comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
feminã: Sed inserpente ipse locutus
est utens eo uelut organo. mouensq
cius naturam. eo modo quo modo uere
ille mouere & moueri illa potuit ad
exprimendos uerborum sonos. et sig¬
na corporalia: perquȩ mulier suaden¬
tis intelligeret uoluntatem: In ipsa
uero muliere. quia illa rationalis
creatura erat quae motu suo posset
uti aduerba facienda : non ipse locu¬
tus ẽ. sed eius operatio atq ꝑsuasio:
quamuis occulto instinctu ad iuuaret
interius. quod exterius egerat per
serpentem: Quod quidem si solo in¬
stinctu occultius ager&. sicut egit
iniuida ut traderet xp̃m. poss&e efficere
in anima suꝑbo amore suae potestatis
inducta. sed sicut iam dixi temptan-¬
di uoluntatem hab& diabolus. inpo¬
testate autem nec ut faciat habet. nec
quomodo faciat: Quia permissus est
ergo temptauit. & quomodo ꝑmissus
.ẽ: ita temptauit: Cui autem generi
hominum prodeẽt quod faciebat.
neq sciebat: neq uolebat. & eo ipso

Expanded text:
feminam. sed in serpente ipse locutus feminam. sed in serpente ipse locutus est utens eo uelut organo mouensque eius naturam eo modo, quo mouere ille et moueri illa potuit ad exprimendos uerborum sonos et signa corporalia, per quae mulier suadentis intellegeret uoluntatem. in ipsa uero muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad uerba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio atque persuasio, quamuis occulto instinctu adiuuaret interius, quod exterius egerat per serpentem. quod quidem si solo instinctu occultius ageret, sicut egit in Iuda, ut traderet Christum, posset efficere in anima superbo amore suae potestatis induta. sed, sicut iam dixi, temtandi uoluntatem habet diabolus, in potestate autem nec ut faciat habet nec quomodo faciat. quia permissus est ergo, temtauit et, quomodo permissus est, ita temtauit; cui autem generi hominum prodeesset quod faciebat, neque sciebat neque uolebat et eo ipso
Abbreviated transcription (Latin):
esset ignarus. illi autem certi per¬
mansionis suae: dum tam̃ & pecca¬
tores angelos minime dubitemus
detrusos tanquam incarcerem cali¬
ginis huius aeriȩ circa terras. scđm
apłicam fidem in iudicio puniendos
seruari: et in illa superna beatitu¬
dine scõrum angelorum non esse
incertam uitam aeternam. nec nobi
fuerimus eis post resurrectionem & isto¬
rum mutationem corporum copulati:
Adhanc enim spem uiuimus. et eius
promissionis gra recreamur : Quicquid
autem etiam dediabolo dici potest. cur
eum ds̃ creauerit cum talem praescirce
futurum. & cur omp̃s eius uoluntatem
non conuertat inbonum. scđm ea quae
disseruimus cum demalis hominibus
similiter quacreremus: siue intelliga¬
tur siue credatur. siue quid melius
inuenire pocest inueniatur : Abillo
ergo duius super omnia quae creauit
summa potestas est. per angelos scõs
aquibus illuditur diabolus. cum &
deipsius maliuolentia consulatur aeccłe
nisi perserpentem: nec uirum nisi ꝑ

Expanded text:
esset ignarus, illi autem certi peresset ignarus, illi autem certi permansionis suae: dum tamen et peccatores angelos minime ddetrusos tamquam in carcerem caliginis huius aeriae circa terras secundum apostolicam fidem in iudicio puniendos seruari et in illa superna beatitate sanctorum angelorum non esse incertam uitam aeternam nec nobis fuerimus eis post resurrectionem et istorum mutationem corporum copulati. ad hanc enim spem uiuimus et eius promissionis gratia recreamur. quidquid autem etiam de diabolo dici potest, cur eum deus creauerit, cum talem praesciret futurum, et cur omnipotens eius uoluntatem non conuertat in bonum, secundum ea, quae disseruimus. cum de malis hominibus similiter quaereremus, siue intellegatur siue credatur siue quid melius inueniri potest inueniatur. Ab illo ergo, cuius super omnia, quae creauit, summa potestas est, per angelos sanctos, a quibus inluditur diabolus, cum et de ipsius maliuolentia consulitur ecclesinisi per serpentem nec uirum nisi per
Abbreviated transcription (Latin):
non solum & hunc intellectum . eẽ.
in his uerbis posse: sed omnino
longum est. & alium sermonem
exigit eidem tantum quaestioni
deputatum: nunc sufficiat ista
complexio. aut abinitio conditionis
suae diabolum ab eatitudine quã
si uoluisset percepturus fuerat im¬
pia superbia cecidisse: aut alios
esse angelos inferioris ministerii
in hoc mundo. interquos scđm eorũ
quandam non prȩsciã beatitudinẽ
uixerat. & aquorum societate cum
sibi subditis angelissuis. tanquam
archangelus cecidit per superbiae
impietatem. si hoc ullo modo asseri
potest. quod mirum si potest. aut
certe ratio. ẽ. requirenda. quemad¬
modum oms sc̃ĩ angeli si inter illos
aliquando pariter beatos cum suis
angelis diabolus uixit. nondum
habuerint etiam ipsi certã p̾scientiã
perpetuȩ feliritatis suae. sed eam post
casum eius acceperint. aut quomen¬
to ante suum peccatum diabolus
cum socus suis aceteris angelis discr¬
tus fuerit. ut ipse sui casus futuri

