comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cur aĩantib suos ãtistes oport̾e̾ abstineꝰ
deuũcient ne uaporib ꝓfeco corporeis
polluant᷑. ip̃i uero et aliis uaporib illiceã¬
tur et iudorib hostiaꝵ: cũq a cadaueris
cõtactu phibeatur iuspector plerũq
illa cadauerib celebrent᷑. quid sit ꝙ nõ
demonib uel alicii aĩe defuncti. s ip̃i
soli et luue aut cuicũq celestiũ. Homo
uitio cilibet obuoxius intendit minas.
eosq tertitat falso ut eis extorqueat
ueritatẽ: nam et celũ se collidere cõmi¬
natur. et cetera suuilia hõi impossibilia.
ut illi dii tauꝙͣ insipientissinũ pueri
falsis et ridiculis ꝯminatõib territi qd̾
iperatur efficiãt. Dicit eciã scripsisse
ceremonẽ quẽdã taliũ sacroꝵ. uel potiꝰ
sacrilegiorũ peritũ ea q̃ apd̾ egiptios st̃¬
celebrata. rumorib uel de yside uel de
osiride marito eiꝰ maxiniã uimi habere
cogendi deos. ut faciant imꝑata. qñ ille

Expanded text:
quur animantibus suos antistites oportere abstinere quur animantibus suos antistites oportere abstinere denuntient, ne uaporibus profecto corporeis polluantur, ipsi uero et aliis uaporibus inliciantur et nidoribus hostiarum, cumque a cadaueris contactu prohibeatur inspector, plerumque illa cadaueribus celebrentur; quid sit, quod non daemoni uel alicui animae defuncti, sed ipsi soli et lunae aut cuicumque caelestium homo uitio cuilibet obnoxius intendit minas eosque territat falso, ut eis extorqueat ueritatem. Nam et caelum se conlidere comminatur et cetera similia homini inpossibilia, ut illi di tamquam insipientissimi pueri falsis et ridiculis comminationibus territi quod imperatur efficiant. Dicit etiam scripsisse Chaeremonem quendam, talium sacrorum uel potius sacrilegiorum peritum, ea, qcelebrata rumoribus, vel de Iside, vel de Osiride marito ejus, maximam vim habere cogendi deos, ut faciant imperata, quando ille
Abbreviated transcription (Latin):
deludũt. nõ tanꝙͣ sibi ꝑ suasa ꝯfirmat s
tam tenuiter suspitatur aut dubitat:
ut hec alios asserat opinari. Difficile
quippe fuit tanto pħo cũctã diabolitam
sotietatem uel nosse uel fidenter arguere.
quam quelibz ainicula xp̃iana. nec
cũctatur eẽ. et liberrime detestatur: nisi
forte iste et ipm̃ ad quẽ scribit anebontẽ
tanꝙͣ taliũ sacrorũ p̾clarissimũ anti¬
stitem. et alios taliũ operũ tãꝙͣ di̾oꝵ
et ad deos colendos ꝑtiuẽtiũ ãmiratores
uerecũdatur offendere. Sequit̃ tñ et
ea uelut ĩquirendo ꝯmeniorat: q̃ sobrie
ꝯsiderata tribui non possũt nisi malignis
et fallatib ptãtib. Querit eiñ cur
tauꝙͣ meliorib ĩuocatis qiͣ peiorib ĩpe¬
tretur ut ĩiusta p̾cepta hoĩs exequãtur:
tur ad trectatũ re ueneria nõ exaudiant
imprecantẽ. cũ ip̃i ad incestos quos q
ꝯtubitus quoslib duc̾e non morentur:

Expanded text:
deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed deludunt, non tamquam sibi persuasa confirmat, sed tam tenuiter suspicatur aut dubitat, ut haec alios adserat opinari. Difficile quippe fuit tanto philosopho cunctam diabolicam societatem uel nosse uel fidenter arguere, quam quaelibet anicula Christiana nec cunctatur esse, et liberrime detestatur. Nisi forte iste et ipsum, ad quem scribit, Anebontem tamquam talium sacrorum praeclarissimum antistitem et alios talium operum tamquam diuinorum et ad deos colendos pertinentium admiratores uerecundatur offendere. Sequitur tamen et ea uelut inquirendo commemorat, quae sobrie considerata tribui non possunt nisi malignis et fallacibus potestatibus. Quaerit enim quur tamquam melioribus inuocatis quasi peioribus imperetur, ut iniusta praecepta hominis exsequantur; quur adtrectatum re Veneria non exaudiant inprecantem, cum ipsi ad incestos quosque concubitus quoslibet ducere non morentur;
Abbreviated transcription (Latin):
aĩe sint passiones: an aliqui sp̃s extã¬
secus ueniãt. ꝑ qͦs hec ualeãt: et potiꝰ
uenire ex triusecus touicit. eo ꝙ lapidib
et herbis adhibitis et alligent quosdã.
et aperiant clausa hostia. uel aliguid
eiusmodi mirabiliter oꝑent᷑. Unde dic̾
alios opinari ẽẽ quoddã genus cui ex¬
audire sit ꝓpriũ. natura fallax oĩ forme
multimodũ. simulãs deos et demones
et aĩas definictoꝵ. et h ͦ ẽẽ qd̾ efficias h
oĩa que uidentur bona ẽẽ uel praua. ce¬
terũ cirta ea que uere boua sũt nichil
opitulari. mio uero ista nec nosse. s et
male cõciliare et insimuilare. atq ĩpedire
nõ nũꝙͣ uirtutis sedulos sectatores: et
plenũ ẽẽ temeritatis et fastus. gaudere
iuudorib. adulatõib capi: et cetera que
de hͦ genere fallaniũ malignoꝵ q spiri¬
tuũ qui extrinsecus in aĩam ueruuũt l¬
manosq seusus sopitos uigilãtes ue

Expanded text:
nimae sint potentiores, an aliqui spiritus extrinimae sint potentiores, an aliqui spiritus extrinsecus veniant, per quos haec valeant. Et potius venire extrinsecus conjicit, eo quod lapidibus et herbis adhibitis, et alligent quosdam, et aperiant clausa ostia, vel aliquid ejusmodi mirabiliter operentur. Unde dicit alios opinari esse quoddam genus, cui exaudire sit proprium, natura fallax, omultimodum, simulans deos et daemones et animas defunctorum, et hoc esse quod efficiat haec omnia quae uidentur bona esse uel praua; ceterum circa ea, quae uere bona sunt, nihil opitulari, immo uero ista nec nosse, sed et male conciliare et insimulare adque inpedire nonnumquam uirtutis sedulos sectatores, et plenum esse temeritatis et fastus, gaudere nidoribus, adulationibus capi, et cetera, quae de hoc genere fallacium malignorumque spirituum, qui extrinsecus in animam ueniunt humanosque sensus sopitos uigilantesue
Abbreviated transcription (Latin):
porphiriꝰ cũ ad ͬ nebontẽ scripsit
egipciũ: ubi ꝯsulenti similis et q̃rẽti.
et ꝓdit artes sacrilegas et euertit: et
ibi quidem om̃s demones reprobat qͦs
dicit ob imprudenciã trahere hundum
uaporẽ et ideo non ĩ ethere s in aere ẽẽ
sub liua atqz in ip̃o lune globo. Uerũ¬
tamẽ non audet om̃s fallacias et ma¬
litias et ineptias quib merito mouet
oĩb demonib dare. Quosdam nãq
benignos demones more appellat alioꝵ:
nũ om̃is gu̾aliter ĩprudentes ẽẽ faleat᷑.
Miratur autẽ ꝙ non solũ dii alliciãt᷑
uictinis. s eciã ꝯpellant᷑ atq cogãtur
fatere qd̾ hoĩes uolũt et si torpe et ĩtor¬
poralitate dii a demonib distingũtur.
quomiͦ deos ẽẽ existimandũ sit solem et
luuam et uisitilia retera in celo. que
corꝑa ẽẽ non dubitat: et si dii sũt quo ͦ¬
alii benefici. alii malefici ẽẽ dicãtur:
utrũ ĩ diuinãtib et quedã faciẽtib mira¬

Expanded text:
Porphyrius, cum ad Anebontem scripsit Aegyptium, ubi consulenti similis et quaerenti, et prodit artes sacrilegas et evertit. Et ibi quidem omnes daemones reprobat, quos dicit ob imprudentiam trahere humidum vaporem, et ideo non in aethere, sed in aere esse sub luna, atque in ipso lunae globo: verumtamen non audet omnes fallacias et malitias et ineptias, quibus merito movetur, omnibus daemonibus dare. Quosdam namque benignos daemones more appellat aliorum, cum omnes generaliter imprudentes esse fateatur. Miratur autem quod non solum dii alliciantur victimis, sed etiam compellantur atque cogantur facere quod homines volunt: et si corpore et incorporalitate dii a daemonibus distinguntur, quomodo deos esse existimandum sit solem et lunam, et visibilia caetera in coelo, quae corpora esse non dubitat; et si dii sunt, quomodo alii benefici, alii malefici esse dicantur; utrum in divinantibus et quaedam mira facientibus a
Abbreviated transcription (Latin):
det uidelitz doctos hoĩes ex distipulis pla¬
tonis fieri discipulos xp̃i: qui pistatorẽ
suo spũ dotuit sapere ac dicere. In p̾nti¬
pio erat uerbũ: et uerbũ erat apud deũ:
et deus erat uerbũ. Hoc erat in p̾ncipio
apud deus. Omĩa ꝑ ip̃m facta sũt: et

Expanded text:
det uidelicet doctos homines ex discipulis Pladet uidelicet doctos homines ex discipulis Platonis fieri discipulos Christi, qui piscatorem suo spiritu docuit sapere ac dicere: In principio erat Verbum, et Verbum erat aput Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio aput D
Abbreviated transcription (Latin):
sempiterna. Quid gͦ est. ꝙ cũ uobis
fides xp̃iana suadetur: tũc obliuistemĩ
aut ignorare uos fingitis qͥd disputare
aut docere soleatis: Quid tause ẽ cur
ꝓpter opiuiones ur̃as quas uos ip̃i op¬
huiliter uenit et uos superbi estis:
Qualia sanctoꝵ corꝑa in resurrectione
futura suit si potest aliquãto strupulo¬
suis inter xp̃ianorũ scripturarũ doctis¬
simos dispͥutari: futura tñ sẽpiterna
minime dubitamꝰ: et talia futura qͣle
sua resurrectione xp̃s demonstrauit exͣ
S qualiatũq suit: cũ ĩcorruptibilia
prorsus et ĩmortalia nichiloq anime
cõtemplacõe qua in deũ figitur. ĩpedi¬
entia p̾dicẽtur. uosq eciã ditatis ẽẽ in
celestib ĩmortalia corꝑa ĩmortaliter
beatorũ: qd̾ est ꝙ ut beati suus om̃e torpͭ
fugiendũ ẽẽ opinamiiui. ut fidem xp̃ia¬
nam qiͣ rationabiliter fugere uideamini:
Et hͦ uitiũ. nõ uisi superboꝵ est. Pu¬

Expanded text:
sempiterna. Quid ergo est, quod, cum uobis sempiterna. Quid ergo est, quod, cum uobis fides Christiana suadetur, tunc obliuiscimini, aut ignorare uos fingitis, quid disputare aut docere soleatis? Quid causae est, quur propter opiniones uestras, quas uos ipsi obhumiliter uenit et uos superbi estis? Qualia sanctorum corpora in resurrectione futura sint, potest aliquanto scrupulosius inter Christianarum scripturarum doctissimos disputari; futura tamen sempiterna minime dubitamus, et talia futura, quale sua resurrectione Christus demonstrauit exemplum. Sed qualiacumque sint, cum incorruptibilia prorsus et inmortalia nihiloque animae contemplationem, qua in Deo figitur, inpedientia praedicentur uosque etiam dicatis esse in caelestibus inmortalia corpora inmortaliter beatorum: quid est quod, ut beati simus, omne corpus fugiendum esse opinamini, ut fidem Christianam quasi rationabiliter fugere uideamini, Et hoc uitium non nisi. superborum est. Pu
Abbreviated transcription (Latin):
imo pociꝰ ad pietatẽ suscipiendã debet
adducere: ꝙ mirabilis mirabiliter natꝰ
est. Din uero ꝙ ip̃m corpus morte depo¬
sitũ et in meliꝰ resuruectõe mutatũ. iã
ĩ corruptibule neqz mortale in superna
multa posui. qͦs de regressu aĩe stripsit
cũ deo. S ip̃e potiꝰ ista sentiens fuit¬
corrigendus: p̾sertim cũ de aĩa mũdi
huiꝰ uisibilis et tã ingentis corporee
molis. cũ illo tam ĩcredibilia sapiatis
Platone quippe auctore aĩal ẽẽ dicitis mũ¬
dumi. et aĩal beatissimũ. qd̾ uultis esse
etiam sempiternũ. Quoniꝰ. gͦ nec
unquã soluetur a corꝑe. nec unꝙͣ ca¬
rebit btĩtudiue: si ut beata sit aĩa corpꝰ
ẽ om̃e fugiendũ: Solem qͦ istũ et cet̾a
sidera non solum in libris uris corpora
spitere non cũctant᷑ et dicere: uerũ etiã
alriore ut putatis peritia. Hec ẽẽ aĩalia
btĩssima ꝑhibetis et cũ hiis corporib

Expanded text:
immo potius ad pietatem suscipiendam debet immo potius ad pietatem suscipiendam debet adducere, quod mirabilis mirabiliter natus est. An uero quod ipsum corpus morte depositum et in melius resurrectione mutatum iam incorruptibile neque mortale in superna multa posui, quos de regressu animae scripsicum Deo? Sed ipse potius ista sentiens corrigendus fuit, praesertim cum de anima mundi huius uisibilis et tam ingentis corporeae molis cum illo tam incredibilia sapiatis. Platone quippe auctore animal esse dicitis mundum et animal beatissimum, quod uultis esse etiam sempiternum. Quo modo ergo nec umquam soluetur a corpore, nec umquam carebit beatitudine, si, ut beata sit anima, corpus sit omne fugiendum? Solem quoque istum et cetera sidera non solum in libris uestris corpora spicere non cunctantur et dicere; uerum etiam altiore, ut putatis, peritia haec esse animalia beatissima perhibetis et cum his corporibus
Abbreviated transcription (Latin):
uobis qui talia sapitis. quib ad h ͤ cre¬
dendũ uos ip̃os admonere debeatis: qͥd
inꝙͣ uobis incredibile dicitur. cũ dr̃ deꝰ
assumpsisse hũauã aĩam et corpus. Uos
certe tñi tribuitis aĩe intellectuali que
aĩa utiq hũana est: ut eã cõsubstan
nalem paterne illi mẽti quẽ dei filiũ
ꝯfitemiui fieri posse ditatis. Qͥd ergo
intredibile est si aliqua una ĩtellectualis
aĩa mͦ quodam meffabili et suigulari ꝓ
multoꝵ salute suscepta est. Corpus ꝟo
aĩe coherere ut hõ totus et plenus sit.
natura nr̃a ip̃a teste coguostiuiꝰ. Qd̾ nͥ
usitatissimũ ess. hͦ ꝓ fecto eẽt ĩcredibiliꝰ.
facilius quippe in fidem recipiendũ est.
et si hũanũ diuino. et si mutabilẽ ĩcõ¬
mutabili. tñ sp̃m spiritui: aut ut u̾bis
utar que in usum habetis incorporeũ
ĩ torporeo: ꝙͣ torpꝰ incorporeo coherere.
An forte uos offendit. iusitatus corꝑis
partus ex uirgine: Neq h ͦ debet offẽde̾.

Expanded text:
 ad hoc credendum vos ipsos admonere debeatis; quid, inquam, vobis incredibile dicitur, cum Deus dicitur assumpsisse humanam animam et corpus? Vos certe tantum tribuitis animae intellectuali, quae anima utique humana est, ut eam consubstantialem paternae illi menti, quem Dei Filium confitemini, fieri posse dicatis. Quid ergo incredibile est, si aliqua una intellectualis anima modo quodam ineffabili et singulari pro multorum salute suscepta est? Corpus uero animae cohaerere, ut homo totus et plenus sit, natura ipsa nostra teste cognoscimus. Quod nisi usitatissimum esset, hoc profecto esset incredibilius; facilius quippe in fidem recipiendum est, etsi humanum diuino, etsi mutabilem incommutabili, tamen spiritum spiritui, aut ut uerbis utar quae in usu habetis, incorporeum incorporeo, quam corpus incorporeo cohaerere. An forte uos offendit inusitatus corporis partus ex uirgine? Neque hoc debet offendere,
Abbreviated transcription (Latin):
non possunt. Qua ꝓpter in decem istis
libris et si minꝰ ꝙͣ nõnulloꝵ de nobis
exspectabat intencio: iñ qͦrũdã studio
ꝙͣtũ uerus deus et dñs adiuuare dignatꝰ
est satis fecimꝰ. refutando ꝯtradictiones
impiorũ qui conditori stẽ ciuitatis de qua
disputare institumꝰ deos suos p̾ferũt.
Quoꝵ decẽ libroꝵ qm̃q suꝑiores adu̾sus
eos ꝯstripti sunt. qui ꝓpter bona uite huiꝰ
deos colendos putant: qͥnqz autẽ posteri¬
ores aduersus eos. qui cultũ deoꝵ ꝓpter
uitam que post mortẽ futura est ẜuãdã
existimant. Deinceps itaqz uelut in
primo libro polliciti sumꝰ. de duaꝵ ciui¬
tatũ qͣs in hͦ scło ꝓplexas diximꝰ ĩuitẽ¬
q ꝑmixtas exortu et ꝓcursu et debitis
fiuib. quod dicendũ arbitror quantũ¬

Expanded text:
non possunt. Quapropter in decem istis libris, etsi minus quam nonnullorum de nobis expectabat intentio, tamen quorundam studio, quantum uerus Deus et Dominus adiuuare dignatus est, satisfecimus refutando contradictiones inpiorum, qui conditori sanctae ciuitatis, de qua disputare instituimus, deos suos praeferunt. Quorum decem librorum quinque superiores aduersus eos conscripti sunt, qui propter bonaem posteriores aduersus eos, qui cultura deorum propter uitam, quae post mortem futura est, seruandum existimant. Deinceps itaque, ut in primo libro polliciti sumus, de duarum ciuitatum, quas in hoc saeculo perplexas diximus inuicemque permixtas, exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantu
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩes : s iusti non eramꝰ. In illiꝰ autem
in carnatõe natura hũana erat: s iusta
non pectatrix erat. Hec est mediatio.
qua manus lapsis iacentibusq por¬
recta est. Hoc est semen dispositũ ꝑ an¬
gelos: in qͦꝵ edictis et lex dabat᷑. qua et
unus deus toli iubebatur: et hic media¬
tor uenturus promittebatur.

Expanded text:
homines, sed iusti non eramus; in illius autem homines, sed iusti non eramus; in illius autem incarnatione natura humana erat, sed iusta, non peccatrix erat. Haec est mediatio, qua manus lapsis iacentibusque porrecta est; hoc est semen dispositum per angelos, in quorum edictis et lex dabatur, qua et unus Deus coli iubebatur et hic Mediator uenturus promittebatur.
Abbreviated transcription (Latin):
et non pro pct̃o. Hũt ille platonicus
nõ cognouit ẽẽ p̾ncipiũ: nã cognosteret
purcatoriũ. Neq enĩ caro principiũ ẽ
aut aĩa hũana: s ubũ ꝑ qd factũ sunt
omnia. Non g. caro ꝑ seip̃am mũdat s
per uerbum a quo sustepta est: cũ uerbũ
caro factũ ẽ et habitauit in nobis. Niam
de carne sua mauducãda nustite loquẽs
cũ hii qui non intellexerũt offensi rece¬
derent dicẽtes. durus ẽ hic sermo qͥs eũ
potest audire: respondit mauẽtib cet̾is.
Sp̃s ẽ qui uiuificat: caro autẽ nõ ꝓdest
quicꝙͣ. Principiũ gͦ sustepta aĩa et car¬
ne: et aĩam credenciũ mũdat et carnem
Ideo querẽtib iudeis quis eẽt respondit
se ẽẽ pͥncipiũ: qd̾ utiq carnales infirii
pct̃is ob noxii et ignorãcie tenebris ob¬
uoluti. nequaꝙͣ ꝑcipere possemus: nisi
ab eo nnũdaremur atq sanaremur ꝑ h ͦ
qd̾ erauius. et non eramꝰ. Eramꝰ enm

Expanded text:
et non pro peccato. Hunc ille Platonicus et non pro peccato. Hunc ille Platonicus non cognouit esse principium; nam cognosceret purgatorium. Neque enim caro principium est aut anima humana, sed Verbum per quod facta sunt omnia. Non ergo caro per se ipsam mundat, sed per Verbum a quo suscepta est, cum Verbum caro factum est et habitauit in nobis. Nam de carne sua manducanda mystice loquens, cum hi qui non intellexerunt offensi recederent dicentes: Durus est hic sermo, quis eum potest audire? respondit manentibus ceteris: Spiritus est qui uiuificat, caro autem non prodest quidquam. Principium ergo suscepta anima et carne et animam credentium mundat et carnem. Ideo quaerentibus Iudaeis quis esset respondit se esse principium. Quod utique carnales, infirmi, peccatis obnoxii et ignorantiae tenebris obuoluti nequaquam percipere possemus, nisi ab eo mundaremur adque sanaremur per hoc quod eramus et non eramus. Eramus enim
Abbreviated transcription (Latin):
Ed subditus porphirius. ¶. Caͫ ⁊4ͫ.¬
Iuudis potestatib. de quib et erubes¬
cebat. et eas libere redarguere formidabat:
ficiũ nr̃e purgatoĩs adsũpsit. magnũ
scilicz sacramentũ ea suꝑbia nõ ĩtelligẽs.
quã sua ille hũilitate deiecit uerus be¬
guinus q mediator: in ea se ostendens
mortalitate mortalib. ꝙͣ maligni fal¬
lacesqz mediatores non habendo. se
superius extulerũt: miserisq hoĩb
adiutoriũ deceptoriũ uelut ĩmortales.
mortalib ꝓmiserũt. Bonus itao
uerusq mediator ostendit pctm̃ ẽẽ ma
lũ. non carius substanciã uel naturã.
que tũ aĩa hoĩs et sustipi sine pcto po¬
tuit et haberi et morte de poni. et in
meliꝰ resurrectione nuitari. nec ip̃am
mortẽ ꝙͣuis esset pena pct̃i. quã tñ pro
nobis sine pcto ip̃e ꝑsoluit peccando ẽẽ
uitandũ: s pociꝰ si facultas datur pro
iusticia ꝑferendã. Ideo enĩ soluere po¬
tuit moriendo pctã: qr et mortuus est.

Expanded text:
ed subditus Porphyrius inuidis potestatibus, de quibus et erubescebat, et eas libere redarguere formidabat, purgationis adsumsit, magnum scilicet sacramentum ea superbia non intellegens, quam sua ille humilitate deiecit uerus benignusque Mediator, in ea se ostendens mortalitate mortalibus, quam maligni fallacesque mediatores non habendo se superbius extulerunt miserisque hominibus adiutorium deceptorium uelut inmortales mortalibus promiserunt. Bonus itaque uerlum, non carnis substantiam uel naturam, quae cum anima hominis et suscipi sine peccato potuit et haberi, et morte deponi et in melius resurrectione mutari; nec ipsam mortem, quamuis esset poena peccati, quam tamen pro nobis sine peccato ipse persoluit, peccando esse uitandam, sed potius, si facultas datur, pro iustitia perferendam. Ideo enim soluere potuit moriendo peccata, quia et mortuus est,
Abbreviated transcription (Latin):
in ip̃o uita erat: et uita erat lux hom̃.
Et lux in tenebris lucet: et tenebre eã
non ꝯp̾henderũt. Qd̾ miciũ sctĩ euãge¬
lii cui nouien est stdm̃ iohem quidam
platonicus sicut a sancto sene simplici¬
ano qui postea mediolauẽsi eccłie pͥsedit
sus p̃ponendũ ẽẽ dicebat: s ideo uiluit
superbis deus ille magister. qr uerbum
caro factũ est et habitauit in nobis: ut
parũ sit miseris ꝙ egrotãt nisi se ĩ ip̃a
etiã egritudine ex tollant. et de medicina
qua sanari poterant erubescãt. Non enĩ
h ͦ faciũt ut erigãt᷑. s ut cadẽdo gͣuiꝰ affłigãt᷑.¬

Expanded text:
uita erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non conprehenderunt. Quod initium sancti euangelii, cui nomen est secundum Iohannem, quidam Platonicus, sicut a sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi ecclesiae praesmis proponendum esse dicebat. Sed ideo uiluit superbis Deus ille magister, quia Verbum caro factum est et habitauit in nobis; ut parum sit miseris quod aegrotant, nisi se etiam in ipsa aegritudine extollant et de medicina, qua sanari poterant, erubescant. Non enim hoc faciunt ut erigantur, sed ut cadendo grauius adfligant
Abbreviated transcription (Latin):
ni inter phõs queritur: ad qd̾ adipistẽd̾
officia oĩa referenda sũt. Nec dixit iste.
Michi autẽ diuiciis abũdare bonũ est
aut insigniri purpura et sceptro uel
diademate extellere. aut qd nõnulli
uoluptas corꝑis bonũ est: aut qd̾ me¬
lius uelut meliores dicere uisi sũt. inͥ
uirtus auiuii mei bonũ est : s mͥ inqͥt¬
deo adherere bonũ est. Hoc enĩ donierat:
cui uni tñimͦ sacrificãdũ sctĩ qͦ augliꝰ
eiꝰ. miraculorũ etiã ꝯtestatõe monue¬
rũt. Unde et ip̃e sacrificiũ eiꝰ factus
fuerat. tuiꝰ igni intelligibili correptꝰ
ardebat: et in eiꝰ meffabilem ĩ corpo¬
reũq cõplexũ sancto desiderio ferebat᷑.
Porro autem si multoꝵ deoꝵ cultores
qualescũq. deos suos ẽẽ arbitrentur.¬
cũ ab eis facta ẽẽ miratula uel ciuiliũ
rerũ historie. uel libris magicis siue
qd honestius putant theorgicis cre¬
dũt. quid cause est cur illis lrĩs nolũt

Expanded text:
philosophos quaeritur, ad quod adipiscendum philosophos quaeritur, ad quod adipiscendum omnia officia referenda sunt. Nec dixit iste: Mihi autem diuitiis abundare bonum est, aut insigniri purpura et sceptro uel diademate excellere, aut, quod nonnuluoluptas corporis bonum est; aut quod melius uelut meliores dicere uisi sunt: Mihi uirtus animi mei bonum est; sed: Mihi, inquit, adhaerere Deo bonum est. Hoc eum docuerat, cui uni tantummodo sacrificandum sancti quoque angeli eius miraculorum etiam contestatione monuerunt. Unde et ipse erat, cujus igne intelligibili correptus ardebat, et in ejus ineffabilem incorporeumque complexum sancto desiderio ferebatur. Porro autem si multorum deorum cultores qualescumque deos suos esse arbitrentur ab eis facta esse miracula, vel civilium rerum historiae, vel libris magicis, sive; quod honestius putant, theurgicis credunt; quid causae est, cur illis Litteris nolint
Abbreviated transcription (Latin):
I dicet aliquis ista falsa ẽẽ miraclã:
nec fuisse facta. s mẽdaciter scripta:
Quisquis hͦ dicit: s de hiis reb̾ negat
oĩno ulis lrĩs ẽẽ credendũ. potest eciam
dicere net deos ullos curare mortalia.
Non eñi se aliter colendos ẽẽ ꝑ suaserunt
nisi mirabilib operũ affectib. qͦꝵ et hi¬
storia gentiũ testis est: quaꝵ diis se ostẽ¬
tare mirabiles potius ꝙͣ utiles ostende
potuere. Unde hͦ ope nr̃o tuiꝰ hũc iã
decimũ librũ habenius in manib. non
eos sustepinius refellendos. qui uel ullã
ẽẽ uini diuinã negant uel hũana non
curare contendũt: s eos qui nr̃o deo con¬
ditori sĩte et gloriosissime ciuitatis. deos
suos p̾ferũt nestientes eũ ip̃m ẽẽ enam
mũdi huiꝰ uisibilis et mutabilis ĩuisi¬
bilem et ĩcõmutabilem conditorẽ: et ui¬
te beate non de hiis que condidit. sz de
seip̃o uerissimũ largitorẽ. Eius enim
ꝓpheta ueratissimꝰ ait. Michi autem

Expanded text:
 dicet aliquis ista falsa esse miracula nec fuisse facta, sed mendaciter scripta? Quisquis hoc dicit, si de his rebus negat omnino ullis litteris esse credendum, potest etiam dicere nec deos ullos curare mortalia. Non enim se aliter colendos esse persuaserunt nisi mirabilium operum effectibus, quorum et historia gentium testis est, quarum di se ostentare mirabiles potius quam utiles ostendere potuerunt. Unde hoc opere nostro, cuius hunc iam decimum librum habemus in manibus, non eesse vim divinam negant, vel humana non curare contendunt; sed eos qui nostro Deo conditori sanctae et gloriosissimae civitatis deos suos praeferunt, nescientes eum ipsum esse etiam mundi huius uisibilis et mutabilis inuisibilem et incommutabilem conditorem et uitae beatae non de his, quae condidit, sed de se ipso uerissimum largitorem. Eius enim propheta
Abbreviated transcription (Latin):
Era pietate hoĩes dei. aeriã po¬
testatem. nnmitã cõtrariãq pie¬
tati exorzizando eitũt non placando:
oñisq tẽptacões aduersitatis eiꝰ unicũt
orando non ip̃am. s deũ suũ aduersus
ip̃am. Non enĩ aliquẽ unicit aut sub¬
iugat: nisi societate pcti. in eiꝰ ꝯͦ noĩe
uincitur qui hoĩem assũpsit: egit q
sine pctõ ut in ip̃o sacerdote ac sacrificis
facta purgatõe pctoꝵ recõcilianuir deo
Non eñ inisi pitis. hoĩes separantur
a deo: qͦꝵ in hac uita non fit nr̃a uir¬
tute s diuina miseratõe purgatio. ꝑ
indulgẽtiã illiꝰ non ꝑ nr̃am potentiã:
qr et ip̃a quãtulatũq uirtus q̃ dr̃ nr̃a.¬
illiꝰ ẽ nobis bonitate ꝯressa. Multũ
autẽ nobis in hac carne tribuerenus:
nisi usq ad eiꝰ depositõem sub uenia
peccati. carns pct̃ĩ sinilitudĩe mũda¬
renuir. Hac dei gr̃a qua in nos ostẽdit
miseritordiã suã. et in hac uita ꝑ fidẽ
regimur: et post hãc uitã ꝑ ip̃am

Expanded text:
era pietate homines Dei aeriam potestatem inimicam contrariamque pietati exorcizando eiciunt, non placando, omnesque tentationes aduersitatis eius uincunt orando non ipsam, sed Deum suum aduersus ipsam. Non enim aliquem uincit aut subiugat nisi societate peccati. In eius ergo nomine uincitur, qui hominem adsumsit egitque sine peccato, ut in ipso sacerdote ac sacrificio facta peccatorum purgatione reconciliamur Deo. Non enim nisi peccatis homines separantur a Deo, quorum in hac uita non fit nostra uirtute, sed diuina miseratione purgatio, per indulgentiam illius, non per nostram potentiam; quia et ipillius est nobis bonitate concessa. Multum autem nobis in hac carne tribueremus, nisi usque ad eius depositionem sub uenia peccati carnis peccati similitudine mundaremur. Hac Dei gratia, qua in nos ostendit magnam misericordiam suam, et in hac uita per fidem regimur, et post hanc uitam per ipsam
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ oĩm ꝯtestatõe p̾cipit᷑: nõ uniꝰ de
turba s eiꝰ qͥ fecit celũ et t̾rã: et om̃ez aĩa
et om̃em spĩ qui non est qd̾ ip̃e. Ille em̃
fecit: hec facta sũt: atq ut sint et bene
se habeant eiꝰ indigent a quo fitã sunt.

Expanded text:
rerum omnium contestatione praecipitur, non unius de rerum omnium contestatione praecipitur, non unius de turba, sed qui fecit caelum et terram et omnem animam et omnem spiritum, qui non est quod ipse. Ille enim fecit, haec facta sunt, adque ut sint et bene se habeant, eius indigent, a quo facta sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
It itaq diuine ꝓuidencie placuit
ordinare temporũ cursũ: ut quẽ
admodũ dixi et in actib apłoꝵ legit᷑
lex in edictis angloꝵ daretur de umiꝰ
ueri dei cultu. in quib et ꝑsona ip̃iꝰ
dei. non quidẽ ꝑ suã substanciã q̃ sẽꝑ
coruuptibilib ocłis iuisibilis ꝑmanet
s certis indiciis ꝑ subiectã creatori cre¬
aturã uisibiliter apperet: et sillabatim
ꝑ trãsitorias temporũ morulas hũane
lingne uocib logueret᷑. qui in sua nat᷑a
non corpaliter s spũaliter. non sensibi¬
liter s intelligibiliter. non tꝑaliter
non torpis aure s mẽtis. ministri eius
ꝑfruũtur ĩmortaliter btĩ: et qd̾ faciẽdũ
modis ĩeffabilib audiũt et usq in ista
bucione tempoꝵ data est. que pͥus hẽret
ut dictũ est ꝓuussa terrena qͥb tñ signi¬
ficarẽt᷑ et̾na : q̃ uisibilib sacramẽtis cele¬
brarent multi: intelligerẽt panci. Unꝰ
tñ dei cultus aꝑtissima illic et uocũ et

Expanded text:
ic itaque diuinae prouidentiae placuit ordinare temporum cursum, ut, quem ad modum dixi et in actibus apostolorum legitur, lex in edictis angelorum daretur de unius ueri Dei. cultu, in quibus et persona ipsius Dei, non quidem per suam substantiam, quae semper corruptibilibus oculis inuisibilis permanet, sed certis indiciis per subiectam creatori creaturam uisibiliter appareret et syllabatim per transitorias temporum morulas humanae linguae uocibus loqueretur, qui in sua natura non corporaliter, sed spiritaliter, non sensibiliter, sed intellegibiliter, non temporalinon corporis aure sed mentis, ministri eiusfruuntur inmortaliter beati: et quod faciendum modis ineffabilibus audiunt et usque in ista butione temporum data est, quae prius haberet, ut dictum est, promissa terrena. quibus tamen significarentur aeterna, quae uisibilibus sacramentis celebrarent multi, intellegerent pauci. Unius tamen Dei cultus apertissima illic et uocum et
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ aut quid dñs exquirat a te: nisi¬
facere iudiciũ et diligere miseritordiã.
et paratũ ẽẽ ire cũ dño deo tuo: Et in
huiꝰ ꝓpħete uerbis utrũq distinctũ est.
satisq declaratũ illa sacrifiçia ꝑ se ip̃a
non requirere deũ: quib significant᷑
hec sacrifina que requirit deus ĩ epla
que stribitur ad hebreos. benefacere ĩqͥt
et cõmunitatores ẽẽ nolite obliuisti:
talib enĩ sacrifitiis placetur deo. At
placetur deo. Quecũq igitur ĩ mini¬
sterio tabernatuli siue templi multie
modis de sacrificiis legũt᷑ diuinitus
ẽẽ p̾cepta: ad dilectionem dei et ꝓxiuii
significando referũtur. In hiis em̃ due¬
bus p̾ceptis ut scriptũ est: tota lex
pendet et prophete¬

Expanded text:
bonum, aut quid Dbonum, aut quid Dfacere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? Et in huius prophetae uerbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite obliuisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo. Ac placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi siue templi multis modis de sacrificiis leguntur diuinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut scriptum est, tota lex pendet et prophet
Abbreviated transcription (Latin):
ne ip̃i deo desiderabilia uel terte in nobie
acceptabilia. ac non potiꝰ q̃ hiis signi¬
fitata sũt crederent᷑. Hiit et alio loco psal¬
mi alteriꝰ : Si esuriero inquit non dicã
tibi: meus est enĩ orbis teroe. et plenitu¬
do eius. Nũquid manducabo tarnes thau¬
roꝵ: aut sangniuẽ hucoꝵ potabo: Tanꝙͣ
diceret. Utiq si nchi ẽẽnt necessaria.
non a te peterem. que habeo in potestate.
Deinde subiũgẽs quid illa significent:
ĩmola inquit deo sacaificiũ landis et ⁊ ed¬
de altissimo uota tua. Et ĩoca me m
die tribulacionis et eripiãte et magni¬
ficabis me. Item apud aliũ ꝓphetam.
In qͦ inquit app̾hendam dñmn. assumã
deũ meu excelsum: Si app̾hendã illũ
in holocaustis: in uitulis annitulis: Si¬
acceptauerit dñs in milib arietũ: aut
dedero p̾mogenita mea ꝓ impietate
mea: fructũ uentris mei ꝓ pct̃o aĩe
mee: Si amũtiatũ est tibi homo

Expanded text:
ne ipsi Deo desiderabilia uel certe in nobis ne ipsi Deo desiderabilia uel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae et plenitudo eius. Numquid manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? Tamquam diceret: Utique si mihi essent necessaria, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subiungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis et redde Altissimo uota tua et inuoca me in die tribulationis, et eripiam te et magnificabis me. Item aput alium prophetam: In quo, inquit, adprehendam dam Dominum, adsumam Deum meum excelsum? Si adprehendam illum in holocaustis, in uitulis anniacceptaverit Dominus in millibus arietum, aut dedero primogenita mea pro impietate mea, fructum ventris mei pro peccato animae meae? si annuntiatum est tibi, homo,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphetam. uel ip̃e ꝓpheta querẽs deum
pectatis suis habere ꝓpitĩ: si uoluisses
inquit sacrificiũ dedissem: utiq holo¬
canstis non delectaberis. Sacrificiũ deo
sp̃s contritus: cor contritũ et huniliatũ
deus non speruit. Intueani᷑ quẽadmodũ
ubi deũ dixit nolle sacrificiũ: ibi deum
ostendit uelle sacrifitiũ. Non uult g ͦ sacri¬
ficiũ trucidati pecoris: et uult sacuficiũ
tontriti cordis. Illo igitur ꝙ eũ nollẽ di¬
xit. hͦ significat᷑ ꝙ eũ uelle subiecit᷑
Sic itaq illa deũ nolle dixit: quoniodo
ab stultis ea uelle credit᷑ uelut sue gr̃a
uoluptatis. Ilam si ea sacrificia qͥ uult
qͦꝵ hͦ unũ est cor contritũ et hũiliatũ
dolore penitendi. nollet eis sacrificiis si¬
gnificari. que uult sibi delectabilia desi¬
derare putatus est; non utiq de hiis os¬
ferendis in lege ueteri p̾cepiss: et ides
mutanda erant oportuno certoq iã tpe.

Expanded text:
prophetam, vel ipse propheta quaerens Deum prophetam, vel ipse propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si voluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique, holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contribulatus: cor contritum et humiliatum Deus non spernet. Intueamur quem ad modum, ubi Deum dixit nolle sacrificium. ibi Deum ostendit uelle sacrificium. Non uult ergo sacrificium trucidati pecoris, sed uult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolle dixit, hoc significatur, quod eum uelle subiecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quo modo ab stultis ea uelle creditur, uelut suae gratia uoluptatis. Nam si ea sacrificia quae uult quorum hoc unum est: cor contritum et humiliatum dolore paenitendi nollet eis sacrificiis significari, quae uelut sibi delectabilia desiderare putatus est: non utique de his offerendis in lege uetere praecepisset. Et ideo mutanda erant opportuno certoque iam tempore,
Abbreviated transcription (Latin):
Wis antẽ ita desipiat: ut existuuet
aliqͥ b usib dei ẽẽ necessaria. que
in sacrfiriis offerũtur: Qd̾ cũ multis
locis diuina scriptura testetur ne longũ
faciamus breue de psalmo ꝯmemorare
suffecerit. Dixi dũs deus mens es tu qui
bonoꝵ meoꝵ non eges. Non solũ igitur
petore uel qualibet alia re coruuptibili
atq terrena: s ne ip̃a quidẽ iustitia hoĩs
dens egere credendus est: totũq qd̾ recte
colitur deus. hõi ꝓdesse non deo. Nleq enĩ
fonti se quisꝙͣ dixerit ꝯsuluisse si buberit.
aut luci si uiderit᷑. Nec ꝙ ab antiquis pa¬
trib alia sacrificia facta sũt uictimis pe¬
coru. que nũc ppłs dei legit non facit:
aliud intelligendũ ẽ nnsi rebus illis eas
res fuisse siguifitatas que agũt᷑ in nobie:
ad hoc ut ĩhereamꝰ deo et ad eũdẽ finem
ꝓximo ꝯsulamiꝰ. Sacrificiũ gͦ uisibile
ĩuisibilis sacrificii sacramentũ: id est
sacrũ signũ est. Unde ille penitent apd̾

Expanded text:
is autem ita desipiat, ut existimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis diuina scriptura testetur, ne longum faciamus, breue illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Non solum igitur pecore uel qualibet alia re corruptibili adque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si uiderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in uictimis pecorum, quae nunc Dei populus legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eundem finem proximo consulamus. Sacrinvisibilis sacrificii sacramentum, id est, sacrum signum est. Unde ille poenitens apud
Abbreviated transcription (Latin):
dei q̃ data est mͥ oĩb qui sũt ĩ uobis non
plus sapere ꝙͣ oportet sapere s sapere
ad temꝑanciam: sicut unicuiq deꝰ ꝑtitꝰ
młta mẽbra habenꝰ oĩa autẽ mẽbra nõ
eosdem actus habent: ita multi unũ
corpus sumus in xp̃o. singli autẽ alter
alteriꝰ mẽbra: habentes dona diuersa
ficiũ xp̃ianoꝵ: multi unũ corpus ĩ xp̃o
Qd eciam sacramento altaris fidelib
noto. frequẽtat eccłia. ubi ei demonstrat᷑.
qd̾ in ea oblatõe quã offert ip̃a offeratur.

Expanded text:
Dei, quae data est mihi, omnibus qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam, sicut unicuique Deus partitus multa membra habemus, omnia autem membra non eosdem actus habent, ita multi unum corpus sumus in Christo. singuli autem alter alterius membra, habentes dona diuersa ficium Christianorum: multi unum corpus in Christo. Quod etiam sacramento altaris fidelibus noto frequentat ecclesia, ubi ei demonstratur, quod in ea re, quam offert, ipsa offeratur.
Abbreviated transcription (Latin):
autem horũ: nos uno uerbo enũciare
non possumus. Que itaqz latria grece
nũcupatur: et latine interp̾tatur ẜuitꝰ.
s ea qua coliuus deũ: uel que threstia
grece. latine autem religio dicitur: s ea
que nobis est erga deũ: uel quã illi eu¬
sebian. nos uero nõ uno uerbo exprimere
s dei cultũ possumꝰ appellare: hanc enĩ
tm̃ deo deberi dicimus qui uerus est dens
facitq suos cultores deos. Quicũq igit᷑
sunt in celestib habitatoĩb ĩmortales
et beati si nos nõ auiant nec beatos ẽẽ
nos uolũt. colendi utiqz non sũt. Si
antẽ amant et btos uelũt: ꝓfecto inde
uolũt uñ et ip̃i sunt. an aliũde ip̃i bt̃i aliũde

Expanded text:
autem horum nos uno uerbo enuntiare autem horum nos uno uerbo enuntiare non possumus. Quae itaque λατρεία Graece nuncupatur et Latine interpretatur seruitus, sed ea qua colimus Deum; uel quae θρησκεία Graece, Latine autem religio dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; uel quam illi εὐσέβειαν, nos uero non uno uerbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui uerus est Deus facitque suos cultores deos. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus inmortales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos uolunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos uolunt, profecto inde uolunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi beati, aliunde
Abbreviated transcription (Latin):
loquẽdi ꝯsuetudĩe non ĩperitorũ. uerũ etiã¬
doctissimoꝵ et cognacionib hũanis atq
affinitatib et quibusq necessitudinib
dicitur ex hibenda religio. non eo uotabu¬
lo uitatur ambignũ cũ de cultu deitatis
uertitur questio. ut fidenter dic̾e ualeamꝰ
religionem non ẽẽ uisi cultũ dei: quĩ
uidetur hͦ uerbũ a signifitãda obẜnã¬
cia ꝓpinquitatis hũane insolẽter auferui.
Pietas q ꝓprie dei tultus intelligi so¬
et erga parẽtes officiose haberi dr̃. Mo¬
re autẽ uulgi hͦ nomẽ eciã in oꝑib
misericordie frequẽtat᷑. Qd̾ ideo arbi¬
tror euenisse: qr hec fieri p̾cipue mãdat
testatur. Ex qua loquẽdi ꝯsuetudine
factũ est ut deus ip̃e dicatur piꝰ: quẽ
saue greci nullo suo sermoiis usu euse
scripturaꝵ locis ut distinctio tertior apꝑe¬
theosebian. quod ex dei cultu compositũ
resonat dicere maluerũt. Utrulibet

Expanded text:
loquendi consuetudine non loquendi consuetudine non doctissimorum, et cognationibus humanis adque adfinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio, non eo uocabulo uitatur ambiguum, cum de cultu deitatis uertitur quaestio, ut fidenter dicere ualeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam uidetur hoc uerbum a significanda obseruantia propinquitatis humanae insolenter auferri. Pietas quoque proprie Dei cultus intellegi soet erga parentes officiose haberi dicitur. More autem uulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur; quod ideo arbitror euenisse, quia haec fieri praecipue mandat testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius; quem sane Graeci nullo suo sermonis usu εὐσεβscripturarum locis, ut distinctio certior appareθεοσέβειαν, quod ei Dei cultu conpositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet
Abbreviated transcription (Latin):
nobis phibentur coli. Ilam ex hͦ u̾bo
et agricole et coloni et incole uocãtur:
et ipos deos non ob aluid appellant
celicolas. nisi ꝙ celũ colant non utiq
uenerando s inhabitando tãꝙͣ celi qͦsdã
colonos: non sicut appellãtur toloni.
qui ꝯdicionem debent genitali suo ꝓpter
agriculturã sub dominio possessoꝵ: s
sicut ait quidam latini eloquii magnꝰ
auctor. Urbs antiqua fuit: tirii tenue
coloni. As incolendo enĩ tolonos uo-¬
cauit non ab agricultura. Hint et ti¬
uitates a maiorib nuitatib uelut po¬
puloꝵ examinib ꝯdite colonie nũtu¬
pantur. At ꝑ hoc cultũ quidẽ nõ debe
oĩno uerissimũ est. S quia et aliaꝵ
rerũ dicitur cultus: ideo latiue uno u̾bo
significari cultus deo debitus non p̃t.
Nam et ip̃a religio quãus distinctius
non quẽlibet s dei cultũ signifitare ui¬
deatur. unde isto noĩe interpͥtati sũt nr̃i

Expanded text:
nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc uerbo nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc uerbo et agricolae et coloni et incolae uocantur, et ipsos de os non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique uenerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos; non sicut appellantur coloni. qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni. Ab incolendo enim colonos uocauit, non ab agricultura. Hinc et ciuitates a maioribus ciuitatibus uelut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non debeino verissimum est. Sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo Latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest. Nam et ipsa religio, quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur unde isto nomine interpretati sunt nostri
Abbreviated transcription (Latin):
qua nr̃a seu nos ip̃os religionis ritib
ꝯ secremius. Hoc est enĩ diuinitati uel
ut exp̾ssius dicendũ est deitati debitus
cultus: ꝓpter quẽ uno uerbo significã¬
dũ. qm̃ michi satis idoneũ non occur¬
rit latinũ. greco ubi necesse est insimio
quid uelimi ditere. Latriã quippe nr̃i
ubicũq sanctaꝵ scripturaꝵ positũ est
interp̃tati sunt seruitutẽ. Sed ea ẜuitꝰ
que debetur hoĩb scdm̃ quã p̾cipit apłs
seruos dñis suis subditos ẽẽ debere.
alio noĩe grece nũcupari solet: latri
uero scdm̃ ꝯsuetudinem qua loquuti
sunt qui nobis diuina eloqͥa ꝯdiderũt.
aut semꝑ aut tain frequẽter: ut pene
semper ea dicat᷑ seruitus q̃ ꝑtinet ad
colendũ deũ. Proinde si tñ̃i mͦ cultus
dicatur: non soli deo deberi uidetur.
uel recordacõe uel pñtia frequẽtamius:
net solũ ea quib non religiosa hũilitate
subicimꝰ s quedam eciã que subiecta sũt

Expanded text:
qua nostra, seu nos ipsos religionis ritibus qua nostra, seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. Hic est enim divinitati, vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus; propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. Latriam quippe nostri, ubicumque sanctarum scripturarum positum est, interpretati sunt seruitutem. Sed ea seruitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit apostolus seruos dominis suis subditos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet; Xatpeia uero secundum consuetudinem, qua locuti sunt qui nobis diuina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut paene semper ea dicitur seruitus, quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi uidetur. uel recordatione uel praesentia frequentamus. Nec solum ea, quibus nos religiosa humilitate subicimus, sed quaedam etiam, quae subiecta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
quẽꝙͣ ad secuturũ negant: qui non
illi uni optimo qd̾ est incõmutabilis
deus puritate casti amoris ad heserit
S qr ip̃i qͦ siue cedentes uanitati᷑
eruoriq ppłoꝵ siue ut ait apłs eua¬
nestentes in cogitacõib suis młtos
deos colendos ita putauerũt uel pu-¬
tari uoluerũt. ut quidã eoꝵ eciã demo¬
nib diuinos honores sacroꝵ et sacrificioꝵ
deferendos esse tenserent. quibz iam
non parua ex parte respondimꝰ: mĩt
uidendũ ac disserendũ est quãtũ do¬
nat deus ĩmortales ac beati in celestib
sedib dũationib. p̾ncipatib. ptãtib.
constituti. qͦs isti deos et ex qͥb quosdã
uel bonos demones uel nobistũ ãgelos
noĩant. quomͦ credendi sint uelle. a nõb
religionem pietatemqz seruari. hͦ est
ut apertius dicã. utrũ eciã sibi an tm̃
deo suo qui etiã nr̃ est placeat eis ut
sacra fatiamus et sacrificemꝰ. uel ali¬

Expanded text:
 adsecuturum negant, qui non  adsecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parua ex parte respondimus: nunc uidendum ac disserendum est, quantum Deus donat, inmortales ac beati in caelestibus sedibus dominationibus, principatibus potestatibus constituti, quos isti deos et ex quibus quosdam uel bonos daemones uel nobiscum angelos nominant, quo modo credendi sint uelle a nobis religionem pietatemque seruari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi an tantum Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra fa
Abbreviated transcription (Latin):
mhniũ certa sẽtencia ẽ
qui ⁊acõe quo quomodo
uti possunt btõs ẽẽ om̃s
hoĩes uelle. Qui autẽ
sint uel unde fiãt. dñ
mortaliũ querit ĩfir¬
mitas: multe magneq cõtrouersie
concitate. sunt in quib phĩ sua studia
et otia ꝯtriuerũt: quas in mediũ
adducere atq distutere. et longũ est
et non necessariũ. Si eñ recolit qui
hec legit. quid in libro egerinus
octauo in eligendis phĩs cũ quib
hec de beata uita que post mortem
futura est questio tractaretur utrũ
ad eam uni deo uero qui etiã effector
est deoꝵ an plurnuis diis religione
sacrisqz seruiendo ꝑuenire possimꝰ.
non eciã hic eadem repeti expectet:
pͥsertim cũ possit relegendo si forte
oblitus ẽ. adminiculari memoriã.
potuerũt licet ĩmortalem at racio¬
nalem uel intellectualem hominis
aĩam. nisi ꝑticipato limuie illius
dei a quo et ip̃a et mũdus factus ẽ
beatam ẽẽ non pesse. Ila et illud qd̾
om̃s hoĩes appetunt. id ẽ uitã beatã¬

Expanded text:
mnium certa sententia est, qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines uelle. Qui autem sint uel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controuersiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriuerunt, quas in medium adducere adque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octauo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata uita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo uero, qui etiam effector est deorum, an plurimis dis religione sacrisque seruiendo peruenire possimus: non etiam hic eadem repeti expectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. potuerunt licet inmortalem ac rationalem uel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines adpetunt, id est uita
Abbreviated transcription (Latin):
iam dii boni ꝑ tales nũcios nosse cogãt᷑.
mala pessimoꝵ net aliena s eorũdem
nuĩtioꝵ. atq hiis cõtraria nõ siuant᷑
nosse bona philosophoꝵ cũ illa suit
ĩiuriaꝵ ista in hon orẽ ip̃orum deorum.¬

Expanded text:
jam dii boni per tales nuntios nosse cogantur jam dii boni per tales nuntios nosse cogantur mala pessimorum, nec aliena, sed eorumdem nuntiorum, atque his contraria non sinantur nosse bona philosophorum, cum illa sint in injuriam, ista in honorem ipsorum deorum