comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
serit uesana contentio quilibet tante
impietatis defensor egregiꝰ me admo¬
nere sufficiat sacroꝵ tausas a rege pẽ¬
pilio romanoꝵ sacrorũ ꝯstitutore ꝯstrip¬
tas. nec ppło net senatu nec saltem
ipĩs sacerdotib ĩnotestere debuisse: ip̃m¬
q numã põpiliũ curiositate illicita ad
ea demonũ ꝑuenisse secreta que ip̃e qͥdẽ
scriberet ut haberet unde legendo cõmo¬
neretur: s tñ cũ rex ẽẽt qui minime
quẽꝙͣ metueret nec̃ doce̾ aliquẽ. nec
delendo uel quoqͦmͦ. cõsumẽdo ꝓde̾ audẽt:
ita ꝙ scire neminẽ uoluit. ne hoĩes nepha¬
ria docet: uiolare autẽ timuit. ne demones
iratos haberet. ob̾ruit ubi tutũ putauit:
sepulcro suo ꝓpinquare aratrũ posse non
credẽs. Senatꝰ autẽ tũ religiones formi¬
daret dãnare maioꝵ. et ideo nume assẽtire
coge̾t᷑: illos tñ libros tã ꝑuiciosos ẽẽ iudi¬
cauit: ut nec obrui rursus iuberet. ne

Expanded text:
serit uesana contentio, quilibet tantae serit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis defensor egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate inlicita ad ea daemonum peruenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem nec delendo uel quoquo modo consumendo perdere auderet. Ita quod scire neminem uoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne
Abbreviated transcription (Latin):
sicut ip̃e uir doctissinꝰ ꝓdidit de
nume pompilii libris redditas sacrorũ
causas nulloniͦ poluisse tollerari: nec
dignas habitas que non solũ lecte ĩno¬
testerent religiosis: s saltem scripte re¬
conderent᷑ in tenebris. Iam enĩ dicã. qd̾
in tercio huiꝰ oꝑis libro. me suo loco dit¬
turũ eẽ ꝓmiserã. Nam sicut apud eũdẽ
uarronẽ legitur in libro de cultu deoꝵ
terentius quidã cũ haberet ad ianiculũ
fundũ et bubultus eius iuxͣ sepulcrũ
nume pompilii traiciẽs aratrũ eruiss
ex terra libros eiꝰ ubi sacroꝵ institutoꝵ
scripte erant cause: in urbem ꝑtulit ad
p̾torem. At ille cũ inspexiss principia
rẽ tantã detulit ad senatũ. Ubi cũ
pͥmo res quasdã legissent. cur qd̾q ĩ
sacus fuerit institutũ nume mortuo
senatus assensus ẽ: eosq libros tanꝙͣ
religiosi patres ꝯstripti. pretor ut cõbu¬
rerent tensuerũt. Credat quisq qd̾ pu¬
tat imo uero dicat qd̾ dicendũ suꝯges¬

Expanded text:
sicut ipse vir doctissimus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari, nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mortuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt\'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum sugges
Abbreviated transcription (Latin):
bro inhonesto matrẽfamilias ho¬
nestissimã palã coronã necesse erat
imponere. Sic uidel liber deꝰ ꝑ la¬
candus fuerat ꝓuentib seminũ:¬
matrona fatere cogeret᷑ in publite.
quod nec meritrix si matrone spectarẽt
ꝓmicti debuit in theatro. Propter h ͨ
saturnus solus creditus no ẽ sufficere
posse seruiib ut occasiones młtipli¬
candoꝵ deoꝵ ĩmũda aĩa reperiret :
et ab uno uero deo merito ĩmũditie
destituta. ac ꝑ multos falsos auidita¬
te maioris ĩmũdicie ꝓstituta. ista sa¬
crilegia sacra nommnaret: seseq spur¬
toꝵ demonũ turbis quiolanda pollu-¬
endamqz preberet.

Expanded text:
bro inhonesto matrem familias hobro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminumatrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum immunda anima reperiret, et ab uno vero Deo merito immunditiae destituta, ac per multos falsos aviditate majoris immunditiae prostituta, ista sacrilegia sacra nominaret, seseque spurcorum daemonum turbis conviolandam polluendamque praeberet.
Abbreviated transcription (Latin):
Ami uero liberi sacra quẽ liguidis
seminib ac per hͦ non solum liqͦ¬
rib fructiũ quoꝵ quodãmͦ primatũ
uiniũ tenet. uerũ eciã seminib aĩaliũ
p̾fecerũt. ad quãtã turpitudinẽ ꝑue¬
nerũt piget quidem dicere ꝓpter
sermonis longitudinẽ: s ꝓpter istoꝵ
superbam hebetu dinẽ non piget.
Auter cetera q̃ p̾termictere quĩ młta
sũt cogor. in italie competis quedã
dicit sacra liberi celebrata cũ tanta
licencia turpitudinis: nt in eiꝰ ho¬
norẽ pudenda uirilia colerent᷑. nõ
saltem aliquãtũ uerecũdiore secreto.
s in ꝓpatulo exultãte nequicia. Nã
hot turpe membrũ ꝑ liberi dies festos
cũ honore magno plostellis impo¬
sitũ prius rure ĩ competis: et usq ĩ
urbem postea uectabat᷑. In opido
autẽ lauiuo. unus libero totus mẽsis
tribuebatur cuiꝰ dieb onĩs uerbis
flagicio sissimis uterentur. donec
illud menbrũ ꝑ forũ trãsuectũ ẽẽt :¬
atq in loco suo quiesteret. Cui mẽ¬