Expanded text:
non solum et hunc intellectum esse non solum et hunc intellectum esse in his verbis posse, sed omnino longum est, et alium sermonem exigit eidem tantum quaestioni deputatum; nunc sufficiat ista complexio, aut ab initio conditionis suae diabolum a beatitudine, quam si voluisset percepturus fuerat, impia superbia cecidisse, aut alios esse angelos inferioris ministerii in hoc mundo, inter quos secundum eorum quamdam non praesciam beatitudinem vixerat, et a quorum societate cum sibi subditis angelis suis tanquam archangelus cecidit per superbam impietatem; si hoc ullo modo asseri potest, quod mirum si potest: aut certe rationem requirendam, quemadmodum omnes sancti Angeli, si inter illos aliquando pariter beatus cum suis angelis diabolus vixit, nondum habuerint etiam ipsi certam praescientiam perpetuae felicitatis suae, sed eam post casum ejus acceperint; aut quo merito ante suum peccatum diabolus cum sociis suis a caeteris Angelis discretus fuerit, ut ipse sui casus futuri
Abbreviated transcription (Latin):
inuia iustitiae: Inquibus facta
sunt posteriora deteriora prioribus.
& quibus expediebat non cognoscere
uiam iusticiae. quam cognoscentib
retrorsum reflecti: tradito sibi scõ
mandato : hanc pessimam genera¬
tionem dñs describit. cum dicit
spm̃ nequam exire abhomine et
cum aliis septem redire. & in domo
quam mundatam iam inuenerat
in habitare. ut sint nouissima homi¬
nis illius peiora prioribus: Tali
enim generi hominum quod iam
factum . ẽ. corpus diaboli: poss nt
haec uerba congruere: A die qua
creatus es tu cum cherub: id estcum
sede dĩ. quae interp̃tatur multipli¬
cata scientia. etposuit te inmonte
scõ suo. hoc est in aeccła: unde .ẽ.
et ex audiuit me demonte scõ suo:
fusti in medio lapidum flãmeorum.
id est scõrum spũ feruentium. lapi¬
dum uiuorum: ambulasti sine
uitio tu indiebus tuis. ex quo die
creatus es tu : donec inuenta sunt
delicta tua inte: Possunt diligenti¬
us ista tractari. ut fortassis ostendanit r

Expanded text:
in uia iustitiae, in quibus facta in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora prioribus t quibus expediebat non cognoscere uiam iustitiae quam cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit, cum dicit spiritum nequam exire ab homine et cum alquam mundatam iam inuenerat intrare, ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. tali enim generi hominum, quod iam factum est corpus diaboli, possunt haec uerba congruere: a die qua creatus es tu cum cherub, id est cum sede dei, quae interpretatur multiplicata sciesancto Dei, hoc est in Ecclesia; unde est, Et exaudivit me de monte sancto suo . Fuisti in medio lapidum flammeorum, id est sanctorum spiritu ferventium, lapidum vivorum: ambulasti sine vitio tu in diebus tuis, ex quo die creatus es tu donec inventa sunt delicta tua in te . Possunt diligentius ista tractari, ut fortassis ostendatur
Abbreviated transcription (Latin):
cecidit. potest intelligi apostatarum
genus. uel axp̃o uel ab aeccła. quod
ita conuertitur ad tenebras amissa
luce quam portabat: quẽ ad modum
qui conuertuntur addm̃. a tenebris
adlucem transeunt. id ẽ. qui fuer̃
tenebrae lux fiunt ⁊ ltem infigura
principis tyri. per etechielem pro¬
phetam indiabolum dicta intelligun¬
tur : Tues signaculum similitudinis.
& corona decoris. indelici is paradisi
dĩ fuisti. omni lapide precioso or¬
natus es & cetera : quae nontam
in ipsum principem sp̃m nequitiae.
quam incorpus eius dicta conueniunt:
Paradisus enim dicta est aeccła: sicut
legitur incantico canticorum: hortꝰ
conclusus. fons signatus. puteus aquȩ
uiuae. paradisus cum fructu pomo¬
rum: Inde ceciderunt uel aperta
et corporali separatione omnes here¬
tici. uel occulta etspĩtali quam uis
in ea corporaliter esse uideantur
omnes. conuersi ad uomitum suum.:
cum post remissionem omniũ pecca¬
torum. paululum ambulassent

Expanded text:
cecidit, potest intellegi apostatarum cecidit, potest intellegi apostatarum genus uel a Christo uel ab ecclesia: quod ita conuertitur ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae lux fiunt. Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam in corpus eius dicta conueniunt. paradisus enim dicta est ecclesia, sicut legitur in Cantico canticorum: hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum. inde ceciderunt uel aperta et corporali separatione omnes haeretici uel occulta et spiritali, quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad uomitum suum cum post remissionem omnium peccatorum paululum ambulassent
Abbreviated transcription (Latin):
qui ei ꝑsuperbiam coherent. apostatan¬
do amandatis dĩ: Sicut enim quierat
diabolus homo dictus est ut in euangłio
inimicus homo hoc fecit: ita qui homo
erat. diabolus dictus est: ut rursus
in euangelio: Nonne ego uos duodecĩ
elegi. & unus ex uobis diabolus est.
Etsicut corpus xp̃i quodẽ. aeccła dici¬
tur xp̃s. sicut illud est uos abrahae
semen estis. cum paulo superius dixiss&:
abrahae dictae sunt promissiones &
semini eius. nondicit &ͫ seminibus
tanquam inmultis. sed tanquã in uno
Sicut enim corpus unum est & membra
hab& multa. omiã autem membra
corporis cum sint multa. unum est
corpus. ita & xp̃s. Fomodo etiam
corpus diaboli. cui caput est diabolus.
idẽ. ipsa impiorum multitudo. maxi¬
meq eorum qui axp̃o uel de aeccła
sicut decaelo decidunt. dicitur diabo¬
lus. & in ipsum corpus figura te
multa dicuntur. quae non tam capiti
quam corpori membrisq conueniant:
ltaq lucifer qui mane oriebatur et

