comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
unc de illa parte ratioĩs tia¬
ad qͣm pertinet scientia idest
cognitio rerum temꝑalium atq mu¬
tabiliũ nouandis uite huiꝰ actionib
necessaria. susceptam . ⁊sideratõem qͣn¬
tum dñs adiuuat ꝑagamus. Sicut
eĩ in illo manifesto conugio duoꝵ
hoĩm qui pͥmi fcĩ sunt non mandu¬
cauit serpens de arbore uetrta s tm̃¬
mͦ manducandũ ꝑsuasit. mulr aũt
nõ manducauit sola s uiro suo dedit
et simul manducauer̃t. qͣmuis cũ ser¬
pente sola locuta et ab eo sola seducta
sit: ita et in hoc ꝙ etiã in hoĩe uno ge¬
rit᷑ et dinoscitur occulto quodã secreto¬
q coniugio carnalis uelut ita dicam
qui in corꝑis sensus intenditur sensu¬
alis animi motus qui nobis petorib¬
qz cõmunis est seclusus est aratione
sapĩe. Sensu quippe corꝑis. corꝑalia
sentiunt᷑: et̾na uero et in cõmittabi¬
lia spiritalia ratione sapĩe intellegy¬
tur. Rationi aũt scientie appetitus
uicinus est q̃n quidẽ de ipsis corꝑa¬

Expanded text:
unc de illa parte rationis ad quam pertinet scientia, id est, cognitio rerum temporalium atque mutabilium navandis vitae hujus actionibus necessaria, susceptam considerationem, quantum Dominus adjuvat, peragamus. Sicut enim in illo manifesto conjugio duorum hominum qui primi facti sunt, non manducavit serpens de arbore vetita, sed tantummodo manducandum persuasit: mulier autem non manducavit sola, sed viro suo dedit, et simul manducaverunt; quamvis cum serpente sola locuta, et ab eo sola seducta sit : ita et in hoc quod etiam in homine uno geritur et dignoscitur, occulto quodam secretoque conjugio carnalis, vel, ut ita dicam, qui in corporis sensus intenditur, sensualis animae motus, qui nobis pecoribusque communis est, seclusus est a ratione sapientiae. Sensu quippe corporis corporalia sentiuntur: aeterna vero et incommutabilia spiritualia ratione sapientiae intelliguntur. Rationi autem scientiae appetitus vicinus est: quandoquidem de ipsis corpora
Abbreviated transcription (Latin):
di eĩ laciore consuetudine: utraq
sap̃ia utraq scientia dici potest. Nul
lomͦ tñ scriptũ eẽt apud apłm: alii
datur sermo sapĩe alii sermo scien¬
tie: nͥ et ꝓprie singulis nominib hec
singula uocarentur: de quoꝵ distĩc¬

Expanded text:
di enim latiore consuetudine, utraque di enim latiore consuetudine, utraque sapientia, utraque scientia dici potest. Nullo modo tamen scriptum esset apud Apostolum, Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae; nisi et proprie singulis nominibus haec singula vocarentur, de quo
Abbreviated transcription (Latin):
atore idest sũ homine xp̃o phylosopha¬
ti sunt. ꝙ nec uenturũ ꝓphetis nec ueniˢᷤ¬
se aplĩs credider̃t: u̾itatem detinuert̃
sicut de illis dc̃m est in iniquitate. Nõ
potuer̾t enĩ in his rerum infimis con¬
sitriti nͥ querere aliqua media ꝑ que
ad illa que intellex̾ant sublimia ꝑ¬
uenirent. atq ita in deceptores demo¬
nes incider̃t: ꝑ qͦs fcm est ut ĩmutta¬
rent głam incorruptibilis dei in si¬
militudinẽ imaginis corruptibił
hoĩs et uolucrũ et quadrupedum et ser-¬
pentiũ. In talib enĩ formis: etiã ido
b inserit. ip̃e de sempit̾nis exhibet
u̾itatem. ꝑ ip̃m pergimꝰ. ad ip̃m ten¬
dimus. ꝑ scientiam ad sapĩam: ab u
quo sunt om̃s thesauri sapĩe et sciẽ¬
tie absconditi. S ñc̃ de scientia loqͥ¬
mur: post de sapĩa qnͣtum ip̃e dona¬
uerit locuturi. Nec ista duo sie acci¬
piamꝰ quasi ñ liceat dicere uel istam
sapiam q̃ in reb humanis est: uel il¬
lam scientiã que indiuinis. Lo qñ¬

Expanded text:
est, sine homine Christo philosophati sunt, quem nec venturum Prophetis, nec venisse Apostolis crediderunt, veritatem detinuerunt, sicut de illis dictum est, in iniquitate. Non potuerunt enim in his rerum infimis constituti, nisi quaerere aliqua media per quae ad illa quae intellexerant sublimia pervenirent: atque ita in deceptores daemones inciderunt, per quos factum est ut immutarent gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et volucrum et quadrupedum et serpentium . In talibus enim formis etiam idolbus inserit, ipse de sempiternis exhibet veritatem. Per ipsum pergimus ad ipsum, tendimus per scientiam ad sapientiam: abquo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Sed nunc de scientia loquimur, post de sapientia, quantum ipse donaverit, locuturi. Nec ista duo sic accipiamus, quasi non liceat dicere, vel istam sapientiam quae in rebus humanis est, vel illam scientiam quae in divinis. Loquen
Abbreviated transcription (Latin):
re potestatem ex libris eoꝵ c̾te maĩ¬
festum est. sed dicũt quid uolunt
de celo alieni a patre qui est in celis.
Nobis aũt deint̾uallis et magnitu¬
dine syderum subtilius aliquid q̃rere
taliq inquisitõni reb grauiorib
et meliorib necessariũ tempꝰ impen¬
creclimus ea ẽẽ cet̾is maiora lumina
cetͥis ⁊̃ posits int̃ seip̃a differre ait ẽ¬
luminare maiꝰ in inchoatõem diei.
et liũare minꝰ in inchoatõnem noc¬
tis Certe enĩ uł hoc ꝯcedent ccłis nr̃is
ut ea manifestum sit amplius cẽas
luc̾em suꝑ t̾ram. nec cliem clar̾e nisi
luce solis: nec noctem tot ftellis appa¬
rentib ita lucere. si luna desit quẽad¬
modum p̾sentia illiꝰ illustratur.
De fatis aũt quales lib eoꝵ argutias
et qͣsi de mathesi docum̃toꝵ exꝑm̃ta
a nr̃e fidei sanitate respuamus. Tali¬
b enim clisputationib etiam oran¬
di cãs nob̾ auferre conantur. et im¬

