comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cunt᷑ spũalem: ñ ex sanguinib neq ex uoluntate
uiri neq: ex uoluntate carnis. sed ex do: mox cõ¬
mendauit huius quasi necessitudinis sacram̃tũ.
Tanquam enĩ mirati tantũ bonũ ñ auderemꝰ
optare: statĩ subiunx̃. Et uerbũ caro factũ est
& habitauit innobis. Qđ unũ ÷ ex quinq il¬
lis quȩ tibi exponi uoluisti. Tanquã diceret.
Ohomines. nolite desperare uos fieri posse fi¬
lios đi. quia & ipse filius dĩ hoc ÷ uerbũ dei
caro factũ est: & habitauit in nob̾. Reddite
uicẽ. efficimini sp̃s. & habitate in eo qui caro
factus ÷ & i habitauit in nobis. Neq eñi tã des¬
perandũ : participatione sp̃s fieri posse homi¬
nes filios di: quando filius d̃i participatio ne
carnis factus : filius hominis. Nos itaq muta-¬
biles. in melius cõmutãti participes efficim᷑¬
uerbi: uerbũ aut̃ in cõmutabile nichil indeterius

Expanded text:
cuntur spiritalem non ex sanguinibus neque ex uoluntate cuntur spiritalem non ex sanguinibus neque ex uoluntate uiri neque ex uoluntate carnis sed ex deo, mox commendauit huius quasi uicissitudinis sacramentum. tamquam enim mirati tantum bonum non auderemus optare, statim subiunxit: Et uerbum caro factum est et habitauit in nobis, quod unum est ex quinque illis, quae tibi exponi uoluisti, tamquam diceret:s o homines! nolite desperare uos fieri posse filios dei, quia et ipse filius dei, hoc est uerbum dei caro factum est et habitauit in nobis. reddite uicem, efficimini spiritus et habitate in illo, qui caro factus est et habitauit in nobis. neque enim iam desperandum est participatione uerbi fieri posse homines filios dei, quando filius dei participatione carnis factus est filius hominis. Nos itaque mutabiles in melius commutandi participes efficimuerbi; uerbum autem incommutabile nihil in deterius
Abbreviated transcription (Latin):
Non tamen sic. Nam illũ naturȩ nr̃ȩ participatio non
fecit deteriorẽ: nos aut̃ facit naturȩ illuis participa¬
tio meliores. Misit itaq dt filiũ suũ factum ex tnuli-¬
ere factũ sub lege. nã legis sacram̃ta ꝑcepit ut cos qͥ
dente litera. dũ preceptũ non iñpleret᷑ antequã uiuifi¬
caret sp̃s. quia caritas di quȩ p̾ceptũ implet diffun-
ret: continuo sub iunrit. Ut ad optionẽ filioꝵ reci¬
peremus. Ut uidelicet huuiᷤ grãm beneficii discer¬
neret ab illa filii natura qui missus est: filius ñ ad op¬
tione factꝰ s semꝑ genitus filius. ut participata nat᷑a
filioꝵ hominũ ad participandã etiã nat᷑am suã ad¬
optaret filios hominũ. Qua ꝓpt̃ etiã cũ dixisset.
dedit eis postestatẽ filios di fieri. modũq ad iunxi¬
sset ne carnalis in telligeret᷑ natiuitas. qd̾ scilicet prȩ
stiterit eis qui credunt in nomine eiꝰ & ꝑ grãm renas¬

Expanded text:
non tamen sic; nam illum naturae nostrae participatio non non tamen sic; nam illum naturae nostrae participatio non fecit deteriorem, nos autem facit naturae illius participatio meliores. Misit itaque deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege. nam legis sacramenta percepit, ut eos, i ente littera, dum praeceptum non impleretur, antequam uiuificaret spiritus. quia caritas dei, quae praeceptum implet, diffundret, continuo subiunxit: Ut adoptionem filiorum reciperemus, ut uidelicet huius gratiam beneficii discerneret ab illa filii natura, qui missus est filius non adoptione factus sed semper genitus filius, ut participata natura filiorum hominum ad participandam etiam suam naturam adoptaret filios hominum. quapropter etiam cum dixisset: Dedit eis potestatem filios dei fieri, modumque adiunxisset, ne carnalis intellegeretur natiuitas, quod scilicet eis id praestiterit, qui credunt in nomine eius et per gratiam renas
Abbreviated transcription (Latin):
pimus beneficiũ ut fieremus qđ non eramus. Sic̃ qͥ
adoptatur antequã ad optaret᷑ non dũ eiꝰ erat
filiꝰ a quo adoptat᷑. iã tamen erat qui ad optaret᷑.
Et ab hac generatione gr̃ȩ discernit᷑ ille filiꝰ: qui
cũ esset filius dĩ uenit ut fieret filius hominis.
donaretq nobis quieramus filii hominĩs filios
dei fieri. factus est quippe ille qd̃ ñ erat. s tamen
aliud aliquid erat. Et hoc ipsũ aliqͥd uerbũ di erat
ꝑ qd̾ facta sunt omĩa. & lum̃ uerũ qđ illum inat
omnẽ hominẽ: & ds apud dm. Nos quoq ꝑ eiꝰ grãm
facti sumus qđ ñ eramus id ÷ filii d̾i. sed aliquid eramus.
& hoc ipsũ aliqͥd multo inferius: id÷ filii hominũ.
Descendit gͦ ille ut ascenderemus. & manens in sua
natura factus est particeps naturȩ nr̃ȩ: ut &̃ nos ma¬
nentes in natura nr̃a efficerem᷑ participes naturȩ eiꝰ.

Expanded text:
pimus beneficium, ut fieremus, quod non eramus, sicut, qui pimus beneficium, ut fieremus, quod non eramus, sicut, qui adoptatur, ante, quam adoptaretur, nondum erat filius eius, a quo adoptatur, iam tamen erat, qui adoptaretur. et ab hac generatione gratiae discernitur ille filius, qui, cum esset filius dei, uenit, ut fieret filius\' hominis donaretque nobis, qui eramus filii hominis, filios dei fieri. factus est quippe ille, quod non erat, sed tamen aliud aliquid erat et hoc ipsum aliquid uerbum dei erat, per quod\'I facta sunt omnia, et lumen uerum, quod inluminat omnem hominem, et deus apud deum. nos quoque per eius gratiam facti sumus, quod non eramus, id est filii dei; sed tamenĮ aliquid eramus et hoc ipsum aliquid multo inferius, hoc est filii hominum. descendit ergo ille, ut nos ascenderemus, et manens in sua natura factus est particeps naturae nostrae, ut et nos manentes in natura nostra efficeremur participes naturae ipsius,
Abbreviated transcription (Latin):
dum non cognoscentẽ in crepando. significauit
in fideles constititutos in mundo. Deinde ad iun
git. In sua ꝓpͥa uenit. & sin eũ non recepert̃. Siue
quia & ipsi in fideles in quantũ homines st̃. eius
sunt ꝑquẽ creati sunt: siue suos ꝓprie iudeos intel¬
ligi uoluit. ex quib naturã carnis assũpsit. Nec
tamen om̃s eũ ñ repͣert̃. Sequit᷑ enĩ & dicit. Suot¬
qͦt aut̃ recepert̃ eũ: dedit eis potestatẽ filios difi
ex uoluntate carnis. neq: ex uoluntate uiri: s ex do na¬
ti sunt. Hec ÷ grã noui testamenti qđ inuetere latu¬
it. nec tamen siguris obumbrantib ꝓphẽtari p̾ñti¬
ariq cessauit: ut in telligat anima dm suũ. & gr̃a
eius renascatur illi. Hec quippe natiuitas spitalis
est: ido ñ ex fanguinib. ñ ex uoluntate uiri. nec ex
uoluntate carnis. s ex do. heç etiã ad optio uoeat᷑.
Framus enĩ aliquid antequam ẽẽmus filii di. & acce-¬

