comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Namparasitos iouis ad conuiuiũ eiꝰ adhamitos simimꝰ dixisse utiq risũ quesisse ui¬
deretur. Varro dix̃ noncũ inrider& deos. sedcũ cõm̃dar& hoc dix̃. Diuinarũ
non humanarũ rerũ libri hoceũ scripsisse testantur. nec ubi ludos scȩnicos expone¬
bat sedubi capito lina iura pandebat. Deniq atalib uinct᷑ & fatetur sicut
formahumana deosfecer̃ i ta eos delectari humanis uoluptatib credidisse
Non eni & malignis ps̃ suonegotio defuer̃ ut has noxias opiniones humanarum
mentiũ ludificatione firmarent. Vnde&iã illudẽ qđ herculis edituus ociosus
atq feriatus lusit tesserissecũ utraquemanu alt̃ nante inuna constituens.
herculem in altera seipsũ subea conditione utsi ipseuicis s& destipe tẽplisibi ce¬
nã parar& amicãq c̃ducer& Si autẽ uictoria herculis fier& hocidẽ depec¬

Expanded text:
Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uiNam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pe
Abbreviated transcription (Latin):
batũ iouẽ in berbẽ mercuriũ poetȩ habent pontifices non habent:
Nũ quid pria pomimi Noneni sacerdotes enormia pudenda fecer analit̃ stat
ad orandus in locis insacris qua ꝓcedit ridendus intheatris. nũ saturnus se
quȩ cardinẽ seruat non neista in rerũ diuinarũ libris repperiuntur quȩ graues
poete suis carminib: indignaduxer̃. Nũ quiddiana theatrica porta tarma & ur¬
bana simplicit᷑ uirgo ẽ. Nũ quid scenicus a pollo citharistaẽ & ab acarte delficus uocat
edhaec onestio ras in conparatione turpiaꝵ quid de ipso ioue senser quieiꝰ nutricẽ
incapitolio posuer n neadtestatis. Euȩmore quioms tales deos ñ fabulosa garruli¬
tate sed historica diligentia homines fuisse mortalesq: c̃scripsit. Epulo nes &iã
deos parasitos iouis adei m̃sã quiconstituer̃ quid aliud quã nimica sacra eẽ uoluer:

Expanded text:
batum Jovem, imberbem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? batum Jovem, imberbem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? an aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? num Squae cardinem seruat? Nonne ista in rerum diuinarum libris reperiuntur, quae graues poetae suis carminibus indigna duxerunt? Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter uirgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus uacat? Sed haec honestiora sunt in conparatione turpiorum. Quid de ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt?
Abbreviated transcription (Latin):
tionib: decex magis ad poctas quã ad phisocos fuissepopulos incdinatos. hicenĩ
dix̃ quid fieri debeat ibi quid fiatphisicos dix̃ utilitatis causa scripsisse
poetas delectationes. A ꝑ hoc eaquȩ a poetis conscripta populi s equim debent
criminas̃ deorũ quȩtam̃ delectant esi populos e deos Delectationis enim
causa sic̃ enĩ dix̃ scribe poetȩ ñ utilitatis ea tam̃ scribt quȩ dii expectant
heatrica scenica in dignitatis & turpitudinis plena & haectota quȩ merito
culpanda erespuenda iudicat᷑ pars huiꝰ ẽ quae colenda & obseruandacenset᷑
Sonsane pars in congrua sic̃ ostendere institui & quȩ ab uni uerso corporea¬
liena inportune illiconexa atq sus pensa sit Sedomnino consona esta¬
quã eꝰdẽ corporis mẽbrũ c̃uemaientis sime copulata. Quidenĩ aliud osten¬
dunt illa simu lac hira formȩ aetates sexus habitus deoꝵ. Nũ quidbar¬

Expanded text:
tionibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim tionibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat, ibi quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse, poetas delectationis. Ac per hoc ea, quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum, quae tamen delectant et populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt poetae, non utilitatis; ea tamen scribunt, quae di expetant, theatrica, scenica, indignitatis et turpitudinis plena: et haec tota, quae merito culpanda et respuenda judicatur, pars hujus est, quae colenda et observanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab universo corpore aliena importune illi connexa atque suspensa sit, sed omnino consona, et tanquam ejusdem corporis membrum convenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra, formae, aetates, sexus, habitus deorum? numquid bar
Abbreviated transcription (Latin):
agunt ab omnidede cora eẽ purgata & aliena . hoc siuita eẽt nũ quã theatricas
turpitudines ineer honorem quis quã celebrandas eẽcenser& Nũ quã eas
ipsi dupciperent sibime exhiberi. sedidõ nihlpud& ad obsequiũ deorũ talia
gerere intheatris qui a similia geruntur intẽ plis. Deniq cõmemoratus auctor
cuilẽ theologiã a fabulosa & naturali tertiã quandã siugeneris diftangur¬
neconaretur magis eã exutraq: tẽporatã quã ab utraq separatã intellegi
uoluit. Aitem̃ ea quȩ scribt poetȩ minꝰ eẽ quã ut populi seq ui debeant qua caut̃
philosophi plus quã ut e auulgũ scrutari expediat. Quȩ sic aborrent in quid ut
tam̃ ex utraq genere ad ciuiles rationes ad sũpta sint n pauca. Quarequger̃
philo sophis quã cũ poetis n ergo nullacũ poctis. Et tam̃ alio loco hocdicit degenera¬