Expanded text:
am vero Liberi sacra, quem liquidis seminibus, ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodammodo primatum uinum tenet, uerum etiam seminibus animalium praefecerunt, ad quantam turpitudinem peruenerint, piget quidem dicere propter sermonis longitudinem; sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Inter cetera, quae praetermittere, quoniam multa sunt, cogor, in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui mem
Abbreviated transcription (Latin):
malũ autẽ malis. Ita bonũ hoĩs qui
uel ñõ uel corpore uel as utroq expecie¬
rũt : nichil aliud quã ab hoĩe expetẽdũ
ẽẽ putauerũt. S qui id appetiuerunt
a corpe a parte hoĩs det̾iore: qui uero ab
aĩo ꝑte meliore. Qui antẽ ab utroq a
toto hoĩe. Siue gͦ a ꝑte qualibet siue
a toto hoĩe : non nisi ab hoĩe. Nec iste dif¬
ferencie qm̃ tres sunt. ideo tres s młtas
dissensiones phoꝵ sectasq fecerũt. Qͥa
et de bouo corꝑis. et de bous aĩ et de bono
utriusq diuersi diuersa opinati sũt. Cedãt
igit᷑ hii om̃s illis phĩs qui non dixerũt
beatũ ẽẽ hoĩem fruentẽ corꝑe uel fruẽtem
aĩo. s fruẽtem deo. Non sicut corpe uel seap̃o
animus. aut sicut amico amicus: s
siue lure ocłs. S aliquid ab hiis ad
aliud similitudiuis afferendũ ẽ: quod
quale sit si deus ip̃e adiuuerit. alio
loco ꝙͣtũ ꝑ nos fieri pot̾it apparebit.

Expanded text:
malum autem malis. Ita bonum hominis qui malum autem malis. Ita bonum hominis qui uel ab animo uel a corpore uel ab utroque expetiuerunt, nihil aliud quam ab homine expetendum esse putauerunt; sed qui id adpetiuerunt a corpore, a parte hominis deteriore; qui uero ab animo, a parte meliore; qui autem ab utroque, a toto homine. Siue ergo a parte qualibet siue a toto, non nisi ab homine. Nec istae differentiae, quoniam tres sunt, ideo tres, sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt, quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diuersi diuersa opinati sunt. Cedant igitur omnes illis philosophis, qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore uel fruentem animo, sed fruentem Deo: non sicut corpore uel se ipso animus aut sicut amico amicus, sed sicut luce oculus, si aliquid ab his ad illa similitudinis adferendum est, quod quale sit, si Deus ipse adiuuerit, alio loco, quantum per nos fieri poterit, apparebit.
Abbreviated transcription (Latin):
DEliqua est pars moralis. quam
greco uotubulo dicũt ethicã. ubi
queritur de sũmo bono: quo referentes
omnia que aginius et qd̾ non ꝓpter
aliud. s ꝓpter seipm appetẽtes. idq
adipistentes: nichil qͦ beati siuius ul
teriꝰ requiramius. Ideo quippe et finis
est dictus: qr ꝓpter hũc cetera nolumꝰ.
Ip̃m̃ autẽ non nisi ꝓpter ipm̃. Hoc
gͦ btĩficũ bonũ: alii a corpore alii ab
aĩo. alii ab utroq homini ẽẽ dixerunt.
Uidebant quippe ip̃m hoĩem ꝯstare ex
aĩo et corpore et ideo ab alterutris istoꝵ
duoꝵ. ant ab utroqz bene sibi ẽẽ posse cre¬
debant finali quodã mͦ qͦ btĩ essent.
quo cũcta q̃ agebant referuent: atq id
quo referendũ ẽẽt nõ ultra quererent.
Unde illi qui dicũt᷑ addidisse terciũ genꝰ
bonoꝵ qd̾ appellatur ex trinserus. sicuti
est houor glĩa pecunia. et si quid huiꝰ
modi. non sic addiderũt ut finale esset.
id ẽ ꝓpter seipm appetendũ: s ꝓpter aliud

Expanded text:
Reliqua est pars moralis quam Graeco uocabulo dicunt ethicam, ubi quaeritur de summo bono quo referentes omnia quae agimus, quod non propter aliud sed propter se ipsum appetentes idque adipiscentes, nihs est dictus, quia propter hunc cetera uolumus, ipsum autem non nisi propter ipsum. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore, alii ab animo, alii ab utroque homini esse dixerunt. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant, finali quodam bono, \\10 beati essent, quo cuncta quae agebant referrent adque id quo referendum esset non ultra quaererent. Unde illi, qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum, quod appellatur extrinsecus, sicuti est honor gloria pecunia et si quid huius modi, non sic addiderunt, ut finale esset, id est propter se ipsum adpetendum, sed propter aliud;
Abbreviated transcription (Latin):
lucii petilii scribe sub mõte ianiculo cultorib
altiꝰ terrã uersantib duab archis lapideis
repertis ĩ qͣꝵ alt̾a st̾ptura iudicauit libros
reconditos ẽẽ latinos septẽ de iure pontifitũ
totidẽq grecos de distipliua sapiẽ. latiuos
ꝯspectu ppłi cremauit. noluerũt enĩ prisci

Expanded text:
lii tempore scribe sub monte Ianiculo, <cul>toribus altius terram versantibus, duabus arcis lapideis ceptis, in quarum altera scriptura indicat libros re<con>ditos esse latinos VII totidemque Graeci de disciplina sapientiae, Latinos conspectu populi cremauit: noluerunt enim prisci
Abbreviated transcription (Latin):
liam inde ab exordio generis hũani
perquẽdã signa et sacramẽta tꝑib con¬
grua quib oportuit ꝑ angłos p̾ditatũ
est. Deinde ppłs hebreus in unã quãdã
rempublicã q̃ hͦ sacramẽtũ ageret ꝯgre¬
gatus est: ubi per quosdam scientes ꝑ
quosdam nestientes id quod ex aduentu
xp̃i usq nũc et deinceps agitur. pͥñtia¬
retur esse uenturũ: sparsa etiã postea
eadem gente ꝑ gentes ꝓpter testimoniũ
scripturaꝵ: quib et̾na salus in xp̃o fu¬
tura p̾dicta ẽ. Om̃s enĩ non solũ ꝓphe

