mundantur per haec omnia quae oculis videntur et aurib
Abbreviated transcription (Latin):
N hiis uerbis apparet. quantã non so¬
lũ curã sc̃arũ plebiũ ẽẽ uoluerit.
ministrare necessaria sc̃ĩs dĩ seruis.
consiliũ in hoc dans. quia hoc magis
ipsis qui hȩc faciebant pilerat: quã illis
enga quos faciebant. Illis enĩ aliud pro¬
derat: idẽ hoc erga se obsequio fr̃m suo¬
rũ sc̃e uti. Nec ꝓpt̾ hoc deo seruire.
nec ista sumere. nisi ad supplendã ne-¬
cessitatẽ: non ad pascendã pigritiam.
S etiã suã curã beatus apłs tantã
dicit in hac ministratione. quȩ nunc
ꝑ titũ transmittebatur. ut comitẽ ꝑe¬
grinationis suȩ. ꝓpt̾ hoc cõmemora.¬
ret. ordinatũ ab eccłiis boni testimo¬
nii hominẽ dĩ. Cuiꝰ laus inquit in
eugłio ẽ. ꝑ om̃s eccłias. Et ad hoc dicit
illũ ordinatũ comitẽ sibi: ut deuita¬
ret hominũ rep̾hensiones. Ne sine
testimonio sc̃oꝵ. in hoc ministerio so¬
cioꝵ tanquã sibi acciꝑe. & in suos si¬
nus conuertere ab infirmis uł impi¬

Expanded text:
rbis adparet, quantum non solum curam sanctarum plebium esse uoluerit ministrare necessaria sanctis dei seruis, consilium in hoc dans, quia hoc magis ipsis qui hoc faciebant proderat quam illis erga quos faciebant — illis enim aliud proderat, id est hoc erga se obsequio fratrum suorum sancte uti nec propter hoc deo seruire nec ista sumere nisi ad supplendam necessitatem, non ad pascendam pigritiam — sed etiam suam curam beatus apostolus tantam dicit in hac ministratione, quae nunc per Titum transmittebatur, ut comitem peregrinationis suae propter hoc commemoret ordinatum ab ecclesiis, boni testimonii hominem dei, cuius laus, inquit, in euangelio est per omnes ecclesias. et ad hoc dicit illum ordinatum comitem sibi, ut deuitaret hominum reprehensiones, ne sine testimonio sanctorum in hoc ministerio sociorum tamquam sibi accipere et in suos sinus conuertere ab infirmis et inpi
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ uolumꝰ intelligi in hocti¬
scilicet oleaster factus ẽ particeps pin¬
guedinis olee. ñ olea facta ẽ particeps
a maritudinis oleastri. Nã in eo qd̃
de xꝑo ueracit̃ scriptus ẽ titulus rex
iudeoꝵ. qͥ sunt intelligendi uidei.
nͥ sem̃ abrahȩ. filu ꝓmisionis. qͥ sunt etiã
filii dei. sed qͥ filu ꝓmissionis deputant᷑
in semine. & gentes erant qͥb dicebat.

Expanded text:
magnum volumus intelligi in hoc tintium? Quia scilicet oleaster factus est particeps pinguedinis oleae, non olea particeps facta est amaritudinis oleastri . Nam in eo quod de Christo veraciter scriptus est titulus, Rex Judaeorum, qui sunt intelligendi Judaei, nisi semen Abrahae, filii promissionis, qui sunt etiam tolus, hi filii Dei; sed qui filii promissionis, deputantur in semine . Et Gentes erant quibus dicebat,
Abbreviated transcription (Latin):
no integritas illiꝰ ciuitatis expectet. Prop.¬
t̃ hoc ait apłs instaurari omĩa in xꝑo.
que in celis sunt & que in t̾ris in ipso.
Instaurant᷑ qͥppe que in celis st̃. oũ id
qd̃ inde cin angłis lapsũ ẽ ex hominib
reddit᷑. Instaurant᷑ autẽ que in t̃ris sõ.¬

Expanded text:
no integritas illius civitatis exspectet. Proptno integritas illius civitatis exspectet. Propter hoc ait Apostolus instaurari omnia in Christo, quae in coelis sunt, et quae in terris, in ipso . Instaurantur quippe quae in coelis sunt, cum id quod inde in angelis lapsum est, ex hominibus redditur: instaurant
Abbreviated transcription (Latin):
ue in scĩs anglis & uirtutib ridion.
dei ẽ eccła tc̃ nobis sicuti ẽ in notescet:
cũ ei coniuncti fuerimꝰ in finẽ ad simul
habendã beatitudinẽ sc̃pit̃nã. Ista uͦ que
ab illa ꝑegrinat᷑ in t̃ris. eo nobis notior
ẽ qd̃ in illa sumꝰ. & qr hominũ ẽ qd̃ & nos
sumꝰ. Hec sanguine mediatoris nullũ
habentis peccatũ. ab om̃i ẽ redẽpta pec¬
cato. Eius uox ẽ. Si ds̃ ꝓ nobis. qͥs contͣ
nos: Qui filio ꝓpͥo ñ peꝑcit. sed ꝓ nobis
om̃ib tradidit eñ. Non enĩ ꝓ angelis
mortuus ẽ xꝑc. Sed ideo etiã ꝓ angelis
fit qͥcqͥd hominũ ꝑ eiꝰ mort̾ẽ redimit᷑ &
liberat᷑ a malo. qm̃ cũ eis quodã mͦ redit
in gr̃a post inimicitias quas int̃ homi
nes & scõs angłos peccata fecerunt. &¬
ex ipsa hominũ redẽptione ruine illeꝰ
angelice detrm̃ta reparant᷑. Et utiq
no uer̃t angłi sc̃i docti de deo. cuiꝰ uerita¬
tis et̃na contẽplatione beati sunt. quan¬
ti numeri supplem̃tũ de genere huma