Expanded text:
agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor ciuilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur, magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint non pauca. Quare quae ephilosophis quam cum poetis. Non ergo ulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de genera
Abbreviated transcription (Latin):
festiuitatib: c̃secrat facinora & flagitia numinũ illacantat. haecamat illa
⁊ditaut fingit. haecautẽ ad testatur ueris autoblectatur & falsis ambȩtur pes
ambeq dãp nabiles sed illa quethe atrica ẽ publicã turpitudinẽ ꝓfitet᷑ istaꝗfur
banae illius turpitudineornatur. hinc in& euita aet̃na sperabit᷑. Vndeista
breuis tẽporabis quȩpolluit᷑ anuero uitã polluit consortiũ nefariorũ hominũ
sse inferant affectionib &assensionib: nr̃ĩs. Et uitã ñpolluit societa sdemonũ
quicolunt᷑ criminib: suis siueris quã mali sifalsis quã male. Hlaeccũ dicimꝰ uideri
fortasse cupiã nimis harum rerum lgnaro pot ÷ ea sola dedustalib: maiestati in¬
digna diuine & ridicula decestibilia caelebrari quae poeticis cantant᷑ carmi¬
nib: & iudisscemcis actitant᷑ sacra uero illa quȩ ñ instriones sed sacercdotes

Expanded text:
festiuitatibus consecrat; facinora et flagitia numinum illa cantat, haec amat; illa festiuitatibus consecrat; facinora et flagitia numinum illa cantat, haec amat; illa prodit aut fingit, haec autem aut adtestatur ueris aut oblectatur ambeque damnabiles: sed illa que theatrica est, publicam turpitudinem profitetur. Ista que urbana est, illius turbreuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de dis talibus maiestati indigna diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero illa, quae non histriones, sed sacerdotes
Abbreviated transcription (Latin):
cat̃ ueritatis Sequestrataigit᷑ paululũ theologia quã natura le uocant de
qua postea disserendũ ẽ plac& netandẽ uita a et̃ nã peti autsperari abdus
poeticis theatricis ludicris schenicis absit immo auertat dĩ uerus tã in ma¬
nẽ sacrilegãq dem̃tiã quidab eis diis. quib: haec placent & quos haec pla¬
cant Cũ eoꝵ illic crimina frequentent᷑ uita aet̃na poscendaẽ nemoutar¬
bitror usq ad tantũ p̃cipitiũ furiosissime impietatis insanit: Nec fabulo saigit᷑
nec ciuilithe logia sẽpit naquis quã adipiscitur uitã. Illaeni dedusturpia fingen¬
doseminat haec fauendo metit illam̃ datia spargit. hac colligit: illa resdiuinas
falsis criminib: insectatur. haec eoꝵ criminũ ludos indiuinis reb: amplectitur.
illa dedis nefanda figmenda hominũ carminib: ꝑsonat. Haecadeoꝵ ipsorũ

Expanded text:
ca est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de ca est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit; immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam. Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, uita aeterna poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae inpietatis insanit. Nec fabulosa igitur nec ciuili theologia sempiternam quisquam adipiscitur uitam. Illa enim de dis turpia fingendo seminat, haec fauendo metit; illa men- dacia spargit, haec colligit; illa res diuinas falsis criminibus insectatur, haec eorum criminum ludos in diuinis rebus amplectitur; illa de. dis nefanda figmenta hominum carminibus personat, haec ea deorum ipsorum
Abbreviated transcription (Latin):
excollentissimũ ingeniũ quid tibi humanalic & multiplex ingensq dactrina in
hns angustus suffraȩatur natul es deos colere cupis uuiles cogeris inuenis tialios
fabulosos In quos liberius qđ sentis euomas. Vndee istos cuules uelis nolis ueper¬
fundas Dicis quippe fabulosos ad iomodatos eẽ adtheatrũ naturales ad mundum
Cuiles adurbem cũ mundus opussit diumũ urbes uero & theatra operas int ho¬
minis. Nec ali derideant᷑ intheatris quã qui adorant᷑ intẽplis. Necalis ludos
iemibeatis. quã quib uictimas immolatis q̃uanto liberius subtiliusq ista diuide¬
resdicens alios eẽdeos naturales alios ab hominib: institutos. S ed de institicas
aliud habere litteras poetarũ aliud sacerdaũ utrasq tam̃ itaeẽ int̃ se ami¬
cas consortio falsitatis ut gratae sint ut rȩquȩ demonib: quib: doctrina inimi¬