Expanded text:
dum non cognoscentem increpando significauit dum non cognoscentem increpando significauit infigit, In sua propria venit, et sui eum non receperunt: sive quia et ipsi infideles, in quantum homines sunt, ejus sunt per quem creati sunt: sive suos proprie Judaeos intelligi voluit, ex quibus naturam carnis assumpsit; nec tamen omnes eum non receperunt. Sequitur enim et dicit, Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem ex uoluntate carnis neque ex uoluntate uiri sed ex deo nati sunt. haec est gratia noni testamenti, quod in uetere latuit nec tamen figuris obumbrantibus prophetari praenuntiarique cessauit, ut intellegat anima deum suum et gratia eius renascatur illi. haec quippe natiuitas spiritalis est, ideo non ex sanguinibus, non ex uoluntate uiri nec ex uoluntate carnis sed ex deo. Haec etiam adoptio uocatur. eramus enim aliquid ante, quam essemus filii dei, et acce
Abbreviated transcription (Latin):
gamus. uł si hoc nundũ possumus sine dubitati¬
one credamus: animã rationalem non. ẽẽ. naturam
đi. illa qͥppe in cõmutabilis est: sed tam̃ eã parti¬
cipando posse illuminari. Lucernȩ qͥppe accendi
rticipatione illuminatur. s eiꝰ participatione illumi-¬
nant᷑ quȩ ab illo illuminantur. Deniq sequit᷑. Frat
lumen uerũ. Et tanquam quȩreremus qͦmͦ dscer¬
neretur lum̃ uerũ alumine illuminato. ia est xp̃s
a ioħe: erat in quit lum̃ uerũ. qđ illuminat omnem
hominẽ uenientẽ in hunc mundũ. Si omẽm homi¬
nẽ: gͦ & iohem. Atq ut magis ostendat huuis diui¬
nitatẽ longe p̃stantiori distantia: in hoc mundo
inquit erat. & mundus per eum factus est & mũ¬
dus eũ ñ cognouit. Non mundus qui per factus
est eũ cognouit. Neq eñi habet uim cognoscendi
eũ nisi iationalis creatura. quã uis etiã mundus is¬
te uisibilis ꝑ eũ factus sit: hoc ÷ cęlũ & t̾ra. Sed mũ¬

Expanded text:
gamus, vel si hoc nondum possumus, sine ulla dubitatigamus, vel si hoc nondum possumus, sine ulla dubitatione credamus animam rationalem non esse naturam Dei; illa quippe incommutabilis est: sed tamen eam posse participando illuminari; lucernae quippe accendi rticipando illuminatur, sed ejus participatione illuminantur quae ab illo illuminantur. 8. Denique sequitur, Erat lumen verum : et tanquam quaereremus quomodo discerneretur lumen verum a lumine illuminato, id est Christus a Joanne, Erat, inquit, lumen verum, quod illuminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. si omnem hominem, ergo et Iohannem. atque ut magis ostendat huius diuinitatem longe praestantiore distantia: In hoc mundo, inquit, erat et mundus per eum factus est et mundus eum non cognouit. non mundus, qui per eum factus est, eum non cognouit, neque enim habet uim cognoscendi eum nisi rationalis creatura, quamuis etiam mundus iste uisibilis per eum factus sit, hoc est caelum et terra, sed mun
Abbreviated transcription (Latin):
mȩ gr̃ẽ atq sapientiȩ: ido fuit hõ missus ado. cuiꝰ
nomen erat ioħs. hic uenit intestimoniũ ut testim
oniũ ꝑhiberet de lumine: ut om̃s crederent per
illũ. Non erat ille lumen. s ut testimoniũ ꝑhiberet
ut de illo diceret᷑ qđ in natis mulierũ nemo ex
urgeret mãior ioħe baptista. Sic en̾i ille cui
maior ioħs testimoniũ ꝑhibebat intelligit᷑ hoc
.ẽẽ. maior qđ non tantũ homo s etrã d̃ erat.
Lumen gͦ & ioħs: s tale lumen quali testimoniũ ꝑhi¬
bet ipse dñs dicens. Ille erat lucerna ardens & luce¬
ns. Qđ & discipłis suis dixit. Uos estis lum̃ mundi.
Adq ut oftenderet quale lum̃: secutus ad iunxit.
Nemo accendit lucernã & ponit eã sub modio s
suꝑ candelabrũ: ut luceat om̃ib qui in domo lt̃.
Sic luceat lum̃ ur̃m. coram hominib. Istę simi¬
litudines date sunt. ut quantũ possumus intelli¬

Expanded text:
mae gratiae atque sapientiae. ideo fuit homo missus a deo, cui mae gratiae atque sapientiae. ideo fuit homo missus a deo, cui nomen erat Iohannes. hic uenit, ut testionium perhiberet de lumine, ut omnes crederent per illum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet ut de illo diceretur quod in natis mulierum nemo exurgeret maior Iohanne Baptista; sic enim ille, cui maior Iohannes testimonium perhibebat, intellegeretur hoc esse maior, quo non tantum homo sed etiam deus erat. lumen bet ipse Dominus, dicens. Ille erat lucerna ardens et lucens ; quod et discipulis suis dixit, Vos estis lumen mundi: atque ut ostenderet quale lumen, secutus adjunxit. Nemo accendit lucernam, et ponit eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt: sic luceat lumen vestrum coram hominibus . Istae similitudines datae sunt, ut quantum possumus intelli
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ÷: in ipso uita erat. Et uita erat lux hominũ.
& lux intenebris lucet. & tenebrȩ eã non cõp̃hen¬
derunt. Hic ergo ds̃ uerbũ dĩ per qđ facta sunt
om̃a filius dĩ est in cõmutabiliter manens. ubiq p̃¬
sens. nullo clausus loco nec particulariter ꝑ cuncta
disfusus tanquã minorẽ partẽ habeat in minore loco
& in maiore maiorẽ: s ubiq totus. atq ita ñ absens
ctiã m̃tibus impiorũ quãuis eum ñ uideant: sic̾ nec
ista lux uidet᷑ ocłis p̃sentata ecoꝵ. Lucet gͦ & in te-¬
nebris talib quales apłs significat ubi dic̃. fiustis ali
quando tenebre. nc̃ aut̃ lux indño: sed eã tales tene¬
brȩ ñ cõp̃hendert̃. Suscepit itaq hominẽ quẽ uide¬
re homines poterant. ut sanati ꝑfidem postea uid¬
reat qđ tunc iudere ñ poterant. Sed ne hõ xp̃s eo ip¬
so quo uisibilit̾ apparebat non crederetur et deus.
tantũq illi tribueret᷑ quantũ homini excellentissi¬