Expanded text:
e in sanctis Angelis et Virtutibus Dei est Ecclesia, tunc nobis sicuti est innotescet, cum ei conjuncti fuerimus in finem, ad simul habendam beatitudinem sempiternam. Ista vero quae ab illa peregrinatur in terris, eo nobis notior est, quod in illa sumus, et quia hominum est, quod et nos sumus. Haec sanguine Mediatoris nullum habentis peccatum, ab omni redempta est peccato, ejusque vox est, Si Deus pro nobis, quis contra nos? Qui Filio proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum . Non enim pro Angelis mortuus est Christus. Sed ideo etiam pro Angelis fit, quidquid hominum per ejus mortem redimitur et liberatur a malo, quoniam cum eis quodammodo redit in gratiam, post ines et sanctos angelos peccata fecerunt; et ex ipsa hominum redemptione ruinae illius angelicae damnum reparatur; et utique noverunt angeli sancti docti de Deo, cujus veritatis aeterna contemplatione beati sunt, quanti numeri supplementum de genere h
Abbreviated transcription (Latin):
t thimotheũ ꝓpterea circũcidit.
ne iudeis ꝙ maxime cognationi
eius mat̃ne sic uiderent᷑ qͥ ex gentib in
xꝑm crediderant detestari circũcisionẽ
sic̃ ydolatria detestanda ẽ. cũ illã deus
fieri p̃ceꝑit. hanc sathanas ꝑsuaserit.
Et thitũ ꝓpterea ñ circũcidit. ne occa¬
sionẽ daret eis qͥ sine illa circũcisione
dicebant credentes saluos ẽẽ ñ posse. &
ad deceptionẽ gentiũ hoc etiã paulũ
sentire iactabant. Quod ipse satis
significat. ubi ait. Sed neq thitus qͥ
mecũ erat cũ ẽẽt grecus cõpulsus ẽ cir¬
cũcidi. Propt̃ subintroductos autem
falsos fr̃s qͥ subintroier̃t ꝑserutari li¬
bertatẽ nr̃am ut nos in seruitutẽ re¬
digerent: quib neq ad horã cessimus
subiectiom. ut ueritas eugłit ꝑmane¬
at ad uos. Hic apparet qͥd eos capta¬
re intellexerit ut ñ faceret qd̾ in thi
motheo fecerat. & qd̃ ea libertate facere
poterat. qua ostenderat illa sacram̃ta
nec tanꝗͣ necessaria debere appeti. nec

Expanded text:
t Timotheum propterea circumcidit, ne Iudaeis et maxime cognationi eius maternae sic uiderentur, qui ex gentibus in Christum crediderant, detestari circumcisionem, sicut idolatria detestanda est, cum illam deus fieri praeceperit, hanc satanas persuaserit; et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis, qui sine illa circumcisione dicebant credentes saluos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire iactarent. quod ipse satis significat, ubi ait: sed neque Titus, qui mecum erat, cum esset Graecus, conpulsus est circumcidi, propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierant perscrutari libertatem nostram, ut nos in seruitutem redigerent, quibus nec ad horam cessimus subiectione, ut ueritas euangelii permaneat ad uos. hic apparet, quid eos captare intemotheo fecerat, et quod ea libertate facere poterat, qua ostenderat illa sacramenta nec tanquam necessaria debere appeti, nec
Abbreviated transcription (Latin):
transiture erant umbrȩ luce ueniente.
ideo dixit libera sara que significabat
liberam ciuitatẽ. eui rursus alio modo
significande etiam illa umbra seruiebat.
eice ancillam & filiũ eius. Non enĩ
heres erit filius ancille cũ filio meo ysa¬
tẽ ciues terrene ciuitatis peccato uici¬
ata natura. cȩlestis uͦ ciuitatis ciues pa¬
rit a peccato naturã liberans gr̃a. Un¬
de illa uocant᷑ uasa ire. ista uasa miscda.
Significatũ ẽ hoc etiam in duob filiis
abrahe. qd̃ unus de ancilla quȩ dice
bat᷑ agar scd̾m carn̾e natus ẽ ismael.
alt̃ autẽ de sara libera scdm reꝓmissi¬
Clectione ex tractatu p exix.

Expanded text:
transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isatem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, qbatur Agar, secundum carnem natus est Ismahel; alter est autem de Sara libera, secundum promissic
Abbreviated transcription (Latin):
Hic aꝑtior ꝓmissio ẽ de uocatione
gentiũ in ysaac id est in filio ꝓmissi¬
onis. quo significat᷑ gra ñ natura. qr
de sene & anu sterili ꝓmittit᷑ filiꝰ. Quã¬
uis enĩ & naturalẽ ꝓcreationis excursũ.
ds̃ oꝑetur ubi tam̃ euidens opꝰ ẽ dei
uiciata ꝙ cessante natura. ibi euiden¬
tiꝰ intelligit᷑ gr̃a. Et qr hoc ñ ꝑ genera¬
tionẽ sed ꝑ regen̾ationẽ futurũ erat.
ideo tc̃ imꝑata ẽ circũcisio. quando de
sara ꝓmissus ẽ filius. Et qd̃ om̃s ñ solũ
filios uerũ etiã seruos uernaculos. ꝙ̃
empticios circũcidi iubet. ad om̃s istã
gr̃am ꝑtinere testat᷑. Quid enĩ aliud
circũcisio significat. quã naturã exuta
uetustate. renouatã : Et qͥd aliud quã
xꝑm octauus ales qͥ ebdomade cõpleta
hoc ẽ post sabbatũ resurrexit: Paren¬
tũ mutant᷑ & nomina. om̃ia resonant
nouitatẽ. & in testãm̃to ueteri obũbra¬
tͣ nouũ. Quid est enĩ qd̃ dr̃ testam̃tũ

Expanded text:
Hic apertiora promissa sunt de uocatione gentium in Isaac, id est in filio promissionis, quo significatur gratia, non natura, quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamuis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen euidens opus Dei est uitiata et cessante natura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in testamento uetere obumbratur nouum. Quid est enim quod dicitur testamentum
Abbreviated transcription (Latin):
dãpnata. nichil uerȩ felicitatis in
posterũ merebat᷑. Recte gͥ significat
ysaac ꝑ repmissionẽ natus filiosgr̃ȩ.
ciues ciuitatis libere. socios pacis et̃nȩ.
ubi sit ñ amor ꝓprie ac priuate qͦ dã¬
mͦ uoluntatis. sed cõmuni eodẽq in
cõ mutabili bono gaudens. atq ex mul¬
tis unũ cor faciens. id est ꝑfecte concors
obedientia caritatis. Nos autẽ fr̃s. se