Expanded text:
excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimi
Abbreviated transcription (Latin):
uel ex tramundũ natura sit nusquã. Theatrũ uero ubiẽ nisi in urbe quistheatrũ
instituit nisiciuitas ꝓpt̃ quid instituit. nisi ꝓpt̃ ludos scȩnicos ubis iudiscȩnici. isi
in reb: diuinis de quib: hi libri tanta solertia c̃seribunt᷑. O marce uarro cũsis homo¬
omniũ acictissimꝰ & sintulla dubitatione doctissimꝰ sed tam̃ homo ñ ds̃ nec sp̃s dĩ ad
uidenda e adñtianda diuina inueritatẽ lib̵ tatẽq: subuectus. Cernis quidem
quã sint res diuinȩ abhumagis nugis atqm̃ datus dirim̃ de seduitio fissi¬
mas populorũ opimones & consuetudines insuꝑ sttionib: publicis uereris of¬
fendere quas abdeoꝵ natura ab orrere ueltaliũ quales in huiꝰ mundi elt¬
m̃tis humani animi suspicat᷑ infirmitas & sentis ipse cũ eas usquequaq
consideras & om̃is ur̃a litteratura circũ sonat quid icagit humanũ quã uis

Expanded text:
uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? CAPUT omnium acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
ñ naturarũ deorũ sed hominũ instituta secutusẽ. intueamur sane eciuilẽ
theo logiã tertiũ genusẽ. inquid qđ inurbib: ciues maxime sacerdotes nosseatq:
administrare debent in quoẽ quosdeos publice sacra acsacrificia colere & fa¬
cerequẽq parssit adhuc qđ sequit᷑ adtendamꝰ prima in quidtheo logia maxime
adcõ modataẽ attearũ. secͣ da admundũ tertia a durbem. Quis ñ uideat cuipal¬
mã dederit utiq scđẽ quã supradix̃ eẽ philo sophorũ. hancenĩ ꝑtinere testatur
admundum quo isti nihileẽ excellentius opinant᷑ in reb: Duas uero illas theolo¬
gias primã & tertiã theatri sclic& atq: urbis distinx̃ ad iunx̃ . Vide am enĩ
ñ c̃tinuo qđ ẽ urbis ꝑtinere posse & admundũ quãuis urbes eẽ uideam in mundo
fierienĩ pot ÷ ut in urbe scđm falsas opimones eacolant᷑ & eacredant᷑ quoꝵ in mundo

Expanded text:
non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In quo est, quos deos publice, <quae> sacra ac sacrificia colere et facere quemque par sit\' Adhuc quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ cadereposs̃ ñ solũ fer̃ sedeiã libent̃ audiunt neq: id tantũ seddis quoq
ipsis. haec placere & ꝑ hȩc eos placandos eẽ decernunt. Dixtrit aliquis hȩc duo genera
mirthicon & phrcon id ẽ. fabulosũ atq naturale discernamꝰ ab hocciuili: De quonunc
agitur unde illa & ipsedis creuit iãqr ipsũ ciuile uideamꝰ qualit̃ explic&. Video
quidẽ curdebeat discerni fabulosũ quia falsũ quiaturpe quia incdignũe. Natura¬
leaute aciuili uelle discernere quidẽ aliud qua &iã ipsũ ciuile fateri eẽm̃¬
dosũ sienim illud naturaleẽ quid hab& rep̃ hensionis ut excludat᷑. Si aut̃ hoc
qđ ciuiledicit᷑ naturale ñ ẽ quid hab& meriti ut ãmittat᷑. haec nẽ pella causa ẽ
quareprius scripsit dereb: humanis posterius dediuinis. Qm̃ indiumis rebus