Expanded text:
qui ei per superbiam cohaerent apostatanqui ei per superbiam cohaerent apostatando a mandatis dei. sicut enim qui erat diabolus homo dictus est, ut in euangelio: inimicus homo hoc fecit, ita qui homo erat diabolus dictus est, ut rursus in euaelegi, et unus ex vobis diabolus est ? Et sicut corpus Christi quod est Ecclesia, dicitur Christus, sicut illud est, Vos Abrahae semen estis, cum paulo superius dixisset, Abrahae dictae sunt promissiones et semini ejus: non dicit, Et seminibus, tanquam in multis; sed tanquam in uno, Sicut enim corpus unum est, membra autem habet multa; omnia autem membra ex uno corpore, cum sint multa, unum est corpus, ita et Christus: eo modo etiam corpus diaboli, cui caput est diabolus, id est ipsa inpiorum multitudo maximeque eorum, qui a Christo uel de ecclesia sicut de caelo decidunt, dicitur diabolus et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque lucifer, qui mane oriebatur et
Abbreviated transcription (Latin):
fructus. ille autem continuo impius.
consequenter & mente cęcus. non
exeo quod acceperat cecidit: sed exeo
quod acciperet. si subdi uoluis set dõ:
quod profecto quia noluit. & abeo quod
accepturus erat cetidit: & potestatem
illius sub quo esse noluit non euasit:
factumq in illo est pondere mericorũ
ut nec iusticiae possit lumine delecta¬
ri. nec abeius sententia liberari:
Quod ergo per isaiam prophetam in
eum dicitur. quomodo cecidit decaelo
lucifer mane oriens. contritus. ẽ. in
terram qui mittebat adomnes gen¬
tes. tuautem dixisti sensu tuo. incelũ
ascendam. super sidera caeli ponam
tͥronum meum. sedebo inmonte
excelso. super montes excelsos qui sunt
adaquilonem. ascendam super nubes.
ero similis altissimo: Nunc autem
ad inferos descendes. & cȩtera quae in
figura regis uelut babilonis. indiabolũ
dicta intelliguntur: plura in eius corpꝰ
conueniunt quod etiam dehumano
genere congregat. & in eos maxime

Expanded text:
fructus. ille autem continuo inpius fructus. ille autem continuo inpius consequenter et mente caecus non ex eo, quod acceperat, cecidit, sed ex eo, quod acciperet, si subdi uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod accepturus erat cecidit et potestatem illius, sub quo esse noluit, non euasit, factumque in illo est pondere meritorum, ut nec iustitiae possit lumine delectari nec ab eius sententia liberari. Quod ergo per Esaiam prophetam in eum dicitur: quomodo cecidit de caelo lucifer mane oriens? contritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes. tu autem dixisti sensu tuo: in caelum ascendam, super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo in monte excelso super montes excelsos, qui sunt ad aquilonem, ascendam super nubes, ero similis altissimo. nunc autem ad inferos descendes et cetera, quae in figura regis uelut Babylonis in diabolum dicta intelleguntur, plura in eius corpus conueniunt, quod etiam de humano genere congregat, et in eos maxime,
Abbreviated transcription (Latin):
sinitur possit. nec tantũ angelorum
malorum. uerum etiam ethominũ:
donec etiam ista iusticia qua uiuitur
exfide quae nunc pacienter in homi¬
nibus exercetur. conuertatur in
iudicium. ut possint & ipsi non solũ
duodecim tribus isrł: sed etiam
angelos iudicare: Quod ergo putatur
nunquam diabolus inueritate stetisse.
nunquam cum angelis beatã duxisse
uitam. sed abipso suae conditionis
initio cetidisse: non sic accipiendum
est ut non propria uoluntate deprauatꝰ.
sed malus abono dõ creatus putetur:
Alioquin: non abinitio cecidisse dicere¬
tur: Neq enim cecidit: si talis esso
factus: Sed factus continuo se aluce
ueritatis auertit. superbia tumidus.
& propriae potestatis delectatione
corruptus: Vnde beatae atq angeli¬
cae uitae dulcedinem nongustauit
quam nonutiq acceptam fastidiuit:
sed nolendo accipere. deseruit &¬
amisit: Proinde nec sui casus prȩscus
esse potuit: qm̃ sapientia pietatis est

Expanded text:
sinitur possit; nec tantum angelorum sinitur possit; nec tantum angelorum malorum, uerum et hominum, donec etiam ista iustitia, qua uiuitur ex fide, quae nunc patienter in hominibus exercetur, conuertatur in iudicium, ut possint et ipsi non solum duodecim tribus Israhel, sed etiam angelos iudicare. Quod ergo putatur numquam diabolus in ueritate stetisse, numquam cum angelis beatam duxisse uitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria uoluntate deprauatus, sed malus a bono deo creatus putetur: alioquin non ab initio cecidisse diceretur; neque enim cecidit, si talis est factus. sed factus continuo se a luce ueritatis auertit, superbia tumidus et propriae potestatis delectatione corruptus . unde beatae atque angelicae uitae dulcedinem non gustauit: quam non utique acceptam fastidiuit, sed nolendo accipere deseruit et amisit. proinde nec sui casus praescius esse potuit, quoniam sapientia pietatis est
Abbreviated transcription (Latin):
hoc enim est ut illudatur ab angelis
euis. qm̃ sic illuditur. cum scĩs ꝓsunt
temptationes eius. quib deprauare
conatur : ut malitia in qua ipse esse
uoluit. eo nolente sit utilis seruis dĩ.
quia hoc praeuidens eum finxit¬
Ideo initium ad illudendum. quia &
mali homines uasa ciusdem diaboli.
& tanquam capitis corpus. quos nihil¬
ominus ds̃ malos futuros prȩuidens.
creauit tamen adutilitatem scõrum.
similiter illuduntur : cum et ipsis
nocere uolentibus. praestatur sanctis
exeorum comparatione cautela. &
pia sub dõ humilitatis & intelligentiȩ
grã. & exercitatio ad tolerandos malos.
& probatio addiligendos inimicos:
Sed ille est initium fignenti quod sic
illuditur : quia praecedit istos & tem¬
poris antiquitate. et principatu mali¬
facit illo opere prouidentiae. quo
creatas naturas amministrat. subdens
uidelicet angelos malos angelis
bonis: ut malorum improbitas non
quantum nititur. sed quantum