Expanded text:
iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim n
Abbreviated transcription (Latin):
beatus nõ p̃t: ꝙ in socratis disputacõib
dũ oĩa mouet. asserit destruit. quĩ non
eudenter apparuit. qd̾ cuiq placuit inde
sũpserũt: et ubi cuiq uisũ est. cõstituerũt
finẽ boni. Fiuis autẽ appellat᷑: qͦ quisq
cũ ꝑuenerit beatus ẽ. Sic autẽ diuersas
inter se socratici de isto fine sentẽtias ha¬
Guerũt : ut qd̾ uix credibile ẽ uniꝰ magr̃i
potius se facere sectatores. quidã sũmũ
bonũ ẽẽ diceret uoluptatẽ: sicut aristip¬
pus: quidam uirtutem sicut ãtistenes.
Sit alii at alii aliud atq aliud opinati
sunt. qͦs cõmemorare longũ est

Expanded text:
beatus potest. Quod in Socratis disputationibus, beatus potest. Quod in Socratis disputationibus, dum omnia mouet adserit destruit, quoniam non euidenter apparuit, quod cuique placuit inde sumserunt et ubi cuique uisum est constituerunt finem boni. Finis autem boni appellatur, quo quisque cum peruenerit beatus est. Sic autem diuersas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt, ut quod uix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores quidam summum bonum esse dicerent uoluptatem, sicut Aristippus; quidam uirtutem, sicut Antisthenes. Sic alii adque alii aliud adque aliud opinati sunt, quos commemorare longum est
Abbreviated transcription (Latin):
õmm factaꝵ naturaꝵ stabiliter uiuũt
intelligẽtie puritate cõspiceret. Con¬
aliquid oꝑmãciũ eciã in ip̃is moralib
questionib quo totũ aũ intendisse
udebatur: uel ꝯfessa ignorancia sua.
uel dissimulata scientia lepore nura¬
bili disserendi et acutissima urbanitate
agitasse atqz uerssasse. Unde et cõtita¬
tis ĩnuicitiis ca lonmiosa triminacõe
dãnatus: morte multatus ẽ. Sz eum
postea illa ip̃a que pu ͤͦ dãuauerat at¬
thenensiũ cinitas publite luxit ĩ duos
accusatores eiꝰ usq a deo ppłi iudigua¬
cione cõuersa. ut unus eoꝵ oppressus
ui multituduus interiret. exilio autẽ
uolũtario atq ppetuo alter penã similẽ
enaderet. Tam p̾clara igitur unite mortis¬
q fama sotratis. reliquit pli̾nios sue
phĩe sectatores: qͦ certatim studiũ fuit
in questionũ moraliũ disceptacõe uersari
ubi agitur de sũmo bouo sine qͦ fieri hõ

Expanded text:
omnium factarum naturarum stabiliter vivunt, omnium factarum naturarum stabiliter vivunt, intelligentie puritate conspiceret. Quaaliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus, quo totum animum intendisse uidebatur, uel confessa ignorantia sua uel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse adque uersasse. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est. Sed eum postea illa ipsa, quae publice damnauerat, Atheniensium ciuitas publice luxit, in duos accusatores eius usque adeo populi indignatione conuersa, ut unus eorum obpressus ni multitudinis interiret, exilio autem uoluntario adque perpetuo poenam similem alter euaderet. Tam praeclara igitur uitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores, quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, quo fieri homo
Abbreviated transcription (Latin):
IOcrates ergo p̾mus uniu̾sam phi¬
losophiam ad coruigendos ꝯponen-¬
dosq niores flexisse memoratur: cum
ante illũ omis magis phisitis id ẽ na¬
turalib rebus ꝑstrutandis oꝑã maximã
impenderint. Non michi autẽ uidetur
posse ad liquidũ colligi. utrũ socrates ut
het faceret tedio rerũ obsturarũ et ĩter¬
tarũ ad aliquid aꝑtũ et certũ reperiendũ
lasse ac laborasse uidetur industria: an
uero sicut de illo quidã beniuolẽtius suspi¬
cantur. nolebat ĩmũdos teruenis cupi¬
ditatib aios se extendere in diuina et¬
conari: qũquidẽ ab eis causas rerũ uide¬
bat inquiri. qͣs p̾mas atq sũmas non
nisi in uniꝰ ueri ac sũmi dei uolũtate
eẽ tredebat unde non eas putabat nisi
mũda et pura mẽte posse ꝯp̾hendi. et
ideo purgande bonis morib uite cẽsebo
instandũ. ut de pͥmentib libidinibus
exoneratus amimꝰ. naturali uigore ĩ
eterna se extolleret: naturãq incorporei
et ĩcõmntabilis luminis ubi cause

Expanded text:
Socrates ergo primus universam philosophiam ad corrigendos componendosque mores flexisse memoratur, cum ante illum omnes magis physicis, id est, naturalibus, rebus perscrutandis operam maximam inpenderent. Non mihi autem uidetur posse ad liquidum colligi, utrum Socrates, ut hoc faceret, taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum lasse ac laborasse uidetur industria, an uero, sicut de illo quidam beneuolentius suspicantur, nolebat inmundos terrenis cupiditatibus animos se extendere in diuina conari. Quando quidem ab eis causas rerum uidebat inquiri, quas primas adque summas non nisi in unius ac summi Dei uoluntate esse credebat; unde non eas putabat nisi mundata mente posse conprehendi; et ideo purgandae bonis moribus uitae censebat instandum, ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali uigore in eterna se extolleret naturamque incorporei ac incommutabilis luminis, ubi cause
Abbreviated transcription (Latin):
Abenus enĩ abillo preter huiuste¬
modi beneficia. que ex hac dequa
nõnuilla diximꝰ administratõe nature
bonis malisq largitur: magnũ et
bonoꝵ ꝓpriũ magne dilectionis iudi¬
ꝙ celum teruamq ꝯspiciuiꝰ ꝙ habemꝰ
mentẽ atq racõem qua eñ ip̃m qui h ͨ
iniquitatis delectatõe cetatos nõ oio
deseruit. misitq nobis u̾bũ suũ qͥ est
eiꝰ unicus filiꝰ. qͤ ꝓ nõb̾ assũpta carne
nato atq passo quãti deus hoĩem pẽ¬
deret nosteremꝰ atq illo sacrificio sungu¬
lari . apctis oĩb mũdaremur eiusq
spũ in cordib nrĩs dilectione diffusa. oĩb
difficultatib suꝑatis in et̾nã requiem
et ꝯtemplacõis eiꝰ ĩeffabilẽ dulcedinẽ
ueniremꝰ: q̃ corda qͦt singue ad agẽ¬