Expanded text:
hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam libenter audiunt. Neque id tantum, sed dis quoque hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam libenter audiunt. Neque id tantum, sed dis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus
Abbreviated transcription (Latin):
de quomultos libros philo sophi relinquer̃ inquib: ẽ dii quisint ubi qdđ genꝰ qualeẽ a
quodã tẽpore anasẽ pit̃ no fuerint dii ex ignisint utcredit heraclitꝰ anex numeris
ut phitagoras anexa tomis ut ait epicurus sic aliaquȩ facilius intra parietes inschola
quã extra inforo ferre poss aures. Nihilin hoc genereculpauit qđ phy suon uocant.
sidentiũ multitudo sectarũ remouit. Tam̃ hocgenꝰ aphoro idẽ apopulis sc holis uero
& parietib: dausit illud autẽ primũ m̃dacissimũ atq turpis simũ aciuitatib: ñ remoũ
Dreligiosas aures populares ato: in his & iã romanas qđ dediis in mortalib: phrlosophi
disputant ferre ñ poss̃ qđ uero poetȩcanunt & instriones agunt quia c̃tradigmi¬
tatẽ ac naturã in mortaliũ fictas quia ñ modo in hominẽ sed &iã in contẽptissimũ

Expanded text:
de quo multos libros philosophi reliquerunt: in quibus est, dii qui sint, ubi, quod genus, quale; a de quo multos libros philosophi reliquerunt: in quibus est, dii qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore, an a sempiterno fuerint dii; ex igne sint, ut credit Heraclitus; an ex numeris, ut Pythagoras; an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola, quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocasidentium multitudo sectarum. Remouit tamen hoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit.s o religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemtissimum
Abbreviated transcription (Latin):
ad mittit. tertiũ &iã ipse latine entiauit qđ ciule apellatur. De indeait inithi¬
con appellant quo maxime utunt᷑ poetefisicon qđ philo sophi. Ciuile quopopuli
primũ inquid qđ dixi in eos multa c̃tradignitatẽ & naturã in mortaliũ ficta
In hoc enĩẽ ut ds̃ alius excapite alius exfemoresit alius exguttis sanguinis natus
I n hoc ut duifuratisint ut adulterarint ut seruierint homini. Deniq in hoc omnia
diis ad tribuuntur quȩ ñ modo in homine. sed & iã quȩ inc̃ tẽptissimũ homine cadere
poss̃ hiccerte ubi potuit ubi ausus ẽ ubiinpuntũ putauit quantam̃ dacissimis fabulis
naturadeoꝵ fier& in iuria sinet aligine ullius ambiguitatis expressit. Loque
baturenĩ ñ denaturali theo logia ñ deciuili sed de fabulosa quã liberea se putaũ
et̃ culpandã. Videamꝰ quide altera dicat Secundũ genus ẽ inquid qđ demons traui

Expanded text:
admittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythiadmittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam inmortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ei capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut di furati sint, ut adulterarint, ut seruierint homini; denique in hoc omnia dis adtribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemtissimum hominem cadere possunt\'. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi inpunitum putauit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret iniuria, sine batur enim, non de naturali theologia, non de civili, sed de fabulosa, quam libere a se putavit esse culpandam. 2. Videamus quid de altera dicat. Secundum genus est, inquit, quod demonstravi,
Abbreviated transcription (Latin):
isse institutis hominũ ñnaturã hominũ naturadeoꝵ ita selibros rerũ diuinarũ
ñdeueritate quȩꝑtine ad naturã. sed defalsitate quȩꝑtin& aderrorẽ scripsissec¬
fessusẽ qđ aꝑtius alibi posuit sicut in quarto libro cõmemoraui exnatura formul
sescripturũ fuisse finouã ipsec̃ tender& ciuitatẽ. Quia uero iã ueterẽ inuenerat ñ se
potuis se.
nisieꝰ consuctudi nẽ sequi. De indeillud qualeẽ qđ tria genera theo logiȩ dicit eẽ¬
idẽ rationis quȩdedis explicatur eorũ que unũ mrthicon appellari alterũ fr¬
sicon apellari tertiũ ciuile latine siusus amitter& genus qđ primũ posuit fa¬
bulare appellaremꝰ sed fabulosũ dicamꝰ a fabulis enĩ mithicon dictũe qm̃ mithos
grecedictũẽ. fabuladicitur scđm autẽ ut naturale dicat᷑ iã ec̃ suetudo locutionis

