comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tura ducentos & quinq annos. qm̃ sicut isti suspi¬
cantur quoꝵ exponimꝰ opinionẽ. unũ annũ qͣlẽ
nunc habemꝰ indecẽ partes illi diuidebant: & eas¬
dem partes annos uocabant: Quarũ partiũ habet
una quadratũ senariũ. coqđ seoc dieb ds̃ ꝑfecerit
opera sua: ut in septimo reqͥesceret. De quare: in
libro undecimo sicut potui disputaui. Seocies autẽ
seni qͥ numerus quadratũ senariũ facit: triginta
sex dies sunt. Qui multiplicati decies. ad trecentos
sexaginta ꝑueniunt: idest duodecĩ menses luna.¬
res ꝓpter qͥnq dies enĩ reliqͦs quib solaris annꝰ
impletur. & dici quadrantẽ ꝓpter quẽ qͣter duc.¬
tũ eoanno quobis sextũ uocant unus dies adicitur.
addebant᷑ a ueterib postea dies ut occurreret nume.¬
rus annoꝵ: qͦs dies romani intercalares uocabant:
ꝓinde etiã enos qui genuit. sech decẽ & nouẽ agebat

Expanded text:
tura ducentos et quinque annos; quoniam sicut isti suspitura ducentos et quinque annos; quoniam sicut isti suspicantur, quorum exponimus opinionem, unum annum, qualem nunc habemus, in decem partes illi diuidebant et easdem partes annos uocabant; quarum partium habet una quadratum senarium, eo quod sex diebus Deus perfecerit opera sua, ut in septimo requiesceret de qua re in libro undecimo, sicut potui, disputaui; sexiens autem seni, qui numerus quadratum senarium facit, triginta sex dies sunt; qui multiplicati deciens ad trecentos sexaginta perueniunt, id est duodecim menses lunares. Propter quinque dies enim reliquos, quibus solaris annus inpletur, et diei quadrantem, propter quem quater ductum eo anno, quo bissextum uocant, unus dies adicitur, addebantur a ueteribus postea dies, ut occurreret numerus annorum, quos dies Romani intercalares uocabant. Proinde etiam Enos, quem genuit Seth, decem et nouem agebat
Abbreviated transcription (Latin):
necessitas huiꝰ operis postulat cõmemoranda adiu¬
uante dño uencrimꝰ. Presenti enĩ sufficit quęstioni.
scđm utrosq codices tã longas habuisse uitas illius
eui homines: ut posset ȩtate unius qͥ de duob qͦs solos t̾ra
tunc habuit parentib primus ẽ natꝰ. ad constituendã
ctiã ciuitatẽ multiplicar genus humanũ.
EQue enĩ ullomodo audiendi sunt qͥ putant aliter
annos illis temporib cõputatos: id est tante bre.¬
uitatis. ut unꝰ annꝰ noster decẽ illos habuisse cre.¬
datur. Quaꝓpter inqͥunt. cũ audierit quisque
uel legerit nongentos annos quẽ quã uixisse: debet
intelligere nonaginta. Decẽ quippe illi anniunꝰ
est noster. & decẽ nr̃i centũ illi fuerunt: ac ꝑ hoc
ut putant uigintitriũ annoꝵ fuit adã quando
genuit sech: & ipse sech uiginti agebat & sex m̃ses
quando exx illo natus ẽ. enos: quos appellauit scrip.¬

Expanded text:
necessitas huius operis postulat, commemoranda adiunecessitas huius operis postulat, commemoranda adiuuante Domino uenerimus. Praesenti enim sufficit quaestioni secundum utrosque codices tam longas habuisse uitas illius aeui homines, ut posset aetate unius, qui de duobus, quos solos terra tunc habuit, parentibus primus est natus, ad constituendam etiam ciuitatem multiplicari genus humanum.eque enim ullo modo audiendi sunt, qui putant aliter annos illis temporibus conputatos, id est tantae breuitatis, ut unus annus noster decem illos habuisse credatur. Quapropter, inquiunt, cum audierit quisque uel legerit nongentos annos quemque uixisse, debet intellegere nonaginta; decem quippe illi anni unus est noster et decem nostri centum illi fuerunt. Ac per hoc, ut putant, uiginti trium annorum fuit Adam, quando genuit Seth, et ipse Seth uiginti agebat et sex menses, quando ex illo natus est Enos, quos appellat scrip
Abbreviated transcription (Latin):
ubi omnẽ carnẽ quã uiuere inaquis natura non
sinit constat fuisse deletã. cũ patre suo qͥ translatꝰ
fuerat aliquantũ fuisse atq ibi donec diluuiũ
prȩteriret uixisse arbitrant᷑: nolentes derogare
fidẽ codicib quos in auctoritatẽ celebriorẽ suscepit
ȩcdã & credentes udȩoꝵ potius quã istos non
habere qđ uerũ est. Non enĩ admittunt qđ ma¬
gis hic eẽ potuerit error interp̃tis quã in ea lin¬
gua cẽ falsũ unde in nrãm ꝑ grecã scripturam
mutasse quędã in codicib suis: ut nr̃is minueret᷑ auctori¬
tas. Banc opinionẽ uł suspitionẽ: accipiat quisq ut
putauerit. Certũ est tam̃ non uixisse matusalã post
diluuiũ. sed eodẽ anno fuisse defunctũ: siuerũ est qđ
de numero annoꝵ in hȩbreis codicib inuenit᷑. De illis
autẽ septuaginta interpretib quid mͥ uideat᷑ suo lo co
diligentius inserendũ est: cũ ad ipsa tempora qͣntũ

Expanded text:
ubi omnem carnem, quam vivere in aquis natura non ubi omnem carnem, quam vivere in aquis natura non sinit, constat fuisse deletam, cum patre suo qui translatus fuerat aliquantum fuisse, atque ibi donec diluvium praeteriret, vixisse arbitrantur; nolentes derogare fidem codicibus, quos in auctoritatem celebriorem suscepit Ecclesia, et credentes Judaeorum potius quam istos non habere quod verum est. Non enim admittunt, quod magis hic esse potuerit error interpretum, quam in ea lingua esse falsum, unde in nostram per graecam Scriptura mutasse quaedam in codicibus suis, ut nostris minueretur auctoritas. Hanc opinionem uel / suspicionem accipiat quisque ut putauerit; certum est tamen non uixisse Mathusalam post diluuium, sed eodem anno fuisse defunctum, si uerum est quod de numero annorum in Hebraeis codicibus inuenitur. De illis autem septuaginta interpretibus quid mihi uideatur, suo loco diligentius inserendum est, cum ad ipsa tempora, quantum
Abbreviated transcription (Latin):
Scd̾m codices cnĩ nr̃os. matus alã priusquã gigneret
illũ quẽ uocauit lamech. uixit annos centũ seocaginta
septem: deinde lamech ante quã exillo natus esset
noe uixit annos centũ octoginta octo. qͥ fiunt simul
trecenti qͥnquaginta qͥnq His addunt̾ sescenti noe.
quoto cius anno diluuiũ factum est: qui fiunt ñgenti
quinquaginta qͥnq. eac quo matusalã natus ẽ usq
ad annũ diluiuii. Om̃s autẽ anni uitȩ matusalȩ.
nongenti seoaginta nouẽ cõputant᷑: qͥa cũ uixisset
annos centũ seocaginta & septẽ. & genusset filiũ
qui est appellatus lamech: post eũ genitũ iuixit
annos octingentos duos. qͥ om̃s ut diximꝰ ñgenti
seocaginta nouẽ fiunt. Vnde detractis nongentis
quinqͥginta qͥnq abortu matusale usq ad dilu.¬
uiũ. remanent qͣttuordecĩ quib uixisse creditur
post diluuiũ: ꝓpter qd eũ nonnulli & siñ int̾ra