Expanded text:
abemus enim ab illo, praeter hujuscemodi beneficia, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administratione naturae bonis malisque largitur, magnum et bonorum proprium magnae dilectionis indispicimus, quod habemus mentem adque rationem, qua eum ipsum, qui haec iniquitatis, dilectione caecatos non omnino deseruit misitque nobis Verbum suum, qui est eius unicus filius, quo pro nobis adsumta carne nato adque passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus adque illo sacrificio singulari a peccatis omnibus mundaremur eiusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa omnibus difficultatibus superatis in aeternam requiem et contemplationis eius ineffabilem dulcedinem uenirem
Abbreviated transcription (Latin):
Et autem facit atqz agit. unus
uerus deus. S sicut dens idẽ ubiq
totus. nullis inclusus locis. nullis uin¬
tulis alligatus. ĩ nullas ꝑtes sectilis.
ex nulla parte mutabilis. implens
celũ et terrã presente potentia. non
indigente natura: sic itaq admiui¬
strat oiã q̃ treauit. ut eciã ip̃a ꝓprios
exertere et agere motus sinat. Qũa¬
uis eiñ nichil ẽẽ possuit sine ip̃o : nõ¬
tiĩ sũt qd̾ ip̃e. Agit autem multa
enã ꝑ angelos: s nõ nisi ex seipõ bea¬
ex angelis hoĩes: s ex seipo sicut
angelos beatificat. ds hoc uno et uo
deo: uitam speranius eteruam.

Expanded text:
ec autem facit atque agit unus verus Deus; sed sicut Deus, id est ubique totus, nullis inclusus locis, nullis vinculis alligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabilis, implens coelum et terram praesente potentia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia quae creavit, ut etiam ipsa proprios exercere et agere motus sinat. Quamvis enim nihil esse possint sine ipso, non sunt quod ipse. Agit autem multa etiam per Angelos: sed non nisi ex se ipso beaex Angelis homines, sed ex se ipso, sicut Angelos, beatificat. Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam.
Abbreviated transcription (Latin):
quũ defunitũ habet hec disputacio : Illa
est autẽ tellus mitiũ deaꝵ mater stil
magna apud quã molliũ et abscisorũ
seseq secantiũ atq iactanciũ insana ꝑ¬
facit unũ caput eruor: nec hic sanũ fu¬
ror. Cur hec frustra referui nitũt᷑ ad
mũdũ: Quod et si possint. ꝓ deo uero
mũdũ nemo pius colit. et tñ eos nec h
posse: ueritas aꝑta ꝯuincit. Referant
hec potiꝰ ad hoĩes mortuos. et ad demo¬
nes pessimos et nulla questio remanesͤ¬

Expanded text:
quid definitum habet haec disputatio? Illa quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum, Mater scilicet Magna, aput quam mollium et abscisorum seseque secantium adque. iactantium insana perfacit unum caput error, nec hic sanum furor. Quur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent, pro Deo uero mundum nemo pius colit; et tamen eos nec hoc posse ueritas aperta conuincit. Referant haec potius ad homines mortuos et ad daemones pessimos, et nulla quaestio remane
Abbreviated transcription (Latin):
licetur. Dicit enĩ se ibi multis indiciis
collegisse in siilatris aliud significare
celum aliud terram aliud exempla reꝵ
quas plato appellat ydeas : te lũ iouem.
terram iunonẽ. ydeas mineruã uult
intelligi. celũ a qͦ aliquid fiat. terram
de qua fiat. exemplũ scdm̃ qd̾ fiat. Qua
yre omicto dicere ꝙ plato illas ydeas¬
tantam uim habere dicit ut sedu eas non
erlum aliquid fecerit: s eciã celũ factũ
sit. Hoc dico. istũ in hͦ li ͦ. se lectorum
deoꝵ racionem illam triũ deoꝵ quib qiͣ
cũcta. cõplexus ẽ ꝑdidisse. Celo enĩ tri¬
biit mastulos deos feĩas terre: inte
quas posuit mineruã: quã supͣ ip̃mm co¬
lum ante posuerat. Deinde mastulus
deus neptimus in mari est. qd̾ ad t̾ram
suꝑiorem teruã tenẽs: in inferiore ha¬
bens ꝓserpiuã ꝯm̃gem. Quomi᷑ gͦ de os
ad celũ deas ad t̾ram referre conant᷑:
Quid solidũ quid ꝯstans. quid sobriũ:

Expanded text:
licetur. Dicit enim se ibi multis indiciis licetur. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum, aliud terram, aliud exempla rerum, quas Plato appellat ideas; caelum Iouem, terram Iunonem, ideas Mineruam uult intellegi; caelum a quo fiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum quod fiat. Qua in re omitto dicere, quod Plato illas ideastantam uim habere dicit, ut secundum eas non caelum aliquid fecerit, sed etiam caelum factum sit. Hoc dico, istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum, quibus quasi cuncta conplexus est, perdidisse. Caelo enim tribuit masculos deos, feminas terrae; inter quas posuit Mineruam, quam supra ipsum caelum ante posuerat. Deinde masculus deus Neptunus in mari est, quod ad terram superiorem terram tenens, in inferiore habens Proserpinam coniugem. Quo modo ergo deos ad caelum, deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans, quid sobrium
Abbreviated transcription (Latin):
Uid igitur ualet¬
ꝙ uir doctissimus et acutissinuus
uaruo uelut subtili disputatõe hos om̃s
deos in celũ et terrã redigere ac referue
to natur: Non p̃t: fluũt de manib
resilũt: labũtur et decidũt. Dicturus
libro dixi de locis. duo sũt pͥncipia deoꝵ
anmaduersa de celo et terra. a qͦ dii
ꝑtim dicũtur celestes. partin terrestres
ut in suꝑiorib miciũ fecimꝰ a telo cũ
diximus de iano. quem alii celũ aliĩ
dixerũt ẽẽ mũdũ : sicut de feminis stri¬
bendi facimꝰ iniciũ a tellure. Sentio
quã molestiã tale ac tm̃ patiat᷑ ĩge¬
nũ. Ducitur en quadam racõe uerisi¬
mili: celum ẽẽ quod faciat terram q̃
paciatur. Et ideo illi mastuliuã uim
tribuit huit femiuinã: et nõ actendit
eũ pociꝰ ẽẽ qui hͦ facit qui utrũq fecit.
Hinc etiã samothracũ nobilia msteria
in superiore lib ͦ sic interpͥtatur: eaq se
que nec suis nota sũt scabendo exposi¬
turũ: eisq missurũ ꝙͣi religiosissime pol¬

Expanded text:
uid igitur ualetd uir doctissimus et acutissimus Varro uelut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et in terram redigere ac referre conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, labuntur et decidunt. Dicturus libro dixi de locis, duo sunt principia deorum animaduersa de caelo et terra, a quo di partim dicuntur caelestes, partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo, cum diximus de Iano, quem alii caelum, alii dixerunt esse mundum, sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione uerisimili, caelum esse quod faciat, terram quae patiatur, et ideo illi masculinam uim tribuit, huic rem femininam, et non adtendit eum potius esse qui haec facit, qui utrumque fecit. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se, quae nec suis nota sunt, scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pol
Abbreviated transcription (Latin):
strarentur merita. s ne occultarentur
ob probria. Unde magis eos hõĩes fuisse
credibile est: sicut non solũ poetice kẽ
uerũ eciã historite tradiderũt. Ilã quod
uirgilius ait. p̾mus ab ethere uenit sa¬
turnus olimpo. arma iouis fugiẽs et
regnis exul ademptis. et q̃ ad hant
rem ꝑtinẽcia ꝯsequũt᷑. totã de hͦ ho¬
merus pandit textus historiã. quã
enuiꝰ in latinũ uertit eloquiũ. Unde qr
plurima posuerũt. qui contra huiusmõi
eruores ante nos uel greco sermone
uel latiuo scripserũt: non in eo michi
placuit inmorari.

Expanded text:
strarentur merita, sed ne occultarentur strarentur merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos homines fuisse credibile est, sicut non solum poeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, Arma Iouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam Ennius in Latinum uertit eloquium; unde quia plurima posuerunt, qui contra huius modi errores ante nos uel Graeco sermone uel Latino scripserunt, non in eo mihi placuit inmorari.
Abbreviated transcription (Latin):
grata et accepta: Ut gͦ canerẽtur uel
striberẽtur. sit audacia uel petulancia
poetaꝵ: ut uero diuinis reb et honorib.
eidem imperãtib extorquẽtib numiinib¬
uero ꝯfessio demonioꝵ et deceptio mseroꝵ:
runt. Hiis nediis selectis quisꝙͣ ꝯsecrãdꝰ
est. ut post mortẽ uiuat beate. quib ꝯse¬
tratus aute mortẽ honeste non p̃t uiuere:
tam fedis suꝑstitionib subditur. et ĩmũ¬
dis demonib obligatus: Sed hec oĩa ĩqͥt
referũt᷑ ad mũdũ: uideãt ne potiꝰ ad in¬
mũdũ. Quid autẽ non p̃t referui ad
mũdũ qd̾ ẽẽ demonstratur ĩmũdo. Nlos
autẽ aĩm querimꝰ qui uera religione
ꝯfisus. non tanꝙͣ deũ suũ adoret mũdũ
s tanꝙͣ opus dei ꝓpter deũ laudet mũdũ:
et mũdanis sordib expiatus. mũdus
ꝑueniat ad deũ qui ꝯdidit mũdũ. Istos¬
uero deos selectos uidemꝰ quidẽ tlarius
ĩnotuisse ꝙͣ ceteros: nõ tñ ut eoꝵ illu¬

Expanded text:
grata et accepta. Ut ergo canerentur uel grata et accepta. Ut ergo canerentur uel scriberentur, sit audacia uel petulantia poetarum; ut uero diuinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibuero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? runt. Hisne dis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem uiuat beate, quibus consecratus ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis superstitionibus subditus et inmundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum. Videat ne potius ad inmundum. Quid autem non potest referri ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui uera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum, sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum, et mundanis sordibus expiatus mundus perueniat ad Deum, qui condidit mundum. uero deos selectos uidemus quidem clarius innotuisse quam ceteros, non tamen ut eorum inlu
Abbreviated transcription (Latin):
tis siue ꝯferre sue p̾ferre. qui pr̃em
castrasse ꝑhibetur: s in saturni sacris
hoĩes alieuis manib potius occidi : ꝙͣ
suis abstidi potuerũt. Denorait ille
filios ut poete ferũt et phisici ex hͦ int̾¬
pretãtur qd̾ uolũt: ut autẽ historia ꝓdit
necauit: s qd̾ ei peni suos filios sacrifĩ¬
cauerũt non recipere romani. dit uere
ista magna deoꝵ mater. etũromanis tẽ¬
plis castratos intulit. atq istã seuitiam
moremq seruauit. credita uires adiu-¬
uare romanoꝵ: execando uirilia uirorũ.¬
. Quid sũt ad hͣ malũ merturii furta.
ueneris lastiuia. stupra. ac turpitudĩes
ceteroꝵ: Que ꝓferrenuis de libris: nͥ
quotidie cãtarentur et saltarẽtur ĩ thea¬
tris. S hec quid sũt ad tñ malũ. cuiꝰ
magnitudo magne matri trũ mͦ ꝯpetebal
p̾sertim ꝙ illa dicũt᷑ apoetis ẽẽ ꝯficta. qua¬
si poete id eciã fiuxerint: ꝙ ea suit diis