Expanded text:
hoc est enim: ut inludatur ab angelis hoc est enim: ut inludatur ab angelis eius, quoniam sic inluditur, cum sanctis prosunt temtationes eius, quibus eos deprauare conatur, ut malitia, in qua ipse esse uoluit, eo nolente sit utilis seruis dei, qui hoc praeuidens eum finxitideo initium ad inludendum, quia et mali homines, uasa eiusdem diaboli et tamquam capitis corpus, quos nihilominus deus malos futuros praeuidens creauit tamen ad utilitatem sanctorum, similiter inluduntur, cum et ipsis nocere uolentibus praestatur sanctis ex eorum conparatione cautela et pia sub deo humilitas et intellegentia gratiae et exercitatio ad tolerandos malos et probatio ad diligendos inimicos. sed ille est initium figmenti, quod sic inluditur, quia praecedit istos et temporis antiquitate et principatu malifacit illo opere prouidentiae, quo creatas naturas administrat, subdens uidelicet angelos malos angelis bonis, ut malorum inprobitas non quantum nititur sed quantum
Abbreviated transcription (Latin):
est diabolo & angelis eius: nullomo¬
do in eo naturam quam ds̃ creauit.
sed malam propriam uoluntatem.¬
poena ignis aeterni plectendam esse
credendum est: nec eius naturam esse
significatam quod dictum est. hoc
est initium figmenti dñi quod fecit
ut illudatur ab angelis eius: sed uel
corpus aerium quod tali uoluntati
congruenter aptauit. uel ipsam ordi¬
nationem. inqua cum fecit etiam
nolentem utilem bonis. uel quod
praesciens eum propria uoluntate
malum futurum. fecit eum tamen.
non abstinens bonitatem suam in
prebenda uita atq substantia futurae
etiam noxiae uoluntati. simul p̃uidens
quanta deillo bona esset sua mirabi¬
li bonitate acpotestate facturus
Inicium autem figmenti dñi dictus¬
rus est quod fecit ut illudatur ab
angelis eius. non quia ipsum pͥmi¬
tus condidit. uel inicio malum con¬
didit : sed quia cum sciret eum ad
hoc propria uoluntate malum futu¬
rum ut bonis noceret. creauit eum
adhoc. ut deillo bonis ipse ꝓdess&:

Expanded text:
est diabolo et angelis eius, nullo moest diabolo et angelis eius, nullo modo in eo naturam, quam deus creauit, sed malam propriam uoluntatempoena ignis aeterni plectendam esse credendum est. Nec eius naturam esse significatam, quod dictum est: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, sed uel corpus aerium, quod tali uoluntati congruenter aptauit, uel ipsam ordinationem, in qua eum fecit etiam nolentem utilem bonis, uel, quod praesciens eum propria uoluntate malum futurum fecit eum tamen non abstinens bonitatem suam in praebenda uita atque substantia futurae etiam noxiae uoluntati, simul praeuidens, quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. initium autem figmenti domini dictus est, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, non quia ipsum primitus condidit uel initio malum condidit, sed quia, cum sciret eum ad hoc propria uoluntate malum futurum, ut bonis noceret, creauit eum ad hoc, ut de illo bonis ipse prodesset.
Abbreviated transcription (Latin):
uel in erudite asseratur. nontantum
conditione prima sed etiam nunc
deprauatis tot uoluntatibus. insũ¬
ma tamen omnia quae creata sunt
idest uniuersam omnino creaturam
bonam esse ualde. non quo boni sint
neamali. sed quod non efficiant ma¬
ltia sua. ut subdĩ amministratoris
imperio. uirtute. sapientia. decus & ordo
uniuersitatis aliqua exparte turpetur
siue turbetur. cumqͣuibusq uolunta¬
tibus etiam malis tribuantur certi
et congrui milites potestatum. & pon¬
dera meritorum. ut etiam cum ipsis
conuenient̃ iusteq ordinatis. uniuer¬
sitas pulchra sit: tamen quia cuilib&
occurret & uerum est atq manifestum.
iusticiae ipsi esse contrarium: ut nullo
praecidente merito. hoc ipsum in quo¬
quo ds̃ damnae. quod in eo ipse creaue¬
rit. certaq et euidens damnatio diabo¬
li. & angelorum eius ex euangelio
recitatur : ubi sedicturum dñs prȩ¬
nuntiauit eis qui asinistris sunt. ite
inignem aeternum. qui praeparatus

Expanded text:
uel inerudite adseratur non tantum uel inerudite adseratur non tantum conditione prima, sed etiam nunc deprauatis tot uoluntatibus in summa tamen omnia, quae creata sunt, id est uniuersam omnino creaturam bonam esse ualde, non quo boni sint in ea mali, sed quod non efficiant malitia sua, ut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua ex parte turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus, etiam malis, tribuantur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis conuenienter iusteque ordinatis uniuersitas pulchra sit: tamen, quia cuilibet occurrit et uerum est atque manifestum iustitiae ipsi esse contrarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoque deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et euidens damnatio diaboli et angelorum eius ex euangelio recitatur, ubi se dicturum dominus praenuntiauit eis qui a sinistris sunt: ite in ignem aeternum, qui praeparatus
Abbreviated transcription (Latin):
tionis initio cecidisse. nec aliquan¬
do inueritate stetisse: Vnde ñ nulli
eum non in hanc maliciam libero
arbitrio uoluntatis esse deflexum
sed inhac omnino creatum putant.
quamius adño dõ summo & uero
naturarum omnium creatore:
Adhibentq testimonium delibro ib
qm̃ ibi scriptum est cum deillo serno
ess&: hocẽ. initium figmenti dñi.
quod fecit ut illudatur ab angelis
eius: Cui sententiae congruit qd
inpsalmo scriptum est: draco hic
quem finxisti ad illudendum ei ni
quod hic quem finxisti dixit. non
autem sicut ibi. hoc. ẽ. initium fig¬
menti dñi : tanquam initio eum
ita finxiss& ut malus. ut inuidus
ut seductor. ut omnino diabolus
esset. non uoluntate deprauatus.
sedita creatus: haec opinio quomo¬
do non sit aduersa quod scriptum
est fecit dĩ omnia et eccebona uil
ubi inuenitur diabolus non propria
uoluntate deprauatus. sed ab ipso dño
dõ factus malus ualde: quam uis
conentur ostendere nec in sulse etiã