Expanded text:
Secundum codices enim nostros Mathusalam priusquam gigneret Secundum codices enim nostros Mathusalam priusquam gigneret illum, quem uocauit Lamech, uixit annos centum sexaginta septem; deinde ipse Lamech, antequam ex illo natus esset Noe, uixit annos centum octoginta octo, qui fiunt simul trecenti quinquaginta quinque; his adduntur sescenti Noe, quoto eius anno diluuium factum est: qui fiunt nongenti quinquaginta quinque, ex quo Mathusalam natus est usque ad annum diluuii. Omnes enim anni uinongenti sexaginta novem computantur: quia cum vixisset annos centum sexaginta septem, et genuisset filium, qui est appellatus Lamech, post eum genitum vixit annos octingintos duos; qui omnes, ut diximus, nongenti sexaginta novem fiunt . Unde detractis nongentis quinquaginta quinque ab ortu Mathusalem usque ad diluvium, remanent quatuordecim, quibus vixisse creditur post diluvium. Propter quod eum nonnulli, etsi non in terra,
Abbreviated transcription (Latin):
quã gigneret eũ qui in ipso ordine sequit᷑. scđm
hȩbreos non centũ minus sed uiginti amplius¬
uixit annos: qui rursus in nr̃is postea quã eũ genuit
re ꝯperiunt᷑ additi. & inutrisq sibi sũma uniuersi
numeri occurrit. In sola nona generatione idest in
annis lamech filii matusalȩ patris autẽ noe sũma
uniuersitatis discrepat: sed non plurimũ. Uigintienĩ
& quattuor annos plus uixisse in hȩbreis: quã in
nr̃is codicib inuenit᷑. Namq ante quã gigneret
filiũ qui uocatus est noe : sex minꝰ habet in hebreis
quã in nr̃is. Postea uero quã cũ genuit: xxxͣ amplius
hebreoꝵ codicũ atq nr̃oꝵ. exoritur illa famosissima
questio ubi matusalã quattuordecĩ annos uixisse
post diluuiũ cõputat᷑: cũ scriptura ex om̃ib qui in
terra tunc fuerunt solos octo homines in arca exitiũ
cõmemoret euasisse diluuii. inqͥb matus alã non fuit:

Expanded text:
quam gigneret eum qui in ipso ordine sequitur, secundum quam gigneret eum qui in ipso ordine sequitur, secundum hebraeos non centum minus, sed viginti ampliusvixit annos: qui rursus in nostris posteaquam eum genuit, reperiuntur additi, et in utrisque sibi summa universi numeri occurrit . In sola nona generatione, id est in annis Lamech filii Mathusalem, patris autem Noe, summa universitatis discrepat, sed non plurimum. Viginti enim et quatuor annos plus vixisse in hebraeis, quam in nostris codicibus invenitur. Nam antequam gigneret filium, qui vocatus est Noe, sex minus habet in hebraeis quam in nostris: postea vero quam eum genuit, triginta amplius Hebraeorum codicum adque nostrorum exoritur illa famosissima quaestio, ubi Mathusalam quattuordecim annos uixisse post diluuium conputatur, cum scriptura ex omnibus, qui in terra tunc fuerant, solos octo homines in arca exitium commemoret euasisse diluuii, in quibus Mathusalam non fuit.
Abbreviated transcription (Latin):
Ac deinde ꝑ consequentes generationes ante quam
gignatur qͥ gigni cõmemorat᷑: minus uixisse apud
hȩbreos pater ciꝰ inuenit᷑ centũ annos. Sed postea
quam est genitus ĩdem ipsi. centũ minꝰ quã in hębre¬
is inuenit᷑ in nr̃is: atq ita & hinc & inde numeri
uniuersitas consonat. In sexta autẽ generatione :
nusquã utriq codices discrepant. Inseptima uero
ubi ille qͥ natus ẽ. enoch ñ mortuus sed qđ dõ placu.¬
erit trans latus eẽ narrat᷑. eadẽ dissonantia ẽ quȩ
in superiorib quinq decentũ annis ante quã
gigneret cũ qui ibi cõmemoratus . ẽ. filiũ: atq: ita
in sũma similis consonantia. Uixit enĩ annos ante¬
quã transferret᷑ scđ̾m utrosq codices: trecentos sexa¬
ginta quinq Octaua generatio habet quidẽ
non nullã diuersitatẽ: sed mnorẽ ac dissimilem
cȩteris. Matusala quippe quẽ genuit enoch ante¬

Expanded text:
Ac deinde per consequentes generationes antequam Ac deinde per consequentes generationes antequam gignatur, qui gigni commemoratur, minus uixisse aput Hebraeos pater eius inuenitur centum annos; sed postea quam est genitus idem ipse, centum minus quam in Hebraeis inueniuntur in nostris; adque ita et hinc et inde numeri uniuernusquam utrique codices discrepant. In septima vero, ubi ille qui natus est Enoch, non mortuus, sed quod Deo placuerit translatus esse narratur, eadem dissonantia est, quae in superioribus quinque de centum annis antequam gigneret eum qui ibi commemoratus est filium: atque ita in summa similis consonantia. Vixit enim annos, antequam transferretur, secundum utrosque codices, trecentos sexaginta et quinque . Octava generatio habet quidem nonullam diversitatem, sed minorem, ac dissimilem caeteris. Mathusalem quippe, quem genuit Enoch, ante
Abbreviated transcription (Latin):
non credimus. qͣnto impleri certius p̃nunciata cons¬
picimus. Dicit. tam̃ etiã idem plinius cẽ adhuc gentẽ:
ubi ducentos annos uiuit᷑. Si ergo humanarũ uitarũ
diuturnitates quas exꝑti nonsumꝰ hodie habere
creduntur in cognita nob loca. cur non habuisse erẽ¬
dantur & tempora : An uero credibile est alicubi ẽẽ
qđ hic non c̃. & incredibile est aliquando fuisse qđ
ces de ipso numero annoꝵ ñnulla uidetur eẽ distan¬
tia. qđ ignoro qua ratione sit factũ: non tam̃ tanta ẽ.
ut illos homines tã longeuos fuisse dissentiant.
Nam & ipse homo pͥmus adã an̾te quã gigneret
filiũ qui est appellatus sech: ducentos xxxͣ uixisse
annos reꝑperit᷑ in codicib nr̃is. In hebrȩis autẽ cen-
tum xxx ꝑhibetur. Sed postea quã eum genuit.
septingentos uixisse legitur in nr̃is. octingentos uero
in illis: atq ita inutrisq uniuersitatis sũma c̃cordat.

Expanded text:
non credimus, quanto impleri certius praenuntiata consnon credimus, quanto impleri certius praenuntiata conspicimus. Dicit tamen etiam idem Plinius, esse adhuc gentem, ubi ducentos annos vivitur. Si ergo humanarum vitarum diuturnitates, quas experti non sumus, hodie habere creduntur incognita nobis loca, quur non habuisse credantur et tempora? An uero credibile est alicubi esse quod hic non est, et incredibile est aliquando fuisse quod ces de ipso numero annorum nonnulla uidetur esse distantia, quod ignoro qua ratione sit factum: non tamen tanta est, ut illos homines tam longaeuos fuisse dissentiant. Nam ipse homo primus Adam, antequam gigneret filium, qui est appellatus Seth, ducentos triginta uixisse annos reperitur in codicibus nostris, in Hebraeis autem centum triginta perhibetur; sed postea quam eum genuit, septingentos uixisse legitur in nostris, octingentos uero in illis; adque ita in utrisque uniuersitatis summa concordat.
Abbreviated transcription (Latin):
Sed illũ gigantis alicuius fuisse crediderĩ. Nam
pora. gigantes longe cȩteris anteibant: sicut aliis
deinde nr̃isq tẽporib rara quidẽ. sed nũquã ferme
defuerunt. qui modũ alioꝵ plurimũ excederent
Plinius scds̃ doctissimꝰ homo qͣntomagis magisq
preterit scłi excursus: minora corpora naturam
ferre testatur. Qd etiã homerũ cõmemorat sȩpe
carmine fuisse conquęstũ: non hȩc uelut poctica fig.¬
menta deridens. sed in historicã fidẽ tanquã miraculoꝵ
naturaliũ scriptor a ssumens.: Ucrũ ut dixi antiquoꝵ
magnitudines corpoꝵ inuenta plerũq ossa qm̃ diu.¬
turna sunt: etiã multo posteriorib scłis ꝓdunt Annoꝵ
autẽ numerositas cuiusq hominis qͥ tẽporib illis
fuit: nullis nunc talib docum̃tis uenirt in experi¬
mentũ potest. Nec tam̃ ideo fides saerȩ huiꝰ historiȩ
deroganda est: cuius tanto impudentius narrata

Expanded text:
Sed illum gigantis alicujus fuisse crediderim. Nam Sed illum gigantis alicujus fuisse crediderim. Nam pora, gigantes longe caeteris anteibant. Sicut aliis deinde nostrisque temporibus rara quidem, sed nunquam ferme defuerunt, quae modum aliorum plurimum excederent. Plinius Secundus, doctissimus homo, quanto magis magisque praeterit saeculi excursus, minora corpora naturam ferre testatur. Quod etiam Homerum commemorat saepe carmine fuisse conquestum, non haec velut poetica figmenta deridens, sed in historicam fidem tanquam miraculorum naturalium scriptor assumens . Verum, ut dixi, antiquorum magnitudines corporum inventa plerumque ossa, quoniam diuturna sunt, etiam multo posterioribus saeculis produnt. Annorum autem numerositas cujusque hominis qui temporibus illis fuit, nullis nunc talibus documentis venire in experimentum potest. Nec tamen ideo fides sacrae huic historiae deroganda est, cujus tanto impudentius narrata
Abbreviated transcription (Latin):
dunt: etiã magnitudines corpoꝵ longe ampliores
tunc fuisse quã nunc sunt. Vnde & nobilissimꝰ
eoꝵ uirgilius de ingenti lapide quẽ in agroꝵ limite
infixũ uir fortis illoꝵ tẽpoꝵ pugnans & rapuit
& cucurrit & intorsit & misit: uix illũ inqͥt lecti
bis sexceruices subirent. qualia nunc hominũ
ꝓducit corpora tellus: significans maiora tunc cor.¬
pora ꝓducere solere tellurẽ. Quantomagis igitur
temporib recentiorib mundi ante illu nobile diffa¬
matũq diluuiũ : Sed de corpoꝵ magnitudine
plerũq incredulos nudata ꝑ uetustatẽ siue ꝑiũ flu.¬
minũ uariosq casus sepulera conuincunt: ubi appa.¬
ruerunt uł unde ceciderunt incredibilis magnitudi.
nis ossa mortuoꝵ Uidi ipse & non solus sed aliqui
mecũ inuticensi littore molarẽ hominis dentẽ tã
ingentẽ: ut si in nr̃oꝵ dentiũ modulos minutatĩ
concideretur. centũ nob̃ uideret᷑ facere potuisse:

Expanded text:
dunt etiam magnitudines corporum longe ampliores dunt etiam magnitudines corporum longe ampliores tunc fuisse quam nunc sunt. Unde et nobilissimus eorum poeta Vergilius de ingenti lapide, quem in agrorum limite infixum uir fortis illorum temporum pugnans et rapuit et cucurrit et intorsit et misit: Vix illum — inquit — lecti bis sex ceruice subirent, Qualia nunc hominum producit corpora tellus, significans maiora tunc corpora producere solere tellurem. Quanto magis igitur temporibus recentioribus mundi ante illud nobile diffamatumque diluuium! Sed de corporum magnitudine plerumque incredulos nudata per uetustatem siue per uim fluminum uariosque casus sepulcra conuincunt, ubi apparuerunt uel unde ceciderunt incrnis ossa mortuorum. Vidi ipse non solus, sed aliquot mecum in Uticensi littore molarem hominis dentem tam ingentem, ut si in nostrorum dentium modulos minutatim concideretur, centum nobis videretur facere potuisse.
Abbreviated transcription (Latin):
unius hominis ȩtatẽ tantũ multiplicari potusse
genus humanũ. ut eẽt unde constituerent᷑ ñi una
sed plurimȩ ciuitates: Qđ eoc hoc cõnici facillime
potest: quia ex uno abrahã non multo amplius qͣd.¬
ringentis annis numerositas hebreȩ gentis tantã.¬
ꝓcreata est ut in exitu eiusdẽ popłi ex egipto seaccen.¬
ta hominũ milia fuisse referant᷑ bellicȩ uiuentutis.
ut omittamꝰ gentẽ idumeor non ꝑtinentẽ ad popłin
isrł qͣm genuit fr̃ eiꝰ esau nepos abtahȩ. dealias natas ex
semine ipsius abrahȩ: ñ ꝑsarã c̃iugẽ ꝓcreatas. t i¬
ãꝗsiẽ nullus prudens rerũ eocistimator dubi.¬
cauerit᷑ cam ñ solũ aliquã uerũ etiã magnã potuisse
condere ciuitatẽ. quando intã longũ tempꝰ ꝓtende.¬
batur uita mortaliũ : nisi forte infideliũ quispiã ea
ipsa numerositate annoꝵ nob̾ ingerat quęstionẽ
qua uixisse tunc homines seriptũ est inauctorib

Expanded text:
unius hominis aetatem tantum multiplicari potuisse unius hominis aetatem tantum multiplicari potuisse genus humanum, ut esset unde constituerentur non una, sed plurimae ciuitates? Quod ex hoc conici facillime potest, quia ex uno Abraham non multo amplius quadringentis annis numerositas Hebraeae gentis tanta procreata est, ut in exitu eiusdem populi ex Aegypto sescenta hominum milia fuisse referantur bellicae iuuentutis: ut omittamus gentem Idumaeorum non pertinentem ad populum Israel, quam genuit frater eius Esau, nepos Abrahae, et alias natas ex semine ipsius Abrahae non per Sarram coniugem procreato. em nullus prudens rerum existimator dubitauerit Cain non solum aliquam, uerum etiam magnam potuisse condere ciuitatem, quando in tam longum tempus protendebatur uita mortalium; nisi forte infidelium quispiam ex ipsa numerositate annorum nobis ingerat quaestionem, qua uixisse tunc homines scriptum est in auctorita
Abbreviated transcription (Latin):
amplius. Neq enĩ & iudas pͥmogenitꝰ fuit: aquo iudȩa
cognominata est & iudei: Sedetiã si conditori ciui¬
tatis illius iste filius primus ẽ. natus. non ideo putan.¬
dum est tunc apatre conditȩ ciuitati. nom̃ eius im¬
positũ quando natus. ẽ: qͥa nec constitui tunc ab uno
poterat ciuitas. quȩ nichil est aliud quã hominũ
multitudo: aliquo societatis uinculo colligata:
Sed cũ illius hominis familia tanta numerositate
cresceret. ut haberet iã popłi quantitatẽ: tc̃ potuit
utiq fieriut & constitueret. & nom̃ primogeniti
sui constitutȩ imponeret ciuitati. Tam longa qͥ ppe
uita illoꝵꝵ hominũ fuit: ut illic memoratoꝵ qͦrũ
& anni taciti non sunt qͥ uixit minimũ ante dilu.¬
uium. ad septingentos quinquaginta tres ꝑuem ret¬
Nam plures nongentos annos etiã transierunt: qͥmuis
nemo ad mille ꝑuenerit. Quis itaq dubitauerit ꝑ

Expanded text:
amplius. Neque enim et ludas primogenitus fuit, a quo Iudaea amplius. Neque enim et ludas primogenitus fuit, a quo Iudaea cognominata est et Iudaei. Sed etiamsi conditori ciuitatis illius iste filius primus est natus, non ideo putandum est tunc a patre conditae ciuitati nomen eius inpositum, quando natus est, quia nec constitui tunc ab uno poterat ciuitas, quae nihil est aliud quam hominum multitudo aliquo societatis uinculo conligata; sed cum illius hominis familia tanta numerositate cresceret, ut haberet iam populi quantitatem, tunc potuit utique fieri, ut et constitueret et nomen primogeniti sui constitutae inponeret ciuitati. Tam longa quippe uita illorum hominum fuit, ut illic memoratorum, quorum et anni taciti non sunt, qui uixit minimum ante diluuium, ad septingentos quinquaginta tres peruNam plures nongentos annos etiam transierunt, quamuis nemo ad mille peruenerit. Quis itaque dubitauerit per
Abbreviated transcription (Latin):
in nomine filii sui enoch: non est quidẽ consequens
ut istũ primũ filiũ genuisse credat᷑. Nẽq enĩ hoc
ex eo putandũ est quia dictũ est cognouisse uxort̃
suam quasi tunc se primitus illi concũbendo miscuis.¬
set. Nãm & de ipso patre omniũ adã non tunc solũ
hoc dictũ est quando conceptus est cain quẽ pͥmoge.¬
nitũ uidetur habuisse: uerũ etiã posterius eadem
scriptura. cognouit inqͥt adã uxorẽ suã euã & c̃cepit
& peperit filiũ. & nominauit nom̃ illius seth: unde
intelligitur ita solere illã scripturã loqui quãuis
non semꝑ cũ in ea legitur factos hominũ conceptus.
non tamen solũ cũ primũ sibi seocus uterq miscet᷑.
Nec illud necessario est argum̃to. ut pͥmogenitum
patri existimemꝰ enoch: qđ eius nomine illa ciuitas
nuncupata est. Non enĩ abre est: ut ꝓpter aliquã
causã cum & alios haberet. diligeret eũ pater cȩteris

Expanded text:
in nomine filii sui Enoch: non est quidem consequens, in nomine filii sui Enoch: non est quidem consequens, ut istum primum filium genuisse credatur. Neque enim hoc ex eo putandum est, quia dictus est cognouisse uxorem suam, quasi tunc se illi primitus concumbendo miscuisset. Nam hoc dictum est, quando conceptus est Cain, quem primogentium videtur habuisse: verum etiam posterius eadem Scriptura, Cognovit, inquit, Adam uxorem suam Evam, et concepit, et peperit filium, et nominauit nomen illius Seth. Unde intellegitur ita solere illam scripturam loqui, quamuis non semper cum in ea legitur factos hominum fuisse conceptus, non tamen solum cum primum sibi sexus uterque miscetur. Nec illud necessario est argumento, ut primogenitum patri existimemus Enoch, quod eius nomine illa ciuitas nuncupata est. Non enim ab re est, ut propter aliquam causam, cum et alios haberet, diligeret eum pater ceteris
Abbreviated transcription (Latin):
societates suis diuersis generationib pͥmitus dige.¬
rere atq distinguere: ut seorsũ hominũ hoc est
scđm hominẽ uiuentiũ. seorsũ autẽ filioꝵe dĩ idest
hominũ scdm̃ dm̃ uiuentiũ generationes contexerent᷑.
usq ad diluuiũ: ubi ambarũ societatũ discretio con¬
cretioq narrat᷑. Discretio quidc̃. qđ ambarũ separatĩ
generationes cõmemorant᷑: unius fratricidȩ camn.
alterius autẽ qui uocabat᷑ sech. Natus quippe fuerat¬
& ipse de adã: ꝓ illo quẽ frater occidit. Concretio
autẽ. quia bonis indeterius declinantib. tales uni¬
uersi facti fuerant ut diluuio delerent᷑. excepto uno
iusto cuius nomen erat noe & eius coniuge & trib
filus totidẽq nurib: qui homines octo ex illa om̃iũ
uastatione mortaliũ. ꝑ arcã euadere meruerunt
Qđ igitur scriptũ est & cognouit cam uxorẽ suã
& concipiens peperit enoch. & erat edificans ciuitatẽ

Expanded text:
societates suis diuersis generationibus primitus digesocietates suis diuersis generationibus primitus digerere adque distinguere, ut seorsum hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, seorsum autem filiorum Dei, id est hominum secundum Deum uiuentium, generationes contexerentur usque diluuium, ubi ambarum societatum discretio concretioque narratur; discretio quidem, quod ambarum separatim generationes commemorantur, unius fratricidae Cain, alterius autem qui uocabatur Seth; natus quippe fuerat et ipse de Adam pro illo, quem frater occidit; concretio autem, quia bonis in deterius declinantibus tales uniuersi facti fuerant, ut diluuio delerentur, excepto uno iusto, cui nomen erat Noe, et eius coniuge et tribus filiis totidemque nuribus, qui homines octo ex illa omnium uastatione mortalium per arcam euadere meruerunt. Quod igitur scriptum est: Et cognouit Cain uxorem. suam, et concipiens peperit Enoch; et erat aedificans" ciuitatem
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ de ciuitate cuius ȩternũ erit regnũ & de rege eiꝰ
eodemq conditore xp̃o inspu pręuidebant᷑ eẽ uen¬
tura: ita ut ne de altera societate hominũ taceret᷑.
quã terrenã dicimus ciuitatẽ: quantũ ei cõmemo¬
randȩ satis eẽt ut ciuitas dĩ etiã suȩ aduersariȩ cõ¬
paratione clarescat. Cũ igitur scriptura diuina
ubi & numerũ annoꝵ quos illi homines uixerunt
cõmemorat ita concludat ut dicat de illo de quo
loquebatur & genuit filios & filias. & fuer̃ om̃s
dies illius uł illius quos uixit anni tot & mortu.¬
us est. nũquid quia eosdẽ filios & filias ñ nominat.
ideo intelligere non debemꝰ ꝑ tã multos annos
quib tunc in scłi huius pͥma ȩtate uiuebant nasci
potuisse plurimos homines quoꝵ coetib cindi
possent etiã plurimȩ ciuitates: Sed ꝑtinuit ad
dm̃ quo ista inspirante conscripta sunt has duas

Expanded text:
quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, et de rege eius quae de ciuitate, cuius aeternum erit regnum, et de rege eius eodemque conditore Christo in Spiritu praeuidebantur esse uentura; ita ut nec de altera societate hominum taceretur, quam terrenam dicimus ciuitatem, quantum ei commemorandae satis esset, ut ciuitas Dei etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus est: numquid quia eosdem filios et filias non nominat, ideo intellegere non debernus per tam multos annos, quibus tunc in saeculi huius prima aetate uiuebant, nasci potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi possent etiam plurimae \'ciuitates? Sed pertinuit ad Deum, quo ista inspirante conscripta sunt, has duas
Abbreviated transcription (Latin):
abel: quia in allegoria ꝓphetica res est. parco nẽ
dicere. & quȩdã hinc aduersus fautũ manicheũ¬
me recolo dixisse. Nunc autẽ defendenda mͥ uidet᷑
historia. ne sit scriptura incredibilis quȩ dicit edi-¬
ficatam ab uno homine ciuitatẽ eotẽpore quo non
plus quã uiri quattuor uł potius tres postea quã
fratrẽ frater occidit fuisse uident᷑ interra: idest pͥmꝰ
homo pater omniũ. & ipse cain & eiꝰ filius enoch:
excuius nomine ipsa ciuitas nuncupata est. Sed hoc
quos mouet. parũ considerant non om̃s homines qui
tunc ẽẽ potuerunt scriptorẽ huius historiȩ necesse
habuisse nominare : sed eos solos quos operis suscepti
ratio postulabat : Ppositũ qͥppe scriptoris illius fuit
tionũ exuno homine ꝓpagatarũ ꝑuenire ad abrahã:
ac deinde ex eius semine ad popłm dĩ. in quo distinc.¬
to acȩceris gentib p̃sigurarent᷑ & p̃nunciarent᷑ omĩa

Expanded text:
Abel, quia in allegoria prophetica res est, parco nunc Abel, quia in allegoria prophetica res est, parco nunc dicere et quaedam hinc aduersus Faustum Manichaeueret ciuitatem. Nunc autem defendenda mihi uidetur historia, ne sit scriptura incredibilis, quae dicit aedificatam ab uno homine ciui tatem eo tempore, quo non plus quam uiri quattuor uel potius tres, postea quam fratrem frater occidit, fuisse uidentur in terra, id est primus homo pater omnium et ipse Cain et eius filius Enoch, ex cuius nomine ipsa ciuitas nuncupata est. Sed hoc quos mouet, parum considerant non omnes homines, qui tunc esse potuerunt, scriptorem sacrae huius historiae necesse habuisse nominare, sed eos solos, quos operis suscepti ratio postulabat. Propositum quippe scriptoris illius fuit,tionum ex uno homine propagatarum peruenire ad Abraham ac deinde ex eius semine ad populum Dei, in quo distincto a ceteris gentibus praefigurarentur et praenuntiarentur omnia,
Abbreviated transcription (Latin):
inserpente diabolus. & inseipsis illa & maritus
Cum enĩ dixisset ei. multiplicans multiplicabo
tristicias tuas & gemitũ tuũ. & in tristicus paries
filios: deinde addidit: Et ad uirũ tuũ conuersio
tua: & ipse tui dominabit᷑. Qđ dictum estadca in
de peccato uł de uitiosa carnis concupiscentia. hoc ipso¬
isto loco de peccatrice femina: ubi intelligendũ
est uirũ ad regendã uxorẽ animo carnẽ regenti
similẽ eẽ oportere : Ppter qđ dicit apłs. Qui diligit
uxorẽ suam: seipsũ diligit. Nemo un. quã carnẽ suã
odio habuit. Sananda sunt enĩ hȩc sicut nr̃a: ñsicut
aliena damnanda: Sed illud dĩ preceptũ: cain sicut
pręciaricator accepit. Inualescente quippe inuiden.¬
tiȩ uicio: fratrẽ insidiatus occidit. Talis erat terrenȩ¬
conditor conditor ciuitatis. Quomodo autẽ signifi¬
cauerit etiã iudȩos aquib xp̃s occisus ẽ. pastor
ouiũ hominũ. quẽ pastor ouiũ pecoꝵ p̃figurabat

Expanded text:
in serpente diabolus et in se ipsis illa et maritus. in serpente diabolus et in se ipsis illa et maritus. Cum enim dixisset ei: Multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum, et in tristitiis paries filios, deinde addidit: Et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. Quod dictum est ad Cain de peccato uel de uitiosa carnis concupiscentia, hoc isto loco de peccatrice femina; ubi intellegendum est uirum ad regendam uxorem animo carnem regenti similem esse oportere. Propter quod dicit apostolus: Qui diligit uxorem suam, se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio habuit. Sananda sunt enim haec sicut nostra, non sicut aliena damnanda. Sed illud Dei praeceptum Cain sicut praeuaricator accepit. Inualescente quippe inuidentiae uitio fratrem insidiatus occidit. Talis erat terrenae conditor ciuitatis. Quo modo autem significauerit etiam Iudaeos, a quibus Christus occisus eouium hominum, quem pastor ouium pecorum praefigurabat
Abbreviated transcription (Latin):
eamq ab illicitis operib cohibere: cũ ergo cõmota
fuerit ad aliquid ꝑperã cõmittendũ. si quiescat᷑
& optemperet᷑ dicente apło. ne exhibueritis mẽbra
ur̃a arma iniquitatis peccato. ad mentẽ domitã
& uicta conuertit᷑: ut subditȩ ratio dominet᷑: Hoc
prȩcepit ds̃ huic qui facib inuidiȩ inflãmabat᷑
infratrẽ: & quẽ debuerat imitari. cupiebat auferri
Quiesce inqͥt. manus ab scelere contine: ñ regnet
peccatũ intuo mortali corpore ad oboediendũ deside.¬
rus eius. ne exhibeas membra tua arma iniqͥtatis pec.¬
to: Ad te enĩ conuersio eiꝰ dũ non adiuuat᷑ relaxando:
sed frenatur quiescendo. Et tu dominaberis illius:
ut cũ forinsetus ñ ꝑmittit᷑ operari sub potestate men.¬
tis regentis & bene uolentis. assuescat etiã intrinsecus
non mouerr. Dictũ est tale aliqͥd in eodẽ diuino libro
& de muliere quando post peccatũ dõ int̾rogante
atq: iudicante cdamnationis sententias acceperunt:

Expanded text:
eamque ab inlicitis operibus ratione cohibere; — cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committendum, si quiescatur et obtemperetur dicenti apostolo: Nec exhibueritis membra uestra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita et uicta conuertitur, ut subditae ratio dominetur. Hoc praecepit Deus huic, qui facibus inuidiae inflammabatur in fratrem et, quem debuerat imitari, cupiebat auferri. Quiesce, inquit; manus ab scelere contine, non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad oboediendum desideriis eius, nec exhibeas membra tua iniquitatis arma peccato. Ad te enim conuersio eius, dum non adiuuatur relaxando, sed quiescendo frenatur; et tu dominaberis illius, ut, cum forinsecus non permittitur operari, sub potestate mentis regentis et beneuolentis adsuescat etiam intrinsecus non moueri. Dictum est tale aliquid in eodem diuino libro et de muliere, quando post peccatum Deo interrogante adque iudicante damnationis sententias acceperunt,
Abbreviated transcription (Latin):
fiunt & contra naturã fieri dicunt᷑. quo more hominũ
locutus ẽ. & apłs. dicendo contra naturã in olea insitum
debent. hoc ostendere uł p̃ostendere. hoc p̃dicere
qđ facturus sit ds̃ quȩ de corporib hominũ se p̃nunci.¬
auit eẽ facturũ: nulla impecdiente difficultate. nulla
prescribente lege naturȩ. Quomodo autẽ p̃nuncia.¬
uerit: satis in libro suꝑiore docuisse me existimo decer.¬
pendo de scripturis scĩs & noius & ueterib ñ quidẽ
omĩa adhoc ꝑtinentia: sed quȩ sufficere huic operi

Expanded text:
fiunt et contra naturam fieri dicuntur quo more hominum fiunt et contra naturam fieri dicuntur quo more hominum locutus est et apostolus dicendo contra naturam in olea insitum debent, hoc ostendere uel praeostendere, hoc praedicere, quod facturus sit Deus, quae de corporibus hominum se praenuntiauit esse facturum, nulla inpediente difficultate, nulla praescribente lege naturae. Quo modo autem praenuntiauerit, satis in libro superiore docuisse me existimo, decerpendo de scripturis sanctis et nouis et ueteribus non quidem omnia ad hoc pertinentia, sed quae sufficere huic operi
Abbreviated transcription (Latin):
tempus. tã longo tempore ꝑseuerat. Sicut ergo ñfuit
impossibile dõ quas uoluit instituere: sic ei ñ est impos¬
sibile in quicqͥd uolucrit quas instituit mutare naturas.
Unde illoꝵ quoq miraculoꝵ multitudo siluescit: quȩ
monstra. ostenta. portenta. ꝓdigia nuncupant᷑: quȩ reco¬
lere & recõmemorare si uelĩ. huiꝰ oꝑis qͥs erit finis: Mons¬
tra sanc dicta phibent a monstrando: quod aliquid
significando demonstrent. Et ostenta: ab ostendendo.
Et portenta a portendendo: id est p̃ostendendo. Et ꝓdi¬
gia qđ porro dicant: idest futura p̃dicant. Sed uideri&
coꝵ coniectores: quomodo exeis siue fallant᷑. siue instinctu
spirituũ quib curaẽ. tali poena dignos animos ho¬
minũ noxiȩ curiositatis retib implicare. etiã si uera
predicant: siue multa dicendo aliqͣndo in aliquid uer¬
tatis incurrant. nob̾ tam̃ ista quȩ uelut contra naturã

Expanded text:
tempus, tam longo tempore perseuerat. Sicut ergo non fuit tempus, tam longo tempore perseuerat. Sicut ergo non fuit inpossibile Deo, quas uoluit instituere, sic ei non est inpossibile, in quidquid uoluerit, quas instituit, mutare naturas. Unde illorum quoque miraculorum multitudo siluescit, quae monstra ostenta, portenta prodigia nuncupantur; quae recolere et commemorare si uelim, huius operis quis erit finis? Monstra sane dicta perhibent a monstrando, quod aliquid significando demonstrent, et ostenta ab ostendendo, et portenta a portendendo, id est praeostendendo, et prodigia, quod porro dicant, id est futura praedicant. Sed uiderint eorum coniectores, quo modo ex eis siue fallantur siue instinctu spirituum, quibus cura est tali poena dignos animos hominum noxiae curiositatis retibus inplicare, etiam uera praedicant, siue multa dicendo aliquando in aliquid ueritatis incurrant. Nobis tamen ista, quae uelut contra naturam
Abbreviated transcription (Latin):
di. eisq puto debere sufficere: quo cõmoneant᷑ cũ aliqͥd
aducrterint in aliqͣ institutione naturȩ. eãq sibi notis.¬
simã fecerint. ñ se inde dõ debere p̃scribere: quasi eã
non possit in longe aliud quã eis cognita est uertere
atq mutare. Terra sodomoꝵ ñ fuit utiq ut nunc est:
sed iacebat simili cȩteris facie. eadẽq uel etiã uberiore
foecunditate pollebat. Nam clĩ paradiso: in diuinis elo.¬
quus cõparata est. Hȩc postea quã tacta de cęlo est sicut
illoꝵ quoq attestat᷑ historia. & nunc abeis qͥ ueniunt
ad loca illa conspicit᷑ ꝓligiosa fu ine horrori est: et
poma eiꝰ interiorẽ fauillã mendai ꝯficie maturitatis
includunt. Ecce ñ erat talis: & talis ẽ. Ecce a conditore
naturarũ. natura eiꝰ in hanc fedissimã diuersitatẽ mira¬
bili mutatione conuersa. ẽ: & qđ post tã longũ accidit

Expanded text:
di eisque puto debere sufficere, quo commoneantur, cum aliquid di eisque puto debere sufficere, quo commoneantur, cum aliquid aduerterint in aliqua institutione naturae eamque sibi notissimam fecerint, non se inde Deo debere praescribere, quasi eam non possit in longe aliud, quam eis cognita est, uertere adque mutare. Terra Sodomorum non fuit utique ut nunc est, sed iacebat simili ceteris facie eademque uel etiam uberiore fecunditate pollebat; nam Dei paradiso in diuinis eloquiis conparata est. Haec postea quam tacta de caelo est, sicut illorum quoque adtestatur historia et nunc ab eis qui ueniunt ad loca illa conspicitur, prodigiosa fuligine horrori est et poma eius interiorem fauillam mendaci superficie maturitatis includunt. Ecce non erat talis, et talis est. Ecce a conditore naturarum natura eius in hanc foedissimam diuersitatem mirabili mutatione conuersa est; et quod post tam longum accidit
Abbreviated transcription (Latin):
naturȩ similitudine ualde mirabilit sic habere singulos
singulas facies. ut nisi int̾ se similes essent. ñ discerneren.¬
tur species eoꝵ ab animalib cęteris. & rursus nisi in ter
se dissimiles essent. ñ discernerent᷑ singuli ab hominib
cȩteris: Quos ergo similes confitem᷑: cosdẽ dissimiles
inuenimꝰ. Sed mirabilior. ẽ. consideratio dissimilitu¬
dinis: qm̃ similitudinẽ iustius uideret᷑ exposcere
natura cõmunis. Ettam̃ qm̃ quȩ sunt rara ipsa su&
mira: multo amplius admiram᷑ quando duos ita simi¬
les re perimꝰ ut in eis discernendis aut semꝑ aut fre¬
quenter erremꝰ. Sed qđ dixi scriptũ a uarrone. licet eoꝵ
sit historicus idemq doctissimꝰ: fortasse uerũ factũ esse
noncredunt. aut qͥa nondu mansit alius eiusdẽ sideris
cursus sed reditũ est ad solitũ: minus isto mouentur
exemplo. Habeant ergo aliud ctiã qđ nunc possit osten¬