Expanded text:
 in ipso uita erat et uita erat lux hominum et lux in tenebris lucet et tenebrae eam non comprehenderunt. hic ergo deus, uerbum dei, per quod facta sunt omnia, filius dei est incommutabiliter manens. ubique praesens, nullo clausus loco nec partiliter per cuncta diffusus, tamquam minorem partem habeat in minore loco et in maiore maiorem, sed ubique totus atque ita non absens etiam mentibus impiorum, quamuis eum non uideant, sicut nec ista lux uidetur oculis praesentata caecorum. lucet ergo et in tenebris talibus, quales apostolus significat, ubi dicit: Fuistis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino; sed eam tales tenebrae non comprehenderunt. Suscepit itaque hominem, quem uidere homines poterant, ut sanati per fidem postea uiderent, quod tunc uidere non poterant. sed ne homo Christus eo ipso, quo uisibi.iter apparebat, non crederetur et deus tantumque illi tribueretur quantum homini excellentissi
Abbreviated transcription (Latin):
in rp̃oiħu in oꝑib bonis: quȩ p̃parauit aĩ ut in illis
ambulemus. In hoc itaq in tellectu gr̃ȩ timor
autẽ iste alius est: non ille seruilis quẽ caritas foras
mictit. luo enĩ timet᷑ ne in cidat᷑ in torm̃ tũ supplicii.
isto autẽ ne amittat᷑ grã beneficii. Qua ꝓpt̾ quã uis¬

Expanded text:
in operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus . In hoc itaque intellectu gratiae inesautem iste alius est; non est ille servilis quem charitas foras mittit. Illo enim timetur ne incidatur in tormentum supplicii; isto autem, ne amittatur gratia beneficii. CAPUT XXI.
Abbreviated transcription (Latin):
genter enucleare. cur filii ꝓmissionis ꝑtinentes
ad isaac noui testam̃ti grã deputentur. Breuit̃
tam̃ atting̃a. unde canto fructuosius cogita¬
bis: quanto magis pie cogitaueris. Non omĩa
dĩ quȩ p̃dicit promittit᷑. Prȩdicit gͦ & peccata
autẽ quȩ ipse facturiis est nec ea mala. s bona.
Quis eni ꝓmittat mala Quã uis itaq inferãt

Expanded text:
genter enucleare, cur filii promissionis pertinentes genter enucleare, cur filii promissionis pertinentes ad Isaac noui testamenti gratiae deputentur. breuiter tamen adtingam, unde tanto fructuosius cogitabis, quanto magis pie cogitaueris. non omnia deus, quae praedicit, promittit; praedicit enim etiam autem, quae ipse facturus est, nec ea mala sed bona. quis enim promittat mala? quamuis itaque mala inferat
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ uderunt ocłimei salutare tuũ. Qui qͦ timetis
dñm laudate eiĩ. Uniuenoỹ ssmen iacos masizipi¬
eate eum. Non uacat qđ ei ñ sufficit dicere sem̃ ia¬
cob. nisi adderet uniuersũ: ne in solis eis incelli¬
geret᷑ qui ex isrłitis fuerant credituri. Sem̃ enĩ
iacob. ipsum. ẽ sem̃ ab rahȩ. Om̃ib autẽ in xp̃m creden¬
tib. ñ solũ qui ex isrł fideles erant: apłs dicit. Ergo
abrahȩ sem̃ estis. scdm ꝓ missionẽ heredes. Ibi nanq
cõmemorauit p̃ figurationẽ noui cestanientr: in eo quod
scriptũ est. In isaãc uocabit᷑ tibi sem̃. non utiq in
ismahel ancillȩ filio. In quib duob filiis abrahȩ
seruo & lib̃o. & duab mulierib ancilla &. liba. seri¬
bens ad galathas duo testam̃ta dicit in allegoria
p̃figurata Unde dicit. Non hi qui filii carnis hi ft̃
filii di. s filii ꝓmissionis de putant᷑ in sem̃. Promis¬
sionis enĩ uerbũ hoc est. Ad hoc tẽpus ueniã. &

Expanded text:
m uiderunt oculi mei salutare tuum. Qui ergo timetis dominum, laudate eum; uniuersum semen Iacob, magnificate eum. non uacat. quod ei non sufficit dicere \'semen Iacob\', nisi adderet\'uniuersum\'. ne in solis eis intellegeretur, qui ex Israhelitis fuerant credituri. semen enim Iacob ipsum est semen Abrahae; omnibus autem in Christum credentibus, non solis qui ex Israhel fideles erant, apostolus dicit: Ergo Abrahae semen estis, secundum promissionem heredes. ibi namque commemorauit praefigurationem noui testamenti in eo, quod scriptum est: In Isaac uocabitur tibi semen, non utique in Ismahel. ancillae filio. in quibus duobus filiis Abrahae, serno et libero, et duabus mulieribus, ancilla et libera, scribens ad Galatas duo testamenta dicit in allegoria praefigurata. unde dicit: Non hi, qui filii carnis, hi sunt filii dei, sed filii promissionis deputantur in semen. promissionis enim uerbum hoc est: Ad hoc tempus ueniam et
Abbreviated transcription (Latin):
mala malis. non peccata s supplicia: minat᷑
tam̃ ea potius quã ꝓmittit. Omĩa largit᷑. & p̃scit.
Sed peccata p̃dicit. minatur supplicia. beneficia
pollicet᷑: filii gͦ ꝓmissionis. filii sunt beneficii.
Hec est grã quȩ gratis datur. non meritis opan¬
tis. s miseratione donantis. Hinc grãs agamus
testam̃ti. Quod & tbi & quando & quo modo
offerat᷑: cũ fueris haptitatus inuenies. Deinde
sequitur. & dicit. Timeat eum om̃s semen iseł.
Qui iacob: ipse & isrł. Unus homo erat habens
duo nomina. non in paruo sacramento.

Expanded text:
at malis, non peccata sed supplicia, minatur tamen ea potius, quam promittit. omnia largitur et praescit, sed peccata praedicit, supplicia minatur, beneficia pollicetur. filii ergo promissionis filii sunt beneficii. haec est gratia, quae gratis datur non meritis operantis sed miseratione donantis. hinc gratias agimutestamenti, quod et ubi et quando et quo modo offeratur. cum fueris baptizatus, inuenies., Deinde sequitur et dicit: Timeat eum omne semeu Israhel. quia Iacob ipse et Israhel unus homo erat habens duo nomina, non in paruo sacramento —
Abbreviated transcription (Latin):
Ergo qui timetis dñm laudate eũ. uͭdm̃ non serui¬
liter s libere colatis. Amare dicite quẽ timetis: &
poteritis laudare quẽ amatis. Timentes enĩ dm̃
homines ueteris testam̃ti ꝓpt̾ litterã terrentem
& occidentem. nun dũ habentẽ sp̃m uuificantẽ:
currebant cũ sacrificiis ad tẽplũ. & quã uis infigurã
futuri sanguinis quo redẽpti sumiis. tam̃ nescientes
quid ꝑ eos figuraretur: cruentas uictimas immo¬
labant. Nunc uero in gr̃a testamenti noui. quiti¬
metis dñm laudate eũ. Ipse quippe in alio psalmo
mutanda illa pnuntratis quȩ tunc in unbra futu¬
ri offerebantur: non accipiam in quid demanu
tua uitulos. neq de gregib tuis hircos. Et pau¬
lo post. ut ostenderẽt sacrificiũ noui cestam̃¬
eiusdẽ psalmi. Sacrificiũ in quit laudis honorifica¬
bit me: & illic uia est qua ostendã illi salutare meũ.
Salutare dĩ xp̃s est. Quẽ infantẽ symeon senex cũ