Expanded text:
re potestatem ex libris eorum certe manire potestatem ex libris eorum certe manifestum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis autem de interuallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere talique inquisitioni rebus grauioribus et melioribus tempus necessarium inpencredimus ea esse caeteris majora luminarcaeteris praeposuerit, inter seipsa differre. Ait eluminare maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis. certe enim uel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius . ceteris lucere super terram nec diem clarere nisi luce solis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia illius inlustratur. De fatis autem qualeslibet et quasi de mathesi documentorum expernt, omnino a nostrae fidei sanitate respuamus: talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur, et im
Abbreviated transcription (Latin):
dicebat apłs. que nõ utiq ad oculos
alit̾ erit et in se alit̃. differunt qͥdem
et in seip̃is sydera in głia. S tñ ñ issła
siuit etiam sole maiora ip̃i uid̾int ꝙ̃¬
admod̾ soli tam magnũ tribuant pͥn¬
cipatum ut eum radiis suis qͣsdam
stellas et eas quid̃ principales qui¬
b amplius isti qͣm cecis supplicant
et teu̾e cdicant. ⁊ recro ag̾e a cursu
ꝓpeio. ñ enĩ sit u̾isimile maiores aut
equales iolentia raclioꝵ eiꝰ posse su¬
ꝑari. aut si suꝑiores signoꝵ ftellas
ns septenttrionum maiores eẽ asse-
rũt nichil tale a sole patiuntur. cur
istas ꝑ signa circumeũtes amplius
ueñantur cur eas signoꝵ dñas ꝑhi¬
bent. Et si ħ regradatõnes illas sy¬
derum uł fortasse tarclitates ñ a so¬
le fieri quisq ꝯtendat. s aliis occul¬
tiorib causis solitũ istos in suis de¬
lir̃tis quib uim fatoꝵ a u̾itate
deuii suspicantur: p̾erpuam tribue¬

Expanded text:
dicebat Apostolus, qui non utique ad oculos dicebat Apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in seipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole majora: ipsi viderint quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum, ut eum radiis suis quasdam stellas, et eas quidem principales, quibus amplius isti quam caeteris supplicant, et tenere dicant, et retro agere a cursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribue
Abbreviated transcription (Latin):
dere lunã ꝑfc̃am primo ẽẽ ñ primã
QQueri etiam solet utrũ celi
lumina ista ꝯspicua id est sol et luua
et stelle equalit̃ fulgeant. sed qd̾ di¬
ũsis int̾uallis cliftent a t̾ra p̃pea di¬
ũsa claritate magis minusq nõis
oculis aꝑant. Et de luna quidẽ qui
ħ dicũt nõ dubitant minus eam¬
luõe qͣm solem. a quo etiã ꝑhibent
illustrari. Multas aũt stellas uel
oquales soli uł etiam maiores an¬
dent dic̾e. E longius positus ꝑuas ui¬
deri. Et nobis quidem potest fortas¬
se suffic̃e qui quom̾i se ista res ha¬
beat scimꝰ artifice deo ꝯdita sydera ꝙͣ¬
qͣm teneamꝰ auctoritte apłica dẽm.
alia głia solis. alia głia lune. ⁊ ali¬
a głia stellaꝵ. ftella enim a ftelsa
differt in głia. s qr possũt ad huo
dic̾e etiam sinon resistant apło differ̃t
quid̾am in głia. sed ad oculos terienoꝵ.
ant qr hec pp̃ resurgentiũ simłi̾tudĩem

Expanded text:
dere lunam factam primo esse non primam. dere lunam factam primo esse non primam. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum: alia gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria differt in gloria . Sed quia possunt adhuc dicere, etiamsi non resistant Apostolo: Differunt quidem in gloria, sed ad oculos terrenorum; aut, quia hoc propter resurgentium similitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
heo esdem uõ est et si solis racliis
illustratur. Son enĩ potest etiam
sic cum soli ꝓxima est nisi lucidis¬
cornib apparere qr cec̃a ꝑs que
tota in orbem illustratur ñ est ad
t̃rcis ut usdi possit. nisi cum soli
contraria est ut totũ t̾ris appare¬
at qd̃ eius ilsuminat. ⁊ Iori desunt
tñ qui ñ eo se arbitrari dicũt lunã
pͥmitus a deo qͣrtamdecimã fc̃ãm.
qr plena fc̃a credenda est. sed e
in scripturis dei ũba sic hñt lu¬
nam fc̃am in inchocctõem noctis.
tunc aũt noctis exordio uidecur cũ ple¬
na est alias u̾o ꝑ cliem incipit uide¬
ri ante plenitudinem et in ꝑgressu
nectis tanto ampliore qͣnto minuit᷑.
Sed qui ꝑ ichocitõem noctis ñ intel¬
ligit nis̃ principatum. nam et hoc¬
grecũ u̾bum magis inlicat cũ dc̃m
est archim. et in psalmis aꝑtius scͥp¬
tum est. solem in potestatem diei. ln¬
nam et stellas in potestatẽ noctis nõ
cogit᷑ a qͣrta decima num̾̃are: et cre¬

