comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
manhabei eiuesperãnon habet ꝑfecta quippe creaturo habes quedclaen¬
initiũ suae conuersionis ad qui& emcreatoris sui sedilla non hab& finẽ qua siter¬
minũ ꝑfectionis suae sicut ea quae facta sunt: Ac ꝑ hocrequi esdĩ nori ipsidõ sed
serũ ab eo conditarũ ꝑfectioni inchoatur ut millo incipiatre quiescere quod
ab illo ꝑficitur & in eo haberemane In suoenim genere quasiues perater mina¬
tũ est. Sed indõuesperã habere lam non potest quianonerita liquidilla
ꝑfectione ꝑf&tius : In illis eram dieb quib: omnia creabantur uesperã
terminũ conditaecreaturae. Mane autẽ initiũ condendȩ alterius accipie¬
afamus: ac ꝑhoc quinti diei uesperater minus est conditae quinto diecreatur&e
mane autem quodpostipsam uesperam factumest initiũ est condendȩ. Sex¬
todiecre aturd: qua conditatã quã eiusterminus facta est uespera: Etqr

Expanded text:
mane habet et uesperam non habet, perfecta quippe creatura habet quodmane habet et uesperam non habet, perfecta quippe creatura habet quodinitium suae conuersionis ad quietem creatoris sui, sed illa non habet finem quasi terminum perfectionis suae, sicut ea, quae facta sunt. ac per hoc requies dei non ipsi deo, sed rerum ab eo conditarum perfectioni inchoatur, ut in illo incipiat requiescere, quod ab illo perficitur, et in eo habere mane — in suo enim genere tamquam uespera terminatum est — sed in deo uesperam habere iam non potest, quia non erit aliquid illa perfectione perfectius.. In illis enim diebus, quibus omnia creabantur, uesperam terminum conditae creaturae, mane autem initium condendae alterius accipiebamus. ac per hoc quinti diei uespera terminus est conditae quinto die creaturae, mane autem, quod post ipsam uesperam factum est, initium est condendae sexto die creaturae, qua condita tamquam eius terminus facta est uespera. et
Abbreviated transcription (Latin):
rauserit in illo quieuisse: sicutipsenonideo beatusest quia has fccit
sed quia esia sfactis nonegens in sepotius qua in ipsiste quicuit : Uncdenon
operis sedquetis diem seificauit: quia non haec faciendo sedes qlocrecit
nanece udo sebeatũ intimauit: quidergota humile ac facile Sratue
quidta siblime atquear cliũ cogitatu quo chrequiestens abominibsoperis
suis qudefarit: Et abire quiesceris tisi inseipso qui abeatustionnisi se ppso
quandonisisemꝑ: Indieb autẽ quibuferũ qua scondidit consunationar
ratur cabeisquosis di ordo distingitur quandonis in septimodie quea¬
rũsequtir pfeetionẽ: Aꝑfectisenire quiescit quin& ꝑfectis ege quo
beator es se posst Oapudillũ quidem quietĩeiuis nec manenacues pera
est quianec aperiturinitio nec clauditurfine: ꝑ fectisautẽ operibiseus

Expanded text:
maius erit in illo quieuisse, sicut ipse non ideo beatus est, quia haec fecit, maius erit in illo quieuisse, sicut ipse non ideo beatus est, quia haec fecit, sed quia etiam factis non egens in se potius quam in ipsis requieuit. unde non operis, sed quietis diem sanctificauit, quia non haec faciendo, sed eis, quae fecit, non egendo se beatum intimauit. Quid ergo tam humile ac facile adfatu et quid tam sublime atque arduum cogitatu quam deus requiescens ab omnibus operibus suis, quae fecit? et ubi requiescens nisi in se ipso, quia beatus nonnisi se ipso? quando, nisi semper? in diebus autem, quibus rerum, quas condidit, consummatio ratur et ab eis quietis dei ordo distinguitur, quando, nisi in septimo die, qui earum sequitur perfectionem? a perfectis enim requiescit, qui nec perfectis eget, quo ior esse possit. Et quod apud illum quidem quieti eius nec mane nec uespera est, quia nec aperitur initio nec clauditur fine, perfectis autem operibus eius
Abbreviated transcription (Latin):
deserat in hac cõnmendatione scificandus qui se quitur sextũ quo eriges¬
remus adhanerequiem concupiscendã ut& nos in illore quiescamus Neq
re que scamus in nobis sicut ipserequieuit in seaboperib suis In quodã qup¬
pe in cõmõtabili bonore quie scere debemus quodilleriobisest quiniosfecit
Haecerit igitur sam maminime que suberba &uer õpiare quies nra ut sicio
ipserequeuit ab omnib: operib suis qui a non operasua sedipsesibibonũest
quobeatus est : Ita& nos a b omnib operib nontantũ n ostrisuerc̃ esiã ipsiun
nonri sin ill orequietur ostios esses peremus : idq desideremus postbona
operant̃a quae in nob agnoscimus illius potiusesse quã nr̃a : ut &uiam sicp ost
bona operasia ipserequiescat cũ postbona opera qua cabillo iusti ficati sce¬
rinus in senob sequem praestat: Magnũ enĩest nob ab illo extitisse sed

Expanded text:
dies erat in hac commendatione sanctificandus, qui sequitur sextum, quo erigedies erat in hac commendatione sanctificandus, qui sequitur sextum, quo erigeremur ad hanc requiem concupiscendam, ut et nos in illo requiescamus. Neque requiescamus in nobis, sicut ipse requieuit in se ab operibus suis. in quodam quippe incommutabili bono requiescere debemus, quod ille nobis est, qui nos fecit. haec erit igitur summa minimeque superba et uere pia requies nostra, ut, sicut ipse requieuit ab omnibus operibus suis, quia non ei opera sua, sed ipse sibi bonum est, quo beatus est, ita et nos ab omnibus operibus non tantum nostris, uerum etiam ipsius nonnisi in illo requieturos nos esse speremus idque desideremus post bona opera nostra, quae in nobis agnoscimus illius potius esse quam nostra, ut etiam sic post bona opera sua ipse requiescat, cum post bona opera, quae ab illo iustificati fecerimus, in se nobis requiem praestat. magnum est enim nobis ab illo extitisse, sed
Abbreviated transcription (Latin):
escendo uer ũominino nulla faciendo: sed bona facere sinom posseimnillaes¬
s& potentia siaut poss& n& facer& magnaesse inuidentia: qui aer goest
Omp̃s & bomnisomniaualde bonafecit. quia uerõse ipsobono ꝑfecte beat
estabonis quae factt in seipso requieuit: Easci lic& requieaqua nũ quã rece¬
st sedi cdicereur re quieuisse a faciendis ruhil aliudl quãnon focisse intel¬
legere tur: Nisiautẽ diceretur requieuisse a factis noneis ãgere quaefecit
punus cõnmen daretus: quoriaq dis. hoccõnmendari opor tuissemisisep¬
timo intellegit quis quis enarii numeri ꝑ fectionem dequasu pralocut su¬
mus ꝑfectionicreaturae congruent᷑ a dbibitamrecol& sieni senarionigas¬
ro ꝑficienda sueratereatura sicutiꝑ f&ctaesteaqu. erequies di nobesat cõmmen¬
danda qua de monstraretur Necꝑfectis beat ificari creatdris: procul cubs