Expanded text:
Ergo, qui timetis dominum, laudate eum. ut deum non seruiErgo, qui timetis dominum, laudate eum. ut deum non seruiliter sed libere colatis, amare discite, quem timetis, et poteritis laudare, quod amatis. timentes enim deum homines ueteris testamenti propter litteram terrentem et occidentem nondum habentes spiritum uiuificantem currebant cum sacrificiis ad templum et quamuis in figuram futuri sanguinis, quo redempti sumus, tamen nescientes, quid per eas praefiguraretur, cruentas uictimas immolabant. nunc uero in gratia testamenti noui qui timetis dominum. laudate eum. ipse quippe in alio psalmo mutanda illa praenuntians, quae tunc in umbra futuri offerebantur: Non accipiam, inquit, de manu tua uitulos neque de gregibus tuis hircos. et paulo post, ut ostenderet sacrificium noui testameine eiusdem psalmi: Sacrificium, inquit, laudis glorificabit me et illic uia est, qua ostendam illi salutare meum. salutare dei Christus est, quem infantem Symeon senex cum
Abbreviated transcription (Latin):
nom̃ cuũ fratrib meis. dm̃ nemo uidit unquã.
s unigentus filius qui ÷ in sinu patris ipse enar¬
rauit᷑ : atq ad iunxisset. in medio ȩcdiȩ lauda¬
bo te: quo m̃ cantauit id: quod in nob̾ cantant
cũ ꝓficimus in nomine quod narrauit sr̃ib suis.
& quod laudẽ di cantauit in nobis: continuo ma¬
nifestauit dicens. Quitimstis onm lauoate erm.
Qs autẽ ueratiter laudat. nͥ qui sinceriter anrat.
Tancũ dẽ est gͦ ac si diceret. Qui timetis dñm ama¬
te eum. Dixit enĩ homini: sic̃ scriptũ est. Ecce
pietas. ẽ sapientia. Porro pietas cultus dĩ est.
nec colitur ille nisi amando. Summa gͥ & uera
sapientia: in p̃cepto illo pͥmo. diliges dnm din
tuũ extoto corde tuo & ex tota anima tua.
Ac ꝑ hoc sapientia ÷ caritas dĩ. nec diffundit᷑
de p̾missus timor in cor nr̃m pellit inde consue¬
tudinẽ maloꝵ oꝑum. & seruat caritati locũ qua
tanꝗͣ dña ueniente: ut illa in sidat abscedit.

Expanded text:
 deum nemo uidit umquam, sed unigenitus filius, qui est in sinu patris, ipse enarrauit, atque adiunxisset: In medio ecclesiae cantabo te, quo modo cantauit, id est quia in nobis cantauit, cum proficimus in nomine, quod narrauit fratribus suis, et quia laudem dei cantauit in nobis, continuo manifestauit dicens: Qui timetis dominum, laudate eum. quis autem ueraciter laudat, nisi qui sinceriter amat? tantundem est ergo, ac si diceret: Qui timetis dominum, amate eum. dixit enim homini, sicut scriptum est, ecce pietas est sapientia\'. porro pietas cultus dei est nec colitur ille nisi amando. summa igitur et uera sapientia est in praecepto illo primo: Diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua, ac per hoc sapientia est caritas dei nec diffunditur de praemissus timor in cor nostrum pellit inde consuetudinem malorum operum et seruat caritati locum, qua tamquam domina ueniente. ut illa insidat, abscedit.
Abbreviated transcription (Latin):
piebatur in sp̃e cuius spei res futura erat cũ ad
immortalitatẽ de morte transiret: Sed qđ dic¬
cũ : in te iactatus sũ ex utero. quo mͦ coaptari
capiti posit ignoro. quasi in utero cũ esset
non in dõ fuit in quo uiuimus mouem᷑ &
sumuis. aut illius in fantis anima rationalis
enquo caro ꝑcessit ex utero dm̃ sperare coepe¬
rit. Nisi foͬrte credendũ ÷ iã nato animã rationa¬
nalẽ accessisse quȩ intra iuscera matris ad huc ei de¬
fuisset. & qm̃ eadẽ anima quȩ carni iã natę addita

Expanded text:
piebatur in spe, cuius spei res futura erat, cum ad piebatur in spe, cuius spei res futura erat, cum ad inmortalitatem de morte transiret? Sed quod dictum est: In te iactatus sum ex utero, quo modo coaptari capiti possit, ignoro, quasi, in utero cum esset, non in deo fuit, in quo uiuimus, mouemur et sumus, aut illius infantis anima rationalis, ex quo caro processit ex utero, deum sperare coeperit. nisi forte credendum est iam nato animam rationalem accessisse, quae intra uiscera matris adhuc ei defuisset, et, quoniam eadem anima, quae carni iam natae addita
Abbreviated transcription (Latin):
rgine ꝓ creatũ refert᷑. quasi alios d̃s non extra¬
hat. in cuiuus ꝓ udentia : om̃is ordo nascen¬
di: An signĩ ficare uoluit uirginis partũ
seruata uirginitatis integritate mirabilt
cũ ait. tu ex traristi me de uentrẽ. ut qđ
illi mirabilit factũ est cũ d̃s fecisse dr̃ ne¬
mini credibile uideatur: Quid gͦ. ẽ. & iltud.
spes mea abuberib matris meȩ quo mͦ & hoc
ipsũ ad capud ȩccłiȩ referri potert. quasi spes
eius quȩ in dõ est amatris uberib ei ceperit.
non ꝙ ante inipso utero: Neq em̃i spes alia in¬
telligenda est nisi quod futurũ erat. ut dĩ illũ
exaltaret amortuis. Totũ quippe hoc scđm hoc
qđ homo factus est dr̃. An forte quod ubera fe¬
minarũ ab ipso conceptu inub̾tatẽ ꝓmoueri ꝑhi¬
non ante spes ei esset cum informa dĩ ẽẽt. in
qua nichil in melius mutandus ẽẽt. s abuberi¬
b matris id: ab ipsa susceptione carnis quȩ conci¬

Expanded text:
rgine procreatum refertur? quasi alios non deus extrargine procreatum refertur? quasi alios non deus extrahat, in cuius prouidentia est omnis ordo nascendi; an inde significare uoluit uirginis partum seruata uirginitatis integritate mirabili, cum ait: Tu extraxisti me de uentre, ut quod illic mirabiliter factum est, cum deus fecisse dicitur, nemini incredibile uideatur? quid ergo est et illud: Spes mea ab uberibus matris meae? quo modo et hoc ad ipsum caput ecclesiae referri potest, quasi spes eius, quae in deo est, a matris uberibus ei coeperit, non et ante in ipso utero? neque enim spes alia intellegenda est, nisi qua futurum erat, ut deus eum exaltaret a mortuis; totum quippe hoc secundum id, quod homo factus est, dicitur. an forte, quia ubera feminarum ab ipso conceptu in ubertatem promoueri perhinon ante spes ei esset, cum in forma dei esset, in qua nihil in melius mutandum esset, sed ab uberibus matris, id est ab ipsa susceptione carnis, quae conci
Abbreviated transcription (Latin):
sis bonũ meũ. Ea locutione dictũ ÷ ac si diceret᷑.
u̾ebi grã de t̾ra habito cęlũ. hoc est hinc illo emi¬
graui. Et ista nr̃a in illũ transfiguratio est qui
per grãm testam̃ti noui mutamus uitã transe¬
untes de ueteri in nouã. Nã ille hanc rẽ sacram̃¬
co sue passionis resurrectionisq significans carnẽ
mutaiit de mortalitate ad immortalitatẽ. uitã
uero non mutauit de ue tustate in nouidatẽ. qui nun¬
quã fuit in impietate: unde transiret ad pietatẽ. Su ian¬
quã non de fuerunt qui hoc qđ dictũ ÷ de uentre
matris meȩ d̃s m̃s estu. idõ ad ipsũ caput nr̃m ꝑtine¬
re sentirent. qm̃ pat̾ in tantũ : ds̃ eiꝰ inqiantũ hõ. ẽ.
in forma serui: ñ in quantũ illi eualis est in forma
di. Idõ de uentre matris meȩ dt̃ m̃s es ti. Acsi dice¬
ret. Ex eo qđ homo factus sũ. ds m̃s es cu. Sed qͥd
: tu extraxisti me de uentre si ad ipsũ iħm de ui¬