Expanded text:
Hec eadem ratio est et si solis radiis Hec eadem ratio est et si solis radiis illustretur. Non enim potest etiam sic, cum soli cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ap/rav, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et cre
Abbreviated transcription (Latin):
modis inuisibłib latent. Q nãꝙͣ
si aliquid ds imꝑfeccum fecisse di¬
ceretur. qd̾ deinde ip̃e ꝑfic̾et qͥd re¬
re aũt displic̾et si id qd̾ ab illo in¬
choatum ẽẽt ab alio dic̃etur ꝑfec¬
tum. Qui ergo de t̾ra ñ q̃runtur
qͣm fecit d̾s. cum in pͥncipio fecit
ds̃ celum ⁊ t̾ram qr inuisibłis eint
et incompoĩta ⁊ postea t̃cio die cõ¬
spicua peditur atq componitur
quid sibi tenebras de luma faci¬
distribitõne intelligunt dẽm
cur in hoc qd̃ etiam oculis uidi po
test ñ intuentur integrum corpꝰ
hr̃e lunam ⁊ tota sua rotundita¬
te ꝑfc̃m etiã cum lumine coeni¬
culato siue incrpiens ad t̃pas lu¬
cere siue desinens fulget. Si ergo
liũ in ea crescit uł ꝑficitur uł
minuit ñ luminare ip̃m sed itid̃
qd eittendit ᷑ uariat ᷑. Si aũt ex u¬
na sperule sue ꝑte semꝑ lucet .
re uidecur semꝑ est plena. sed t̃¬
re hĩtatorib nõ semꝑ apparet.

Expanded text:
modis inuisibilibus latent. quamquam modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid rere autem displiceret, si id quod ab illo inchoatum esset, ab alio diceretur eui ergo de terra non queruntur, quam fecit Deus, cum in principio fecit Deus coelum et terram, quia invisibilis erat et incomposita, et postea tertio die conspicua redditur atque componitur; quid sibi de luna tenebras facidistributione intelligunt dictum; cur in hoc qtest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato sive incipiens ad terras lucere sive desinens fulget? Si ergo lumen in ea crescit vel perficitur vel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, variatur. Si autem ex una sperule sue parte semper lucet, re videtur, semper est plena, sed terre habitatoribus non semper apparet.
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid illo die fac̾et in syderib
quo scͥptum est qd̾ fcã sunt sydera
Qui aũt resistunt dicũt. ip̃a ergo
debuit prima luna diei ñ quarta
decima. Quis enim incipit ira e¬
num̾are. Ego aũt medius int̃ istos
ita sum ut neutrum asseram. s¬
plane dicam siue pͥmam siue ple¬
nam lunam d̾s fecerit fecisse ꝑfec¬
tam Ip̃aꝵ enim naturaꝵ est deus
auetor ⁊ conclitor. Mmĩr aũt res
quicqͦs ꝓ gressu naturali ꝑ tẽpora
ꝯgrua quodam modo ꝓdit atq expli¬
cat etiam aut ꝯtinebat occisstum
et siñ sp̃e uł mole corporis ui tñ ⁊
rõne nature. Nisi forte arbor que
ꝑ hẏemen pomis uacua foliisq nu¬
data est tunc imꝑfecta dicenda ẽ:
aut ũo in primordiis etiam suis cũ
adhuc nlłm fructum declisset im¬
ꝑfecta erat ĩlla natura. Muod nõ
tm̃ de arbore. s nec de ip̃o eiꝰ semi¬
ne recte dic̾etur. ubi omnia q̃ pro¬
gressu temporis quodam mͦ ꝑcedũt

Expanded text:
aliquid illo die faceret in sideribus, aliquid illo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, splane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante continebat occultum, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt,
Abbreviated transcription (Latin):
lis an fractus ñ cum adorientẽ qd̃ co¬
tidie facit s cum ad eadem loca syde¬
rum redit qd̃ nõ facit nisi ꝑactis
trecenti sexaginta quinq dĩeb et
sex horis idest quadrante᷑ totiꝰ diei
que pars quat̃ aucta cogit int̃poni
unũ diem qd̾ romani bissextũ uorãt
ut ad eundem cirrnitum redeatur.
iss maiores ⁊ occultõres annos nam
ꝯꝑletis alioꝵ syderum spatiis ma¬
iores anni fieri dicũtur. Si ergo ita
intelligamꝰ tempora dies. et annos
nemo dubitut hec syd̾ib et lumi¬
naxib fi̾. Ita enĩ positum est ut
incertum sit uteũ ad omĩa syõa
ꝑtineat qd̃ dẽm est. sint in signa.
ẽt tpẽa. et in dieo. ⁊ ĩ ãnos an signa et
tempora ad cec̃a. cdies u̾o et anni
ad solem tm̃modo. Qualis
eciam luna fc̃a sit multi loquacis¬
sime inquirunt. atq utinam inqͥ¬
uentes loquantur ac ñ potuis doc̾e
conantes dicũt enĩ id̾o plenam
fẽam q nõ decebat ut d̾s imꝑfc̃m