Expanded text:
damnata nihil uerae felicitatis in damnata nihil uerae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significatIsaac per repromissionem natus filios gratiae, cives civitatis liberae, socios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac privatae quodammodo voluntatis, sed communi eodemque immutabili bono gaudens, atque ex multis unum cor faciens, id est perfecte concors, obedientia charitatis. CAPUT IV.-- De
Abbreviated transcription (Latin):
parturis. Suꝑna ẽ eñ sc̃oꝵ ciuitas.
quãuis hic pariat ciues in quib ꝑegri¬
nat᷑. donec regni eius tẽpꝰ adueniat.
cũ congregatura ẽ om̃s in suis corpori.¬
b resurgentes. quando eis ꝓmissũ clabi¬
t̃ regnũ. ubi cũ suo principe rege scłoꝵ
sine ullo temporis fine regnabt̃. Sara
quippe sterilis erat. ꝙ desꝑatione ꝓlis
saltẽ de ancilla sua concupiscens hab̾e
qd̃ de se ipsa ñ se posse cernebat. dedit
eã fecundandã uiro. de quo parere
uoluerat nec potuerat. Eregit itaq
eciã sic debitũ de marito. utens iure
suo in utero alieno. Negat enim
natura ĩa filios tali cõmixtioni maris
& feminȩ qualis ẽe poterat abrahȩ
ꝙ sare. in illa ĩa etate etiã mulieris
accedente sterilitate. que nec t̃c parere
potint quando ñ etas fecunditati. sed
etati fecunditas defuit. Qd̃ gͦ naturȩ
sic affecte fructus posteritatis ñ debe¬
bat᷑. significat qd̃ natura generis hu¬
mani peccato uiciata. ac ꝑ hoc iure

Expanded text:
t. Superna est enim sanctorum ciuitas, quamuis hic pariat ciues, in quibus peregrinatur, donec regni eius tempus adueniat, cum congregatura est omnes in suis corporibus resurgentes, quando eis promis sum dabitur regnum, ubi cum suo principe rege saeculorum sine ullo temporis fine regnabunt. CAquippe sterilis erat et desperatione prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo in utero alieno. natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc iure
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ insticuta. & p̃cedente alia significatio¬
ne & ipsa p̃figurans p̃figurata ẽ. Nan¬
q agar ancilla sare eiꝰq filius imago
quedã huiꝰ imaginis fuit. Inuenimꝰ¬
suã p̃sentiã demonstrantẽ. alterã celesti
ciuitati significandȩ sua p̃sentia serui¬
entẽ. Umbra gͥ quecda ciuitatis huiꝰ
& imago ꝓphetica significandȩ potius
qũa p̃sentandȩ seruiuit in t̾ris. quo
eã tẽpore demonstrari oportebat. &¬
dicta ẽ etiam ipsa ciuitas sc̃a. merito
significantis imaginis ñ exp̃sse sic̃ fu¬
tura ẽ ueritatis. De hac imagine ser¬
uiente & de illa quã significat libera

Expanded text:
est instituta, et praecedente alia significatioest instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et qusuam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruionis. Umbra sane quaedam ciuitatis huius et imago prophetica ei significandae potius quam praesentandae seruiuit in terris, quo eam tempore demonstrari oportebat, dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera
Abbreviated transcription (Latin):
demonstrans consuetudo naturã illum
uͦ dedit ꝓmissio significans gr̃am. Ibi hu-¬
manus usus ostenditur. hic diuinũ bene-¬
ficiũ cõm̃datur. Natus ẽ gͦ i smael sicutt
nascunt᷑ homines ꝑmixtione serus utriꝰ¬
q usitata lege nature. Ideo dictũ ẽ sccłm
carnẽ. ñ qd̾ ista beneficia dei ñ sint. aut
ñ illa oꝑetur d̃s. cuius opifex sapientia
attingit sicut scriptũ ẽ a fine usq ad fi¬
nẽ. fortit̃. & disponit om̃ia suauit̃. sed ubi
significandũ fuerat dei donũ. qd̃ in de
tuit dari filium. qũe ad modũ nature
ñ debebat᷑ excursib. Hec enĩ sunt duo
Hec forma intelligendi de apłica auẽ¬
toritate descendens locũ nobis aꝑit
quẽadmodũ scripturas duoꝵ testam̃toꝵ
ueteris & noui acciꝑe debeamꝰ. Pars enĩ
quedã terrenȩ ciuitatis imago celestis
ciuitatis effecta ẽ. ñ se significando sed
alterã. & ideo seruiens. Non enĩ ꝓpt̃
se ipsam sed propt̃ aliam significandã

Expanded text:
demonstrans consuetudo naturam, illum vero dedit promissio, significans gratiam. Ibi humanus usus ostenditur, hic divinum beneficium commendatur. Natus est ergo Ismael sicut nascuntur homines permistione utriusque sexus usitata lege naturae. Ideo dictum est secundum carnem, non quia ista beneficia Dei non sint, aut non ista operetur Deus, cujus opifex sapientia attingit, sicut scriptum est, a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter . Sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebtuit dari filium quemadmodum naturae non debebatur ex cursibus. Haec autem Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenae ciuitatis imago caelestis ciuitatis effecta est, non se significando, sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam
Abbreviated transcription (Latin):
ex p̃uaricationis gr̃a posita ẽ. donec
ueniret sem̃ cui ꝓmissũ ẽ. Unde subin¬
trauit ut abundaret delictũ. & ubi abun¬
dauit delictũ suꝑ abundauit gr̃a. id est
ut acciꝑet homo p̃cepta suꝑbe de sius ui¬
rib fidens. in quib deficiens ꝙ factus etiã
p̃ uaricator liberatorẽ saluatorẽ require¬
ret. atq ita eũ timor legis factũ humilẽ
tanquã pedagogus ad fidẽ gr̃amq ꝑdu¬
ceret. Ita multiplicatis infirmitatib postea
accelerauerunt. quib sanandis oportune
xꝑc aduenit. In cuius gr̃am etiã iusti
antiqui crediderunt. ea dẽ ipsa gr̃a eius
ad uiti ut gaudentes eũ p̃noscerent. &
quidã etiã eum p̃nuntiarenti ẽẽ uentu¬
rũ. uel in illo populo isrł sicut moyses
ꝙ& iħc naue & samuel & dauid ꝙ ceteri
tales. uel extra ipsum popłm sic̃ iob. uelan¬
te ipsum popłm sicut abrahã sicut noe.
& quicunq alii sunt quos cõmemorat uel
tacet seriptura diuina. Unus enĩ ds̃ ꝙ