Expanded text:
tionis initio cecidisse nec aliquantionis initio cecidisse nec aliquando in ueritate stetisse. Unde nonnulli eum non in hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis esse deflexum, sed in hac omnino creatum putant quamuis a domino deo summo et uero naturarum omnium creatore adhibentque testimonium de libro Iob, quoniam ibi scriptum est, cum de illo sermo esset: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius: cui sententiae congruit, quod in psalmo scriptum est: draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, nisi quod hic "quem finxisti" dixit, non autem sicut ibi, hoc est initium figmenti domini, tamquam initio eum ita finxisset, ut malus, ut inuidus, ut seductor, ut omnino diabolus esset non uoluntate deprauatus, sed ita creatus. Haec opinio quomodo non sit aduersa ei, quod scriptum est: fecit deus omnia; et ecce bona ualde, ubi inuenitur diabolus non propria uoluntate deprauatus, sed ab ipso domino deo factus malus ualde, quamuis conentur ostendere nec insulse etiam
Abbreviated transcription (Latin):
bus etbeatioribus: ut prorecte ges¬
tis praeposituris suis. accipiant
illam uitam beatam ac sublimiorem
dequa possint esse certissimi. cuius
utiq spe gaudentes possint non in¬
congrue dici iam beati: Exquorum
numero si diabolus cecidit cũsociis
iniquitatis suae : simile . ẽ. hoc ei
quod cadunt aiusticia fidei etiam
homines simili superbia. p̃uaricati.
uel seipsos seducendo uel illi seducto¬
ri consentientes: Sed asserant haec
duo genera bonorum angelorum
qui potuerint. unum super cęlestiũ
inquibus nunquam fuit qui caden¬
do diabolus factus est: alterum
autem mundanorum inquib fuit:
mihi autem fateor unde hoc scdm
scripturas asseram. non interim
occurrit᷑: Sed co artatus quęstione
illa qua quaeritur utrum sui casus
praescius antequam caderet fuerit.
ne suae beatitudinis incertos esse
uel aliquando fuisse angelos dicerẽ.
nonsine causa putari posse dixi.
diabolum abipso creaturae hoc est
abipso uel temporis uel suae condi¬

Expanded text:
bus et beatioribus. ut pro recte gesbus et beatioribus. ut pro recte gestis praeposituris suis accipiant illam uitam beatam ac sublimiorem, de qua possint esse certissimi, cuius utique spe gaudentes possint non incongrue dici iam beati. ex quorum numero si diabolus cecidit cum sociis iniquitatis suae, simile est hoc ei, quod cadunt a iustitia fidei etiam homines simili superbia praeuaricati, uel se ipsos seducentes uel illi seductori consentientes. Sed adserant haec duo genera bonorum angelorum qui potuerint, unum supercaelestium, in quibus numqam fuit, qui cadendo diabolus factus est, alterum autem mundanorum, in quibus fuit; mihi autem. fateor, unde hoc secundum scripturas adseram, non interim occurrit, sed coartatus quaestione illa, qua quaeritur, utrum sui casus praescius, antequam caderet, fuerit, ne suae beatitudinis incertos esse uel aliquando fuisse angelos dicerem, non sine causa putari posse dixi diabolum ab ipso creaturae, hoc est ab ipso uel temporis uel suae condi
Abbreviated transcription (Latin):
futurae commutationis. ut nulla. eẽt.
tribulatio. cui tolerandae pacientia
militar&: quam uis enim nonuana
praesumptione deincerto certus uelut
stultus . sed spe non in fidelis. antequã
apprehender& illam uitam ubicertis¬
simus ipsius aeternae uitae suae futu¬
rus esset. posset exultare quẽ ad mo-¬
dum scriptum ẽ. cum tremore et exul¬
tatione: multo habundantius in
paradiso quam scĩ in his terris beatꝰ
esset modo quodam inferiore. quã
in illa uita aeterna scõrum suꝑceles¬
tiumq angelorum: non tamen
nullo: Dicere autem de aliquibus
angelis quod in suo quodam genere
beati esse possint futurae suae iniqui¬
tatis et dampnationis. uel certe ꝑpe¬
tuae salutis incerti. quibus necspes
sub esset quod aliquando et ipsa aliqͣ
in melius mutatione certi dehac re
futuri. eent. uix ferenda p̃sumptio
est. nisi forte & hoc dicatur. ita crea¬
tos istos angelos mundanis ministe¬
ri is distributos. subaliis sublimiori¬

Expanded text:
futurae commutationis, ut nulla esset futurae commutationis, ut nulla esset tribulatio, cui tolerandae patientia militaret! quamuis enim non uana praesumtione de incerto certus uelut stultus, sed spe non infidelis, antequam adprehenderet illam uitam, ubi certissimus ipsius aeternae uitae suae futurus esset, posset exsultare, quemadmodum scriptum est: cum tremore, et hac exsultatione multo abundantius in paradiso quam sancti in his terris beatus esse modo quodam inferiore quam in illa uita aeterna sanctorum supercaelestiumque angelorum, non tamen nullo. Dicere autem de aliquibus angelis, quod in suo quodam genere beati esse possint, futurae suae iniquitatis et damnationis uel certe perpetuae salutis incerti, quibus nec spes subesset, quod aliquando et ipsi aliqua in melius mutatione certi de hac re futuri essent, uix ferenda praesumtio est; nisi forte et hoc dicatur ita creatos istos angelos mundanis ministeriis distributos sub aliis sublimiori
Abbreviated transcription (Latin):
S edenim nonerat futuri peccati sui
praescius: Ergo perhanc ignorantiã.
aut eiusdem beatitudinis incertus.
& quomodo iam uere beatus. aut
alsa spe certus nonscientia. & quomͦ
nonstultus.: sed tamen hominis adhuc
incorpore animali consticuti cui
oboedienter uiuenti dandum adhuc esso
angelorum consortium etmutatio
corporis ex animali inspiritale. possu¬
mus intelligere beatam uitam scđm
quendam modum: etiam si nonerat
prȩscius futuri sui peccati: Neq enĩ
& illi praescii fuerunt quib apostolus
dicit: Uos qui sp̃itales estis. instruite
huiusmodi in sp̃u lenitatis. intendens
teipsum ne et tu tempteris: Non absur¬¬
de tamen nec improbe dicimus beatos
iam fuisse. hoc ipso quod sp̃itales essent
noncorpore sed iusticia fidei. spe
gaudentes. in tribulatione pacientes :
q uantomagis ergo & ampliore modo
beatus erat homo in paradiso antepecca¬
tum. quamuis incertus futuri suicasꝰ.
qui spe ita gaudebat propt̾ p rȩmium