Expanded text:
lis anfractus, non cum ad orientem, quod colis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, quae pars quater ducta cogit interponi unum diem, quod Romani bissextum uocant, ut ad eundem circuitum redeatur, uel etiam maiores et occultiores annos; nam conpletis aliorum siderum spatiis maiores anni fieri dicuntur —: si ergo ita intellegamus tempora, dies, annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. ita enim positum est, ut incertum sit, utrum ad omnia sidera pertineat, quod dictum est: sint in signa et in tempora et in dies et in annos. an signa et tempora ad cetera, dies uero et anni ad solem tantummodo. Qualis etiam luna facta sit, multi loquacissime inquirunt. atque utinam inquirentes loquantur ac non potius docere conantes! dicunt enim ideo plenam factam, quia non decebat, ut deus inperfectum
Abbreviated transcription (Latin):
nuni celi huiꝰ. nam si quis uł corpo¬
ralis uł sp̃ualis motus ꝯditõem
istoꝵ luminariũ p̾cessit ut aliqͥd
a futura exspectatione ꝑ p̃sens
in p̃teritũ trahic̾et sine cempore
ẽẽ nõ pornit. Et quis obtineat non
fuisse nisi ab exordio siderum con¬
ditoꝵ s certe hore dies et anni qͦs
usitate nonimus ñ fierent nisi
motib sẏderũ. Itaq si hoc modo in¬
telligamus tempora dies et annos
ut articsos quoidam quos ꝑ horo¬
logia ꝯputaniꝰ uel in celo uotissimos
cum ab oriente usq ĩm̾idianã alti¬
tudinẽ sol insurgit atq inde rursus
usq in occidentem u̾git ut possit
deinceps adũti uł lima uł aliqd̃ sy¬
dus ab oriente statim post occasum
solis em̾gere. qd̃ item eũ ad mediam
celi ueu̾it altitudĩem medium noo¬
tis indicet: tiuio .s. occasurũ cũ sole
redeunte fit mane dies aũt tot᷑o so¬
lid ab oriente usq ad occidentem cir¬
cuitus. an nos ũo uł istos usitatos so¬

Expanded text:
caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel istos usitatos so
Abbreviated transcription (Latin):
ubi nobis de hao re sod̾m sõe auoco¬
ritatis rggulas et si nõ ostñder̾e cer¬
tum aliqͥd tñ cred̾e licebit. Nũc aũt
seruata semꝑ modatõne pie graui¬
tatis nil cred̾e de re obscura tem̃e de¬
bemus ne foete qd̃ post ea u̾itas pa¬
cefec̃it qͣmuis libris sc̃ĩs siue testa¬
m̃ti uẽtis siue noui ulło modo esse
possit adũsum. tñ pp̃ amorem nr̃i
erroris odimus. Nunc ad libeũ oꝑis
nr̃i iam t̾cium trmseamus. E¬

Expanded text:
ubi nobis de hac re secundum sanctae auctoubi nobis de hac re secundum sanctae auctoritatis regulas etsi non ostendere certum aliquid, tamen credere licebit. nunc autem seruata semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura temere debemus, ne forte, quod postea ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis sine testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit aduersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamus.
Abbreviated transcription (Latin):
se reb ꝑmͣtit᷑. ꝑtĩ sb̾tilioris sensus
a cumine quia corporib subtilio¬
ribus uigent. paitim experien¬
tia callidiore proptertam mag¬
nam longitudinem uite ꝑtim
scĩs angłis qd̃ ip̃i ab om̃ĩpotenti do
discunt. et iissu eiꝰ sibi reuelanti¬
b qui m̃ita hũana occultissime
iusticie sinc̃itate cdistribuit. aliqũ
aũt idem nephancli sp̃c eciã q̃ ip̃i
faccuri sunt uelut diuinando p̾¬
dicunt. Quap̃p̃ bono xp̃iano siue
mathematici sine quil impie di¬
uinantiũ maxime dicentes ũa ca¬
uentli sunt ne consortio demon ioꝵ
aĩam deceptam pacto quodã focie¬
tatis ixreciant. Solet etiã q̃ri¬
utrũ celi iuminaria ista ꝯspicua
corpora sola sint an hẽant rectores
quosdam sp̃e suos et si hñt uteũ ⁊¬
ab eiꝰ nttalit̃ inspirent᷑ sicut animan¬
tur carnes ꝑ aĩas animaliũ an sola
sine ulla ꝑmixtiõe p̃sẽtia Q d̾ lic¬
bitror tñ in ꝓcessu tractandaꝵ scͥp¬
turaꝵ oporcuniora loca posse occurr̾e

Expanded text:
se permittitur partim subtilioris sensus acumine, quia corporibus subtilioribus uigent, partim experientia callidiore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iustitiae sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter bono christiano siue mathematici siue quilibet inpie diuinantium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam pacto quodam societatis inretiant. Solet etiam qutrum caeli luminaria ista conspicua corpora sola sint an habeant rectores quosdam spiritus suos, et, si habent, utrum is etiam uitaliter inspirentur, sicut animantur carnes per animas animalium, an sola sine ulla permixtione praesentia. quod licbitror tamen in processu tractandarum scripturarum oportuniora loca posse occurrere,
Abbreviated transcription (Latin):
pellant nlło mͦ clispares ẽẽ poterũt.
Quid ergo uaniꝰ quam ut sslas con¬
stellatõnes intuens mathematicus
ad euindem horoscopum ad eandem
lunam dic̾eo unũ eoꝵ a matre dilec¬
tum alt̾um ñ dilẽm. si enĩ aliud di¬
Si ã hoc dr̃et. uerũ qͥdẽ: s nõ scd̃m suoꝵ¬

Expanded text:
pellant, nullo modo dispares esse potuerunt. pellant, nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum eorum a matre dilectum, alterum non dilectum? si enim aliud disi autem hoc d
Abbreviated transcription (Latin):
et arbustoꝵ uno simul temporis¬
puncto seminentur. unoq puncto tẽ¬
poris innum̃abłr mfta nascantur ñ
tñ cliu̾sis sed etiam udem t̾raꝵ locis
cante sunt uarietates in ꝓgressib ĩ
accib et in possessionib eoꝵ ut u̾e isti
siout dicitur ꝑdant sẏd̃a si ista ꝯsid̾ent.
Quid aũt insultius et hebetius. qͣm
cum isti reb conuincũtur dic̃e ad so¬
los hoĩos subiciendos fatalem stellaꝵ
nis ꝯuincũtur. quoꝵ diũse uiuentiũ
diu̾se felioium is infelitiũ diũseq mo¬
uientiũ easdem plerũq ꝯstellatõnes
accipiunt. Quia et si int̾fuit aliquid
cum de it̃o fund̾ent᷑. ĩ nõ nullis tñ tm̃¬
ĩt̾est. ꝙͣtũ ab istis ꝯp̾hẽdi ⁊ putatõe ñ pos¬
sit. Manus seqñtis iacob dum nasce¬
rent . inuenta est pedem fr̃ĩs p̾ceden¬
tis tenẽs usq a deo sic nati st̃ ut qͣi u¬
nus ĩfans induplũ ꝓlixior nasci uidẽ¬
tur hoꝵ certe constellatõnes qͣs ap¬