Expanded text:
sis bonum meum, ea locutione dictum est, ac si diceretur sis bonum meum, ea locutione dictum est, ac si diceretur uerbi gratia: De terra caelum habito, hoc est hinc illo emigraui; et ista nostra in illum transfiguratio est, qui per gratiam testamenti noui mutamus uitam transeuntes de uetere ad nouam. nam ille hanc rem sacramento suae passionis resurrectionisque significans carnem mutauit de mortalitate ad inmortalitatem, uitam uero non mutauit de uetustate in nouitatem, qui numquam fuit in impietate, unde transiret ad pietatem. Quamquam non defuerunt, qui hoc, quod dictum est: De uentre matris meae deus meus es tu, ideo ad ipsum caput nostrum pertinere sentirent, quoniam pater in tantum est deus eius, in quantum homo est in forma serui, non in quantum illi aequalis est in forma dei, ideo: De uentre matris meae deus meus es tu, ac si diceret: Ex eo, quod homo factus sum. deus meus es tu. sed quid est: Tu extraxisti me de uentre, si ad ipsum legum de ui
Abbreviated transcription (Latin):
ret abillo. s eã ipse poneret & resumeret. sic̃
ineuangłio dic̃ Sed ꝓculdubio nos in illis uo¬
cib tunc eramus. & capiit ꝓsuo corpore loque¬
batur: non distincta significatione uocis ⁊ibi
connerio non disgungitur unitatis. Deniq
me de uentus. Spes mea abubenibus mat ius me¬
s. inte iactatus dũ exyteso. de ueiit̾ ne matsus
mes deus meus estu. Tanquã diceret. De alra re
&& ab alia re in altã rẽ me traiecisti. ut tu sis mͥ
bonũ ꝓ trenis bonis mortalitatis hiius quã
in mat̾ris uentre sortitus sũ: cuius ubera sipri.
Hec enĩ uetustas est de qua tume extrxisti. &e.
illa carnalis natiuitatis bona sunt aquib tu
spei mea es. Inde enĩ ad te conuersus sũ. & ex ute¬
ro. id ÷ qui ex his in utero inchoaui inte iactatus
sũ ad te scilicet transiens: totũ me tͥ cõmittens. Idõ¬
ꝙ de uentre matris mee. id: de bonis carnis quam
sũpsi in uentre matris meȩ dĩ m̃s estu: ut de histu

Expanded text:
ret ab illo, sed eam ipse poneret et resumeret, sicut ret ab illo, sed eam ipse poneret et resumeret, sicut in euangelio dicit? sed procul dubio nos in illis uocibus nostris eramus et caput pro suo corpore loquebatur non disiuncta significatione uocis, ubi conexio non disiungitur unitatis. Denique e uentre, spes mea ab uberibus matris meae. in te iactatus sum ex utero; de uentre matris meae deus meus es tu, tamquam diceret: De alia re et ab alia re in aliam rem me traiecisti, ut tu sis mihi bonum pro terrenis bonis mortalitatis huius, quam in matris uentre sortitus sum, quia ubera suxi. haec enim uetustas est, de qua tu me extraxisti, et illa carnalis natiuitatis bona sunt, a quibus tu spes mea es; inde enim ad te conuersus sum. et ex utero, id est ex his, quae in utero inchoaui, in te iactatus sum ad te scilicet transiens, totum me tibi committens. ideoque de uentre matris meae, id est de bonis carnis, quam sumpsi in uentre matris meae, deus meus es tu, ut de his tu
Abbreviated transcription (Latin):
ad insipienciã nob̾s ut sapiamuis. ñ ꝓpt̃ istã uitã
in qua nos ds̃ aliqnͣdo usq ad mortem ꝑsequen¬
tiũ manib derelinquit: s ꝓpt̃ illã sẽpiternam
nos debere esse. xp̃ianos. quia hoc in illo p̃cessis¬
se in tuem᷑ ex cinus nomine sic uocam᷑. Ecce ita
factii est. Tam̃ tã multi non ob aliud uolunt
eẽ. xp̃iani: nisi ut huius uitȩ felicitate ꝑ fru¬
antur. id̃oq illa deficiente defitiant. Quid si
non in ipso nr̃o capite tã in signe constaret
ex ẽplũ. quo disceremꝰ ꝓ fͤelestib t̾rena contẽp¬
nere. non respicientes quȩ uident᷑. ȩt̃na sunt
quos inse illis uocib trantgurare dignatus est:
Nã quãtũ ad ipsũ adtitinet. quomͦ uellet libera¬
ri ab illa hora. qui ꝓpt̾ea uenerat in illã horã᷑
Aut quomodo sic loquebat᷑ quasi ei qđ nollet
accideret. cũ potestatẽ habuerit ponendi ani¬
mã suã & iterũ sum̃di eã. nec eã quͥsquã tolle¬

Expanded text:
tam uitam, in qua nos deus aliquando usque ad mortem persequentium manibus derelinquit, sed propter illam sempiternam nos debere esse Christianos, quia hoc in illo praecessisse intuemur, ex cuius nomine sic uocamur. Ecce ita factum est. tamen tam multi non ob aliud uolunt esse Christiani, nisi ut huius uitae felicitate perfruantur, ideoque illa deficiente deficiunt. quid, si non in ipso nostro capite tam insigne constitueretur exemplum, quo disceremus pro caelestibus terrena contemnere non respicientes, quae uidentur, sed quos in se illis uocibus transfigurare dignatus est? nam quan- tum ad ipsum adtinet, quo modo uellet liberari ab illa hora, qui propterea uenerat in illam horam? aut quo modo sic loquebatur, quasi ei, quod nollet, accideret, cum potestatem habuerit ponendi animam suam et iterum sumendi eam nec eam quisquam tolle
Abbreviated transcription (Latin):
felicitas ad ueterẽ hominẽ ꝑtinet: quȩ uetustas ab
adam cepit. Ego autẽ sũ uermis & ñ hõ. xp̃s. non
adam. Aueteri ueteres fuistis: anouo noui estote.
Ab adã homines. axp̃o filii hominũ. Non enim
sine causa familiarissime dñs in euangłio filiũ se¬
hominis dicit magis quã hominẽ. nec sine causa in
ista salus hominib iumentisq cõmunis. Sed hab ent
aliã homines noui ppriã quandã & iumentoꝵ cõnsoitio
separatã: quȩ ad nouũ ꝑtinet testam̃tũ. Habent om̃i¬
no. Nam de illa ibidẽ sequit᷑ & dicit. Filii aut̃ homi-