Expanded text:
tis siue conferre siue praeferre, qui patrem tis siue conferre siue praeferre, qui patrem castrasse perhibetur; sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. Deuorauit ille filios, ut poetae ferunt, et physici ex hoc interpretantur quod uolunt; ut autem historia prodit, necauit; sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt, non recepere Romani. At uero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit adque istam saeuitiam moremque seruauit, credita uires adiuuare Romanorum exsecando uirilia uirorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii, Veneris lasciuia, stupra ac turpitudines ceterorum, quae proferremus de libris, nisi cottidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum, cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo conpetebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta, quasi poetae id etiam finxerint, quod ea sint dis
Abbreviated transcription (Latin):
Tenqz de mollib eidem matri magne
Itontra om̃em uirorũ mulierũq ue-¬
recũdiam consecratis. qui usq ĩ hesternũ
diem madidis capillis. facie dealbata.
fluentib mẽbris. incessu feĩeo ꝑ plateas
uitosq carthagnus etiã a ppłit. unde
turpiter uiuerent. exigebant nichil
uarro dicere uoluit. nec uspiamme le¬
gisse ꝯmenii. Defecit interp̾tatio:
erubuit racio: ꝯticuit oratio. Uicit irĩs
magne om̃is deos filios non nuninis
magnitudo s criminis: huic menstre.
nec iam monstruositas ꝯparat᷑. Ille ĩ
simulatris habebat solam deformitatẽ:
ista in sacris deformẽ crudelitatem. Ille
mẽbra in lapidib addita: hec in hoĩb
ꝑdita. Hoc dedetus tot iouis ip̃iꝰ et
tanta scupra non unicũt. Ille int̾ fe¬
mineas corruptelas uno ganimede celũ
infamaiit: ista tot mollibz ꝓfessis et
publicis et inquinauit terram: et celo
fecit ĩuiriam. Saturnũ fortasse possemꝰ
huic in isto genere turpissume crudelita¬

Expanded text:
temque de mollibus eidem Matri Magnae contra omnem uirorum mulierumque uerecundiam consecratis, qui usque in hesternum diem madidis capillis facie dealbata, fluentibus membris incessu femineo per plateas uicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter uiuerent exigebant, nihil Varro dicere uoluit nec uspiam me legisse commemini. Defecit interpretatio, erubuit ratio, conticuit oratio. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo, sed criminis. Huic monstro nec Iani monstrositas conparatur. Ille in simulacris habebat solam deformitatem, ista in sacris deformem crudelitatem; ille membra in lapidibus addita, haec in hominibus perdita. Hoc dedecus tot Iouis ipsius et tanta stupra non uincunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamauit; ista tot mollibus professis et publicis et inquinauit terram et caelo fecit iniuriam. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelita
Abbreviated transcription (Latin):
Tattis ille non est cõmemoratus:
nec eiꝰ ab isto intpretacio requisita
est. in cuiꝰ dilectionis memoriã gallus
abscinditur: s docti greci atq sapiẽtes
nequaꝙͣ racõem tam sc̃tam p̾claramq
tatuerũt. Propter uernalem quippe
faciẽ terre que ceteris est tp̃ib pulcrior.
por phirius philosophus nobilis alti
flores significare ꝑhibuit: et ideo absti¬
suiii: qr flos decidit ante fructũ. Non gͣ
ip̃m hoĩem uel qiͣ hoĩem qui est uocatꝰ
attis. s uirilia eiꝰ flori ꝯparauerũt.
Ip̃a quippe illo uiuẽte deciderũt. Ino
uero non deciderũt: neq decerpta sed
plane discerpta sunt: nec illo flore
amisso quisquã postea frunctꝰ s potius
sterilitas consetuta est. Quid gͦ ip̃e
reliquus. et quicquid remausit absciso.
quid eo significari dr̃ quo refert᷑: Que
int̾pretacio inde profertur. An hec
frustra moliendo nithilq ĩueniendo
ꝑsuadent illud pociꝰ ẽẽ credendũ: quod
de hoĩe castrato fama iactauit. lrĩs q

Expanded text:
Attis ille non est commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est, in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Sed docti Graeci adque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt; immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent illud potius esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque
Abbreviated transcription (Latin):
transiens ad arboris umbrã dixit eis. abi
aut uictũ. si febrem uicero ad agonem
ueniã. simue uiterit febris ad infernũ
destendã. ibiq ꝑ noctẽ eliso gucture non
tan se mori ait ꝙͣ febrẽ morte exclude̾.¬

Expanded text:
transiens ad arboris umbram locutus est: 'Aaut uictum. Si febrem uicero, ad agonem ueniam; si me uicerit febris, ad inferna descendam. Ibique per noctem, eliso gutture, non tam mori se ait quam febrem morte exclude
Abbreviated transcription (Latin):
qͦs ab eis uel affligi tñi uel etiã subiti ac
decipi iustũ est. Quã uo ꝑuiciose uel a
cultu uere diuinitatis alieue ille kẽ indi¬
cate sũt. Hinc intelligi p̃t: ꝙ eas maluit
senatus intendere quas pompiliꝰ occul¬
tauit ꝙͣ timere qd̾ tiunt. qui hͦ audere
non potuit. Qui gͦ uitã nec modo ha¬
bere uult piam talib sacris querat etͥuã:
qui autẽ cũ maliginis demonib non
uult habere societatẽ. nõ suꝑsticionẽ
qua colũtur noxiam ꝑtimestat : s
ueram religionem qua prodinitur et
uiucuntur agnostat.