Expanded text:
isse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum isse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. id est rationis quae de dis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium ciuile? Latine si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus; a fabulis enim mythicon dictum est, quoniam μυ̃θος Graece fabula dicitur. Secundum autem ut naturale dicatur, iam et consuetudo locutionis
Abbreviated transcription (Latin):
ber& scribendi ordine reb humans p̃ponenda eẽt ut autẽ & ipse tacente ueritascla¬
mat p̃ponendae ẽt. Certereb: romanis & iã simomnis sed saltt̃ aliqua et̃t recca
autẽ pꝰponit᷑ ergo nullaẽ. Nonitaq: reb: diunis anteferre uoluit res humanas
sed reb: ueris noluit anteferre resfalsas. in hisenĩ quȩ scripsit dereb: humanis se¬
quitus ẽ historiã rerũ gestarũ. Quȩautẽ dehis quas diuinas uocat quidnisiopinio¬
nesrerũ ȩestarũ hocẽ nimirũ qđ uoluit subtili significatione monstrare ñ solum
scribens dehis posterius qũ a deillis sed &iã ratione reddens curid fecerit quã sita cu¬
iss& alit̃ hocfactũ eꝰ ab aliis fortas sedefenderet᷑. in ea uero ipse ratione quã reddi
dit necalus quic quã reliquid ꝓ arbitrio suspicari satis ꝓbauit homines sep̃posu¬

Expanded text:
beret, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset: ut autem et ipso tacente veritas claberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset: ut autem et ipso tacente veritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiam si non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus divinis anteferre voluit res humanas, sed rebus veris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum: quae autem de his, quas divinas vocat, quid nisi opiniones rerum vanarum? Hoc est nimirum, quod voluit subtili significatione monstrare; non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens cur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum ejus ab aliis fordit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposu
Abbreviated transcription (Latin):
& hominũ scriberemꝰ prius diuna ab soluisemꝰ qũa humana at tingis semꝰ. autemm
deomni naturadeoꝵ scribit a utdealiqua au tomnino denulla : sideomni pponen¬
daẽ utiq reb humanis sidealiqua curñ &iã ipsa respcedat humanas : an in¬
dignaẽ pferretiã uniuersȩ naturae hominũ parsaliquadeoꝵ quod simultũ ẽ
ut aliquapars diuna p̃ponat᷑ uniuersis rebus humanis saltẽ dignat̃ ud romanis.
Rerũ quippehumanarũ libros ñ quantũ ad orbẽ t̃rarũ sed quantũ ad solã romnã ꝑti&
seripsit . Quos tam rerũ diuinarũ libris sedix̃ scrbendiordine merieo p̃tulis e tic
pictorẽ tabulȩpitae sicut fabrũ aelificio: aꝑtissime c̃ fitens qđ & iã isteres diuine
sicut pictura sic̃ structura ab hominib: institutȩ sint. restat ut denulla deaꝵ natũ¬
ra scripsisse intellegat᷑ Neq hoc aꝑte diere uoluisse sed intellegentib reliquiat

Expanded text:
et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae natut aliqua pars divina praeponatur universis rebus humanis, saltem digna est vel Romanis: rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit. Quos tamen rerum divinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio; apertissime confitens quod etiam istae res divinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intelligatur; neque hoc aperte dicere voluisse, sed intelligentibus reliquisse.
Abbreviated transcription (Latin):
instituta ẽ seđ iaelestẽ ipsã instituit ciuitatẽ. Ea uero inspirat doce utrusds̃ lator
uita ea et̃ nȩ ueris cultorib: suis. Varronis igitur confitentis idõ seprius dereb: humanis
scripsisse. postea dediuinis. quia diumnȩ istȩ ab hominib institutȩs. hatc ratioẽ sicut
prior ẽ inquidpictor quã tabula pictaprior faber quã aedificiũ. ita prioressunt
ciuitates . quã eaquȩ aciuitatib institutas. Dicit autẽ prius sescripturũ fuis sedediis
posteade hominib: side omini natura deoꝵ scriber&. quasi hic dealiqua scribit. &s
nondeomni aut uero &ia aliqualic& ñ omnis deoꝵ natura ñ prior debeat t̃qũ a hominũ
Quid qđ in ilis trib nouissimis libris deos certos & incertos & selettos dilgent᷑ ex plicans
nullã deoꝵ naturã p̃t̃ mittere uidet᷑ quidẽ ergo qđait. sid eomni natura deorum

Expanded text:
instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum
Abbreviated transcription (Latin):
ri exhis queiã diximꝰ & quȩ de lnceps dicendas. cuiuis hominũ qui corde obtinatos ibi
non fuerit inimicus fauillime appar& . Vel hominũ enis ista instituta uel demonũ
non quales uocant illi demones bonos sedue loquar aꝑtius inmundorũ sp̃ituũ & si ne con¬
trouersia malignorũ qui noxias opiniones quib: anima humanamagis magisq: uanescat.
e in cõmutabili a aet̃na quȩ ueritati coaptari atq: in herere ñ possit inuidentia mi¬
rabili & occulte inser̃ cogitationib: Impioꝵ &aꝑte aliquando inser̃ sensib: & qua
poss̃ fallaci adtestatione confirmant iste ipse uarro ꝓpterea seprius derebus hu¬
manis. Dediuinis autẽ postea scripsisse testatur quod p̃rius extiterint ciuitates
deinde ab eis haeo instituta sint. Vera autẽ religio non a terrena a liqua ciuitate