Expanded text:
torum, uno simul puncto temporis seminentur unoque puncto temporis innumerabiliter multa nascantur, non tantum diuersis, sed etiam isdem terrarum locis tantae sunt uarietates in progressibus, in actibus et passionibus eorum, ut uere isti, sicut dicitur, perdant sidera, si ista considerent. Quid autem insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarunis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque constellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnullis taminterest, quantum ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis tenens; usque adeo sic nati sunt, quasi unus infans in duplum prolixior nasci uideretur. horum certe constellationes, quas ap
Abbreviated transcription (Latin):
creatura est ħbaꝵ atq lignoꝵ ab sp̃e
t̃raꝵ et aquaꝵ ut in elem̃tis num̃ari
ñ possit: seoesum de u̾lis dic̾etur ut
exirent de t̾ra et scorsum illis redden¬
tur illa sola ut dic̃etur: et fc̃m est
sic ac deinde repet̾etur qd̃ fc̃m est se¬
oesum quoq iudicaretur d̾m uidis¬
se qr bonum est tñ qr frca raclicib¬

Expanded text:
est herbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non possint, seorsum de illis diceretur, ut exirent de terra, et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur: et factum est sic, ac deinde repeteretur, quod factum est, seorsum quoque indicaretur deum uidisse, quia bonum est, tamen, quia fixa radicib
Abbreviated transcription (Latin):
rp̃o clie sexto in suo geñe t̾ra ꝓclixẽ
Que illis cũ celo p̃t ẽẽ collatio
an pociꝰ qm̃ primo fc̃a intelligitur
lucis noĩe sp̃italis creature formatõ.
conseqñs erat. ut corpoealis quo cre¬
atum idest mũdꝰ iste uisibłis fieret
qui est fc̃s biduo p̃p dnas ꝑtes su¬
as maximas quib constat uniu̾sus.¬

Expanded text:
ipso die sexto in suo genere terra produxit? ipso die sexto in suo genere terra produxit? quae illis cum coelo potest esse collationiam primo facta intelligitur lucis nomine spiritualis creaturae formatio, consequens erat ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste visibilis fieret; qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat universus
Abbreviated transcription (Latin):
fc̃m est uesꝑe et mane dies quartus
In hoc quarco die q̃rendum est qͥd sͥ
uelit ista ordinatio ut prius uel fie¬
rent. uł se cern̾entur aque a t̾ra pͥus¬
q t̾ra g̾minaret qͣm in celo fierent¬
sydera. Neq enĩ possuumꝰ dic̾e electa eẽ
queq meliora quib dieꝵ series ita
distingueret᷑ ut finis ⁊ mediũ maxi¬
me ornatus emiñent. septem qͥppe di¬
erum medius qͣrtus est. Occurrit eĩ
illd̾. qr septimo die ñ est fc̃a ulla crea¬
na an focte lux primi diei magis
Rndet ad quietem diei septimi ut
eo mͦ ꝯcinentib finib iste odo texa¬
tur eminentib de medio lũib celi:
S si pͥmus dies septimo ꝯcinit. debet
ergo et sod̾s sexto ꝯtin̾e. Quid aũt si¬
mile ht̃ firmam̃tum celi. cũ homine
fc̃o ad ymagĩem dei. an quid celum
totam suꝑiorem mundi ꝑtem occu¬
pat et homini in totã inferiorẽ po¬
testas dñanli tributa est. sed quid a¬
gimus depecorib et de bestiis quas

Expanded text:
factum est mane dies quartus. in hoc quarto die quaerendum est, quid sibi uelit ista ordinatio, ut prius uel fierent uel secernerentur aqua et terra priusque terra germinaret, quam in caelo sidera fierent. neque enim possumquaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime ornatius eminerent: septem quippe dierum medius quartus est. Occurrit enim illud quia septimo die non est facta ulla creatura. An forte lux primi diei magis respondet ad quietem diei septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste ordo texatur, eminentibus de medio luminibus coeli? Sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. Quid autem simile habet firmamentum coeli cum homine facto ad imaginem Dei? An quia coelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est? Sed quid agimus de pecoribus et de bestiis, quas
Abbreviated transcription (Latin):
mat̾ie coeporabis informitatem insi¬
nuare uoluisse eligens eam usitatius
appellare qͣm obscurius. si tñ tardo in¬
teslectui ñ subrepat ut mat̾iam et
spẽm qr ũbis scͥpturri seꝑat. conetur
duo hec etiam tempore seꝑare. tanqͣm
prius fu̾it mat̾ia et ei tpeis int̾uallo
int̃posito p̾ra sit addita sp̃es cum hec
d̾s simul creau̾it mat̾iamq formatã
instituerit ciꝰ informitatem usitato
uit clixi nocaibulo uł t̾re uel aque scͥp¬
tura p̃dixit. Terra enĩ et aqua enã
sius qualitatib id exiftentia qd̾ inde¬
mus tñ pp̃ facilem corruꝑtõem ꝓpin¬
quiora sunt eidem informitati quã
celestia corpora. et qũo ꝑ enumĩatõem
dieꝵ iam ex informi queq formata
num̃antur et ex ista coeporcili mat̾ia
iam fc̃m celũ narrau̾at cuiꝰ młtum
distat spẽs a t̾renis. iam qd̃ ex ea for¬
mandũ in perum infima ꝑ̃te uesta¬
bat. noluit sub huis ubis inreꝵ crea¬
taꝵ ordinem inser̾e ut dic̾etur fiat