Expanded text:
quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult piam, talibus sacris quaerat aeternam; qui autem cum malignis daemonibus non uult habere societatem, non superstitionem, qua coluntur, noxiam pertimescat, sed ueram religionem, qua produntur et uincuntur, agnoscat.
Abbreviated transcription (Latin):
qui tam multa in ip̃is sacris erubestẽda
susteperant: aut illi om̃s nichil aliud
quã hoĩes mortui prodebant᷑. quos tã
ꝓlixa temporis uetustate fere oñs po¬
pusi genciũ deos ĩmortales ẽẽ trediderãt.
cũ et talib sacris iidem illi demones
oblectarẽtur. qui se tolendos ꝓ ipĩs mor¬
tuis qͦs deos putari fecerant. quibusdã
fallaciũ miratuloꝵ actestatõib suppo¬
nebant. D occulta dei ueri ꝓuidẽtia
factũ est: ut et pompilio amico suo
illis ꝯuliati artib quib ydromantia
fieri potuit cũcta illa ꝯfiteri ꝑmitterẽtur:
et tñ ut moriturꝰ incenderet ea potius
ꝙͣ obrueret admonere non ꝑmitterent᷑.
qui ne ĩnotescerent. nec aratro qͦ sũt oruta
obsistere potuerũt: nec stilo uarronis ꝯͦ
ea q̃ de hac re gesta sũt in nr̃am memo¬
riam ꝑuenerũt. Non enĩ possunt: qd̾
non sinũtur efficere. Sinãt᷑ autẽ alto
dei sũmi iustoq iudicio pro meritis eorũ :

Expanded text:
qui tam multa in ipsis sacris erubescenda qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant; aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, nec stilo Varronis, quo ea, quae de hac re gesta sunt, in nostram memoriam peruenerunt. Non enim possunt quod non sinuntur efficere; sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum,
Abbreviated transcription (Latin):
phisicas interpͥtatur. quales si illi libri
habuissent arsissent: aut et istos uarro¬
nis ad cesarem pontificem striptos atq
editos prẽs ꝯstripti suuiliter incẽdissent:
Quod gͦ aquã egesserit id est exporta¬
uerit numa pompiliꝰ. unde ydromãtiã
faceret. ideo nimpham egregiam qui¬
gem dicitur habuisse: queadinodũ in
supͣdicto liͦ uaruonis exponitur: ita
eñ solent ⁊es geste aspersione mẽda¬
tioꝵ in fabulas uerti. In illa igitur ydro¬
mancia curiosissimus ille Rex romanꝰ
et sacra didicit que in libris suis ponti¬
fices haberent: et eoꝵ causas quas p̾ter
se nemiuẽ stire uoluit. Itaq eas seorsũ
scriptas secũ quodãmꝰ mori fecit: qñ ita
substrahendas hoĩ noticie sepeliendas¬
q curauit. Aut gͦ demonũ illic tam sor¬
dide et noxie cupiditates erãt ꝯstripte
ut ex hiis tota illa theologia ciuilis eciã
apud tales hoĩes execrabilis appareret.

Expanded text:
physicas interpretatur? quales si libri illi physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydromantian faceret, ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret,
Abbreviated transcription (Latin):
ad quẽ nullus dei ꝓpheta nullus
sanctũs angłs mictebatur. idromanciã
facere ꝯpulsus est: ut in aqua uideret
ymagines deoꝵ uel pocius ludificatões
demonũ: a quib audiret quid in sacris
constituere atqz seruare deberet. Quod
genus diuinacionis idem uarro a persis
dicit allatũ: quo et ip̃m numã. et post¬
ea pithagorã phĩu usũ fuisse ꝯmemorãt
Ubi ad hibito sangiẽ etiã inferos per¬
dicit uotari: que siue incromancia. siue
nequiomancia dicatur idipm̃n est. ubi
uidentur mortui diuinare: quib hec a¬
tib fiant ip̃i uiderint. Nlolo eñ ditere
has artes eciã ante nri saluatoris aduẽtũ
in ip̃is ciuitatib gentiũ legib solere ꝓ¬
hiberi: et pena seuerissima uiudicari.
Nolo in quã hoc dic̾e: fortassis eiñ talia
tũc licebant: hiis tñ artib didicit. sacra
illa pompiliꝰ qͦꝵ sacioꝵ facta ꝓdidit:
causas obruit: ita timuit et ip̃e quod
didicit. Quaꝵ tausaꝵ ꝓditos libros se

Expanded text:
ad quem nullus Dei propheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantiam facere compulsus est, ut in aqua videret imagines deorum, vel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret quid in sacris constituere atque observare deberet. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum, quo et ipsum Numam, et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat; ubi adhibito sanguine etiam inferos perdicit uocari, quae siue hydromantia siue necromantia dicatur, id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros sen
Abbreviated transcription (Latin):
A cereris autẽ sacris p̾ditãtur illa
Leleusma que apud athenienses no¬
bilissima fuerũt: de quibz iste nchil
interp̾tat᷑. insi qd̾ actinet ad frumentũ
qd̾ ceres inuenit. et ad ꝓserpinã quã
rapiente orto ꝑdidit: et hanc ip̃am
dicit significare fecũditatẽ seminũ: que
tũ defuiss quodã tꝑe. eadẽq sterilitate
terra mereret. exortam ẽẽ opinionem.
ꝙ filiam tereris. id ẽ ip̃am fecũditatẽ
que a ꝓserpendo ꝓserpina dca ẽẽt ortꝰ
abstulerat. et apud inferos detinuerat:
que res cũ fuiss luctu publico celebrata.
pina reddita exortã ẽẽ leticiã: et ex hͦ
solẽma ꝯstituta. Dicit deinde multa
in misteriis eiꝰ tradi: que nisi ad fru

Expanded text:
 Cereris autem sacris praedicantur illa Eleusinia, quae aput Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, pina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad fru
Abbreviated transcription (Latin):
illoꝵ sacrorũ cause quas putat: uel
potiꝰ uult putari. Nai si non solũ
ip̃e. uerũ eciã quelibet alie huiꝰ gn̾is
essent. ꝙͣuis nichil ad deũ uerũ uitãq
eternã q̃ ni religione querenda ẽ ꝑti¬
nerent: tñ qualitũq de rerũ natura
reddita ⁊acõe aliquãtulũ mitigarent
offensionem. quã non intellocta ĩ sacus
aliqͣ uelut turpitudo aut absurditas
fecerat: sicut in quibusdam theatroꝵ
fabulis uel delubroꝵ msteriis facere
conatus est ubi non theatra delubroꝵ
similitudine ab soluit s theatroꝵ poti
siłitudine de lubra dãnauit: tñ uttũq
conatus ẽ: ut sensum horribilib reb¬
offensum uelut natura liũ causaꝵ racio
reddita deliuiret.

Expanded text:
illorum sacrorum causae, quas putat uel illorum sacrorum causae, quas putat uel potius uult putari. Nam si non solum ipsae, uerum etiam quaelibet aliae huius generis essent, quamuis nihil ad Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine absoluit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus eoffensum velut naturalium causarum ratione reddita deliniret.
Abbreviated transcription (Latin):
Er hant ergo religionẽ una et uorã.
potuit aperire deos gentiũ ẽẽ ĩmũ¬
dissimos demones. sub de functarũ octasio¬
nib aĩaꝵ uel treaturaꝵ specie mũdaria¬
rũ. deos se putari cupientes. et qͣiͣ diuinis
honoribz eisdem scelestis at turpibz rebz
suꝑba impuritate letantes: atq ad deũ
uerũ cõuersionem hũanis animis ĩui¬
dentes. Ex qͦꝵ nimanissimo et ĩpiis¬
simo dñatu homo liberatur: cũ credit ĩ
eũ qui p̾buit ad exurgendũ tãte huili¬
tatis exemplum ꝙͣta illi suꝑbia cetide¬
rũt. Hinc sunt non solum illi dequib
multa iã diximꝰ et alii atq alii similes
ceteraꝵ gentiũ atq terraꝵ: s eciã hii
de quib nũc agimniꝰ tanꝙͣ in senatũ deoꝵ
selecti: s plane selecti notabilitate cri¬
minũ. non dignitate uirtutũ. Quoꝵ
satra uarro dũ qiͣ ad naturales racões
referre conatur. querẽs honestare res
turpes quomͦ hiis quadret et consonet.
non potest ĩuenire : quĩ non sũt ip̃e

Expanded text:
er hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri, deos Gentium esse immundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes, et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes, atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa iam diximus, et alii adque alii similes ceterarum gentium adque terrarum, sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate uirtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quo modo his quadret et consonet non potest inuenire, quoniam non sunt ipsae
Abbreviated transcription (Latin):
naturãq concessit: qui ꝯũtionẽ maris
at feĩe. ad adiutoriũ ꝓpagande prolis
iustituit: qͥ hõim cetib quẽ fotis et lu¬
minib adhiberent ad facilumos usus.
nuinꝰ terxeni ignis indulsit. Ista sũt
corte que diis selectis ꝑ nestio quas phi¬
sitas interp̾tanones uir acutissimꝰ atq
doctissiuus uarro siue que aliũde accepͭ.
siue q̃ ip̃e ꝯiecit distribuere laborauit.

Expanded text:
naturamque concessit; qui coniunctionem maris naturamque concessit; qui coniunctionem maris et feminae ad adiutorium propagandae prolis instituit; qui hominum coetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus munus terreni ignis indulsit. Ista sunt certe, quae dis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acutissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit.
Abbreviated transcription (Latin):
dicendi quib placuit spiritib ĩꝑtiuit.
et ꝑ quos placet ip̃e futura p̾dicit et
ꝑ quos plaret malas ualitudines pel¬
diis ꝓgressib finibusq moderat᷑. Qui
mũdi huiꝰ ignẽ uehemẽtissimũ et uio
mẽto et creauit et regit. qui uniu̾saꝵ
aquaꝵ treator et gubernator ẽ: qui
solem fecit corporaliũ clarissimũ lumi¬
nũ. eiq uimi congruã et motũ dedit :
qui ip̃is etiã inferis dominacõem suã
ptãtemq non subtrahit qui semma
et alimẽta mortaliũ. siue arida. siue
liquida naturis ꝯpetentib actributa
sustituit. qͥ terrã fundat atq fecũdat:
qui fructꝰ eiꝰ aĩalib hoĩb q largitur:
qui causas non solũ p̾ncipales s eciã
sequẽtes nouit atq ordinat: qui lue
statuit modũ suũ. qui uias celestes alq
terrestres lotoꝵ mutacõib prebet: qui
humanis ingeniis que creauit. etiam
stĩas artiũ uariaꝵ ad adiuuãdã uitam

Expanded text:
dicendi quibus placuit spiritibus inpertiuit dicendi quibus placuit spiritibus inpertiuit et per quos placet ipse futura praedicit et per quos placet malas ualetudines peldiis, progressibus, finibusque moderatur, qui mundi huius ignem vehementissimum, pro mento et creavit et regit, qui universarum aquarum creator et gubernator est, qui solem fecit corporalium clarissimum luminum, eique vim congruam et motum dedit, qui ipsis etiam inferis, dominationem suam, potestatemque non subtrahit. Qui semina et alimenta mortalium, sive arida, sive liquida, naturis competentibus attributa substituit. Qui terram fundat atque fecundat. Qui fructus eius animalibus hominibusque largitur. Qui causas non solum principales, sed etiam sequentes novit, atque ordinat. Qui lune statuit modum suum. Qui vias celestes atque terrestres, locorum mutationibus prebet. Qui humanis ingeniis que creavit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuandam uitam