Expanded text:
ex praeuaricationis gratia posita est, donec ueniret semen cui promissum est, unde subintrauit ut abundaret delictum; et ubi abundauit delictum, superabundauit. gratia: id est ut acciperet homo praecepta superbe de suis uiribus fidens, in quibus deficiens et factus etiam praeuaricator liberatorem saluatoremque requireret atque ita eum timor legis humilem factum tamquam paedagogus ad fidem gratiamque perduceret. ita multiplicatis infirmitatibus postea accelerauerunt, quibus sanandis oportune Christus aduenit. in cuius gratiam etiam iusti antiqui crediderunt eadem ipsa gratia eius adiuti, ut gaudentes eum praenoscerent et quidam etiam praenuntiarent esse uenturum, uel in illo populo Israel, sicut Moyses et Iesus Naue et Samuhel et Dauid et ceteri tales, uel extra ipsum populum, sicut Iob, uel ante ipsum populum, sicut Abraham, sicut Noe et quicumque alii sunt, quos uel commemorat uel tacet scriptura diuina. unus enim deus e
Abbreviated transcription (Latin):
erte dauid nullo mͦ recte dr̃ iurare
debuisse se ẽẽ facturũ. qd̃ post ea
cerneret se facere ñ debere. Unde con¬
stat qd̃ ñ om̃ia que a scĩs uel iustis ui-¬
ris legimꝰ facta transferre debemus in
mores. sed etiã hinc discere quã late
pateat & ad quos usq ꝑueniat quod¬
estis instruite huiꝰmodi in sꝑu lenita¬
tis. intendens te ipsũ ne & cu cẽpteris.
Preoccupationes enĩ sunt iste in qͥb
delinqͥt᷑. dũ qͥd faciendũ sit aut ad ho¬
rã ñ uidet᷑. aut & qͥ uiderit uincitur.
ut scilicet fiat peccatũ. cũ uel latet ue¬
ritas. uel cõpellit infirmitas. Scimꝰ aut̃¬

Expanded text:
erte Dauid nullo modo recte dicitur iurare debuisse se esse facturum, quod postea cerneret se facere non debere. unde constat, quod non omnia, quae a sanctis uel iustis uiris legimus facta, transferre debemus in mores, sed etiam hinc discere, quam late pateat et ad quos usque perueniat, quodestis, instruite huius modi in spiritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu tempteris. praeoccupationes enim sunt istae, in quibus delinquitur, dum, quid faciendum sit, aut ad horam non uidetur aut et qui uiderit uincitur, ut scilicet fiat peccatum, cum uel latet ueritas uel conpellit infirmitas. In
Abbreviated transcription (Latin):
lafitaret᷑. Ecce quomodo ꝓpitiꝰ erat
ei ds̃: uindicans in om̃s affectiones
eius. Quȩ sunt affectiones. in quas
sic uindicabat: ipse exposuit ipse dixit.
In magnitudine inquit reuelationũ
ne extollar. datus ẽ michi stimulus
carnis meȩ: angłs sathanȩ. qui me cola

Expanded text:
laphizaretur. Ecce quomodo propitius erat laphizaretur. Ecce quomodo propitius erat Deus, vindicans in omnes affectiones ejus. Quae sunt affectiones in quas sic vindicabat? Ipse exposuit, ipse dixit: «In magnitudine,» inquit, «revelationum ne extollar, datus est mihi stimulus carnis meae, angelus satanae, qui
Abbreviated transcription (Latin):
ui apponit scientiã. Ex tͣct̾ ꝑ¬
apponit dolorẽ. Pece.uiui
abundet in te caritas: plus dolebis
peccantẽ. Quanto inte maior cari-¬
tas ẽ. tanto ampliꝰ te torquebit quẽ
toleras. Non torquebit. tanquã iras¬
centẽ illi: s tanquã dolentẽ ꝓ illo.
Uide paulũ apłm quid patiebat᷑.
Uide inquã quid patiebat᷑. Pret̾
illa inquit quȩ extrinsecus sunt.
dixit enĩ multa quȩ patiebat᷑. et
cepit dicere interiora. Preter illa
quȩ extrinsecus erant. quȩ patiebat᷑.
me cotidianus. sollicitudo om̃ium ȩc¬
clesiarũ. Et uide qualis sollicitudo:
quã paterna. quã materna. Uidete
quomodo cedebat᷑: ut uindicaretur
in om̃s affectiones eiꝰ. Dicemus et
affectiones eius. in quas uindicabat
ds̃. Quis infirmat᷑ inquit. & ego
non infirmor: Quis scandaliaat᷑.
& ego non uror: Quanto maior ca¬
ritas: tanto maiores plagȩ de peccatis
alienis. Acceꝑat quidẽ ille stimu¬
lũ carnis. angłm sathanȩ a quo co¬

Expanded text:
ui apponit scientiam, apponit dolorem» . Ecce abundet in te charitas, plus dolebis peccantem. Quanto in te major charitas est, tanto amplius te torquebit quem toleras: non torquebit tanquam irascentem illi, sed tanquam dolentem pro illo. 13. Vide Paulum apostolum, quid patiebatur; vide quis quid patiebatur: «Praeter illa,» inquit, «quae extrinsecus sunt» dixit enim multa quae patiebatur, et coepit dicere interiora, praeter illa quae extrinsecus erant, quae patiebatur me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum.» Et vide qualis sollicitudo, quam paterna, quam materna; videte quomodo caedebatur, ut vindicaretur in omnes affectiones ejus: dicemus et affectiones ejus, in quas vindicabat Deus. «Quis infirmatur,» inquit, «et non ego infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror» ? Quanto major charitas, tanto majores plagae de peccatis alienis. Acceperat quidem ille et stimulum carnis, angelum satanae, a quo co
Abbreviated transcription (Latin):
auferret eũ a me: & dixit michi.
Sufficit tibi gr̾a mea. Nam uirtus in
infirmitate ꝑficit᷑. Ego noui quẽ
curo. Non michi det qui egrotat
consiliũ. Tanquã emplastrũ monlax
urit te: s sanat te. Rogat medicũ
ut tollat emplastrũ: & ñ tollit nisi
cũ fuerit sanatũ. quo posuerat. Uir¬
tus in infirinitate ꝑficit᷑.¬