Expanded text:
felicitas ad ueterem hominem pertinet, quae uetustas ab felicitas ad ueterem hominem pertinet, quae uetustas ab Adam coepit. ego autem sum uermis et non homo; Christus, non Adam. a ueteri ueteres fuistis, a nouo noui estote; ab Adam homines, a Christo filii hominum. non enim sine causa familiarissime dominus in euangelio se filium hominis dicit magis quam hominem nec sine causa in ista salus hominibus iumentisque communis. sed habent aliam homines noui propriam quandam et a iumentorum consortio separatam, quae ad nouum pertinet testamentum, habent omnino; na
Abbreviated transcription (Latin):
sensũ nos quȩrere admonuit. illo quidẽ saluo neq
reꝓbato. ut non solũ scrutem᷑ quod ait ego aut̃ sũ
uermis: s etiã illud qđ addidit & non homo. se¬
cundũ illud quod de libro iob cõmemoraui. Tanquã
diceret. Ego autẽ sũ filius hominis: & ñ homo. Non
minis homo est. Sed ad quendã respicit sensus iste.
qui hõ sic fuerit ut non eẽt filius hominis: id ÷ adã.
Forte ergo sic dictũ ⁊ ego aut̃ sũ uermis & ñ hõ. ego
aut̃ sũ filius hominis. & ñ hõ: tanquã diceret᷑. Ego
aut̃ sũ xp̃s in quo om̃s uiuificant᷑: non adam in quo
om̃s moriuntur. Ac per hoc discite. homines ꝑ grãm¬
noui testamenti iã uitã concupiscere sẽpit̾nã. Quid
ꝓmagno ita uos uultis adnõ de morte liberari sicut
liberati st̃ patres nr̃i. quando cõmendabat ds etiã
t̾renȩ felicitatis p̃t̃ se non essȩ alium largitorẽ: Illa

Expanded text:
sensum nos quaerere admonuit illo quidem saluo neque sensum nos quaerere admonuit illo quidem saluo neque reprobato, ut non solum scrutemur, quod ait: Ego autem sum uermis, sed etiam illud, quod addidit: et non homo, secundum ildiceret, Ego autem sum filius hominis, et non homo: non filius hominis, homo est; sed ad quemdam respicit sensus iste, qui homo sic fuerit, ut non esset filius hominis, id est Adam. forte ergo sic dictum est: Ego autem sum uermis et non hoautem sum filius hominis et non homo, tamquam diceretur: Ego autem sum Christus, in quo omnes uiuificantur, non Adam, in quo omnes moriuntur. Ac per hoc discite, homines, per gratiam testamenti noui iam uitam concupiscere sempiternam. quid pro magno ita uos uultis a domino de morte liberari, sicut liberati sunt patres nostri, quando commendabat deus etiam terrenae felicitatis praeter se non esse alium largitorem? illa
Abbreviated transcription (Latin):
tem simpliciter aictũ ut se in oculis ꝑsequentiũ
ab iectissimũ quidem & contemptissimũ demons¬
traret. Dedñ ÷ contẽpnenda altitudo secreti ꝓ¬
funditasq iysterii. ꝓ̾sertĩ in eis uerbis que tantũ
salua tori in ꝓpħiȩ p̃dicatione coaptantur. Dict̾¬
÷ hĩnc sensu̾s elegantissimus apriorib. ideo se
hoc nomine xp̃m p̃nunciari uoluisse: quia
u ermis de carne sine concubitu nascitur. sicut
natus: ille de uirgine. Sed in libro suo iob cũ
de cęlestib creaturis loqueret᷑. quod in conspec-¬
ci dĩ etiã ipse uix mundȩ sint: quanto mag¬
is inquit homo putredo. & filius hominis ue¬
imis: Putredinem ꝓ mortalitate posuit. quȩ
iam uelut conceptã gerit moriendi necesutatẽ: inꝙͣ
peccando contrusus : homo. & filiũ hominis ueͬmem
natũ de putredine tanquã putrẽ: hoc ÷ de mortali¬
tate morta lẽ. Ac per hoc inhis uerbis psalmi alium

Expanded text:
tem simpliciter dictum. ut se in oculis persequentium tem simpliciter dictum. ut se in oculis persequentium abiectissimum quiddam et contemptissimum demonstraret; sed non est contemnenda altitudo secreti profunditasque mysterii praesertim in eis uerbis. quae tanto saluatori in prophetiae praedicatione coaptantur. dictus est hinc sensus elegantissimus a prioribus, ideo se hoc nomine Christum praenuntiari uoluisse, quia uermis de carne sine concubitu nascitur, sicut natus est ille de uirgine. sed in libro suo Iob cum de creaturis caelestibus loqueretur, quod in dei conspectu etiam ipsa uix munda sint: Quanto magis, inquit, homo putredo et filius hominis uermis. putredinem pro mortalitate posuit, quae iam uelut conceptam gerit moriendi necessitatem, in quam peccando contrusus est homo, et filium hominis uermem natum de putredine quasi putrem, hoc est de mortalitate mortalem. ac per hoc in his uerbis psalmi alium
Abbreviated transcription (Latin):
siuere di filius ẽẽt. Ex eoꝵ ꝑsona &. inlibro sapien¬
tie dr̃. Morte turpissima condenpnemꝰ illum. Frit
enĩ respectus insermonib ipsius. Sieñ uerus di fi-¬
lius est: suscipiet eũ & liberabit eũ de manib contra¬
rioꝵ. Hȩc inquid cogitauert̃ & errauert̃. ex cecauit
eñi eos malicia ipsoꝵ. Adtendentes quippe tẽpus
ueteris testamenti. & illã patrũ etiã teporalẽ feli¬
titatẽ in qua illis erhibenda demonstrauit ds ettã
talia sua dona ẽẽ: non uidert̃ iã eẽ. tẽpus quo re-¬
uelaret᷑ in xp̃o bona ȩt̾na ꝓpirie dm̃ prestare uiftis
quibona tenporalia p̾estat & inpiis. Demq cũ
dixisset. in te sperauerunt patres nr̃i. sperauerũt
& eriusti eos. ad te clamauerunt & falui factift̃.
in te sꝑauerunt & ñ sunt confusi: in de quid ad iun¬
xerit. Eoo autrm sym uermis & non homo.
uod uidetur quidẽ ad cõm̃dandam humilita¬

Expanded text:
si vere Filius Dei esset. Ex eorum persona et in libro Sapiensi vere Filius Dei esset. Ex eorum persona et in libro Sapientiae dicitur: Morte turpissima condemnemus illum: erit enim respectus in sermonibus ipsius. Si enim verus Dei Filius est, suscipiet eum et liberabit eum de manibus contrariorum. haec, inquit, cogitauerunt et errauerunt; excaecauit enim eos malitia eorum. adtendentes quippe tempus ueteris testamenti et illam patrum etiam temporalem felicitatem, in qua illis exhibenda demonstrauit deus etiam talia dona sua esse, non uiderunt iam esse tempus, quo reuelaretur in Christo bona aeterna proprie deum praestare iustis, qui bona temporalia praestat et impiis. Denique cum dixisset: In te sperauerunt patres nostri, sperauerunt et eruisti eos; ad te clamauerunt et salui facti sunt; in te sperauerunt et non sunt confusi, uide, quid adiunxerit: Ego autem sum uermis et non homo. quod uidetur quidem ad commendandam humilita
Abbreviated transcription (Latin):
isrł. laus uidentiũ te. quia ñ in se laudant᷑. s in te.
uid eñi habent qđ ñ accepert̃. ut qui głatur. in dño
głiet᷑ Hȩc est grã teftam̃ti noui. Nam in ueteri tes¬
tam̃to quando cõmendabas non nisi ate peti sꝑariꝗ
dehere etiã ipsã trenã tẽporalẽq felititatem: In t̃ e
Sp erauearnt ƿaires Nostu. Sƿfraucaunt &e Eauis¬
ti eos. Adte cramarenuiit & salui facti uiit. iii tc¬
speryariit & non srit conrusi. Illos quͥpp e pa¬
tres inter inimicos suos uiuentes & diuitiis imples¬
ti & ab hostib cruisti. głossasq uictorias reporta¬
re fecisti: & a diuersis eos mortib liberasti. Pro alio
sub iecisti neferiret᷑ arietẽ. aliumde putredine fanũ.
& ei dupla quȩ amiserat reddidisti. altũ inter leon¬
es esurientes illesũ integrũꝙ seruasti. alioꝵ int̾ flã¬
mas de ambulãtiũ grata uoce laudatus es. Tale ali¬
qͥd in xp̃o expectabant fieri uidei: unde ꝓbarent

Expanded text:
antur sed in te; quid enim habent, quod non acceperunt, ut, qui gloriatur, in domino glorietur? Haec est gratia testamenti noui. nam in uetere testamento quando commendabas nonnisi a te peti sperarique debere etiam ipsam terrenam temporalemque felicitatem, in te sperauerunt patres nostri, sperauerunt et eruisti eos; ad te clamauerunt et salui facti sunt; isperaverunt, et non sunt confusi . Illos quippe patres inter inimicos suos viventes, et divitiis implesti, et ab hostibus eruisti, gloriosasque victorias reportare fecisti, et de diversis eos mortibus liberasti. Pro alio subjecisti, ne feriretur, arietem . Alium de putredine sanum, et ei dupla quae amiserat reddidisti . Alium inter leones esurientes illaesum integrumque servasti . Aliorum inter flamas deambulantium grata voce laudatus es . Tale aliquid in Christo exspectabant fieri Judaei, unde probarent
Abbreviated transcription (Latin):
my. sterio: ut illã consequerentur in p̃mio & siqͣn¬
do patiebant᷑ aduersa: ad hoc patiebant᷑ ut euiden¬
tissimo diuino adiutorio liberati głificarent dm̃
bonoꝵ oiũ kagt largitorẽ. non solum sẽpit̾norũ
quȩ pie spabant. uerũ etiã tẽporalium quȩ ꝓphe¬
ticȩ gubernabant. Cũ autẽ uenit plenitudo teporis.
ut gr̃a quȩ occultabatur in ueteri testamento rã
reuelaretur in nouo: misit deus filiũ suũ factum
ex muliere. quo nomine ꝓprietate hebraicȩ ling¬
uȩ om̃is femina non cupat᷑. siue uiro in tacta.
siue iã mixta. Quẽ aut̃ filiũ miserit. fieriq ex
muliere uoluerit. quantus ille ds sit qui hanc
humili tatẽ ꝓ salute fideliũ suscipere dignatus
sit ut agnoscas: nunc attende euangliũ. In prin-¬
cipio erat uerbũ. & uerbũ erat apud dm: & deus
erat uerbũ. Hoc erat in principio apuddm. Om̃ia

Expanded text:
mysterio, ut illam consequerentur in praemio. et si quanmysterio, ut illam consequerentur in praemio. et si quando patiebantur aduersa, ad hoc patiebantur, ut euidentissimo diuino adiutorio liberati glorificarent deum bonorum omnium largitorem non solum sempiternorum. quae pie sperabant, uerum etiam temporalium, quae prophetice gubernabant. Cum autem uenit plenitudo temporis, ut gratia, quae occultabatur in uetere testamento, iam reuelaretur in nouo, misit deus filium suum factum ex muliere, quo nomine proprietate Hebraicae linguae omnis femina nuncupatur sine uiro intacta siue iam mixta. quem autem filium miserit fierique ex muliere uoluerit, quantus ille deus sit. qui hanc humilitatem pro salute fidelium suscipere dignatus fuerit, ut agnoscas, nunc adtende euangelium: In principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum; hoc erat in principio
Abbreviated transcription (Latin):
pȩnis. Uolens itaq ds̃ oftendere etiã trenã tẽpora¬
lemq felicitatẽ suũ donũ eẽ nec aliunde nisi ab ipso
sperari oportere: pͥorib scłi tẽporib disspensandum
iudicauit testam̃tũ uetus qđ ꝑtineret ad hominẽ
ueterẽ: aquo ista uita necesse ÷ incipiat. Sed illę
felicitates patrũ di beneficio concessȩ p̃dicatitur.
quanuis ad istã uitã transitoriã ꝑtinentes. Illa
qͥppe t̾rena munera in manifesto ꝓmittebantur &e
tribuebant᷑. in occulto autẽ illis om̃ib reb nouũ tes¬
tam̃tũ siguiate p̃nuntiabat᷑: & capiebat᷑ intelligentia
paueorũ. quos eadẽ grã ꝓphetico munere dignos fecerat.
Dispensabant gͦ illi sciꝰ ꝓ congruentia tẽporis testam̃¬
tũ uetus: pertinebant uͦ ad testam̃tũ nouũ. Ham &
quando tẽpr̾alẽ felicitatẽ agebant. ȩt̾nã uerã &e p̃¬
ferendam intelligebant. & iftã ministrabant in

Expanded text:
poenis. Volens itaque deus ostendere etiam terrenam temporapoenis. Volens itaque deus ostendere etiam terrenam temporalemque felicitatem suum donum esse nec aliunde nisi ab ipso sperari oportere prioribus saeculi temporibus dispensandum iudicauit testamentum uetus, quod pertineret ad hominem ueterem, a quo ista uita necesse est incipiat. sed illae felicitates patrum dei beneficio concessae praedicantur quamuis ad istam uitam transitoriam pertinentes. illa quippe ttribuebantur; in occulto autem illis omnibus rebus Novum Testamentum figurate praenuntiabatur et capiebatur intellegentia paucorum, quos eadem gratia prophetico munere dignos fecerat. dispensabant ergo illi sancti pro congruentia temporis testamentum uetus, pertinebant uero ad testamentum nouum. nam et quando temporalem felicitatem agebant, aeternam ueram et praeferendam intellegebant et istam ministrabant in
Abbreviated transcription (Latin):
creauit deus ab ipsa rationali creat᷑a usq ad ultimũ
corpus: ita bene in his agit anima rationalis si ordinẽ
seruet. & distinguendo. eligendo. pendendo. sub dat
minora maiorib. corporalia sp̃ualib. inferiora suꝑ¬
iorib. tẽporalia sẽp̃iternis. ne suꝑiorũ neglectu &
appetitu inferioꝵ qm̃ hinc fit ipsa deterior: & se &
corpus suũ mittat in peius. s potiꝰ ordinata caritate
se & corpus suũ conuertat in melius. Cũ en̾̃i sint om̃s
substantiȩ naturalit̃ bonȩ: ordo in eis laudatus hono¬
ratur. ꝑuersitas culpata dãpnatur. Nec efficit anima
puerse utens creaturis. ut ordinationẽ effugiat crea¬
toris. Qm̃ si illa male utit᷑ bonis: ille bene utitur eti-¬
am malis. Ae ꝑ hoc illa ꝑuerse bonis utendo fit mali.
ile ordinatȩ etiã malis utendo ꝑmanet bonus. Sui
eñi iniuste se ordinat in peccatis. iuste ordinatur in