Expanded text:
sed enim non erat futuri peccati sui sed enim non erat futuri peccati sui praescius. ergo per hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus, et quomodo iam uere beatus? aut falsa spe certus, non scientia, et quomodo non stultus? Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui oboedienter uiuenti dandum adhuc esset angelorum consortium et mutatio corporis ex animali in spiritale, possumus intellegere beatam uitam secundum quendam modum, etiamsi non erat praescius futuri sui peccati. neque enim et illi praescii fuerunt, quibus apostolus dicit: uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in s\'piritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris; non absurde tamen nec inprobe dicimus beatos iam fuisse hoc ipso, quod spiritales essent non corpore, sed iustitia fidei, spe gaudentes, in tribulatione patientes. quanto magis ergo et ampliore modo beatus erat homo in paradiso ante peccatum, quamuis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter praemium
Abbreviated transcription (Latin):
quibus ds nondedit uel descapsis
praescientiam futurorum: qui quonam
modo beati possent esse nonuideo. quib
incerta est ipsa sua bȩaticudo: Nam & hoc
quidam senserunt. non fuisse diabolum
milla sublimi natura angelorum quae
supercaelestis est: sed in eorum qui ali¬
quando inferius inmundo facti sunt.¬
& persua officia distributi: Tales enum.
fortasse poss& aliquid etiam illicitũ
delectare. quam tamen delectationem
sipeccare noluissent libero arbitrio
cohberent. sicut homo maxime ille
primus qui peccati poenam nondum
habebat inmenbris. quando quidem
& ipsa ascĩs uiris dõ subditis per eius
gram pietatis superatur: Porro ista
quaestio debeata uita. utrum eã quisquã
iam habere dicendus sit. cui incertũ
ẽ. utrum secum ꝑ mansura sit. an ei
miseria quandoq succedat. p otest¬
& deipsoprimo homine oriri: Nam
si futuri sui peccati praescus erat
diuinaeq uin dictae. beatus esse unde
poterat.  Ergo erat in paradiso ñ beatus:

Expanded text:
quibus deus non dedit uel de se ipsis quibus deus non dedit uel de se ipsis praescientiam futurorum? qui quonam modo beati possint esse non uideo, quibus incerta est ipsa sua beatitudo. nam et hoc quidam senserunt non fuisse diabolum in illa sublimi natura angelorum, quae supercaelestis est, sed in eorum, qui aliquanto inferius in mundo facti sunt et per sua officia distributi. tales enim fortasse posset aliquid etiam inlicitum delectare: quam tamen delectationem si peccare nollent, libero arbitrio cohiberent, sicut homo, maxime ille primus, qui peccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uiris deo subditis per eius gratiam pietate superatur. Porro ista quaestio de beata uita, utrum eam quisquam iam habere dicendus sit, cuius incertus est utrum secum permansura sit an ei miseria quandoque succedat, potest et de ipso primo homine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat diuinaeque uindictae, beatus esse unde poterat? ergo erat in paradiso non beatus.
Abbreviated transcription (Latin):
inueritate nonstetit. utrumq ab initio
intelligamus. non solum quod homiadu
in hoc abinicio ex quo ipse creatus est
enim duxisse uitam beatam interbeatd
angelos credi potest. qui futuri sui par¬
quaeritur cur nonfu trit Neq eni
scĩ angeli aeternae suae uitae acba¬
titatis incerti sunt: Nam quo modo bea
siincerti : andicimus hoc dm̃ diabolo
reuelare noluisse cum adhuc esset angls
bonus. uel quid facturus uel quid passiurꝰ
esset. ceteris haec reuelasse qui essent
in aeternum in eius ueritate mansur
Quod si ita est: ideo iam non aequaliter
beatus. immo iam nec plane beatus fiu.
quandoquidem plane beati desua bra¬
tudine certi sunt: ut eam nullus per¬
turb& metus: Quo autem malomtri¬
to. ita discernebatur. aceteris. ut ei
ds̃ nec ea quae ad ipsum pertinerent
futura reuelar&: nunquid illeprius
ultor. quam iste peccator. ab sit:
Neq enim ds̃ dampnat innocentes: An
forte exalio genere angelorum fuit

Expanded text:
in ueritate non stetit utrumque ab initio in ueritate non stetit utrumque ab initio intellegamus, non solum quod homicida  hoc ab initio ex quo ipse creatus est,enim duxisse etiam vitam beatam inter beatos Angelos credi potest, qui futuri sui pecquaeritur cur non fuerit. Neque enim sancti Angeli aeternae suae vitae ac beatitudinis incerti sunt. Nam quomodo beati, si incerti? An dicemus hoc Dreuelare noluisse, cum adhuc esset angelus bonus. uel quid facturus uel quid passurus esset, ceteris autem reuelasse, quod essent in aeternum in eius ueritate mansuri? quod si ita est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem plene beati de sua beatitudine certi sunt, ut eam nullus perturbet metus. quo autem malo merito ita discernebatur a ceteris, ut ei deus nec ea, quae ad ipsum pertinerent, futura reuelaret? numquid ille prius ultor quam iste peccator? absit. neque enim deus damnat innocentes. an forte ex alio genere angelorum fuit,
Abbreviated transcription (Latin):
Q uarum etiam quadam temporali com¬
mixtione per agitur scłm: donec ulti¬
mo iudicio separentur. & altera con¬
iuncta angelis bonis in rege suo uitã
consequatur aeternam. altera con¬
iuncta angelis malis. in ignem cũ rege
suo mittatur aeternum: Dequibus
duabus ciuitatibus. latius fortasse alio
si dñs uoluerit disseremus: Quando
ergo deieterit superbia diabolum. ut
naturam suam bonam praua uolunta¬
te peruerter&: scriptura nondicit.
ante tamen factum fuisse. & ex hac rum
homini in uidisse: ratio manifesta de¬
clarat: In promptu. ẽ. enu omnib:
haec intuentibus. non exinuidentia suꝑ¬
biam nasci : sed ex superbia potius
inuidentiam: Nec frustra putari potest
abinitio temporis diabolum superbia
cecidisse. nec fuisse ullum antea tẽpus.
quo cum angelis scĩs pacatus uixerit¬
& beatus: sed ipso primordio creaturae
asuo creatore apostatasse. ut illud quol
dñs ait. ille homicida erat abinitio &e