Expanded text:
i, Sufficit tibi gratia mea; nam virtus in infirmitate perficitur» . Ego novi quem curo; non mihi det qui aegrotat consilium. Tanquam emplastrum mordax urit te, sed sanat te. Rogat medicum ut tollat emplastrum; et non tollit, nisi cum fuerit sanatum quo posuerat. «Virtus in infirmitate perficit
Abbreviated transcription (Latin):
in carceribꝰ. & naufragiis atq huiꝰ modi
multis molestiis: s etiã infame & siti.
in frigore & nuditate. se laborasse cõ¬
memorat. Quod cũ leginꝰ. ñ existime¬
mus dñi ꝓmissa titubasse: ut famẽ.
& sitĩ. & nuditatẽ pateret᷑ apłs. que¬
rens regnũ & iusticiã d̃i cũ dictũ
sit nobis. querite pͥmũ regnũ dĩ et
uobis. Quando quidẽ. ista sicut ad¬
iutoria nouit ille medicus. cui se¬
mel nos totos cõmisimus. & a quo ha-¬
bemus ꝓmissionẽ uitȩ p̾sentis et
futurȩ: quando apponat. quando
detrahat. Sicut nobis iudicat ex¬
pedire. quos ad consolandos & exer-¬
cendos in hac uita. & post hanc uitã
in beata requie stabiliendos. atq
firmandos gubernat & dirigit.

Expanded text:
in carceribus et naufragiis, atque hujusmodi multis molestiis, sed etiam in fame et siti, in frigore et nuditate se laborasse commemorat . Quod cum legimus, non aestimemus Domini promissa titubasse, ut famem ac sitim et nuditatem pateretur Apostolus, quaerens regnum et justitiam Dei, cum dictum sit nobis, Quaerite primum regnum Dei et vobis: quandoquidem ista sicut adjutoria novit ille medicus, cui semel nos totos commisimus, et a quo habemus promissionem vitae praesentis et futurae, quando apponat, quando detrahat, sicut nobis judicat expedire; quos et consolandos et exercendos in hac vita, et post hanc vitam in perpetua requie stabiliendos atque firmandos gubernat, ac dirigit.
Abbreviated transcription (Latin):
ta est ab adam usq ad finẽ huiꝰ scłi. ita
sub diuinȩ ꝓuidentiȩ legibꝰ ad mini¬
stratur: ut in duo genera distributum
appareat. Quoꝵ in uno ẽ turba impi¬
orũ terrem hominis imaginẽ ab initio
scłi usq ad finẽ gerentiũ. in altero se¬
ries ppłi uni deo dediti s ab adã usq
ad ioħm baptistã terreni hominis ui¬
tã gerentis seruili quadã iusticia. cuiꝰ
historiã uetus testamentũ uocat᷑ quasi
terrenũ pollicens regnũ. quȩ tota nichil¬
ẽ alud quã imago noui ppłi & noui te¬
stamenti pollicentis regnũ cȩloꝵ. Cuiꝰ
popłi uita interĩ tẽporalis incipit ado¬
mini aduentu in humilitate usq ad
diẽ iudicii. quando inclaritate uentu¬
rus ẽ. Post quod iudiciũ uetere homine
extincto erit illa mutatio quȩ angłicã

Expanded text:
ta est ab Adam usque ad finem hujus saeculi, ita ta est ab Adam usque ad finem hujus saeculi, ita sub divinae providentiae legibus administratur, ut in duo genera distributum appareat. Quorum in uno est turba impiorum, terreni hominis imaginem ab initio saeculi usque ad finem gerentium. In altero, series populi uni Deo dediti, sed ab Adam usque ad Joannem Baptistam terreni hominis vitam gerentis servili quadam justitia: cujus historia Vetus Testamentum vocatur, quasi terrenum pollicens regnum; quae tota nihil aliud est quam imago novi populi, et Novi Testamenti pollicentis regnum coelorum. Cujus populi vita interim temporalis incipit a Domini adventu in humilitate, usque ad diem judicii, quando in claritate venturus est. Post quod judicium, vetere homine exstincto, erit illa mutatio quae angelicam
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ in opibꝰ & abundantia incõmuta¬
bilis regni sũmȩ atq in effabilis sa¬
pientiȩ. Sextã om̃imodȩ mutatio¬
nis in eternã uitã & usq ad totam
obliuionẽ uitȩ temꝑalis transeuntẽ
ꝑfecta forma. quȩ facta ẽ ad imagi¬
nẽ & similitudinẽ dei. Septima enĩ
iam quies ȩterna ẽ: & nullis ȩtatibꝰ
distinguendo beatitudo ꝑpetua. Ut
enĩ finis ueteris hominis mors ẽ:
sic finis noui hominis uita ȩterna. Ille
namq homo peccati ẽ. iste iusticiȩ. Sicut
enĩ isti ambo nullo dubitante ita sunt
ut unũ eoꝵ idẽ ueterẽ atq terrenum
possit in hac tota uita unꝰ homo agere
nouũ uero & cȩlestẽ nemo in hac uita
possit nisi cũ uetere. nã & ab ipso inci¬
piat necesse ẽ. & usq ad uisibilẽ mortẽ
cũ illo quãuis eo deficiente se ꝓficiente
ꝑduret: sic ꝓportione uniu̾sũ genus
humanũ cuiꝰ tanquã uniꝰ hominis ui¬

Expanded text:
tem in opibus et abundantia incommutatem in opibus et abundantia incommutabilis regni summae atque ineffabilis sapientiae. Sextam omnimodae mutationis in aeternam vitam, et usque ad totam oblivionem vitae temporalis transeuntem in perfectam formam, quae facta est ad imaginem et similitudinem Dei. Septima enim jam quies aeterna est, et nullis aetatibus distinguenda beatitudo perpetua. Ut enim finis veteris hominis mors est, sic finis novi hominis vita aeterna. Ille namque homo peccati est, iste justitiae. CAPUTem isti ambo nullo dubitante ita sunt, ut unum eorum, id est veterem atque terrenum, possit in hac tota vita unus homo agere, novum vero et coelestem nemo in hac vita possit nisi cum vetere; nam et ab ipso incipiat necesse est, et usque ad visibilem mortem cum illo, quamvis eo deficiente, se proficiente, perduret: sic proportione universum genus humanum, cujus tanquam unius hominis vi
Abbreviated transcription (Latin):
ouus homo & interior & çȩlestis
habet ipse proportione ñ annis
s prouectibꝰ distinctas quasdã sp̾uales
etates suas. Primã in uberibꝰ utilis hi¬
storiȩ. quȩ nutritur exemplis. Scdam
iam obliuiscentẽ humana & ad diuina
tendentẽ. in qua ñ auctoritatis huma
nȩ continet᷑ sinu: s ad sũmã & incõ¬
mutabilẽ legẽ passibꝰ rationis innitat᷑.
Terciã iam fidentiorẽ & carnalẽ appe¬
titũ rationis robore maritantẽ. gau¬
dentẽq in trinsecus in quadã dulcedi¬
ne coniugali. cũ anima menti copu-¬
latur. & uelamento pudoris obnubi¬
cur. ut iam recte uiuere non cogat᷑.:
s etiã si om̃s concedant peccare ñ li¬
beat. Quartã iam id ipsũ multo
firmius ordinatiꝰq facientẽ & emi¬
cantẽ in uirũ ꝑfectũ. atq aptã & ido¬
neã om̃ibus ꝑsecutionibꝰ & mundi
huiꝰ tempestatibꝰ & fluctibꝰ sustinen¬
dis atq frangendis. Quintã. pacatã
atq om̃i ex parte tranquillã. uiuen¬

Expanded text:
ovus homo, et interior, et coelestis, habens et ipse proportione, non annis, sed provectibus distinctas quasdam spirituales aetates suas. Primam in uberibus utilis historiae, quae nutrit exemplis. Secundam jam obliviscentem humana, et ad divina tendentem, in qua non auctonu continetur, sed ad summam et incommutabilem legem passibus rationis innititur. Tertiam jam fidentiorem, et carnalem appetitum rationis robore maritantem, gaudentemque intrinsecus in quadam dulcedine conjugali, cum anima menti copulatur, et velamento pudoris obnubitur, ut jam recte vivere non cogatur, sed etiamsi omnes concedant, peccare non libeat. Quartam jam idipsum multo firmius ordinatiusque facientem et emicantem in virum perfectum, atque aptam et idoneam omnibus et persecutionibus, et mundi hujus tempestatibus ac fluctibus sustinendis atque frangendis. Quintam pacatam atque ex omni parte tranquillam, viven
Abbreviated transcription (Latin):
aliquando ẽẽ usurũ : Postremo scđ̾m¬
hanc iusticiã. nunquid dicturi sumus.
paulũ apłm ñ fuisse iustũ. confitentem
se uidisse xp̃m post ascensionẽ eius in cȩ¬
lũ: de quo utiq iam tempore dixerat. iã
non uidebitis me: N unquid scđ̾m iu¬
sticiã hanc: iustus ñ erat gloriosissimus
stephanus: Qui cũ lapidaretur: ait. Ecce
uideo cȩlos aꝑtos: & filiũ hominis stan¬
tẽ ad dexterã dĩ. Q uid gͦ ẽ ad patrẽ uado.
&iam ñ uidebitis me: nisi quod modo
sum cũ uobiscũ sũ: Tunc enĩ erat ad¬
huc mortalis. insimilitudine carnis pec¬
cati. Qui esurire poterat. ac sitire. fati¬
gari poterat. atq dormire. hunc gͦ xp̃m
ipsa ẽ iusticia fidei de qua dicit apł̃s. Et si
nouimus. Erit itaq inquit ur̃a iusticia.
qua mundus arguit᷑: quia uado ad patrẽ.
et iam non uidebitis me. Qm̃ in eũ quẽ
non uidebitis. credetis in me. Et quando
me uidebitis. quod tunc ero ñ udebitis
me. quod sũ uobiscũ modo. Non uidebi¬

Expanded text:
aliquando esse visurum? Postremo secundum justitiam, nunquid dicturi sumus Paulum apostolum non fuisse justum, confitentem se vidisse Christum post ascensionem ejus in coelum , de quo utique jam tempore dixerat: Jam non videbitis me? Nunquid secundum justitiam hanc justus non erat gloriosissimus Stephanus, qui cum lapidaretur, ait: Ecce video coelos apertos, et Filium hominis stantem ad dexteram Dei ? Quid ergo est: ad Patrem vado, et non videbitis me? nisi quod modo sum vobiscum. Tunc enim erat adhuc mortalis in similitudine carnis peccati , qui esurire poterat, ac sitire, fatigari poterat atque dormire. Hunc ergo Chripsa est justitia fidei, de qua dicit Apostolus: Et si novimus . Erit itaque, inquit, vestra justitia, qua mundus arguetur, quia vado ad Patrem, et jam non videbitis me: quoniam in eum quem non videbitis credetis in me: et quando me videbitis, quod tunc ero, non videbitis me quod sum vobiscum modo; non videbi
Abbreviated transcription (Latin):
uidebitis me: Non enĩ ait ad pa¬
trẽ uado et ñ uidebitis me: ut temporis
interuallũ. quo ñ uidebitur significasse
intelligeret᷑. siue breue siue longũ. tam̃
utiq terminatũ. S dicendo iam ñ uide¬
bitis. uelut nunquã eos de cetero uisu

Expanded text:
debitis me? Non enim ait, Ad Patrem vado, et non videbitis me; ut temporis intervallum quo non videbitur, significasse intelligeretur, sive breve, sive longum, tamen utique terminatum: sed dicendo, Jam non videbitis
Abbreviated transcription (Latin):
corporibꝰ ea quȩ infcriora sunt si¬
cut terra. & aqua. & aer. meliora sunt
participatione melioris. idẽ cũ luce
illuminant᷑ & feruore uegetantur.
sic incorporee creaturȩ rationales ip¬
sius creatoris fiunt participatione
meliores. cũ ei coherent purissima
& scĩssima caritate: qui om̃ino sica¬
ruerint tenebrescent & obdurescent
quodã modo. Proinde infideles homi¬
nes tenebrȩ sunt: qui ꝑ fidẽ conuer¬
si ad dm̃. quadã p̃missa illuminatio¬
ne lux fiunt: inqua ꝓficiendo si ex
fide ad speciẽ ꝑuenerint. ut hoc qͦd
credunt etiã conspicere sicut tantũ¬
bonũ bonũ potest conspici mereant᷑.
ꝑfectã recipient imaginẽ dei. Talibus
enĩ dicit apłs. Fiustis aliquando ce¬
nebrȩ. nunc autẽ lux in dño. ꝓban

Expanded text:
corporibus ea, quae inferiora sunt, sicut terra et aqua et ipse aer, meliora fiunt participatione melioris, id est cum luce inluminantur et feruore uegetantur, sic incorporeae creaturae rationales ipsius creatoris fiunt participatione meliores, cum ei cohaerent purissima et sanctissima caritate; quam omni modo si caruerint, tenebrescent et obdurescent quodam modo. Proinde infideles homines tenebrae sunt. qui per fidem conuersi ad deum quadam praemissa inluminatione lux fiunt. in qua proficiendo si ex fide ad speciem peruenerint, ut id, quod credunt, etiam conspicere. sicut tantum bonum potest conspici, mereantur, perfectam recipient imaginem dei; talibus enim dicit apostolus: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in domin
Abbreviated transcription (Latin):
ta ẽ huis iã imbutos inuenerat. ut iã
in eis consũmaret᷑ ipsa actio ꝓpħica.
quos ante adimplecionẽ ꝓphetie ĩa
tenuerat. ne si & ab ipsis remoueret᷑.
imꝓbata potius quã t̃minata uidere
xꝑi ꝓmittendi causa instituta ẽẽ. aut
adhuc xꝑm ꝓmittere putaret᷑. Primꝰ
itaq popłs dei antequã xꝑc ueniret
legẽ ꝓpħas q adimplere. illa omĩa que
hunc ꝓmittebant obseruare uidebat᷑.
liber in eis qui hec quo ꝑtinerent
intelligebant. seruus autẽ in eis qui
hoc ñ intelligebant. Posterior gͦ po¬
płs accedens ad fidem. qua iã xꝑc ue¬
nisse. passus ẽẽ. ac resurrexisse p̃dica¬
bat᷑. in hiis qͥdẽ hominib qͦs ĩa tali¬
b sacram̃tis institutos eadẽ fides inue¬
nerat. nec cogebat᷑ ista obseruare. nec
ꝓhibebat᷑. In hiis autẽ qͥ talib ua¬
cui. nulla generis nulla consuetudi¬
nis uel congruentie necessitudine
retenti crediderunt. etiã ꝓhibebatur.

Expanded text:
ta est, iis jam imbutos invenerat: ut in ta est, iis jam imbutos invenerat: ut in eis jam consummaretur ipsa actio prophetica, quos ante ad impletionem prophetiae jam tenuerat, ne si et ab ipsis removeretur, inprobata potius quam terminata uideretnon Christi promittendi causa instituta esse, aut adhuc Christum promittere putaretur. primus itaque populus dei, antequam Christus ueniret legem prophetasque adinplere, illa omnia, quae hunc promittebant, obseruare iubebatur: liber in eis, qui haec quo pertinerent intellegebant. seruus autem in eis, qui hoc non intellegebant. posterior ergo populus accedens ad fidem, qua iam Christus uenisse, passus esse ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos iam talibus sacramentis institutos eadem fides inuenerat, nec co ebatur ista obseruare nec prohibebatur; in his autem, qui tal bus uacui nulla generis, nulla consuetudinis uel congruentiae necessitudine retenti crediderant, etiam prohibebatur,
Abbreviated transcription (Latin):
uenirent ad fidẽ ut iã ex gentib ueni¬
re oportebat. ñ intelligentes qͥ ex cir¬
cũcisione uenerant cur sibi illa ꝑmis¬
sa eẽnt & cur gentib imponenda ñ
ẽẽnt. qͥb dã carnalib seditionib ceꝑant
ȩccłam ꝑturbare. qd̃ gentiles ad dei
popłm accedentes. ñ sollẽpit̃ ꝓselta
fierent in carnis circũcisione & ceteris
huiꝰ scemodi opseruationib legis. atq
in hiis erant qͥ hoo ideo fieri magno.¬
pe insistebant. quia timebant iudeoᷤ
int̃ quos uersabantur. Contra hos
simulationẽ etiã petrũ abductũ. fra-¬
terna obiurgatione correxit. Sed post¬
ea quã in unũ apłi congregati etiam
consilio suo censuerunt. gentes ad hu¬
iꝰ modi oꝑa legis ñ ẽẽ cogendas. displi-¬
cuit quib dã ex circũcisione xꝑianis.
ñ ualentib m̃te discernere illos so
los ab huiꝰmodi obseruationib ñ fu-¬
isse ꝓhibendos quos fides que reuela¬