Expanded text:
creauit deus, ab ipsa rationali creatura usque ad infimum creauit deus, ab ipsa rationali creatura usque ad infimum corpus, ita bene in his agit anima rationalis, si ordinem seruet et distinguendo, eligendo, pendendo subdat minora maioribus, corporalia spiritalibus, inferiora superioribus, temporalia sempiternis, ne superiorum neglectu et appetitu inferiorum, quoniam hinc fit ipsa deterior, et se et corpus suum mittat in peius, sed potius ordinata caritate se et corpus suum conuertat in melius. cum enim sint omnes substantiae naturaliter bonae, ordo in eis laudatus honoratur, peruersitas culpata damnatur. nec efficit anima peruerse utens creaturis, ut ordinationem effugiat creatoris, quoniam, si illa male utitur bonis, ille bene utitur etiam malis ac per hoc illa peruerse bonis utendo fit mala, ille ordinate etiam malis utendo permanet bonus. qui enim iniuste se ordinat in peccatis, iuste ordinatur in
Abbreviated transcription (Latin):
quã uenerit in ętatẽ qua in eo rationis usus
euigilet: poterit aduita diuinitus uolunta¬
te eligere alterã uitã cuius in mente gaudi¬
um ÷̃: cuiꝰ int̾na atq ęt̃na felicitas. In est qͥ¬
ppe homini anima rationalis. Sed in t̃ est eiꝰ¬
dẽ rationis usum quo nã potius uoluntate
conuertat. utrũ ad bona exterioris & in fe-¬
rioris. an ad bona in terioris superiorisq na¬
ture. Id ÷ utrũ ut fruatur corpore & tẽpore.
an ut fritatur diuinitate atq ȩt̃nitatate. In
quadã quippe medietate posita ⁊ : in fra se ha¬
bens corporalem creaturã. supͣ se aut̃ sui & corporis crea¬
torẽ. Potest gͥ anima rationalis etiã tẽporali & cor-¬
po rali felicitate bene uti. si ñ se dederit creature crea-¬
tore negelcto: sed eam potius felicitatẽ fecerit seruire
creatori. qui & ipsam suȩ bon tratis abundantissima
largitate donauit. Sicut enĩ botia sunt om̃ia quȩ

Expanded text:
quam uenerit in aetatem, qua in eo rationis usus quam uenerit in aetatem, qua in eo rationis usus euigilet, poterit adiuta diuinitus uoluntate eligere alteram uitam, cuius in mente gaudium est, cuius interna atque aeterna felicitas. inest quippe homini anima rationalis, sed interest, eiusdem rationis usum quonam potius uoluntate conuertat, utrum ad bona exterioris et inferioris an ad bona interioris superiorisque naturae, id est, utrum ut fruatur corpore et tempore, an ut fruatur diuinitate atque aeternitate. in quadam quippe medietate posita est infra se habens corporalem creaturam supra se autem sui et corporis creatorem. Potest igitur anima rationalis etiam temporali et corporali felicitate bene uti, si non se dedent creaturae creatore neglecto, sed eam potius felicitatem fecerit seruire creatori, qui et ipsam suae bonitatis abundantissima largitate donauit. sicut enim bona sunt omnia, quae
Abbreviated transcription (Latin):
telligendum sit. uerbum caro factum est. hȩ sunt
cer te quinq tam breuiter ame commemorate. quã abs
te: ꝓposite questiones. Promde si placet addannis de
sextam. & illud potissimum rȩginramus quȩ sit gr̃a¬
noui testamenti. Hanc ille om̃s intueantur. & ihanc
ons oportunȩ ut queq potuerit opus suum conferat
nobis non eo scilicet ordie quo eas ce tu ꝓposiusti &ego
recolur. sed unaqueq cum fuerit necessaria uesut uo¬
cats tespondeat: & officium sui oꝑis impleat. Eigo rta
nascatur exordium.
st quedam uita hominum carnalibus sensibꝰ
implicata. gaudiis carnalibis dedita. carna¬
lem fugitans offensionem. uoluptatemq consectans.
Huus uitȩ felicitas: temporalis est. ab hac uita incipere
necessitatis est: in ea ꝑfistere uoluntatis. In hanc q̃ppe
ex utero matris infans sgnditur. huius offensio¬
nes quantũ potest refugit: huiꝰ appetit uo¬
luptates. Nichil amplius ualet. Sed post ea¬

Expanded text:
tellegendum sit: Verbum dei caro factum est. hae sunt tellegendum sit: Verbum dei caro factum est. hae sunt certe quinque tam breuiter a me commemoratae quam abs te propositae quaestiones. proinde, si placet, addamus et sextam et illud potissimum requiramus, quae sit gratia testamenti noui. hanc illae omnes intueantur et in hanc, ut opportune quaeque potuerit, opus suum conferat nobis non eo scilicet ordine, quo eas et tu proposuisti et ego recolui, sed unaquaeque cum fuerit necessaria, uelut uocata respondeat et officium sui operis impleat. ergo ita nascatur exordium. Est quaedam uita hominis carnalibus sensibus implicata, gaudiis carnalibus dedita, carnalem fugitans offensionem uoluptatemque consectans. huius uitae felicitas temporalis est, ab hac uita incipere necessitatis est, in ea persistere uoluntatis. in hac quippe ex utero matris infans funditur, huius offensiones, quantum potest, refugit, huius appetit uoluptates, nihil amplius ualet. sed postea
Abbreviated transcription (Latin):
UINAUS michi ꝓposiusti ꝑtractandas
questiones. atqͦ soluendas dilectissime
mi frater honorate. hinc inde raptas si¬
cut te uel legentem mouere. uel cogi
solutioneni siuelim disserendo orcdinare. non ut arptim sic̃
ppesite sunt desiungalis diseram. sed uno quotan teno¬
deser monis eas inter se connectam atq conteram: disfile
spois uidetur & tamen puto faciluis eas soliul si hoc
feceit hinuem quippe se adiuuabunt siatera pendesit
ecaltera donec om̃s ueniant in seriem dispita tions
nont sigalatim separatis locis quasi una quep insiapri¬
uata urcentione habitet: sed unum aliquid intuentes &
unum collaborantes. sociali ratione & incdunqua ueritate
dliusti gͦ &e seripto commoniusti exponi atq aptri
mo quid fibi uelit uox illa dm̃. ds ms. ds ns. art quoo
oũnbus scĩs quȩ sit latitudo &e longitucio. de altiticuar
ã ꝓ fundun. & quȩ sint quinq itigines stultȩ. que iie
sapientes. &quȩ sunt tenebrȩ exteriores & quomodo in¬

Expanded text:
uinque mihi proposuisti pertractandas quaestiones atque soluendas, dilectissime mi frater Honorate, hinc inde raptas, sicut te uel legentem mouere uel cogitasolutionem si uelim disserendo ordinare, non ut carptim, sicut propositae sunt, de singulis disseram, sed uno quodam tenore sermonis eas inter se conectam atque contexam. difficile opus uidetur. et tamen puto facilius eas solui, si hoc fecero. inuicem quippe adiuuabunt, si altera pendebit ex altera, donec omnes ueniant in seriem disputationis non singillatim separatis locis, quasi unaquaeque in sua priuata intentione habitet, sed unum aliquid intuentes et unum conlaborantes sociali ratione et indiuidua ueritate. Voluisti ergo et scripto commonuisti exponi atque aperiri tibi, quid sibi uelit uox illa domini: Deus meus, deus omnibus sanctis, quae sit latitudo, et longitudo, et altitudo, et profundum . Et quae sint quinque virgines stultae, quaeve sapientes . Et quae sint tenebrae exteriores . Et quomodo in