Expanded text:
materiae corporalis informitatem insinuare voluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius. Si tamen tardo intellectui non subrepat ut materiam et speciem, quia verbis Scriptura separat, conetur duo haec etiam tempore separare, tanquam prius fuerit materia, et ei, temporis intervallo interposito, postea sit addita species; cum Deus haec simul creaverit, materiamque formatam instituerit, cujus informitatem usitato, ut dixi, vocabulo vel terrae vel aquae Scriptura praedixit. Terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod videmus, tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt eidem informitati quam coelestia corpora. Et quoniam per enumerationem dierum jam ex informi quaeque formata numerantur, et ex ista corporali materia jam factum coelum narraverat, cujus multum distat species a terrenis; jam quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his verbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur, Fiat;
Abbreviated transcription (Latin):
riosis rõnib ista ꝑquiri ut u̾e ꝑcipia¬
tur. utrũ ita an ita sit Quib in eun¬
dis atq tractandis. nec mͥ iam tempus
est nec illis ẽẽ debet quos ad salutem
suam et sc̃e eccłie necessariam utilita¬
tem cupimꝰ infoemari. hoc sane noue¬
tint nec nom̃ firmam̃tum cog̾e ut

Expanded text:
riosis rationibus ista perquiri, ut vere percipiariosis rationibus ista perquiri, ut vere percipiatur utrum ita an non ita sit; quibdis atque tractandis nec mihi iam tempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti cogere,
Abbreviated transcription (Latin):
igit᷑ ᷑ ut ibi posui siue alio aliquo mͦ
intelligend̾ sit celum. sicut pellis ex¬
tensum p̃p̃ molestos et nimios exac¬
tores expoĩtionis ad lict᷑am ħ dico
qd̾ sicut arbitror omĩm sensib pa¬
tet. Utrũq enim fortasse idem et
pellis et cam̃a figurate intelligi pͣ
u̾trũq aũt ad littam qũo p̾sit udẽd
est. Si enĩ cam̃a ñ solũ curua s enã pla¬
na recte dr. ꝓfecto et pellis ñ solum in
planum lineaꝵ et in rocundum sim̃il
nulli fr̃es q̃stionem mouent utrũ stet
an moueatur. Quia si mouetur inqͥ¬
unt quomͦ firmam̃tum est Si autẽ
stat quomͦ syda que in illo fixa credim¬
tur ab oriente usq ad occidentẽ circũ¬
ueniunt septͥonalib breuiores gyros
iugta cardinem ꝑagentib ut celum.
si est alius nobis occultus cardo ex alio
ũtice sicut spera. si aũt nullus alius
cardo est uelut cliscus rotari uidesttur.
Quib sendeo mfcum subtilib et labo¬

Expanded text:
igitur ita ut ibi posui, sive aliquo alio modo igitur ita ut ibi posui, sive aliquo alio modo intelligendum sit coelum sicut pellis extentum; propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram, hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet: utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intelligi potest; utrumque autem ad litteram quomodo possit, videndum est. Si enim camera non solum curva, sed etiam plana recte dicitur; profecto et pellis non solum in planum, verum etiam in rotundum sinum nulli fratres quaestionem movent, utrum stet, an moveatur. Quia si movetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? Si autem stat, quomodo sidera quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt, septentrionibus breviores gyros juxta cardinem peragentibus; ut coelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio vertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, velut discus rotari videatur? Quibus respondeo, multum subtilibus et labo
Abbreviated transcription (Latin):
diũsum et sibimet adũsum qͣm pla-¬
ne pellis extensio et cam̾̃e curua ꝯue¬
xio: Qd̾ si opoetet si uti opoetet hec
duo sic intellig̃e ut ꝯcordare utrum¬
q nec sibimet repugnare inueniat᷑.
ita oportet etiã iam utrũlib noꝵ ũtis
ñ aduersari disputatõnib si eas for¬
te u̾as certa ratio dec larauerit quib
docetur celum sꝑe figura uncliq ẽẽ
connexum si tñ ꝓbatur et illa qd̃ ẽ
apud nos cam̾e similitudo etiã scd̃
litt̾am accepta ñ impeclit eos qui spe¬
uam dicunt. Mene quippe creclitur
scd̾m eam ꝑtem q̃ suꝑ nos est de celi
fignra scͥpturam se uoluisse loqui.
Si ergo spera nõ est ex una ꝑte cam̾a
est ex qua ꝑte celum t̾ram contegit
Si aũt spera est untliq cam̾a. s ilid̾
qd̃ de pesse dc̃m est magis urget ne
non spere qd̾ hũanũ ẽ torte ꝯmentũ
s ip̃i nr̃e camere adũsum sit. Qͥd
aũt huic allegorice senserim ꝯfessi

Expanded text:
diuersum et sibimet aduersum quam pladiuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc all
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ ꝑceptis assertionib adũsari
uidentur: nlło mͦ eis eec̃a itrilia
morentib uł narrantib uel
p̾muntiantib credat: breuit᷑ di¬
cendum est de figura celi hoc scis¬
ce auctores nr̃os qd̾ u̾itas hẽ. s
spm̃ dei qui ꝑ ip̃os loq̃batur noluis¬
se ista doc̃e hoĩes nlłi saluti peo¬
futura. S ait aliquis. quomedo
ñ est ꝯͣrium is qui figurã sꝑe
celo trabuũt qs̃ scͥptum est in li¬
bris nr̃is qui extentit celum sicut pel¬
lem sit sane contͣrium si falsũ est qd̵
illi clicunt Hoc enĩ u̾m est qd̃ cliuina
dicit auctoritas pocius qͣm illud qd̃
hũana infirinitas connicit. S si for¬
te illud talib docum̃tis ꝓbare potue¬
rut ut clubitari iide uon debeat de¬
monstrandũ est hoc qd̾ apud nos de pel¬
le est dc̃m ueris illis rõnib ñ ẽẽ contra¬
rium. alioquim ꝯͣriũ er̃ et ip̃is in alio
loco scͥpturis nr̃is ubi celum d̾e uelut
camera ẽẽ suspensum. Qinid enĩ tam

Expanded text:
a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in lieris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam
Abbreviated transcription (Latin):
gen̾a creaturaꝵ ꝑ singula respicit
uiu̾cuiusq gen̾is et̾nam rõem in ũbo
dei nec illa repetita ille tñ repetit et
clixit d̾s. Si enim uellet pͥuiꝰ dic̃e fc̃m
est firmam̃tum in meclio aquaꝵ ut
eẽt aiursio int̾ aqͣm et aqͣm. Si quis
ab eo q̃reret qũo fcm̃ eẽt. recte respon¬
d̾et. dixit ds̃ fiat .i. in u̾bo dei et̃no e¬
rat ut fieoet. Inde gͥ incrpit narrare
unũqd̃ꝙ fc̃m. qd̾ etiam post fõi nar¬
uatõem q̃renti quomedo fem̃ sit. in
reddenda rõne sendere deberet. Cum
ergo aulimus ⁊ dixit d̾s fiat. intel¬
ligimus quidẽ uł qd̾ in ũoo dei erat
ut fieret. Cum ergo aulimꝰ. et sic
fc̃m est. intelligimus fẽam creatu¬
ram ñ excessise p̃scriptos in ubo dei
t̾minos geñis sui. Cum u̾o auclimꝰ
⁊ uidit deus qr bonum est. intelligi¬
mus iuuenignitate sp̃c eius ñ qͣr in
cognitũ postea qͣm fc̃m est placiusse.
sed pocus in esi bonitate placuisse ut

Expanded text:
genera creaturarum, per singula respicit genera creaturarum, per singula respicit niucujusque generis aeternam rationem in Verbo Dei; nec illa repetita, ille tdixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte responderet: dixit deus: fiat, id est, in uerbo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem quaerenti, quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos in uerbo dei terminos generis sui. cum uero audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut
Abbreviated transcription (Latin):
etiam añqͣm crcentur: et quicqͥd in ilło
quid ꝑ eum fõm est in ip̃o uita et ui
ta est sirq creatrix. sub illo aũt crea¬
tura. alit ergo in illo sunt ea que ꝑul
lum fc̃a sunt qr regit et ꝯtinet ea ali¬
ter aũt in illo sunt ea q̃ ip̃e est. Ip̃e eĩ
uita est q̃ ita in illo est ut ip̃e sit. qm̃
ip̃e uita est lux hoĩm qr ergo nil crea¬
ri posset siue añ tpẽa qd̾ quid̃ ñ est
creatori coet̾num siue ab exorflio tẽ
tura priusqͣm insinuet unãquãq
creaturam ex ordine quo ꝯditam
dicit respicit ad dei ũbum. prius po
nens ⁊ dixit d̾s fiat illd̾. Non enim
inuenit ulsam c̃m rei creande qͣm
in ũbo dei ñ inuenit creari debuisse.
ñ ergo ds̃ totiens clixit fiat illa. uel
illa creatura quociẽns in hoc libro
repetit᷑. ⁊ dixit d̾s. Unũ qmippe uer¬
bum ille genuit in quo dixit oĩa
priusqͣm fc̃a sunt singula. S eloqͥ¬
um scribentis descendens ad ꝑuuloꝵ
capacitatẽ dum insinuat sĩgillatim

Expanded text:
lo eum factum est, in ipso uita est, et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter ergo in illo sunt ea, quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea : aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia ergo nihil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, siue ab exordio tempotura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, resnens, Et dixit Deus, Fiat illud. Non enim invenit ullam causam rei creandae, quam in Verbo Dei non invenit creari debuisse. 13. Non ergo Deus toties dixit, Fiat illa vel illa creatura, quoties in hoc libro repetitur, Et dixit Deus. Unum quippe Verbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula: sed eloquium scribentis descendens ad parvulorum capacitatem, dum insinuat singulatim
Abbreviated transcription (Latin):
inciꝑent tp̃ea q̃ quarto die dicuntur
incipere uł utrum omĩno tnͣsieeũt
dies illi. ancirca spẽm fc̃e uei dies
ut nũdum sp̃e formata mat̾ia nox
dc̃a sit unde formanda erant ceca si¬
cut potest. qͣmuis in reb formatis.
intelligi tñ in ip̃a mutabli̾tate infor¬
mitas mat̾ie. ñ enĩ spatiis uel locoꝵ
quasi remotior uł tempoꝵ quasi an¬
t̃ior discerni potest. an etiã in ip̃a re
fcã atq formata eadem mutabłitas
ñ est deficiendi ut ita dixim possibi¬
litas nox appellata sit. qr in eft in ue-
b fc̃is etiã si ñ mittentur posse mu¬
tari uesꝑa aũt et mane ñ quasi ꝑ
temporis p̃teritõem et aduentũ sed ꝑ
qñdam ꝑ t̾minũ quo intelligitur
quo usq sit nature ꝓprie moduis et
uñ sit nature alt̾ius conseqñter ex¬
oeclium: an alia aliqua rõ sit hoꝵ
ũboꝵ diligentius uestiganda.
Qiuo in tm̃ secretum facile ireum¬
pat . ⁊ q̃ signa dicat cum dicit de side¬

Expanded text:
inciperent tempora, quae quarto die dicuntur inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de side
Abbreviated transcription (Latin):
ut hiis mobłib et insibłib ꝑtibus
q̃ creantur iitra illum: dies dies re¬
liqui deputentur. Et qr sient
nandum huiꝰmodi ꝑtib suis qrͣ¬
to cdie siunt syd̃a quib suꝑ t̾ram
lucentib habitatio quoq ilłustretͤ
inferior. ne hĩtatores in habitatõem
tenebrosam influcantur. Et id̾o q
infirma corpora inferioꝵ hĩtatoꝵ
suocedente motib quiete reꝑantur
fc̃m̃ est ut circũ eunte sole diei noccis¬
q uicissitudine: p̃p̃ iucissitucinẽ
dormiendi et uigilandi potirentur
nox u̾o non indecora remau̾et sed
lune ac sydum luce ⁊ ip̃os ꝯsolare
sunt ad sufficientiam tẽparetur.
Illd̾ aũt qd̾ dẽm est ⁊ sint in
signa et tempora et in elies et in an¬
nõs quis ñ uideat qͣm obscure põĩtũ
sit quarto die cepisse tempora qͣsi
suꝑius triduũ sine tpẽe p̾terire po¬
tuerit: Nuis igiti animo penecret.
qm̃illi cres clies trausier̃t añquam

Expanded text:
ut his mobilibus et uisibilibus partibus, ut his mobilibus et uisibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur; et quia, sicrdinandum huiusmodi partibus suis, quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque inlustretur inferior, ne habitatores eius in habitationem tenebrosam inducantur. et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum succedente motibus quiete reparantur, factum est, ut circumeunte sole diei noctisque uicissitudine propter uicissitudinem dormiendi et uigilandi potirentur, nox uero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce et ipsos consolaretsunt, ad sufficientiam temperaretur. Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam
Abbreviated transcription (Latin):
collatõem qua et ip̃a uniũsa crea¬
tura sp̃ualis et cceporalis sepe celũ
et t̾ra nominat᷑. ita ut glob quo
iste turbulentioris aeris t̾re ꝑti
deputetͦ. exlationib quippe humi¬
dis corporascit si quid uo tranquilli
acris est ubi uentosi atq ꝓcellosi
motus nõ possuit existere ad celi ꝑ
tem ꝑtineat post hanc uniu̾sitatẽ
molis corporee fabrieatam q̃ uno lo¬
co tota est quo locatus est mundꝰ ꝯse¬
qñs erat ut impleretur ꝑtib intra
uiũsum q̃ de loco in locum ꝯgruis
motib agerentur eiꝰ gen̾is herbe at
arbores nõ sunt. Radicib quippe ista
fixa sunt t̾re. et qͣmuis habeant mo¬
tus increm̃toꝵ suoꝵ. de locis tam̃ ꝓpͥis
ñ mouent ᷑ uisib suis s ubi fixa sũt
ibi aluunt᷑ et crescunt pp̃ea magis ꝑ¬
tinẽt ad t̾ram qͣm ad gen̾a reꝵ q̃ ina¬
quis et t̾ris mouentur. Quiã ergo
iusibłi mundo ꝯstimendo hoc est celo
et t̾re luo sunt attͥbuti dies: restat

Expanded text:
psa universa creatura spiritualis et corporalis saepe coelum et terra nominatur: ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur; exhalationibus quippe humidis corporascit: si quid vero tranquilli aeris est, ubi ventosi atque procellosi motus non possunt existere, ad coelestem partem pertineat: post hanc universitatem molis corporeae fabricatam, quae uno loco tota est, quo collocatus est mundus, consequens erat ut impleretur partibus intra uniuersum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur. cuius generis herbae atque arbores non sunt. radicibus quippe istae fixae sunt terrae et, quamuis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non mouentur nisibus suis, sed, ubi fixa sunt. ibi aluntur et crescunt; propterea magis pertinent ad terram quam ad genera rerum, quae in aquis et terris mouentur. quia ergo uisibili mundo constituendo, hoc est caelo et terrae, duo sunt adtributi dies, restat,
Abbreviated transcription (Latin):
aut figurate dẽm reete accipi potest
ut ꝙ̃admod̾ celi et t̾re noĩe sepe in
eocłia sp̃itaies carnales q significã¬
tui celos ostñd̾it ꝑtiñe ad serenam
intelligentiam u̾ĩtatis. tlicens qui
fecit celos intelligentia t̾ram u̾o
ad fidem simplic̾em ꝑuuloꝵ ñ fa¬
bulosis opinionib int̾tam atq
fallacem: sed ꝓpħica et euuangeli¬
ca p̾dicatione fnmissimam q̃ per
baptism̃ solidat᷑ id̾o subiecit dicẽs
fundauit t̾ram sr̃ aquam. ait si

Expanded text:
aut figurate dictum recte accipi potest: aut figurate dictum recte accipi potest: ut quoniam coeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinionibus incertam atque fallacem, sed prophetica et euangelica praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo subiecerit dicens: funda
Abbreviated transcription (Latin):
quid tale est ñ celum s t̾ra sit. Nõ
enĩ tm̃ locis s etiam qͣlitatib elem̃¬
ta distingunt᷑. ut ꝓ qualitatib ꝓpͥis
etiam loca ꝓpria sortirentur aqu̾a
aut labitur sicut in antris cauer¬
nis q abditis ñ tamen ea t̾re ꝑte
qͣm supra s ea qͣm infra se hab̃et
ꝯtinetur. Nam si ex ꝑte suꝑiori fu¬
supͣ aquam s ea ꝑrupta dem̃gitur
⁊ ꝑgit ad t̾ram quo ueniẽs ꝯquies¬
cit tanqͣm in loco suo ut supra sit
aquis portabatur s ꝯpage t̃re te¬
nebatur. sicut sese hñt camere spe¬
luncaꝵ. Hic occurrit admone
cauendum errorem quẽ in libro pͥ¬
ino cauenlum admonui ne forte
qr scriptũ est in psalmis. fundauit
t̾ram suꝑ aquam arbitretur aliqͥs
nr̃m aduersus istos de pond̾ib ele¬
m̃toꝵ subtilit̃ desserentes isto testi¬
moinio scripturaꝵ ẽẽ renitendũ. qr
facilius irrsdebunt. qͣm io repudia
bauerunt. Illd̾ nanq in psalmis

Expanded text:
dquid tale est, non caelum sed terra sit; non dquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fusuper aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia facilius irridebunt, quam illud repudiabrobaverunt. Illud namque in Psalmis,