Expanded text:
uenirent ad fidem, ut iam ex gentibus ueniuenirent ad fidem, ut iam ex gentibus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione uenerant, cur sibi illa permissa essent. et cur gentibus inponenda non essent, quibusdam carnalibus seditionibus coeperant ecclesiam perturbare, quod gentiles ad dei populum accedentes non sollemniter proselyti fierent in carnis circumcisione et ceteris huiuscemodi obseruationibus legis. atque in his erant, qui hoc ideo fieri magnopere insistebant, quia timebant Iudaeos, inter quos uersabantur. contra hos simulationem etiam Petrum adductum fraterna obiurgatione correxit. sed posteaquam in unum apostoli congregati etiam concilio suo censuerunt gentes ad huiusmodi opera legis non esse cogendas, displicuit quibusdam ex circumcisione christianis non ualentibus mente discernere ilos ab hujusmodi observationibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae revela
Abbreviated transcription (Latin):
hiis qͥ ex circũcisione uenerãt talib¬
q sacram̃tis adhuc dediti erant ultro
uellent sicut timotheus conferre con¬
gruentiã. ñ ꝓhiberent᷑. Uerũ si in
huiꝰ modi legis oꝑib putarent suam
spẽ salutẽq contineri. tanq a certa
ꝑ nicie uetarent᷑. Unde ẽ illud apł̃i
Eece ego paulus dico uobis. qr si cir¬
eũcidamini xꝑc uobis nichil ꝓderie.
ci rcũcidamini scilicet sieut ipsi uole¬
bant. sicut eis a qͥbdam deprauatis
ꝑ suasũ erat qd̃ sine hiis legis oꝑib
salui ẽẽ ñ possent. Nam cũ gentes
ad xꝑi fidem ita uenirent. maxime
ꝑ pauli apłi p̃dicationẽ sicut ueni¬
re debuerunt. ut nullis eiꝰmodi ob¬
seruationib onerarent᷑. qr & insoli¬
ta ista maxime circũcisione grandes
etate reformidantes det̾rerent᷑ a fi¬
de. & ñ ita nati ut talib sacram̃tas
imbuerent᷑. si more pristino ꝓseliti
uenturus ad huc ꝓmitterent᷑. cũ gͦ sie

Expanded text:
his, qui ex circumcisione uenerant talibuhis, qui ex circumcisione uenerant talibusque sacramentis adhuc dediti erant. ultro uellent, sicut Timotheus, conferre congruentiam, non prohiberentur, uerum si in huiusmodi legis operibus putarent suam spem salutemque contineri, tamquam a certa pernicie uetarentur. unde est illud apostoli: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circumcidamini, Christus uobis nihil proderit, circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt, ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide, et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more pristino proselyti uenturus adhuc promitteretur — cum ergo sic
Abbreviated transcription (Latin):
xꝑianis qͥ ex iudeis crediderant.
donec contra tã diuturnã consuetu¬
dinẽ paulatĩ ꝑsuaderet᷑. atq ad
intellectũ ꝑfectũ ꝑduceret᷑. & quia
ita nati erant atq instituti. siue¬
runt eos apłi patrũ ritũ traditio¬
nẽ q seruare. ꝙ eos qͥb hoc opꝰ erat
ut congruerent illoꝵ tarditati mo¬
rib q: monuerunt. Inde ẽ qd ti-¬
motheũ iudea matre & greco pa¬
tre natũ ꝓpt illos ad quos talescũ
eo uenerat etiã circũcidit apłs. at¬
q ipse int̃ eos morẽ huiꝰmodi custo¬
diuit. ñ simulatione fallaci. sed con¬
silio prudenti. Neq enĩ ita natis
& ita institutis noxia erant ista. quã¬
uis ĩ ẽẽnt ñ significandis futuris
necessaria. Magis qͥppe nonum
erat ea tanquã noxia ꝓhibere in
hiis hominib usq ad quos dura
initiatos inuenerat. ut de cetero¬
ĩa qͥ nulla tali necessitudine tene¬
rentur. sed ex diuerso ueluti pari-¬
ad nulla talia cogerent᷑. Si qͥ autẽ

Expanded text:
ianis, qui ex Iudaeis crediderant, donec contra tam diuturnam consuetudinem paulatim persuaderetur atque ad intellectum perfectum perduceretur, et quia ita nati erant atque instituti, siuerunt eos apostoli patrium ritum traditionemque seruare et eos, quibus hoc opus erat, ut congruerent illorum tarditati moribusque. monuerunt. inde est quod Timotheum iudaea matre et graeco patre natum propter illos, ad quos tales cum eo uenerat, etiam circumcidit apostolus atque ipse inter eos morem huiusmodi custodiuit non simulatione fallaci, sed consilio prudenti; neque enim ita natis et ita institutis noxia erant ista, quamuis iam non essent significandis futuris necessaria. magis quippe noxium erat ea tamquam noxia prohibere in his hominibus, usque ad quos durarinitiatos inuenerat, ut iam de cetero, qui nulla tali necessitudine tenerentur, sed ex diuerso ueluti pariad nulla talia cogerentur. si autem
Abbreviated transcription (Latin):
rexit ismael ceruicẽ. & uoluit sedu¬
cere fratrẽ suũ. ludens cũ illo. Mag¬
nũ ibi sacram̃tũ. Ludebant simul is¬
mael & ysaac. Uidit illos sara luden¬
tes. & ait abrahe. Eice ancillam. &filiũ
eiꝰ. Non enĩ heres erit filius ancillȩ.
cũ filio meo ysaas. Et cũ constristatus
eẽt abrahã. confirmauit dñs dictũ
uxoris eiꝰ. Iam hic manifestũ ẽ sacra¬
m̃tũ. qr nescio quid futurũ parturie¬
bat illa res gesta. Ludentes uidit. &
dicit. Fice ancillam. & filiũ eiꝰ. Quid
ẽ hoc fr̃s ͤ Quid enĩ mali fecerat is¬
mael puero ysaas. qr ludebat cũ illo:
Sed illa lusio. illusio etat. Illa lusio.
deceptionẽ significabat. Nã magnũ
Amatores regni cełoꝵ dilectores xꝑi.
desiderantes uitã et̃nã. gratis colen¬
tes dm̃. Ludunt. & dicit apłs ꝑsecu¬
tionẽ. Nam postea quã dixit apłs.¬

Expanded text:
rexit ille cervicem, et voluit seducere fratrem suum, ludens cum illo. 12. Magnum ibi sacramentum. Ludebant simul Ismael et Isaac; vidit illos Sara ludentes, et ait Abrahae: Ejice ancillam et filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Et cum contristatus esset Abraham, confirmavit ei Dominus dictum uxoris ejus. Jam hic manifestum est sacramentum, quia nescio quid futurum parturiebat illa res gesta. Ludentes vidit, et dicit: Ejice ancillam et filium ejus. Quid est hoc, fratres? Quid enim mali fecerat Ismael puero Isaac, quia ludebat cum illo? Sed illa lusio, illusio erat; illa lusio deceptionem significabat. Nam magnum Amatores regni coelorum, dilectores Christi, desiderantes vitam aeternam, gratis colentes Deum. Ludunt, et dicit Apostolus persecutionem. Nam posteaquam dixit h