Expanded text:
ri, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi ri, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones bonos, sed, ut loquar apertius, inmundorum spirituum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate
Abbreviated transcription (Latin):
tos qui ad hommes ꝑtinent. ita subdiuis it ut primꝰ sit depontificib: secundus deau¬
gurib Tertius dequin decĩ uiris sacrorũ. Secundostres acl loca ꝑtinentes. itaucin
uno eorũ desacellis alterũ desacris aedib: diceretur. tertio delocis religiosis tres
porro quistos sequunt᷑ & ad cempore ꝑtinent. Id ẽ ad dies festos ut unũ eoꝵ facer&
deferus alterũ deludis cirten sensibus descenicis. Tertiũ quartorũ triũ ad sacra
ꝑtinentiũ unidedit consecrationes alteri sacra priuata ultimo sacra priuata pub¬
lico hanc uelut pompã obsequiorũ intrib: quirestant dii ipsi secunt᷑ extremi. ꝗb
ite uniuersuscultus inpensusẽ in primo ducerti inscđo incerti intertiocunctoꝵ
Nouis simo dup̃cipui atq selectis in hactota seriȩ pulcherrime ac subtilissimȩ distribu
tionis e distinctionis uitã aet̃nã frustra queri &sperari inpudentissi me uel opta¬

Expanded text:
tes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de autes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis; tres porro, qui istos sequuntur et ad tempora pertinent, id est ad dies festos, ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scaenicis tertium; quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra priuata, ultimo publica. Hanc uelut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, di ipsi sequuntur extremi, quibus iste uniuersus cultus inpensus est: in primo di certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum nouissimo di praecipui adque selecti. tionis et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel opta
Abbreviated transcription (Latin):
sed unũ singularẽ qui cõ munit̃ prius deomnib: loqueretur Incapite¬
loqueretur In capite
posuit. indiuinis identidẽ reb: eadẽ ab illo diuisionis forma seruataẽ quantũ
adtin& adea quȩdiis exhibendas exibent᷑ enĩ ab hominib: in locis extẽporib:¬
sacra . haec quattuor quȩ dixilibris c̃plexus ẽ t̃nis. nã trespriores de hominib: scripsit
sequentes delocis t̃tios detẽporib: quartos desacris &iã hicqui ex hibeant ubi ex hi¬
beant quando exhibeant quid ex hibeant subtilis sima distinctione cõm̃dans. Seel
quia oportebat dicere & maxime id expectabatur quib: & hbeant De ipsis
quoq: diistres c̃scripsit etremnos ut quinquies terni quindecĩfierent . Sunt autẽ
om̃s ut dixim̃ sed ecĩ qui &̃ istoꝵ exordio unũ singularẽ quiprius hominib: loo ret᷑
apposuit quo ab soluto consequent̃ exilla quinq ꝑtita distributione tres p̃ceden¬

Expanded text:
Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est, quantum attinet ad ea quae diis exhibenda sunt: exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibsacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praeceden
Abbreviated transcription (Latin):
dio sacra uestalia & aeneas detroiano excidio penates liberas se p̃dicat᷑ Et tam̃
ealegenda scłis ꝓdit quaea sapientib: & insipientib: merito abiciendi & ueri¬
tati religionis. inimicissima iudicentur. Quid existimare debemꝰ nisi homi¬
nẽ acerrimũ acperitissimũ non tam̃ scõspũ liberũ oppressũ fuisse hominũ¬
suȩciuitatis consuetudine aclegib: & tam̃ ea quib: mouebat᷑ subspecie cõm̃dande
res humanas diuinas que diuisit reb: humanis uginti quinq: diuinis sedicĩtribuit
istã sequutus in ea partione rationẽ utrerũ humanarũ libros senos quattuor par¬
tib: dar& intendit enĩ quiagant ubiagant quando agant quidagant insexitaq:
primis de hominib: scripsit in secundis sex delocis. Sextertios detẽporib: Sex quar¬
tos eosdẽq: posttremos dereb: obsolutis quaterautẽ seni uiginti & quat tuor fiunt