Expanded text:
Quarum etiam quadam temporali comQuarum etiam quadam temporali commixtione peragitur saeculum, donec ultimo judicio separentur, et altera conjuncta Angelis bonis in rege suo vitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum. de quibus duabus ciuitatibus latius fortasse alio loco, si dominus uoluerit, disseremus. Quando ergo deiecerit superbia diabolum, ut naturam suam bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius inuidentiam. non autem frustra putari pab initio temporis diabolum superbia cecidisse nec fuisse ullum antea tempus, quo cum angelis sanctis pacatus uixerit et beatus, sed ab ipso primordio creaturae suo creatore apostatasse, ut illud quod dominus ait: ille homicida erat ab initio et
Abbreviated transcription (Latin):
niae : nisi eo seputarent excellentiores
quo ditiores: cui morbo contraria
caritas. non quaerit quae sua sunt:
id est non priuata excellaentia lȩtatur:
Merito ergo. & non inflatur: hii duo
amores. quorum alter sc̃s est alter
inmundus. alter socialis. alter pri¬
uatus. alter communi utilitati cõn¬
sulens propter supernam societatem.
alter etiam rem communem in potes¬
tatem propriam redigens. propter
arrogantem dominationem. alter
subditus. alter ęmulus dõ. alter
tranquillus. alter turbulentus.
alter pacificus. alter seditiosus.
alter ueritatem laudibus errantium
praeferens. alter quo quomodo
laudis auidus. alter amicalis. alter
ꝓpt̃ proximi
propt̃̾ suam:. praecesser̃ in angelis.
alter inbonis alter inmalis. & distin¬
xerunt conditas ingenere humano
ciuitates duas. sub ammirabili & in¬
effabili prouidentia dĩ cuncta quae
creata sunt ministrantis & ordinantis
ad terram iustorum. a terra iniquorũ:

Expanded text:
niae, nisi eo se putarent excellentiores niae, nisi eo se putarent excellentiores quo ditiores. cui morbo contraria caritas non quaerit, quae sua sunt, id est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur. Hi duo amores — quorum alter sanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter propter proximi propter suam: praecesserunt in Angelis; alter in bonis, alter in malis; et distinxerunt conditas in genere humano civitates duas, sub admirabili et ineffabili providentia Dei, cuncta quae creata sunt administrantis et ordinantis, alteram justorum, alteram iniquorum.
Abbreviated transcription (Latin):
priuatum. quod potius adetrimento
quam ab incremento dictum elucet:
Omnis enim priuatio minuit: Unde
itaq uult eminere superbia in de
in angustias aegestatemq contruditur.
cum ex communi ad proprium. damp¬
noso sui amore redigitur: Specialis
est autem auaricia. quae usitatius
appellatur amor pecuniae : Cuius
nominaͤ apostolus perspeciem genus
significans. uniuersalem auaritiam
bolebat intelligi. tlicendo radix om¬
nium̃ malorum est auaritia: hinc
enim et diabolus cecidit. qui utiq non
amauit pecuniam: sed propriã potestae¬
tem: Proiide peruersus sui amor.
priuat scã societate turgidum spm̃
eumq coartat miseria. iam ꝑ iniqui¬
tatem saciari cupientem: hinc alio
loco cum dixisset. erunt enim homi¬
nes seipsos amantes : continuo sub¬
iecit: amatores pecuniae: ab illa ge¬
nerali auaritia. cuius superbia citput
est: adhanc specialem descendens.
quae propria hominum est: Neq enĩ
essent etiam homines amatores pecu¬

Expanded text:
priuatum, quod potius a detrimento priuatum, quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde itaque uult eminere superbia, inde in angustias egestatemque contruditur. cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur amor pecuniae. cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cedidit, qui utique non amauit pecuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecu
Abbreviated transcription (Latin):
derit homini facto adimaginem dĩ
Porro haec inuidia. sequitur superbũ.
non precedit : Nonenim causa suꝑ¬
biendi est inuidia. sed causa inuiden¬
di superbia: Cum igitur superbia
sit amor excellentiae propriae. in¬
uidia uero sit odium felicitatis alias
quid unde nascatur. satis impromptu
est: Amando enim quisq excellentiam
suam. uel paribus inuidoe quodei coȩqͣn¬
tur : uel inferioribus nesibi coȩquentur.
uel superioribus quod eis non coȩquetur:
uperbiendo igitur inuidus. non inui¬
dendo quisq superbus est: Merito
initium omnis peccati. superbiam
scriptura definiuit dicens: initium
peccati superbia: Cui testimonio ñ un¬
onuenienter aptatur etiam illud.
quod apostolus ait. radix omniũ malo¬
nm est auaritia : si auaritiã genera¬¬
iem intelligamus. quaquisq appetit
aliquid amplius quam oportet. ꝓpt̃
excellentiam suam. & quendam pro¬
priȩ rei amorem. cui sapienter nom̃
latina lingua indidit cum appellauit

Expanded text:
derit homini facto ad imaginem dei. derit homini facto ad imaginem dei. porro autem inuidia sequitur superbiam, non praecedit; non enim causa superbiendi est inuidia, sed causa inuidendi superbia. cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, inuidentia uero sit odium felicitatis alienae, . quid unde nascatur satis in promtu est. amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod ei coaequentur, uel inferioribus, ne sibi coaequentur, uel superioribus, quod eis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus, non inuidendo quisque superbus est. Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio non inconuenienter aptatur etiam illud, quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque adpetit aliquid amplius quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem . cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit
Abbreviated transcription (Latin):
tiam delectatus tumescer& superbia:
perquam caderet ab eatitudine spirtilis
paradisi. & inuidentia contabescera:
In quo tamen bonum t̃ hoc ipsum quod
uiuit & uiuificat corpus. siue aereum
situt ipsius diaboli uel demonum sp̃s.
siue terrenum. sicut hominis anima
cuius uis etiam maligni atq ꝑuersi
Itadum nolunt aliquid quod ds̃ feceri
propria uoluntate peccare: ipsus dĩ
substantiam dicunt primo necessitate
& post in expiabiliter uoluntate corrp¬
tam atq peruersam: Sed deistorum
dementissimo errore: alias iamdixiꝰ¬
multa: In hoc autem opere quaeren¬
dum .ẽ. scđm scãm scripturam: quia
de diabolo dicendum sit: Primo utũ
abinitio ipsius mundi sua potestate
delectatus abstiterit ab illa societate
& caritate qua beati sunt angeli qui
fruuntur dõ: an aliquo tempore
in scõ coetu fuerit angelorum. etiam
ipse pariter iustus dĩ. et pariter bea
Nun nulli enim dicunt ipsum ei fuiss
casum asupernis sedibus. quod in ui¬

Expanded text:
tiam delectatus tumesceret superbia, tiam delectatus tumesceret superbia, per quam caderet a beatitudine spiritalis paradisi, et inuidentia contabesceret. in quo tamen bonum est hoc ipsum, quod uiuit et uiuificat corpus, siue aerium, sicut ipsius diaboli uel daemonum spiritus, siue terrenum, sicut hominis anima cuiusuis, etiam maligni atque peruersi. ita dum nolunt aliquid quod deus fecerit propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo necessitate et post inexpiabiliter uoluntate corruptam atque peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam multa diximus. In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam scripturam, quid de diabolo dicendum sit. primo, utrum ab initio ipsius mundi sua potestate delectatus abstiterit ab illa societate et caritate, qua beati sunt angeli, qui fruuntur deo, an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inui
Abbreviated transcription (Latin):
Produxit enim deterra. in uerbo dĩ omĩa
pecora & bestias et serpentes. quae
uniuersa creatura habens inse animã
uiuam in rationalem. uniuersae ratio¬
nali creaturae siue bonae siuemalę
uoluntatis. lege diuini ordinis subdi¬
ta est: Quid ergo nuirum si perserpen¬
tem mali quid agere ꝑmissus est diabo¬
lus. cumdemonia inporcos intrare
xp̃s ipse permiserit.: magis deipsa
natura diaboli scrupulosius quaeri
solet: quam totam quidam heretici
offensi molestia malȩ uoluntatis eius.
aliena re conantur acreatura sũmi
& ueri dĩ. & alterum ei dare principium
quod sit contradm̃: Nonenim ualent
intelligere. omne quod ẽ. inquantum
aliqua substantia est. etbonum esse.
& nisi abillo dõuero a quo omnebonũ
ẽ. esse nomposse. malam uero uolunta¬
tem in ordinate moueri bona inferi-¬
ora superiorib praeponendu. atq
ita factum esse. ut rationalis creaturȩ
sps. sua potestate propter excellen¬

Expanded text:
produxit enim terra in uerbo dei omnia produxit enim terra in uerbo dei omnia pecora et bestias et serpentes; quae uniuersa creatura habens in se animam uiuam, inrationabilem, uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum, si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum daemonia in porcos intrare Christus ipse permiserit? Magis de ipsa natura diaboli scrupulosius quaeri solet; quam totam quidam haeretici offensi molestia malae uoluntatis eius aliet ueri dei et alterum ei dare principium, quod sit contra deum. non enim ualent intellegere omne, quod est, in quantum aliqua substantia est, et bonum esse et nisi ab illo deo uero, a quo omne bonum est, esse non posse, malam uero uoluntatem inordinate moueri bona inferiora superioribus praeponendo, atque ita factum esse, ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellen
Abbreviated transcription (Latin):
confunderetur. iustoq supplicio
a superbiȩ atq in obȩdientiae malo
posteros deterrer&. quibus ea cons¬
cribenda & annuntianda parabantur :
Si autem quaeritur cur potissimum
per serpentem diabolus temptare
ꝑmissus sit: iam hoc significandi
grã factum esse. quem non ammone¬
at scriptura tante auctoritatis. tantis
diuinitatis documentis agens in pro¬
phetando. quantis effectis iam mundus
impletus est: non quod diabolus
aliquid adinstructionem nrãm signi¬
ficare uoluerit. sed cum accedere ad
temptandum nonposset nisi ꝑ missus.
num peraliud posset: nisi perquod
permittebatur accedere : quicquid
igitur serpens ille significauit. ei
prouidentiae tribuendum est subqua¬
et ipse diabolus suam quidem hab&e
cupiditatem nocendi. facultatem autẽ
nonnisi quae datur uel ad subuerten¬
da acperdenda uasa irae. uel adhu¬
milianda siue probanda uasa miscđiae:
Natura itaq serpentis unde sit nouimꝰ:

Expanded text:
confunderetur iustoque supplicio confunderetur iustoque supplicio a superbiae autem inoboedientiae malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et annuntianda parabantur ? Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus impletus est? non quo diabolus aliquid ad instrustionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit, dei prouidentiae tribuendum est, sub quaet ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur uel ad subuertenda ac perdenda uasa irae uel ad humilianda siue probanda uasa misericordiae. natura itaque serpentis unde sit nouimus:
Abbreviated transcription (Latin):
utilitati deputans eorum quos in hoc
genere creauit: ut adbonum proficere.
nisi malorum comparatione non possent:
Sienim nonessent: nulli rei utiq ꝓdeẽnt:
larumne boni. ẽ. actum. ut sint qui certe
iligencri utiles sunt. quod genus quis¬
quis non uult ut sit. nihil aliud agit
nisi ut ipse in eo nonsit: magna oꝑa
dñi. ex quisita in om̃s uoluntates eius:
reuid& bonos futuros. & creat. p̃uid&
alos futuros & creat: seipsum ad fru¬
idum praebens bonis. multa mune¬
rum suorum largiens & malis.
miscricorditer ignoscens. iuste ulciscens.
itemq misericorditer ulciscens iuste
ignoscens. nihil metuens decuiusquã
malitia. nihil indigens decuiusquam
iusticia: nihil sibi consulens nec de
operibus bonorum. & bonis consulens
etam depoenis malorum: Cur ergo
non permitteret temptari hominẽ
illa temptatione prouudendum. con¬
uincendum. puniendum. cum suꝑba
concupiscentia propriȩ potestatis
quod conceperat parer&. suoq foetu

Expanded text:
utilitati deputans eorum, quos in hoc utilitati deputans eorum, quos in hoc genere creauit, ut ad bonum proficere nisi malorum conparatione non possent. si enim non essent, nulli rei utique prodeessent. parumne boni actum est ut sint, qui certe illi generi utiles sunt? quod genus quisquis non uult ut sit, nihil aliud agit, nisi ut ipse in eo non sit. Magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates eius! praeuidet bonos futuros et creat, praeuidet malos futuros endum praebens bonis, multa munera suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens, iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestetis quod conceperat pareret suoque fetu