Expanded text:
escendo, uerum omnino nulla faciendo. sed bona facere si non posset, nulla esescendo, uerum omnino nulla faciendo. sed bona facere si non posset, nulla esset potentia; si autem posset nec faceret, magna esset inuidentia. quia ergo est omnipotens et bonus, omnia ualde bona fecit; quia uero se ipso bono perfecte beatus est, ab omnibus, quae fecit, in se ipso requieuit, ea scilicet requie, a qua numquam recessit. sed si diceretur requieuisse a faciendis. nihil aliud quam non fecisse intellegeretur: nisi autem diceretur requieuisse a factis, non eis egere, quae fecit, minus commendaretur. Quo itaque die hoc commendari oportuisse nisi septimo? intellegit quisquis senarii numeri perfectionem, de qua supra locuti sumus. perfectioni creaturae congruenter adhibitam recolit. si enim senario numero perficienda fuerat creatura, sicuti perfecta est, eaque requies dei nobis erat commendanda, qua demonstraretur nec perfectis beatificari creaturis, procul dubio
Abbreviated transcription (Latin):
monstrauit: Illud quoque a dtendumest qđ direquiem quadeseipsobeatus
est nob insinuario portebat: ut intellegamus quomodo dicatur &iam reqͥ¬
esceresn nob̵ qđ nondicitur ni sicũ inse requiem praestat &̾ nob Re quiesigi¬
tur derecte itcellegentib eaest quanullius indig& botio: Et ideocerta &
nob̵ mnillo est qui anos beatificamur bono qđ ipseest. Nonipsebono qđ nos
sumos: Nã& nos ali qđ bonũ ab illosumus quisecitomniabona ualde. inquib seeit¬
& nosporro aliares bona practer ipsuãn ulla est quã ipsenonfecit: Ac ꝑ hocrullo
praeter se aliohonoe gee quibono qdsecit nonee hase esteiasrequies abori¬
pibi operib suus quae fecit: Quib aitebonis laudabiliter none g̃e: simnilla
fecise n ã &iam sichci posse nullisegens bonis nona se factis in se ipiore qui¬

Expanded text:
monstrauit. Illud quoque adtendendum est, quod dei requiem, qua de se ipso beatus monstrauit. Illud quoque adtendendum est, quod dei requiem, qua de se ipso beatus est, nobis insinuari oportebat, ut intellegamus, quomodo dicatur etiam requiescere in nobis: quod non dicitur, nisi cum in se requiem praestat et nobis. requies igitur dei recte intellegentibus ea est, qua nullius indiget bono; et ideo certa et nobis in illo est, quia et nos beatificamur bono, quod ipse est, non ipse bono, quod nos sumus. nam et nos aliquod bonum ab illo sumus, qui fecit omnia bona ualde, in quibus fecit et nos. porro alia res bona praeter ipsum nulla est, quam ipse non fecit; ac per hoc nullo praeter se alio bono indiget, qui bono, quod fecit, non eget. haec est eius requies ab omnibus operibus suis, quae fecit. quibus autem bonis laudabiliter non egeret, si nulla fecisset? nam etiam sic dici posset nullis egens bonis, non a factis in se ipso requi
Abbreviated transcription (Latin):
simus quam ipse non obaliud in illo sumus. nisi quia ido¬
peratur & hocest opus eius quo contgn& omnia & quo
eius sapientia pertendita fine us que adsinemforti¬
ter & disponit omnia suauiter: per quamdispositio¬
nem in illo uiuimus & mouemur & sumus. unde collego¬
tur quodsi hoc opussuum rebus substrexeritn&
pseautemnulli quo dexi psoest debeat quodbeatus est sereb quas fecit diligendo
pposuitꝰ. Nonscificansdiem quo ea facienda inchoauit. uecillũ quoea ꝑfecit.
re illisuel faciendis uel sactis auteius gaudũuideretur. Sedeũ quo abipsis inse
ipsorequieuit & ipse quidem nũ quõ istarequi e caruit sednobiseã ꝑdem
septimũ ostendi&. Hinc&ia significans non ꝑcipire quemi suã nisia ꝑfactis.
cũ adeã intimandẽ non deputauitdiem nisiqui ꝑfectionẽ rerũomniũ
se quebatur: Nam qui semꝑest quietus tunc nobis requieuit cũ sere quieuisse

Expanded text:
sumus quam ipse, non ob aliud in illo sumus, nisi quia id osumus quam ipse, non ob aliud in illo sumus, nisi quia id operatur, et hoc est opus eius, quo continet omnia et quo eius sapientia pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter, per quam dispositionem in illo uiuimus et mouemur et sumus. unde conligitur, quod, si hoc opus suum rebus subtraxerit, pse autem nulli. quod ex ipso est, debeat, quod beatus est, se rebus, quas fecit, diligendo praeposuit, non sanctificans diem, quo ea facienda inchoauit, nec illum, quo ea perfecit, ne illis uel faciendis uel factis auctum eius gaudium uideretur, sed eum, quo ab ipsis in se ipso requieuit. et ipse quidem numquam ista requie caruit, sed nobis eam per diem septimum ostendit. hinc etiam significans non percipi requiem suam nisi a perfectis, cum ad eam intimandam non deputauit diem, nisi qui perfectionem rerum omnium sequebatur. nam qui semper est quietus, tunc nobis requieuit, cum se requieuisse
Abbreviated transcription (Latin):
aesscut operis continuationem acciperemus: Aliter autem cogto
intellegi cum ait us que nune: & illo scilic& quo cuncta cunicor¬
der& operatus est: & quods criptum est desapientia eius per¬
tingit a fine usque adsinem fartiter & disponit ominia sua¬
uiter. Dequa item scriptum est quod motus eius agilior cele¬
rior que sit omnibus motibus. satis apar& q &c te in tu
hunc ipsum in cõn parabilem & in effabilem & sipossit intelleg
s tabilem motum suum rebus eum praebere suauiter dispo¬
nendis quo utiq: substractosiab halc operatione cessauerit
eas continuo perituras: & illud quodait a postolus cum dm̃n
atheniensibus praedicaret. In illo uiuimus & mouemor &
sumus liquide cogitatum quãntum humanam ensual& ad¬
iuuat hanc sentiam quacredimus & dicimus dm̃ in his quȩ cr¬
auit indesinenter operari: Ne que enim tam quam sub
quod habeat insemet ipsouitam: Sed utique cuma liud