Expanded text:
dio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen dio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse ae civitatis consuetudine ac legibus; et tamen ea, quibus movebatur, sub specie commendandae res humanas divinasque divisit, rebus humanis viginti quinque, divinis sedecim tribuit: istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quatuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absolvit. Quater autem seni, viginti et quatuor fiunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ex cellenasq: peritiae & qđ deillo & iã terrentianꝰ elongantis simo uersiculo
breuit᷑ ait.  Virdoctis simꝰ undecũq uarro quitã mul talegit utaliquid eifri¬
bere ualusse miremur tã multa scripsit quã multauix qũẽ quã legore potuisse¬
credamus iste inqũã uirtantus ingenio tantusq: doctrina sirerũ uel diuinarũ
de quib: scripsit obpugnatoreet̃ atq destructor easq ñ ad religionẽ sed ad suꝑstiti¬
onẽ dicer& ꝑtinere nescio utrũ tã multa in eis ridenda contẽpnenda detestan¬
da conscriber&. Cumuero deos eosdẽ ita coluerit colendosq: censuerit ut ineo¬
ipso p̃pere litterarũ suarũ dicat setimere nepereant. non incursu hostili sed
ciuiũ neglegentia. De quaillos uelut ruia liberaria sedicit. & in memoriabo¬
noꝵ ꝑ ei modilibros recondiatq: seruari utiliore cura quã metellus deincen¬

Expanded text:
excellentisque peritiae, et quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo excellentisque peritiae, et quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait, Vir doctissimus undecumque Varro; qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere vacasse miremur; tam multa scripsit, quam multa vix quemquam legere potuisscredamus: iste, inquam, vir tantus ingenio, tantusque doctrina, si rerum velut divinarum, de quibus scribit, oppugnator esset atque destructor, easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda, contemnenda, detestanda conscriberet. Cum vero Deos eosdem ita coluerit, colendosqipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incen
Abbreviated transcription (Latin):
mine inquit omniũ facile acutissimo & sineulla dubitatione doctissimo ñ ait elo¬
quentissimo uel facundissimo qm̃ reuera in hac facultate multũ inpar .ẽ. sedommũ
inquid facile acutissimo & ineis libris idẽ achadencis ubicuncta dubi tandae ẽ
de hoc uno & iã pachademichoꝵ dubitatione disputaturus seachademicũ fuiss&s
oblitus In primo autẽ libro cũ eiusdẽ uarronis litteraria opera p̃dicaret.
Nos inquid in nr̃a urbe peregrinantes errantesq: tã quã hospites tui libri qua¬
si domũ reduxer̃. ut possemꝰ aliquando qui& ubi essem agnosceretũ aetatẽ
patriȩ tudescriptiones tẽpoꝵ tusacrorũ iura tus a cerdotũ tudo mesticam
tupub licã disciplinã tusedũ regionũ locorũ tuommũ diuinarũ. huma narũq
rerũ nomina genera officia causas a peruisti. Isteigitur uirtã insignis

Expanded text:
mine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'elomine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disoblitus. In primo autem libro cum ejusdem Varronis litteraria opera praedicaret, Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque, tanquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum jura, tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum, locorum, tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina, genera, officia, causas aperuisti . Iste igitur vir tam insignis
Abbreviated transcription (Latin):
dissipat cor humanũ ut quoꝵ deoꝵ cultũ ꝓpt̃ ista ipsatẽ poralia &cito p̃t̃ euntia
munera quib singulis singulip̃ eẽ ꝑhibent᷑. in anẽ iudibriosũq cognoscit. ꝓpt̃
uita a et̃ nã credat eẽ fructuosũ Hlancdare illo sposse nec hidicereausi s̃ quieis
ut ab insipientib: populis colerent᷑ istao peratẽ poralia qm̃ nimis multos putar
nequis quã eoꝵ seder& ociosus mimitatim diuisa tribuer̃ quis marco uarrone cu
rosius ista quesiuit quis inuenit doctius quis considerauit adtentius quis distinx̃
acutius quis diligentius pleniusq c̃scripsit quitã & siminus ẽ sua uis eloquio
doc trinatam̃ atq: sententus ita refertus ẽ. ut in omni e ruditione quã nossȩcu¬
lare illia utẽ liberalẽ uocant scudiosũ rerũ tantũ istedoceat quantũ studiosũ
demicis dicat eã quģubi uersat᷑ disputationẽ sehabuisse cũ marco uarrone ho¬