Expanded text:
naturae similitudine ualde mirabiliter sic habere singulos naturae similitudine ualde mirabiliter sic habere singulos singulas facies, ut nisi inter se similes essent, non discerneretur species eorum ab animalibus ceteris; et rursus nisi inter se dissimiles essent, non discernerentur singuli ab hominibus ceteris? Quos ergo similes confitemur, eosdem dissimiles inuenimus. Sed mirabilior est consideratio dissimilitudinis, quoniam similitudinem iustius uidetur exposcere natura communis. Et tamen quoniam quae sunt rara ipsa sunt mira, multo amplius admiramur quando duos ita similes reperimus, ut in eis discernendis aut semper aut frequenter erremus. Sed quod dixi scriptum a Varrone, licet eorum sit historicus idemque doctissimus, fortasse uere factum esse non credunt; aut quia non diu mansit alius eiusdem sideris cursus, sed reditum est ad solitum, minus isto mouentur exemplo. Habent ergo aliud, quod etiam nunc possit osten
Abbreviated transcription (Latin):
cõmemoraui dixisse uirgiliũ : Sisttre aquã fluuis & uer¬
tere srdera retro. Nam & fluuiũ stetisse superius. inferuis.¬
q fluxisse cũ popłs dĩ ductore supͣ memorato hiesu.
naue uiã carperet: & helia ꝓpħatranseunte ac postea
discipłõ eius heliseo. ideẽ factũ in sacris litteris legimꝰ:
& retrouersũ fuisse maximũ sydus regnante ezechia modo
cõmemoraumꝰ. Qđ uero de lucifero uarro scripsit:
non est illic dictũ. alicui petenti homini id fuisse concessũ.
Non ergo de noticia naturarũ caliginẽ sibifaciant infideles.
quasi ñpossit in aliqua re diuinitꝰ fieri aliud quã in euis
natura ꝑhumanã suã experientiã cognouerunt: quãuis et
ipsa quȩ inrcrũ natura om̃ib nota sunt. ñ minꝰ mira
sint essentq stupenda considerantib cunctis. si solerent
homines mirari mira. nisi rara. Quis enĩ consulta ratione
non uideat in hominũ innumerabili numerositate & tanta

Expanded text:
commemoraui dixisse Vergilium: Sistere aquam fluuiis et uercommemoraui dixisse Vergilium: Sistere aquam fluuiis et uertere sidera retro. Nam et fluuium stetisse superius inferiusque fluxisse, cum populus Dei ductore supra memorato Iesu Naue uiam carperet, et Helia propheta transeunte ac postea discipulo eius Helisaeo id esse factum in sacris litteris legimus, et retro uersum fuisse maximum sidus regnante Ezechia modo commemorauimus. Quod uero de Lucifero Varro scripsit, non est illic dictum alicui petenti homini id fuisse concessum. Non ergo de notitia naturarum caliginem sibi faciant infideles, quasi non possit in aliqua re diuinitus fieri aliud, quamdiu eius natura per humanam suam experientiam cognouerunt; quamuis et ipsa, quae in rerum natura omnibus nota sunt, non minus mira sint, essentque stupenda considerantibus cunctis, si, solerent homines mirari mira nisi rara. Quis enim consulta ratione non uideat in hominum innumerabili numerositate et tanta
Abbreviated transcription (Latin):
regit imperio ac potestate qđ condidit: stella p̃cęceris
magnitudine ac splendore notissima. colorẽ. magnitudi¬
nem. figurã. & qđ est mirabilius sui cursus ordinẽ legẽq
mutauit. Turbauit ꝓfecto cũ si ulli iã fuerunt canones
astrologoꝵ: quos ueluti menarrabili cõputatione. de p̃.¬
teritis acfuturis astroꝵ motib conscriptos habent. quos
canones sequendo. ausi sunt dicere hoc qđ de lucifero con¬
tigit: nec ante nec postea contigisse. Nos autẽ indiuinis
libris legimꝰ etiã solẽ ipsũ. & stetisse cũ hoc adño dõ
petiuisset uir sc̃s hiesusnaue. donec eoeptũ preliũ uictoria
terminaret: & retrorsũ redisse. ut regi ezechiȩ qͥndecim
anni ad uiuendũ additi hoc etiã ꝓdigio ꝓmissionisdĩ
significarent᷑ adiuncto. Sed ista quoq miracula quȩ
meritis sunt concessa scõꝵ: qͣndo credunt isti facta.
magicis artib tribuunt. Unde illud est qđ superius

Expanded text:
regit imperio ac potestate quod condidit. stella prae ceteris regit imperio ac potestate quod condidit. stella prae ceteris magnitudine ac splendore notissima colorem, magnitudinem, figuram et quod est mirabilius sui cursus ordinem legemque mutauit. Turbauit profecto tunc, si ulli iam fuerunt, canones astrologorum, quos uelut inerrabili conputatione de praeteritis ac futuris astrorum motibus conscriptos habent, quos canones sequendo ausi sunt dicere. hoc, quod de Lucifero contigit, nec antea nec postea contigisse. Nos autem in diuinis libris legimus etiam solem ipsum et stetisse, cum hoc a Domino Deo petiuisset uir sanctus Iesus Naue, donec coeptum proelium uictoria terminaret, et retrorsum redisse, ut regi Ezechiae quindecim anni ad uiuendum additi hoc etiam prodigio promissioni Dei significarentur adiuncto. Sed ista quoque miracula, quae meritis sunt concessa sanctorum, quando credunt isti facta, magicis artibus tribuunt. Unde illud est, quod superius
Abbreviated transcription (Latin):
colorẽ. magnitudinẽ. figurã. cursũ. Qđ factũ ita neq
antea. nec postea sit. Hoc factũ ogigo rege: dicebant
adrastos. cracenos. & dion neapolites. mathematici nobi¬
les. Hoc certe uarrotantus auctor portentũ non appel.¬
laret: nisi eẽ contra naturã uideret᷑. Omĩa qͥppe porten¬
ta. contra naturã dicimꝰ eẽ : sed non sunt: Quomodo est
c̾nim contra naturã qđ dĩ fit uoluntate. cũ uoluntas
tantiutiq conditoris. conditȩ rei cuiusq natura sit :
Portentũ ergo fit ñ contra naturã: sed contra quã est
nota natura. Quis autẽ portentoꝵ numerat multi¬
tudinẽ. quȩ historia gentiũ continetur : Sed nunc in
hoc uno attendamꝰ: qđ ad rẽ de qua agimꝰ ꝑtinet.
Quid ita dispositũ est ab auctore naturȩ cęli & terrȩ
quẽ adinodũ cursus ordinatissimꝰ syderũ . quid tã ratis
legib fixisq firmatũ : Et tam̃ quando ille uoluit qͥ sũ mo

Expanded text:
colorem, magnitudinem, figuram, cursum: quod factum ita neque colorem, magnitudinem, figuram, cursum: quod factum ita neque antea, nec postea sit. Hoc factum Ogyge rege dicebant Adrastus Cyzicenus et Dion Neapolites, mathematici nobiles » . Hoc certe Varro tantus auctor portentum non appellaret, nisi esse contra naturam videretur. Omnia quippe portenta contra naturam dicimus esse: sed non sunt. Quomodo est enim contra naturam, quod Dei fit voluntate, cum voluntas tanti utique Conditoris conditae rei cujusque natura sit? Portentum ergo fit, non contra naturam, sed contra quam est nota natura. Quis autem portentorum numerat multitudinem, quae historia gentium continetur? Sed nunc in hoc uno attendamus, quod ad rem de qua agimus pertinet. Quid ita dispositum est ab auctore naturae coeli et terrae, quem ad modum cursus ordinatissimus siderum? Quid tam ratis legibus fixisque firmatum? Et tamen, quando ille uoluit, qui summo
Abbreviated transcription (Latin):
Sic ergo: aliter quã nob̾ nota ẽ instituet᷑ in resurrectio¬
ne mortuoꝵ. Sed qm̃ istis ñ credunt litteris ubi legit᷑
qualis in paradiso uixerit homo. qͣntũq fuerit a neces¬
sitate mortis alienus. quib utiq sicrederent non cũ
illis de poena damnatoꝵ quȩ futura ẽ. opcrosius age.¬
remus: de litteris eoꝵ qui doctissimi apud illos fuer̃
aliquid ꝓferendũ est quo appareat posse ficriut alit̃
sc habeat queq res: quã prius in reb innotuerat suȩ dec̃¬
minatione naturȩ. Est in marci uarronis libris quoꝵ
inscriptio est de gente popłi romani: qđ eisdẽ uerb̃ quib
ibi legitur & hic ponã. Incelo inqͥt: mirabile extitit por.
tentũ Nam stellã ueneris nobilissimã. quã plautus ues¬
perruginẽ. homerus hesperũ appellat. pulcherrimam
dicens castor scribit. tantũ portentũ extitisse: ut mutarent

Expanded text:
sic ergo aliter, quam nobis nota est, instituetur in resurrectiosic ergo aliter, quam nobis nota est, instituetur in resurrectione mortuorum. Sed quoniam istis non credunt litteris, ubi legitur qualis in paradiso uixerit homo quantumque fuerit a necessitate mortis alienus quibus utique si crederent, non cum illis de poena damnatorum, quae futura est, operosius ageremus: de litteris eorum. qui doctissimi aput illos fuerunt, aliquid proferendum est, quo appareat posse fieri, ut aliter se habeat quaeque res, quam prius in rebus innotuerat suae determinatione naturae. Est in Marci Varronis libris, quorum inscriptio est: De gente populi Romani, quod eisdem uerbis, quibus ibi legitur, et hic ponam: \'In caelo, inquit, mirabile extentum: nam in stella Veneris nobilissima, quam Plautus Vesperuginem , Homerus Hesperon appellat, pulcherrimam dicens , Castor scribit tantum portentum exstitisse, ut mutaret
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur. quȩ p̃nunciasse ibi legit᷑ ubi alia multa prȩ¬
nunciauit. quȩ fecisse monstratur : Ipse qͥppe faciet
quia se facturũ eẽ p̃dixit quȩ impossibilia putant᷑: qui
ꝓmisit & fecit. ut ab incredulis gentib incredibilia crede¬
rentur. Si autẽ respondent. ꝓpterea se ñ credere quȩ
de humanis semꝑ arsuris necum quã morituris corporib
dicimꝰ. qͥa humanoꝵ corpoꝵ naturã nouimꝰ longe aliter
institutã unde nec illa ratio hinc reddi potest quȩ de
illis naturis mirabilib reddedat᷑. ut dici possit uis ista na¬
istã noncẽ naturã: habemꝰ quidẽ qđ respondeamꝰ de
litteris sacris. hanc ipsã scilicet humanã carnẽ alit̃ insti¬
tutã fuisse ante peccatũ. idest ut posset nũquã ꝑpeti
mortẽ : aliter autẽ post peccatũ qualis in erũ na huiꝰ
mortalitatis in notuit. ut perpetẽ uitã tenere ñ possit.

Expanded text:
dicitur, quae praenuntiasse ibi legitur, ubi alia multa praedicitur, quae praenuntiasse ibi legitur, ubi alia multa praenuntiauit, quae fecisse monstratur? ipse quippe faciet, quia se facturum ipse praedixit quae impossibilia putantur, qui promisit et fecit, ut ab incredulis gentibus incredibilia crederentur. Si autem respondent propterea se non credere quae de humanis semper arsuris nec umquam morituris corporibus dicimus, quia humanorum corporum naturam nouimus longe aliter institutam, unde nec illa ratio hic reddi potest, quae de illis naturis mirabilibus reddebatur, ut dici possit: „uis ista naistam non esse naturam: habemus autem quid respondeamus de litteris sacris, hanc ipsam scilicet humanam carnem aliter institutam fuisse ante peccatum, id est ut posset numquam perpeti mortem, aliter autem post peccatum, qualis in haerumna huius mortalitatis innotuit, ut perpetem uitam tenere non p
Abbreviated transcription (Latin):
rinsecus qͣsi ati maturis intrinsecus fumcis: nec testes
aliquos idoneos aquib utrũ uera essent audirẽ. potui
re pcrire. Et illũ quidẽ fontẽ non inueni qͥ in epiro
uidisse se dicerent: sed qͥ ingallia similẽ nossent. non
longe agracianopoli ciuitate. De fructib autẽ arboꝵ
sodomitarũ. non tantũ literȩ fide dignȩ indicant.
uerũ etiã tã multi elocunt᷑ exꝑti: ut hinc dubitare ñ
possi. Cetera uero sic habeo: ut neq neganda neq a Ffir¬
manda decreuerĩ. Sed ideo etiã ipsa posui: qm̃ apud
eos contra quos agunꝰ historicos legi. ut ostenderẽ qͣlia
multa multiq illoꝵ nulla reddita ratione. insuorꝵ licctꝰ¬
rators scripta litteris credant: qui nob̃ credere qͣndo
id qđ eoꝵ experientiã sensũq trans gredit᷑ omĩ potentẽ
Nam quȩ melior & ualidior ratio de reb talib reddit᷑.
quã cũ om̃ps ei posse facere ꝑhibetur & facturus

Expanded text:
rinsecus quasi maturis, intrinsecus fumeis, nec testes rinsecus quasi maturis, intrinsecus fumeis, nec testes aliquos idoneos, a quibus utrum uera essent audirem, potui reperire. Et illum quidem fontem non inueni qui in Epiro uidisse se dicerent, sed qui in Gallia similem nossent non longe a Gratianopoli ciuitate. De fructibus autem arborum Sodomitarum non tantum litterae fide dignae indicant, uerum etiam tam multi se loquuntur expertos, ut hinc dubitare non possim. Cetera uero sic\' habeo, ut neque neganda neque adfirmanda decreuerim; sed ideo etiam ipsa posui, quoniam aput eorum, contra quos agimus, historicos legi, ut ostenderem qualia multa multique illorum nulla reddita ratione in suorum litteratorum scripta litteris credant, qui nobis credere, quando id, quod eorum experientiam sensumque transgreditur, omnipotentem nam quae melior et ualidior ratio de rebus talibus redditur, quam cum omnipotens ea posse facere perhibetur et facturus