Expanded text:
cesse, ut operis continuationem acciperemus, aliter autem cogit cesse, ut operis continuationem acciperemus, aliter autem cogit intellegi, cum ait: usque nunc, ex illo scilicet, quo cuncta cum conderet operatus est. et quod scriptum est de sapientia eius: pertingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter, de qua item scriptum est, quod motus eius agilior celeriorque sit omnibus motibus: satis adparet recte intuentibus hunc ipsum inconparabilem et ineffabilem, et si possit intellegi, stabilem motum suum rebus eam praebere suauiter disponendis, quo utique subtracto, si ab hac operatione cessauerit, eas continuo perituras. et illud, quod ait apostolus, cum deum Atheniensibus praedicaret: in illo uiuimus et mouemur et sumus, liquide cogitatum, quantum humana mens ualet, adiuuat hanc sententiam, qua credimus et dicimus deum in his, quae creauit, indesinenter operari. neque enim taae habeat in semet ipsa.
Abbreviated transcription (Latin):
epsau tem us que nunc & ultra o perari eorundem generum
ministrationem quae tunc instituta sunt non ut ipso
altem dieseptim aͦ potentia eius acaeli & terrae omnium¬
uererum quas condiderat gubernationecessar&: Alio¬
uin continuo delaberentur : Creatoris nam que potenti
& omnipotentis atq omnia tenentis uirtus causa subsisten¬
di est omni creaturȩ: quae uirtus ab eis quae creata sunt regen dis
i ali quandocessar&simul & illorum cessar& s pecies omnis¬
uenatura concider&: Neque enim sicut structorediũ cũ
abri cauerit abscedit. atq: illo cessante atq abscȩ dente rat
pus eiussia mundus uelictuoculi stare pot erit : si ei dñ regi¬
inesii substraxerit: proinde & quod dñs ait pater meus us que nunc
operatur : Continuationem quandam operis eius que uniuersam
crȩaturam contin& atque administrat ostendit, Aliter
eium possit intellegisi dicer& & nunc operatur. ubi non efs&no¬

Expanded text:
eps autem usque nunc et ultra operari eorundem generum eps autem usque nunc et ultra operari eorundem generum administrationem, quae tunc instituta sunt, non ut ipso saltem die septimo potentia eius a caeli et terrae omniumque rerum quas condiderat gubernatione cessaret, alioquin continuo dilaberentur. creatoris namque potentia et omnipotentis atque omnitenentis uirtus causa subsistendi est omni creaturae: quae uirtus ab eis, quae creata sunt, regendis si aliquando cessaret, simul et illorum cessaret species omnisque natura concideret. neque enim, sicut structor aedium, cum fabricauerit, abscedit, atque illo cessante atque abscedente stat opus eius, ita mundus uel ictu oculi stare poterit, si ei deus regimen sui subtraxerit. Proinde et quod dominus ait: pater meus usque modo operatur, continuationem quandam operis eius, qua uniuersam creaturam continet atque administrat, ostendit. aliter enim posset intellegi, si diceret: et nunc operatur, ubi non esset ne
Abbreviated transcription (Latin):
iudeis fuisse praeceptum inumbra futuri quae sp̃ita lemre¬
quiem figurar& quam dr̃ exemplo huius qui&is suaefide¬
luit passus est &iam sepultura sua misterium confirma¬
uit: Ipse quippe die sabbati requieuit insepulchroeum que
totum diem habuit scãe cuiusdam uacationes posteaquam
sex todie id est parasceue. quamdicunt sextam sabbati con¬
suminauit omniao perasua: cum de illo quaescripta sunt in
pro crucis patibalo cõnplerentur: Nam & hoc uerbo usus
est quandoait: consummatum est: & inclinato capite tra¬
didit sp̃m: Quidergo mirum siistum ds̃ diem quo erat xp̃s
nsepultura qui eturus uolens &iam hoc modo praenunti¬
are ab o peribus suis inseptimo diere quieuit : Ee inceps
ꝓperaturus ordinem saeculorum. ut & illud uerum dicere¬
cur. pater meus us quenunco peratur : Potest & iam
⁊ tellegidm̃ requi euisse a condendis generibur craeatu¬
atqui ultraiam non condidit aliquagen eranoua: De in¬

Expanded text:
Iudaeis fuisse praeceptum in umbra futuri, quae spiritalem reIudaeis fuisse praeceptum in umbra futuri, quae spiritalem requiem figuraret, quam deus exemplo huius quietis suae fideluit passus est, etiam sepultura sua mysterium confirmauit. ipso quippe die sabbati requieuit in sepulcro eumque totum diem habuit sanctae cuiusdam uacationis, posteaquam sexto die, id est parasceue, quam dicunt sextam sabbati, consummauit omnia opera sua, cum de illo quae scripta sunt in ipso crucis patibulo conplerentur. nam et hoc uerbo usus est quando ait: consummatum est; et inclinato capite tradidit spiritum. quid ergo mirum, si deus istum diem, quo erat Christus in sepultura quieturus, uolens etiam hoc modo praenuntiare ab operibus suis in uno die requieuit, deinceps operaturus ordinem saeculorum, ut et illud uerum diceretur: pater meus usque nunc operatur? Potest etiam intellegi deum requieuisse a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera noua, deinc
Abbreviated transcription (Latin):
dente ipso adepturi sumus sed ipsius primitus intellegere debe¬
mus qua in septimo die requieuit consummatis operibus. ut pri¬
us omnia quae scripta sunt facta monstrentur. & de inde
sio pusest &iam aliquid significasse docerentur: Rectequip¬
pedicitur sicut dĩ post opera sua bonare quie uitta & nos post
opera nostra bonarequieturos. gedobhoc&iam recte flagitatur
ut quem admodum disputatum est deo peribus dĩ quae ipsius
esse satis apparent: itaderequie dĩ satis disseratur quae propri¬
e ipsius de monstretur: Qua propteriustissimaratione cõnpel¬
limurind agar esiu aleamus atque eloqui. quomodoutrum
ipseperquem facta sunt inia : aterm eus us que nunc pe¬
ratur &ego operor : Ei senin hoc res pondit qui propter requi¬
em dĩ scripturae huius auctoritatẽ anti quitus commenda¬
tam sabbatum ab eo non obseruari quae rebantur: &
dici quidem probabiliter potest obseruandum sabbatum

Expanded text:
dente ipso adepturi sumus, sed ipsius primitus intellegere debedente ipso adepturi sumus, sed ipsius primitus intellegere debemus, qua in septimo die requieuit consummatis operibus, ut prius omnia, quae scripta sunt, facta monstrentur et deinde, si opus est, etiam aliquid significasse doceantur. recte quippe dicitur, sicut deus post opera sua bona requieuit, ita et nos post opera nostra bona requieturos: sed ob hoc etiam recte flagitatur. ut, quemadmodum disputatum est de operibus dei, quae ipsius esse satis adparet, ita de requie dei satis disseratur, quae proprie ipsius demonstratur. Quapropter iustissima ratione conpellimur indagare, si ualeamus, atque eloqui, quomodo utrumipse. per quem facta sunt omnia. pater meus usque modo operatur, et ego operor. eis enim hoc respondit, qui propter requiem dei scripturae huius auctoritate antiquitus commendatam sabbatum ab eo non obseruari querebantur. et dici quidem probabiliter potest obseruandum sabbatum
Abbreviated transcription (Latin):
lo cognitos dicer&. cum eis cognoscendõ se prestitit : & uerbum
corrige re quasi hoc minus rate dixerit quod pro priedixe¬
rat: quamsinerẽ ut hoc sibi arrogarent sepotuisse quod eis
posse illedo nauerat: Hicergo intell&tus. in eo quod positum
est requieuis sedm̃ ab omnibus operibus suis quȩ fecitbona
ualde quia iprenos fecitrequiescerecum bonao pera fe¬
quonam iodo & ipsere quiescere potuerit : quam uis re¬
quies sua nobis insinuata sperare ad monuerit . inserequiẽ
nostram futuram: Sicut enim ips ecaelum & terram
fecit& ea quae in eis. & omnia sextodie consummauit. n& ine
aliquid dicipotest noscreasse illodonante utcrearemus.
&ideo dictum esse consummauit ds̃ indie sexto opera sua quae
fecit Quiaut a nob is consummarentur ipre praestitit : ꝗta
& quod dictum est. ꝑequieuit ds̃ dieseptimo ab omnibus operi¬
bus suis quae fecit Non utique nos tramrequiem quam conce¬

Expanded text:
lo cognitos diceret, cum eis cognoscendum se praestitit, et uerbum lo cognitos diceret, cum eis cognoscendum se praestitit, et uerbum corrigere, quasi hoc minus recte dixerit, quod proprie dixerat, quam sinere, ut hoc sibi adrogarent se potuisse, quod eis posse ille donauerat. Hic ergo intellectus in eo, quod posest requievisse Deum ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, quia ipse nos facit requiescere, cum bona opera fequonammodo et ipse requiescere potuerit; quamvis requie sua nobis insinuata, sperare admonuerit in se requiem nostram futuram. Sicut enim ipse fecit coelum et terram, et ea quae in eis sunt, et omnia sexto die consummavit; nec in eis aliquid dici potest nos creasse, illo donante ut crearemus, et ideo dictum esse, Consummavit Deus in die sexto opera sua quae fecit, quia ut a nobis consummarentur ipse praestitit: ita et quod dictum est: requieuit deus in die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit, non utique nostram requiem. quam conce
Abbreviated transcription (Latin):
habitat ut eos in pleat caritate. Quanecesseestut :
pmines extempore gaudeatit profetufidelium & bonis ope¬
ibus. &ide onecesse est &iam contristentur lapsuuel p&¬
atis eorum dequorumfide acpi&ate gaudebant. Quae trii¬
itia laudabilis est quiauenit & dil&tione quamsp̃s sc̃sin
tunt ut eorum factis contristentur sc̃i: Non obaliudnisi quia
pm scm habent: quodo notam bonisunt : ut eos. malimestificent:
Hi maxime quos bonos fuissesiuenouerant siuecrediderant :¬
quae profecto tristitia non solum non culpandauerum &iam
precipue laudanda ac praedicanda est: hoc genere lacutionis
ursus idemapostolus mirabiliter usus est ubiait : Nunc
autem cognoscente dm̃ ĩmmo cognitiestis adõ: Neque enimtunc
cogouerat eos dẽ prae cognitos ui delic& ante constitutionẽ
mundi Sed quia tuncipse eum illius munere non suomerito
uel facultate cegno uerunt : maluit trdpice loqui ut tunc abil¬

Expanded text:
habitat, ut eos inpleat caritate, qua necesse est, ut habitat, ut eos inpleat caritate, qua necesse est, ut mines ex tempore gaudeant prouectu fidelium et bonis operibus, et ideo necesse est etiam contristentur lapsu uel peccatis eorum, de quorum fide ac pietate gaudebant — quae tristitia laudabilis est, quia uenit ex dilectione, quam spiritus sgunt, ut eorum factis contristentur sancti, non ob aliud, nisi quia spiritum sanctum habent: quo dono tam boni sunt, ut eos mali maestificent, hi maxime, quos bonos fuisse siue nouerquae profecto tristitia non solum non culpanda, uerum etiam praecipue laudanda ac praedicanda est. Hoc genere locutionis rursum idem apostolus mirabiliter • usus est, ubi ait: nunc autem cognoscentes deum, immo cogniti a deo. neque enim tunc eos cognouerat deus, praecognitos uidelicet ante constitutionem mundi; sed quia tunc eum ipsi illius munere. non suo merito uel facultate cognouerant, maluit tropice loqui, ut tunc ab il
Abbreviated transcription (Latin):
mus : Hoc quidem recte intellegimus: quia & aeter num est.¬
& non magnae intentiones in dig&ui deamus it adici requiesce¬
re dm̃ cum re quiescere nos facit: sicut dicitur cognoscere:
cum e ffgcit ut cognoscamus: Neque enim ds̃ temporalite
cognoscit : quod ante non nouerat : & tamendicit abrahae
nunc cognoui quoniam times dm̃ : Ubi quid aliud accipimu
nisinunc feci ut cognosceretur: His locutionum modis ea
quae non accȩdunt dõ tam quam illi accedant loquimur eum
facere agnoscimus ut nobis accedant: ea quae dumtaxat
qua el audabilia sunt & ha& quantum scripturarum usus
admittit: Neque enim temere nosa liquid talededõ dice¬
re debemus quod in scriptura eius non legimus : Ex hoc locu¬
tionis modo arbi trordictum illuda postolicumnolite con¬
tristare sp̃m sc̃m dĩ in quo signatiestis in diẽ redemptio¬
stantia contristaripotest: cum habeat a& ernam atq:
in conmutabilem beatitu dinem magis quesit ipsa
& erna eun cõnmotabilis beatitudo : Sed quiaita in sc̃is

Expanded text:
mus. Hoc quidem recte intellegimus, quia et uerum est et non magnae intentionis indiget, ut uideamus ita dici requiescere deum, cum requiescere nos facit, sicut dicitur cognoscere, cum efficit, ut cognoscamus. neque enim deus temporaliter cognoscit, quod ante non nouerat, et tamen dicit Abrahae: nunc cognoui, quoniam times deum: ubi quid aliud accipimus, nisi: nunc feci, ut cognosceres? his locutionum modis. cum ea, quae non accidunt deo, tamquam illi accidant loquimur, eum facere agnoscimus, ut nobis accidant, ea dumtaxat, quae laudabilia sunt, et haec quantum scripturarum usus admittit. neque enim temere nos aliquid de deo tale dicere debemus, quod in scriptura eius non legimus. Ex hoc locutionis modo arbitror dictum illud ab apostolo: nolite contristare spiritum sanctum dei, in quo signati estis in die redemtiostantia contristari potest, cum habeat aeternam atque incommutabilem beatitudinem magisque sit ipsa aeterna incommutabilis beatitudo. sed quia ita in sanctis
Abbreviated transcription (Latin):
cis notam esse quam nobis: illis enim primor dialiter ut i tadis
ul originaliter sicuteam ds̃ primitus condidit. & posteam
conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid
amplius : nobis autem secundum rerum omnium conditarũ

Expanded text:
eis notam esse quam nobis: illis enim primordialiter, ut ita dicam. eis notam esse quam nobis: illis enim primordialiter, ut ita dicam. uel originaliter, sicut eam deus primitus condidit et post eam conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid amplius, nobis autem secundum rerum antea conditaru
Abbreviated transcription (Latin):
sed& tera: prue sertimquia & ipsa uerba dĩ sicschabent:
qon enim ait: germinent semina in terra herbam feni &
lignum fruc tuosum: Sedait: germin& terra herbam feni
seminans semen: ut semen &erba. non herbam insinii ar&
& semine: & sic est factum: produxit terra: id est prius sc
est factum in cognitione dici illius: & produxit terraiã
ergo antequam essent suꝑ terram & antequam &orirent
quasi cis aliud fuerit fieri cumcaelo & terra quando factus
estdiesille inusitatus at quȩ in cognitus nobis quemdi primã
hos dies quoscircuitus solis facit per temporum mor sitini
cuique genere ad cõnmodatas: quod siita est dies que illa so¬
ti&as at que unitas super celes tium angelorum atque uir¬
tutum est procul clubio longealiter nota est angelis crea¬
tura dĩ ali ternobis: Excepto quod eam in uerbodi nouerunti
ꝑ quod facta sunt omnia &iam inseipsa dico Lion gealiter

Expanded text:
sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaret ex semine. et sic est factum. et produxit terra, id est: prius sic est factum in cognitione illius diei, et produxit terra. iaergo, antequam essent super terram et antequam exorerentur? quasi eis aliud fuerit fieri cum caelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum dhos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi adcommodatas? quod si ita est diesque ille societas atque unitas supercaelestium angelorum atque uirtutum est, procul dubio longe aliter nota est angelis creatura dei, aliter nobis; excepto, quod eam in uerbo dei nouerunt, per quod facta sunt omnia, etiam in se ipsa dico longe aliter
Abbreviated transcription (Latin):
it que explicent incrementa & species suas pernumeros tempo¬
rum: Sed ista semina quae uidemusiam suꝑ terram : iam exor¬
ta sunt: an non erant superterram sed in fraterram : Exi deo
inte quam &or ta sunt facta sunt: quiatunc exor tasunt cum
semina germinarunt: & accessu increnentorum in auraseru¬
perunt: quod ꝑmoras temporum nunc sieri uidẽmus suo cui¬
iue genere distributa: Num ergo semina tunc facta sunt
tum factus est dies & in ipsis eratomne uirideagri &omne fenũ.
nondum easpecie qua sunt suꝑ terramiam gorta. sedea ui
qua sunt in rationibus seminum: Trgo semina primum ter¬
ra produxit : sed nonita scriptura loquebatur cum dice¬
Secundum genus & secundum similitudinem: & lignum
fructuosum faciens fructum. cuius semensium insecundũ
genus super terram: hisenim uerbis magis appar& semina
es se orta &erbis & lignis: non autemilla ex seminibus

Expanded text:
atque explicent incrementa et species suas per numeros tempoatque explicent incrementa et species suas per numeros temporum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram sunt, iam exorta sunt. an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt, cum semina germinarunt et accessu incrementorum in auras eruperunt, quod per moras temporum nunc fieri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus seminum? semina ergo primum terra produxit? sed non ita scriptura loquebatur, cum dicesecundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in\' se secundum genus super terram. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus,
Abbreviated transcription (Latin):
dit: Quid ergo dicemus : an quo ł nulli potͦuerunt
in ipso uerbo dĩ inquofacta suntomnia. antequam exori¬
rentur in terra: sedsi hocmodo facta sunt non cum fac¬
tus estdies sed ante qũa fier& dies facta sunt: Aperte au¬
tem soripturadicit: Cum factus est cues: fecit ds̃caelum
& terrant xomne uiridea gri antequam ess& n per terrã.
& onine senum agriante quam cor dr&ur: Siergocie
factus estdies. non utique anequam si cr&dies : Ac ꝑ hoc
nen in uerbo quod patricoe terram est antequam dies.
ante quam om̃nino aliquid fier&: sedcum factus est dies
Nam illa quece in uerbodĩ ante omnem creaturã sunt.
au qut̃ facta sunt cumfactus. est dies. sicut scripta¬
rae uerba declarant: sed tamen antequam essent super t̃rã.
& antequam & orirentur. quod deuiridibus & seno a gridietũ est :
ubiergo anin ipsa terrae semina causaliter &rationabiliter facta
inquibus iam sunt omnia ante quam euoluant quae facta sunt

Expanded text:
dit. 8. Quid ergo dicemus? An quod nonnulli putaverunt, dit. 8. Quid ergo dicemus? An quod nonnulli putaverunt, in ipso Verbo Dei facta omnia, antequam exorirentur in terra? Sed si hoc modo facta sunt, non cum factus est dies, sed antequam fieret dies, facta sunt: aperte autem Scriptura dicit, Cum factus est dies, ne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur. si ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies, ac per hoc non in uerbo, quod patri coaeternum est, antequam dies, antequam omnino aliquid fieret, sed cum factus est dies. nam illa, quae in uerbo dei ante omnem creaturam sunt, a sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et antequam exorerentur: quod de uiridibus et feno agri dictum est. Ubi ergo? an in ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo
Abbreviated transcription (Latin):
hendas: Siautem nondum possis. haec relinquas conspi¬
cienda ualentibus ⁊uautem cum scriptura non de se¬
rente in sirmitatemtuam & materno in cessu tecum¬
n tardius ambulante proficias: Quae sidoquitur ut al¬
citudine superbos inrideat profunditate attentosterre¬
atucritate magnos pascat affabilitate paruulos nutri¬
at: quid sibi ergo uult &iam quod sequitur: namita sermo
contexitur: Cum factus est dies: fecit ds̃ caelum & ter
ram & omnia uiridia agrian᷑ quam essent superterram :
&omne fenum agri antequam & or tumest: quid est hoc:
non ne quae rendum est ubiea feccritante quani essent suꝑ
terram. & antequam xorta sunt: quis enim non prodiui¬
us creder& tunc e adm fecissecum & orta sunt non ante¬
quam xcor tasunt nisi admoner&ur hoc diui no eloquio
ista dm̃ ante fecisse quam ex orirent᷑. uit siubi facta sunt
inuenire non possit : eredat tamen ante facta quam &or¬
Quis quis huic scripturaae pie credit: impie quippenonore¬

Expanded text:
hendas, si autem nondum possis, haec relinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proficias, quae sic loquitur, ut altitudine superbos inrideat, profunditate adtentos terrueritate magnos pascat, affabilitate paruulos nutriat. Quid sibi ergo uult etiam quod sequitur? nam ita sermo contexitur: cum factram et omne viride agri antequam esset super terram, et omne fenum agri antequam exortum est. Fecit nonne quaerendum est, ubi ea fecerit, antequam essent super terram et antequam exorta sunt? quis enim non procliuius crederet tunc ea deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt, nisi admoneretur hoc diuino eloquio ista deum ante fecisse, quam exorerentur, ut, si ubi facta sint inuenire non possit, quisquis huic Scripturae pie credit; impie quippe non cre
Abbreviated transcription (Latin):
corpus adhuchabebant. sed tamen spiritaliter interius uiuebant :
Penouati scilic& in agnitionẽdĩ secundumima ginem eius quicre auit eos
nos quantum opinor adiuuit, Namcum quidam ehoc uerbo ere ds¬
aes int aliquid es e animam deipsa substantiadi idesteu̾is dem natue
cuius ille est  hocideo putantes quicum homo si felat aliquia de seiꝑso
eiit inflata: Hinc potius admonendi sumus hanc inimicam fiddei
catholicȩ ixprobare sententiam. Nosenim credimus dinaturam
atq substantiam quae lutrinitate cieditur amultis intellegitur
apaucis ommino esse in commutabilem: porroautem animas

Expanded text:
corpus adhuc habebant, sed tamen spiritaliter interius uiuebant, corpus adhuc habebant, sed tamen spiritaliter interius uiuebant, renouati scilicet in agnitionem dei secundum imaginem eius. qui creauit eosnos, quantum opinor, adiuuit. Nam cum quidam ex hoc uerbo crediderint aliquid esse animam de ipsa substantia dei, id est eiusdem naturae, cuius ille est, hoc ideo putantes, quia cum homo sufflat, aliquid de se ipso eicit in flatu, hinc potius admonendi sumus hanc. inimicam fidei catholicae reprobare sententiam. nos enim credimus dei naturam atque substantiam, quae in trinitate creditur a multis, intellegitur a paucis, omnino esse incommutabilem. porro autem anima
Abbreviated transcription (Latin):
undelapsus est. auts indumentum corporalis in mortalitatis Significat.¬
&iam hanc ille sic ami sit cum propter peccatum adeã peruenire non po¬
tuit: Diciturenim & ami sisse uxorem &am sis sehonorem: quispera¬
tum non acceperit. illo a quosperabat offenso: Secundumer go hanc sen¬
tentiam corpus animale habuit adam non tantum ante paradisumn
sed ĩam in paradiso constitutus : Quamuis in interiore homine fuerit
spiritalis secundum imaginem eius qui creauit eum : quod ami sit peccan do
meruitque &iam corporis mortem: qui non peccando merer&ur & in
corpus spiritale commutationem : Nam & sinterius animali teruix̃ :
non posumus dicere ad hoc ipsum renouari: quibus enim dicitur:
Renouamini spũ mentis urãe:. Hoc eisdicitur. ut spĩtales fiant :
quod siille nec in ipsamente fuit quomodo nosrenouamur adidquod
hominum quam fuit: a postoli autem & omnes iusti animale utique

Expanded text:
unde lapsus est, aut, si indumentum corporalis inmortalitatis significat, etunde lapsus est, aut, si indumentum corporalis inmortalitatis significat, etiam hanc ille sic amisit, cum propter peccatum ad eam peruenire non potuit. dicitur enim et amisisse uxorem et amisisse honorem, qui speratum non acceperit illo, a quo sperabat, offenso. Secundum hanc ergo sententiam corpus animale habuit Adam non tantum ante paradisum, sed iam in paradiso constitutus, quamuis in interiore homine fuerit spiritalis secundum imaginem eius, qui creauit eum: quod amisit peccando meruitque etiam corporis mortem, qui non peccando mereretur et in corpus spiritale commutationem. nam si et interius animaliter uixit, non possumus dici ad hoc ipsius renouari. quibus enim dicitur: renouamini spiritu mentis uestrae, hoc eis dicitur, ut spiritales fiant: quod si ille nec in ipsa mente fuit, quomodo nos renouamur ad id, quod homo numquam fuit? apostoli autem et omnes iusti animale utique
Abbreviated transcription (Latin):
ro: siconatum meum ds̃ adiuuerit. sequentiuolumine
expli care con abor
mentis urẽ &induite hominem nouum qui secundum dm̃ creatus est in iufti¬
tia & scĩtate & ueritate: Ecce quod perdidit adamperpeccatum: in hoe
ergorenouamur secundum id quoda misit adam id est secundum spm̃ men¬
tis nrȩ secundum adutem corpus seminatur animale & surge& sp̃itale In me¬
lius reno uebimur: quod nandum fuit ad am item apostolus dicit: expolian¬
tes uos ueterem hominem cum actibus eius induite nouum qui renouatur ag
nitionemdĩ secundum i maginem eius quicreauit eum: Hanc imaginem in
spiritumentis in pres samperdidit addm ꝑropeccatõ. quamrecipimus per
grati am iustitiae. non spĩtale atque in mortale corpus in quo ille nondũ
fuit & in quo erunt om̃s sc̃ resur gentes a mortuis: Hocenim praemiũ
est illius meriti quod ami sit: proin de illa stolaprima autipsa iustitia est

Expanded text:
ro, si conatum meum dominus adiuuerit, sequenti uolumine ro, si conatum meum dominus adiuuerit, sequenti uolumine explicare curabo. et induite nouum hominem, eum, qui secundum deum creatus est in iustitia et sanctitate ueritatis. ecce, quod perdidit Adam per peccatum! In hoc ergo renouamur secundum id, quod amisit Adam, id est secundum spiritum mentis nostrae; secundum autem corpus, quod seminatur animale et surget spiritale, in melius renouabimur, quod nondum fuit Adam. Dicit item apostolus: expoliantes uos ueterem hominem cum actibus eius induite nouum, qui renouatur in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum. hanc imaginem in spiritu mentis inpressam perdidit Adam per peccatum, quam recipimus per gratiam iustitiae, non spiritale atque inmortale corpus, in quo ille nondum fuit, et in quo erunt omnes sancti resurgentes a mortuis; hoc enim praemium est illius meriti, quod amisit. proinde illa stola prima aut ipsa iustitia est,
Abbreviated transcription (Latin):
quispiritaler estis instruite huius modi inspũ lenitatis. intendentei ꝓsum
ne e t tutemteris: hoc dixi n ecinquam in posibile uideatur quod pecca¬
uitadam sis piritaliserat mentequamuis animalis ess&& corpore: que
cum ita sint: nihil tamen adhuc praepro pe reconfirmamus sed expecta¬
muspotius utrum &iam cerascriptura Hunc intellectum non in¬
pediat: Sequitur enim questiode anima ualde difficilis. inqua
multilaborauerunt. nobis que ubi laboremus reliquerunt:
Siueenim quia non omnium omnia legerepotui quidehacre secun¬
dum scripturdrum nostraarum ueritatem ad aliquid liqui dummi¬
nimeque dubium peruenire potuerunt
Ciue qui atanta quaestio est ut &iam qufã ueraciter soluunt
non facile intellegantur atalibus qualis ipsesum: fateor
Neminẽmihi ad huc persu a sisse quodsic habeam deanima.
ut nihil amplius quaerendum putem: utrum autem nunc certum
aliquid inuenturussum. & difiniturus ignoro: quod autẽ potue¬

Expanded text:
qui spiritales estis, instruite huiusmodi in spiritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris. hoc dixit ne cuiquam inpossibile uideatur, quod peccauit Adam, si spiritalis erat mente, quamuis animalis esset corpore. quae cum ita sint, nihil tamen adhuc praepropere confirmamus, sed expectamus potius, utrum etiam cetera scriptura hunc intellectum non inpediat. Sequitur enim quaestio de anima ualde difficilis, in qua multi laborauerunt nobisque, ubi laboremus, reliquerunt. siue enim quia non omnium omnia legere potui, qui de hac re secundum scripturarum nostrarum ueritatem ad aliquid liquidum minimeque dubium peruenire potuerunt, siue quia tanta quaestio est, ut etiam qui eam ueraciter soluunt non facile intellegantur a talibus, qualis ipse sum, fateor neminem mihi adhuc persuasisse, quod sic habeam de anima, ut nihil amplius quaerendum putem. utrum autem nunc certum aliquid inuenturus sim et definiturus, ignoro. quod autem potue
Abbreviated transcription (Latin):
accelum & terram commemorasse quomodo facta sun¬
rqcum factus est dies: de indecum dictum ess&r: F. ecit ds̃cae¬
lum & terram: Ad ditum est: omnauride agriquae certe
manifestum est tertiadie facta: unde liquidius appar&
eundem illum esse unumdiem quẽ rfecit ds. quor epetito

Expanded text:
caelum et terram commemorasse, quomodo facta suncaelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum esset: fecit deus caelum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse unum diem, quem fecit deus, quo repetito
Abbreviated transcription (Latin):
contentioso & tor queat aliũ Intellectumesse ñ posse:
Gi enimita es s& interpositum ut dicer&ur. hic est liber
ercaturae cueli & terrae factus est dies. ꝥecit ds̃ cace¬
lum & terram: Quis quam forte arbitraretur librũ
creaturae caeli&ter rae sic appellatum: Quomodo ap¬
pellatum est. In principio fecit dĩ caelum & terrami
nte conditum diem. Ac de inde sub iunctum factus est
hes: sicut ibi postea narratum est quod ds̃ fecerit diem:
de continuorur sus dictum. fecit ds̃ cuelum & t̃rã:
sm quam sciã quem ad modum haec facta sunt post con¬
ditumdiem: Sed quia ita interpositum est ut dicer&ur
tum factus est dies: siuc hoc superioribus uerbis conecta
it sit una sententia. hic est liber creaturue cueli&ter¬
ue cum factus est dies. Siue instrioribus ut . idem hoc
nodo sit plenasententia cumfactus est dies ÷ ecit dscue¬
lum & terram: Procul dubio cogiteum modo seintellegi

Expanded text:
contentioso extorqueat alium intellectum esse non posse. contentioso extorqueat alium intellectum esse non posse. si enim ita esset interpositum, ut diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus est dies, fecit deus caelum et terram, quisquam forte arbitraretur librum creaturae caeli et terrae sic appellatum, quomodo appellatum est: in principio fecit deus caelum et terram ante conditum diem, ac deinde subiunctum: factus est dies, sicut ibi postea narratum est, quod deus fecerit diem : inde continuo rursum dictum: fecit deus caelum et terram, tamquam sic iam, quemadmodum haec facta sunt post conditum diem. sed quia ita interpositum est, ut diceretur: cum factus est dies. siue hoc superioribus uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi
Abbreviated transcription (Latin):
uocauit cumomnibus quaae in illo sunt: Et caterra quae
imabisso in unum obtin& locum cum omnibus quae
Se quitur enim & adiungit: Fccit ds̃ caelum
ram : ut caeli & terrae nomine & praemisso ante
factum diem commemorar& & rep&itocum cõnme¬
rass& non sinat suspicari It a stnunc caelum & terra
ninas s&e sicut in principio Ante quam ess& creatus die
cenim uerba contexuit. hic est liber creaturae caela
& terrae cũ factus est dies. F. ecit ds̃ caelum & terrams
ut si quis quam uellet sic intellegere quod superius positũ es
Ziber creaturae caeli & terrae. quem admodum dictũ
In principio fecit ds̃ caelum & terram prius quam cond
r& diem. Quia prius & hic commemorata sunt cuelum
& terra & postea factus dies: Corrigatur consequentil
uerbis. quia & post cõnmemoratum factum diem. Rursus
cceli & terrae nomen adiunctum est: Qũa quã & hoc
quod positum est .cũ & sicadiunc tum factus est dies: c̃uiui

Expanded text:
uocauit, cum omnibus, quae in illo sunt, et ea terra, quae uocauit, cum omnibus, quae in illo sunt, et ea terra, quae cum abysso imum obtinebat locum, cum omnibus, quaesequitur enim et adiungit: fecit deus caelum et terram, ut caeli et terrae nomine et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repetito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam esset creatus dies. sic enim uerba contexuit: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, ut, si quisquam uelit sic intellegere, quod superius positum est: liber creaturae caeli et terrae, quemadmodum dictum est: in principio fecit deus caelum et teeret diem, quia prius et hic commemorata sunt coelum et terra, et postea factus duerbis, quia et post commemoratum factum diem rursus caeli et terrae nomen adiunctum est. Quamquam et hoc, quod positum est "cum" et sic adiunctum, factus est dies, cuiuis
Abbreviated transcription (Latin):
nfertopericius ercaturae uel facturae cueli &ter¬
rae cum factus est dies: Ne que enim quisque dicturus:
eccelum & terram hic ita conmemorata: Sicut dictum
trat ante quam conditus in sinuar&ur dics. Ix princi¬
pio fccit ds caclum & terram: Illud enim si eomodo intel¬
egitur ut aliquid ds̃ facer& sine die prius quam facer&
diem: quaratione id possit accipis uoloco dixi quod
dicen dum putaui: nulli inter cludens melius in telle¬
gendilicentiam: Nuncautem hic est in quid liber erea¬
curue caeli & terraȩ cum factus est dies:satis uto¬
pinor osten densnontahicse cõnmemoras se cuelum &t̃
ram sicut in principio ante quamfier& dies. cumtene¬
orce essent suꝑ abyssum: Sed quomodo factum est
caelũ & terra cũ factus est dies:idestiam forma¬
tis atque distinctis par tibus & gencribus rerum:
qiuibus uniuersa creatura disposita at que cõnpositaredd
hanc speciem quae mundis uocatur: Illud hic ergo caeli
cummemoratum est quod cum creass& ds̃ firmamentum

Expanded text:
est liber creaturae uel facturae caeli et terrae, cum factus est dies. neque enim quisque dicturus est caelum et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in principio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicendum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, inquit, liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicut in principio, antequam fieret dies, cum tenebrae essent super abyssum, sed quomodo factum est caelum et terra, cum factus est dies, id est iam formatis atque distinctis partibus et generibus rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciem, quae mundus uocatur. Illud hic ergo caelum commemoratum est, quod cum creasset deus firmamentum
Abbreviated transcription (Latin):
do credere potuerit quodꝑserpentẽ dictũ ẽ. ideo dm̃ ꝓibusse nefruetuilius lignius
cerentur quia fhebateos fecissent futurus eos ut de os prspter dinus centiã bom
& malitam quã hoc tã quã bonã creaturȩ succe creatur inuiderit : mirũsi hoconi

Expanded text:
tuerit, quod per serpentem dictum est, ideo deum prohibuisse, ne fructu ligni illius uescerentur, quia sciebat eos, si fecissent, futuros ut deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantum bonum creaturae suae creator inuiderit . hoc mirum si homo
Abbreviated transcription (Latin):
te facienda uidebatur: cuius cognitiones qua sidecolor species uesperã
aciebat: Nonitaq iam forma ipsius operis & terminis uespera & alte¬
iusoperis in itiũmane in hacrerũ conditarũ narratione deb& intellegi.
uecogamur contra scripturã dicere praeter sexdies conditã diei septimi
creaturã aut ipsũdiem UII. nullã essecreaturã sed dies ille quẽ f&citdñ s per

Expanded text:
te facienda uidebatur, cuius cognitionis quasi decolor species uesperam faciebat. non itaque iam forma ipsius operis dies et terminus uespera et alteriune cogamur contra Scripturam dicere, praeter sex dies conditam diei septimi creaturam, aut ipsum diem septimum nullam esse creaturam: sed dies ille quem fecit Deus, per
Abbreviated transcription (Latin):
entes apes &iã formicas quedicamus propter ꝑ era .u: lut em. tantia
sapientiã quã quã iste serpens non in: a. u nalianimasua sed alieno iam spũ
dẽdiabolicoposs& sapientis simusdic omnũ bestiarũ : Sam lib&
enĩ prxuaricatores angeli desuꝑ ns sedeb: sue pr uersitatis & suꝑbiȩ
merito deictisi nt : natura tamen excellentiores su bitii  bn

Expanded text:
entes apes etiam formicasque dicamus, propter opera velut imitantia entes apes etiam formicasque dicamus, propter opera velut imitantia sapientiam. Quanquam iste serpens non irrationali anima sua, sed alieno jam spiritu, id est diabolico, posset sapientissimus dici omnium bestiarum. Quantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae perversitatis et superbiae merito dejecti sint, natura tamen excellentiores sunt omn