Expanded text:
desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunt. CAPUT II. Quriosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum demicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, ho
Abbreviated transcription (Latin):
bata uestirent. A quib: autẽ sperneret᷑ glabros aut male barbatos uiderem &iã
si rec tissime diceremꝰ. hucusq istas deas singulas posse suis officiis quodã modolimi¬
tatas acꝑhoc neaiuuentute oportere poeti uitã aet̃nã quȩñ daret barbã nec a for¬
tuna barbata boni aliquid. post hanc uitã eẽsperandũ cuiꝰ in hac uita potestas nul¬
laeẽt ut tandẽ saltem aetatẽ quȩ barba induit᷑ ipsa prestare nunc uero cũ earũcultꝰ
nec ꝓpt̃ ista ipsa queputant eis subdita sint necessarius quiat multi colentes iuuen¬
tatẽ deã minime in illa aetate uiguer̃ &̃ multi ñ eã colentes gaudent robore iuuentutis
tẽq multi fortunȩ barbatȩ supplices adnullã uel deformẽ barbã ꝑuenire potuer
etsi qui eã pbarba inpetranda uenerant᷑ ab arbatis eiꝰ c̃tẽptorib: in rident᷑ ita ne

Expanded text:
bata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam bata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis officiis quodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane
Abbreviated transcription (Latin):
Nullus ds̃ ex illa turba uel quasi plebeiorũ uel quas iꝓcerũ deoꝵ ido neus ẽ. regnamor¬
talia mortalib: dare quantominꝰ pot ÷ in mortales ex morta libi facere. huc acci¬
dit quiasiiam cũ illis agimus quiñ ꝓpt̃ istã. sed ꝓpt̃ uitã quȩ post mortẽ futura est.
disꝑtite ꝓpria ñ ratione ueritatis. sed uanitatis opinione tribuunt᷑ omni no colen¬
dis. sicut credunt hi quicultũ eoꝵ uitȩhuiꝰ mortalis utilitatib: necessariũ ẽẽ con¬
tendunt. Contra quos iã quinq p̃cedentib: uoluminib: satis quantũ quantũ pat uii
disputaui. quȩcũ ita sint si eorũ quicolerent deã iuuentutẽ aetasipsa florer& in¬
signius. Contẽptores autẽ eiꝰ uel lntra annos occũberent iuuentutis uel in ea tãquã
senili torpore frigescerent simalacultoꝵ suoꝵ speciosius &festiuius fortuna bar¬

Expanded text:
nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mornullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est uam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna bar
Abbreviated transcription (Latin):
quos nã illud deos ueldeas hominib: credendũ eẽt̃ posse c̃ferre discussis hominib:
longe alienũ a ueritate monstratũ ẽ. A quo quã istoꝵ multoꝵ numinũ atq fal¬
soꝵ saltim regnat᷑rena existimare constitui. nonne in sanissimȩ impietatis est
siac t̃ nauita quȩt̃renis omnib: regnis sineulla dubitatione uel conparatio¬
ne p̃ ferendaẽ ab istorũ quoquã daricuiquã possecredat᷑ neq enĩ ypterea diitales
uel terrenũ regnũ dareñposse uisis̃ quia illi magni. & excelsis hoc quiddã paruũ
& abiectũ qđ ñ dignarent᷑ in tanta sub limitate curare. Sed quantũ lib& conside¬
ratione fragilitatis humanȩ caducos apices t̃reni regm merito quisq c̃tepnat
illidiitales a paruer̃ ut indignis simi uiderent᷑. quib: danda atq seruanda de¬
berent uelista cõmitti.. ac ꝑ hoc sic̃ superiora ꝓximis duob: libris ꝑtracta docuer̃

Expanded text:
quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
seruntur ut si id qđ sub alterius tutela ac potes tateẽ petat᷑ ab altero tã sit inc̃ueni¬
ens &s ab surdũ ut mimicȩ scurilitati uideat᷑ eẽ simillimũ qđ cũfit abscientib nimis
dignerident intheatro Cũ uero anescientib: stultis dignius inrident᷑ Inmundo. Cui
ergodõ ueldeae propt̃ quid supplicaret᷑ quantũ adillos deos adtin& ques instituer
ciuitates adoctis sollert̃ inuentũ memoriȩque mandatatũẽ. Quid a libero uer¬
bigratia quid alr̃ phis quid auulcano acsic a ceteris quos partĩ cõmemoraui inquar¬
tolibro partim pretereundos putaui. porro siacerere iunũ alibero panẽ auulca¬
no aquã alrphis ignẽ petere errorisẽ quanto maioris deliceramenti eẽ intelle
gi siciuquã istorũ prouita supplicet᷑ aetna quã obrẽ sicũ deregno terreno quereremꝰ

Expanded text:
seruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter quid supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus,