comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
duob filus noe. atq uno inmedio eoꝵ maledicto.
deinceps usq ad abrahã de iustoꝵ aliquoꝵ qui
pie diñ colerent cõmemoratione silitũ est: ꝑ annos
amplius quã mille. Nec eos defuisse crediderim
Sedsi om̃s cõmemorarentur. nimis longũ fieret:
& eẽt hȩc historica diligentia magis quã ꝓphetica
ꝓuidentia: Illa itaq exequit᷑ litterarũ sacrarũ
solum narrentur p̃terita. uerũctiã pręnuncient᷑
futura. quȩ tamen ꝑtinent ad ciuitatẽ dĩ: quia
& de hominib qui non sunt ciues eius quicquid
hic dicitur. ad hoc dicit᷑ ut illa ex cõparatione
coñtada ꝑfitiat ueł emineat̃ Nonsant om̃ia quiat
gesta nirrant᷑: aliquĩs ẽciã signisscare putancda sua:
Sed ꝓpter illa quȩ aliquid significant: etiã ea quac¬
nichil significant atcexunt᷑: Nonsolũ enĩ uomere tra
ꝓscinditur: sed ut hoc fieri possit. etiã cęcera aratri

Expanded text:
duobus filiis Noe adque uno in medio eorum maledicto duobus filiis Noe adque uno in medio eorum maledicto deinceps usque ad Abraham de iustorum aliquorum, qui pie Deum colerent, commemoratione silentium est per annos amplius quam mille. Nec eos defuisse crediderim, sed si omnes commemorarentur, nimis longum fieret, et esset haec historica magis diligentia quam prophetica prouidentia. Illa itaque exsequitur litterarum sacrarum solum narrentur praeterita, uerum etiam praenuntientur futura, quae tamen pertinent ad ciuitatem Dei; quia et de hominibus, qui non sunt ciues eius, quidquid hic dicitur, ad hoc dicitur, ut illa ex conparatione contraria uel proficiat uel emineat. Non sane omnia, quae gesta narrantur, aliquid etiam significare putanda sunt; sed pnichil significant attexuntur. Solo enim vomere terra proscinditur, sed ut hoc fieri possit, etiam cetera aratri
Abbreviated transcription (Latin):
est hominibus. Qđ utro cũ dictũ cẽt & nudatus est
ad didit scriptura indomo sua: eleganter ostendit.
qđ asuȩ carnis gente & domesticis sanguinis sui
utiq udȩis. fuerat crucẽ mortẽq passurus. Hanc
passionẽ xp̃i. foris in sono tantũ uocis reꝓbi annun¬
ciant. Nonenĩ qđ annunciant intelligunt. Probi
autẽ: in interiort homine habent tã grande miste.¬
rium. atq honorant intus in corde infirmũ & stultũ
dĩ: quia fortius & sapientius est hominib Huius
reifigura est qđ cham eaxiens hoc nunciauit foris
sem uero & iaphet ut hoc uelarent id est honorarea.
ingressi sunt: hoc est interius id egerunt. Hec scrip¬
turȩ secrcta diuinȩ indagamꝰ ut possumꝰ alius alio
magis minusue congruenter: uerũtamen fidelit̃:
& cius ȩxcłam quȩ ciuitas dĩ est eẽ referenda. cuius
ab inicio generis humani non defuit predicatio:
quam ꝑ om̃ĩa uidemus impleri. Benedictis igit᷑

Expanded text:
est hominibus . Quod vero cum dictum esset: Et nudatest hominibus . Quod vero cum dictum esset: Et nudataddidit scriptura: In domo sua, eleganter ostendit, quod a suae carnis gente et domesticis sanguinis sui, utique Iudaeis, fuerat crucem mortemque passurus. Hanc passionem Christi foris in sono tantum uocis reprobi adnuntiant; non enim quod adnuntiant intellegunt. Probi autem in interiore homine habent tam grande mysterium adque honorant intus in corde infirmum et stultum Dei, quia fortius et sapientius est hominibus. Huius rei figura est, quod Cham exiens hoc nuntiauit foris; Sem uero et Iapheth, ut hoc uelarent, id est honorarent, ingressi sunt, hoc est interius id egerunt. Haec scripturae secreta diuinae indagamus, ut possumus, alius alio magis minusue congruenter, uerum tamen fideliter  eius ecclesiam, quae ciuitas Dei est, esse referenda; cuius ab initio generis humani non defuit praedicatio, quam per omnia uidemus inpleri. Benedictis igitur
Abbreviated transcription (Latin):
non adhuc ꝓspectat futurã. Sed malus frat̃ infilio
suo hoc est in opere suo puer idest seruus. ẽ fratrum
bonoꝵ: cũ ad excercitationẽ patientiȩ. uł ad ꝓfetũ
sapientiȩ: scienter utunt᷑ malis boni: Sunt enĩ teste apło
uincam: de qua dicit ꝓpħa. Uinca dñi sab aoth domus
istahel est & bibic de uino eius. siue ille hic intelligat᷑¬
calix de quo dicit si potestis bibert calicẽ quẽ egobibiturꝰ
sum: & pater. si fieri potest transeat ame calix iste. quo
suam sine dubio significat passionẽ: siue quia uinũ
qđ ex ipsa uinea hoc est ex genere istahelitarũ carnẽ ꝓ
nobis & sanguinẽ ut pati posset assumsit: & in ebriatꝰ
est idest passus est & nudatus est. Ibi nãq nudata est
id est apparuit cius infirmitas: de qua dicit apłs.
Et si crucificus ẽ. ex infirmitate. Unde iterũ dicit. Infir¬
mum dĩ fortius est hominib: & stultũ dĩ sapientius

Expanded text:
non adhuc prospectat futuram. Sed malus frater in filio non adhuc prospectat futuram. Sed malus frater in filio suo, hoc est in opere suo, puer. id est seruus est fratrum bonorum, cum ad exercitationem patientiae uel ad prouectum sapientiae scienter utuntur malis boni. Sunt enim teste apostuineam, de qua dicit propheta: Vinea Domini Sabaoth domus Israel est, et bibit de uino eius siue ille calix hic intellegatur, de quo dicit: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? et: Pater, si fieri potest, transeat calix iste, quo suam sine dubio significat passionem; siue, quia uinum ex ipsa uinea, hoc est ex genere Israelitarum, carnem pro nobis et sanguinem, ut pati posset, adsumsit, et inebriatus est, idest passus est, et nudatus est; ibi namque nudata est, id est apparuit, eius infEt si crucifixus est ex infirmitate . Unde item dicit: Infirmum Dei fortius est hominibus et stultum Dei sapientius
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ illius hominis nuditate significata est: & annunci-
scriptum est. Ex fructib eoꝵ: cognoscctis eos. Idco chã
infilio suo maledictus est: tanquã infructu suo. id est
inopere suo. Unde conuenient & ipse filius eiꝰ chana.¬
an interp̃tatur motus eoꝵ&. qđ aliud quid est quam
opus coꝵ: Sem uero & iaphet: tanquã circũcisio et
prȩputiũ. uel sicut alio modo eos appellat apłs uidei
& greci. sed uocati & iustificati: cognita quo quomodo
nuditate patris qua significabat᷑ passio saluatoris. sum̃tes
uestimentũ posucrunt supra sua dorsa duo & intrauer̃
auersi. & operuerunt nuditatẽ patris sui: nec uider̃
qđ reuerendo texerunt: Quodã enĩ modo. inpassione
auersamur. Uestimentũ: significat sacram̃tũ. Dorsa:
memoriã preteritoꝵ. quia passionẽ xp̃i eo scilicet iam
tempore quo habitat iaphet in domib scm. & malus
frater in medio eorum transactã celebrat ȩxclesia:

Expanded text:
quae illius hominis nuditate significata est, et adnuntiaquae illius hominis nuditate significata est, et adnuntiadictum est: Ex fructibus eorum cognoscetis eos. Ideo Cham in filio suo maledictus est, tamquam in fructu suo, id est in opere suo. Unde conuenienter et ipse filius eius Chanaan interpretatur motus eorum; quod aliud quid est quam opus eorum? Sem uero et Iapheth tamquam circumcisio et praeputium, uel sicut alio modo eos appellat apostolus, ludaei et Graeci, sed uocati et iustificati, cognita quoquo modo nuditate pavestimentum posuerunt super dorsa sua, et intrantes aversi operuerunt nuditatem patquod reuerendo texerunt. Quodam enim modo in passione auersamur. Yestimentum significat sacramentum, dorsa memoriam praeteritorum, quia passionem Christi eo scilicet iam tempore, quo habitat Iapheth in domibus Sem et malus frater in medio eorum, transactam celebrat ecclesia,
Abbreviated transcription (Latin):
primicus issahelitarũ nec inplenitudine gentiũ. quid
significat nisi hereticoꝵ genus ca lidũ nonspũ sapien¬
tiȩ sed impatientiȩ quo solent hercticoꝵꝵ feruere p̃cordia:
& pacẽ ꝑturbare scõr: Sed hex inusũ cedunt ꝓficientiũ:
iuxta illud apłi. Oportet & hereses eẽ: ut ꝓbati manifesti
fiant in uob̃. Vnde etiã scriptum. ẽ. Filius cruditus sapi¬
enserit: imprudente autẽ ministro utecur. Multa qͥppe
ad fidem catholicã ꝑtinentia. dũ heriticoꝵ callida
inquictudine exagitantur: ut aduersus eos defendi
possint & considerant᷑ diligentius. & intelligunt᷑ clarius.
& predicantur instantius: & ab aduersario mota ques¬
tio. discendi existit occaslo: quãuis non solũ qui sunt
aꝑtissime separati. uerũetiã om̃s qui xp̃iano uocabulo
gloriantur & ꝑdite uiuunt: non absurde possunt
uideri medio noc filio figurati. Passionẽ quippe xp̃i

Expanded text:
primitiis Israelitarum, nec in plenitudine Gentium, quid primitiis Israelitarum, nec in plenitudine Gentium, quid significat nisi haereticorum genus calidum, non spiritu sapientiae, sed impatientiae, quo solent haereticorum fervere praecordia, et pacem perturbare sanctorum? Sed haec in usum cedunt proficientlud apostoli: Oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant in uobis. Unde etiam scriptum est: Filius eruditus sapiens erit, inprudente autem ministro utetur. Multa quippe ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum calida inquietudine exagitantur, ut aduepossint, et considerantur diligentius, et intelliguntur clarius, et praedicantur instantius. tio discendi existit occasio. Quamuis non solum qui sunt apertissime separati, uerum omnes, qui Christiano uocabulo gloriantur et perdite uiuunt, non absurde possunt uideri medio Noe filio figurati; passionem quippe Christi,
Abbreviated transcription (Latin):
maximi & minimi filioꝵ dicens. benedictus dñs ds̃
sem. & erit chanaan puer illius. letificet ds̃ iaphet
& habitet in domib sem: sicut ipsa eiusdẽ noe et
uinee plantatio & ex eius fruccu in ebriatio. & dormi¬
entis nudatio. & quȩ ibi cętera facta atq conscripta s̃
ꝓpheticis sunt grauidata sensib sic & uelata tegmini
quȩ operta fuerunt aꝑta sunt satis. Quisenĩ hȩc
diligenter & intelligent̃ aduertens. non agnoscat in
xp̃o: Sem quippe de cuius semine incarne natus ẽ.
xp̃s. interpretatur nominatus: Quid autẽ nomina
tius xp̃o. cuius nom̃ iam ubiq fragrat.itaut in cantico
canticoꝵ etiã ipsa p̃cedente ꝓphecia. unguento cõparet᷑
effuso: in cuius domib id est ȩcclesus: habitat gentium
latitudo. Nam iaphet: latitudo interp̃tat᷑. Cham porro
qui interpretatur ca lidus. medius filius noe.: tanquã se
ab utroq discernens. & inter utrũq remanens: nec in

Expanded text:
maximi et minimi filiorum dicens: Benedictus Dominus Deus maximi et minimi filiorum dicens: Benedictus Dominus Deus Sem, et erit Chanaan puer illius; latificet Deus Iapheth, et habitet in domibus Sem, sicut ipsa eiusdem Noe et uineae plantatio et ex eius fructu inebriatio et dormientis enudatio, et quae ibi cetera facta adque conscripta sunt, propheticis sunt grauidata sensibus et uelata tegminibquae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enim haec diligenter et intellegenter aduertens non agnoscat in Christo? Sem quippe, de cuius semine in carne natus est Christus, interpretatur nomintius Christo, cujus nomen ubique jam fragrat, ita ut in Cantico canticorum, etiam ipsa praecinente prophetia, unguento comparetur effuso : in cujus domibus, id est ecclesiis, habitat gentium latitudo? Nam Japheth Latitudo interpretatur. Cham porro, quod interpretatur Calidus, medius Noe filius, tanquam se ab utroque discernens et inter utrumque remanens, nec in
Abbreviated transcription (Latin):
UTRUM CONIN UATASINT. AN INTER CVRRENTIBUS
impietatis interrupta tẽporib ita ut nullus homi¬
num ueri unius dĩ cultor existeret. adliquidũ
scripturis loquentib inuenir difficile est: prop¬
terea quia in canonicis libris post noe qui cum
coniuge actrib filus totidẽq nurib suis meru¬
it ꝑ arcã auastatione diluuii liberari. ñ inuenimꝰ
usq ad abraham cuiusquã pietatẽ eudenti diui¬
no eloquio predicatã : nisi qđ noe duos filios suos
sem & iaphet ꝓphetica benedictione cõmendat.
intuens & p̃uidens qđ longe fuerat post futurũ.
Vnde factũ est etiam illud: ut filiũ suũ mediũ
hoc est primogenito iuniorẽ ultimoq maiorem
qui peccauerat in patrẽ: non in ipso sedinfilio eius
suo nepote. malediceret his uerbis. Maledictus cha¬
naan puer: famulus erit fratrib siuis. Chanaan
porro natus fuerat excham: qui patris dormientis
nec cexerat sed potius ꝓdiderat nuditatẽ. Unde
etiam qđ secutus adiuingit benedictionẽ duoꝵx

Expanded text:
utrum continuata sint an intercurrentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius Dei cultor existeret, ad liquidum scripturis loquentibus inuenire difficile est, propterea quia in canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam uastatione diluuii liberari, non inuenimus usque Abraham cuiusquam pietatem euidenti diuino eloquio praedicatam, nisi quod Noe duos filios suos Sem et lapheth prophetica benedictione commendat, intuens et praeuidens quod longe fuerat post futurum. Unde factum est etiam illud, ut filium suum medium, hoc est primogenito iuniorem ultimoque maiorem, qui peccauerat in patrem, non in ipso, sed in filio eius suo nepote maledicerethis uerbis: Maledictus Chanaan puer, famulus erit fratribus suis. Chanaan porro natus fuerat ex Cham, qui patris dormientis nec texerat, sed potius prodiderat nuditatem. Unde etiam quod secutus adiunxit benedictionem duorum
Abbreviated transcription (Latin):
peccato. si id sibi non defendendo prȩposuerit: sed
Poenitendo subiecerit. Alioquin & illi serui & domi¬
nanti: si patrociniũ adhibuerit accedenti. Sed ut
peccatũ intelligatur concupiscentia ipsa carnalis de
qua dicit apł̃s. caro concupiscit aduersus sp̃m. incuiꝰ
carnis fructib & inuidiã cõmemorat. qua utiq cain
stimulabat᷑ & accendebat᷑ in fr̃is exitiũ: bene subaudit᷑
erit. idest ad te enĩ conuersio eius erit: & tu domina.¬
beris illius. Cũ enĩ cõmota fuerit pars ipsa carnalis
quam peccatũ appellat apłs ubi ait. non ego operor
illud sed qđ in habitat in me peccatũ. quã partẽ
animi etiã philosophi dicunt eẽ uitiosã. non quȩ
mentẽ debeat trahere sed cui mens debeat ĩꝑare.

Expanded text:
peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit proposuerit, sed peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit proposuerit, sed poenitendo subjecerit. Alioquin et illi serviet dominanti, si patrocinium adhibuerit accidenti. Sed ut peccatum intelligatur concupiscentia ipsa carnalis, de qua dicit Apostolus: Caro concupiscit adversus spiritum. In cujus carnis fructibus et invidiam commemorat, qua utique Cain stimulabatur et accendebatur in fratris exitium, bene subaudiatur subauditur erit, id est ad te enim conversio ejus erit, et tu dominaberis illius; cum enim commota fuerit pars ipsa carnalis quam peccatum appellat Apostolus, ubi dicit: Non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum: quam partem animi etiam philosophi dicunt esse vitiosam, non quae mentem debeat trahere, sed cui mens debeat impe
Abbreviated transcription (Latin):
nem accipere noluerit. ut sibi ipse potius merito
quam ei frat̃ immerito displiceret cũ eẽt iniustus
non recte diuidendo hoc est non recte uiuendo.
& indignus cuiꝰ apꝓbaret᷑ oblatio quã cẽt iniusti.¬
or qđ frẽm iustũ gratis cidisset ostendit: non
tamen eũ dimittens sine mandato scõ. & iusto
& bono: quiesce inquit. ad te enĩ conuersio eius:
& tu dominaberis illius. Nũqͥd fr̃ĩs: absit. Cuiꝰ
igitur. nisi peccati: Dixerat cnĩ peccasti. tũ dein
de addidit quiesce: ad te enĩ conuersio eiꝰ & tu
dominaberis illius. Potest quidẽ ita intelligi
adipsũ hominẽ conuersionẽ ẽẽ debere peccati: ut
nulli alii quã sibi sciat tribuere debere qđ peccat:
Hȩx est enĩ salubris poenitentiȩ medicina. & ueniȩ
petitio ñ in congrua: ut ubi ait ad te enĩ conuersio
eius. ñ subaudiat᷑ erit sed sit: p̃cipientis uidelicet
non predicentis modo. Tunc enĩ dominabit᷑ qͥsq

Expanded text:
nem accipere noluerit, ut sibi ipse potius merito nem accipere noluerit, ut sibi ipse potius merito quam ei frater inmerito displiceret, cum esset iniustus non recte diuidendo, hoc est non recte uiuendo, et indignus cuius adprobaretur oblatio, quam esset iniustior, quod fratrem iustum gratis odisset, ostendit. Non tamen eum dimittens sine mandato sancto, iusto et bono: Quiesce, inquit; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. Numquid fratris? Absit. Cuius igide addidit: Quiesce, ad te enim conversio ejus, et tu dominaberis illius. Potest quidem ita intelligi ad ipsum hominem conversionem esse debere peccati, ut nulli alii quam sibi sciat tribuere debere quod peccat. Haec enim est salubris poenitentiae medicina et veniae petitio non incongrua, ut ubi ait, ad te enim conversio ejus, non subaudiatur, erit, sed sit, praecipientis videlicet, non praedicentis modo. Tunc enim dominabitur quisque
Abbreviated transcription (Latin):
mundo uti uolunt dõ. qui tam̃ eũ uł et̃ uł res
humanas curart iã credunt. Sunt enĩ multo
deteriores: qui ne hoc quidẽ credunt. Cognito
itaq cam qđ suꝑ eius germani sacrificiũ nec
suꝑsuũ respexerat ds̃: utiq frẽm bonũ mutatꝰ
imitari. non elatus debuit emulari: sed contrista.¬
tus est. & concidit facies ciꝰ. Hoc peccatũ maxi.¬
me arguit ds̃. tristiciam de alterius bonitate :¬
& hoc fr̃ĩs. Hoc quippe arguendo: int̾rogauit
dicens. Quare contristatus es. & quarẽ concidit
facies tua: Quia enĩ fr̃ĩ inuidebat. ds̃ uidebat:¬
& hoc arguebat. Nam hominib quib abscon.¬
ditum est cor alterius cẽ posset ambiguũ: & ꝓr.¬
sus incertũ utrũ illa tristicia malignitatt̃ suã
in qua se dõ displicuisse didicerat. an fris dolu-¬
erit bonitatẽ quȩ dõ placuit cũ insacrificiũ eus
aspecit. Sed rationẽ reddens ds̃ cur eius oblatio.¬

Expanded text:
mundo, uti uolunt Deo; qui tamen eum uel esse uel res mundo, uti uolunt Deo; qui tamen eum uel esse uel res humanas curare iam credunt. Sunt enim multo deteriores, qui ne hoc quidem credunt. Cognito itaque Cain quod super eius germani sacrificium, nec super suum respexerat Deus, utique fratrem bonum mutatus imitari, non elatus debuit aemulari. Sed contristatus est et concidit facies eius. Hoc peccatum maxime arguit Deus, tristitiam de alterius bonitate, et hoc fratris. Hoc quippe arguendo interrogauit dicens: Quare contristatus es, et quare concidit facies tua? Quia enim fratri inuidebat, Deus uidebat et hoc arguebat. Nam hominibus, quibus absconditum est cor alterius, esse posset ambiguum et prorsus incertum, utrum illa tristitia malignitatem suam, in qua se Deo displicuisse didicerat, an fratris doluerit bonitatem, quae Deo placuit, cum in sacrificium eius adspexit. Sed rationem reddens Deus, quur eius oblatio
Abbreviated transcription (Latin):
quemfas non est fieri In quo autẽ hoꝵ dõ
displicuerit cain: facile non potest inueniri. Sed
qm̃ iohannes apłs cum de his fr̃ib loqueret᷑ non
sicut cain inquit qui exx maligno erat & occidit fra¬
trem suũ: & cuius reigrã occidit eũ. qͥa opera illius
maligna fuer. fr̃is autẽ eius iusta: datur intelligi ꝓp¬
terea dm̃ non respexisse in munꝰ cius quia hoc ipsũ
male diuidebat. dans dõ aliqͥd suũ. sibi autt̃ seipsũ:
qđ om̃s faciunt qui ñ dĩ sed suam sectantes uoluntatẽ.
idest non recto sed ꝑuerso corde uiuentes. offerunt
tamen dõ munus quo putant eũ redimi: ut coꝵ ñ
opituletur sanandis prauis cupiditatib sed explen-¬
dis. Et hoc est terrenȩ ꝓpriũ ciuitatis dm̃ uł deos
colere: quib adiuuantib regnet inuictoris et
pace terrena. non caritate consulendi: sed cupidi
tate dominandi. Boni quippe ad hoc utunt᷑ mun-¬
do ut fruant᷑ dõ: mali autẽ contra ut fruantur

Expanded text:
quem fas non est fieri. In quo autem horum Deo quem fas non est fieri. In quo autem horum Deo displicuerit Cain, facile non potest inueniri. Sed quoniam Iohannes apostolus, cum de his fratribus loqueretur: Non sicut Cain, inquit, 9 ex maligno erat et occidit fratrem suum; et cuius rei gratia occidit? Quia opera illius maligna fuerunt, fratris autem eius iusta: datur intellegi propterea Deum non respexisse in munus eius, quia hoc ipso male diuidebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem se ipsum. Quod omnes faciunt, qui non Dei, sed suam sectantes uoluntatem, id est non recto, sed peruerso corde uiuentes, offerunt tamen Deo munus, quo putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis prauis cupiditatibus, sed explendis. Et hoc est terrenae proprium ciuitatis, Deum uel deos colere, quibus adiuuantibus regnet in uictoriis et pace terrena, non caritate consulendi, sed dominandi cupiditate. Boni quippe ad hoc utuntur mundo, ut fruantur Deo; mali autem contra, ut fruantur
Abbreviated transcription (Latin):
illius. quia ñ elucet cur uł unde sit dictũ: multos
sensus peperit eius obscuritas: cũ diuinarũ scrip¬
turarũ quisq tractator scđm̃ fidei regulã id
conatur exponere. Recte quippe offertur sacri.¬
ficium. cũ offertur dõ uero: cui uni tantũmodo
sacrificandũ est. Non autẽ recte. diuidit᷑. dũ non
discernunt᷑ recte uł loca uł tẽpora. uł res ipsȩ
quȩ offeruntur. uł qͥ offert & cui offeit᷑. uł ii
quib ad uescendũ distribuit᷑ qđ oblatum est:
ut diuisionẽ hic discretionẽ intelligamꝰ: Niuȩ
cũ offert᷑ ubi non oportet aut qđ non ibi sed alibi
ꝙportet. siue cũ offertur qͣndo non oporcet aut
qđ non tunc sed alias oportet. siue cũ id offert̃
qđ nusquã & nũquã penitus debuit: siue cũ
dectiora sibi eiusdẽ generis rerũ tenet homo
quam sunt ea quȩ offert dõ. siuȩ eius rei quȩ
oblata est fit particeps ꝓfanus: aut quilibec

Expanded text:
ti? quia non elucet cur uel unde sit dictum, multos ti? quia non elucet cur uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. recte quippe offertur sacrificium, cum offertur deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. non autem recte diuiditur, dum non discernuntur recte uel loca uel tempora uel res ipsae, quae offeruntur, uel qui offert, cui offertur, uel hi quibus ad uescendum distribuitur quod oblatum est, ut diuisionem hic discretionem intellegamus; siue cum offertur ubi non oportet aut quod non ibi, sed alibi oportet, siue cum offertur quando non oportet aut quod non tunc, sed alias oportet, siue cum offertur id quod nusquam et numquam penitus debuit, siue cum electiora sibi eiusdem generis rerum quam sunt ea, quae offert Deo, siue eius rei. quae oblata est, fit particeps profanus aut quilibet
Abbreviated transcription (Latin):
cum ds̃ locutus eẽt ad cain .eo more quo cũ pͥmis
hominib ꝑ creaturam subiectã uelut eoꝵ socius
forma congrua loquebat᷑. quid ei ꝓfuit: Non ne
conceptũ scdus innecando fratre etiã post uerbũ
diuine ad monitionis impleuit: Nam cũ sacrificia.
discreuisset amboꝵ. in illius respiciens. huius despi-¬
ciens. qdđ non dubitandũ est potuisse cognosci signo
aliquo attestante uisibili. & hoc ideo fecisset ds̃
quia mala erant opera huius. frĩs uero tius bona:
contristatus est cam ualde. & concidit facies eius:
Sic enĩ scriptũ est. Et dixit dñs ad cam. Quare
tristis fictus es & quare concidit facies tua: Nonne
si recte offeras. recte autẽ non diuidas peccasti.:
Quiesce: Adte enĩ conuersio eius: & tu domina.¬
beris illius. In hac admonitione uel monitu quã
d̃ ꝓtulit ad cam.: illud quidẽ qđ dictũ est nonne
sirecte offeras recte autẽ non diuidas peccasti.¬

Expanded text:
cum Deus locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis cum Deus locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis hominibus per creaturam subiectam uelut eorum socius forma congrua loquebatur, quid ei profuit? Nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post uerbum diuinae admonitionis ao inpleuit? Nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius despiciens, quod non dubitandum est potuisse cognosci signo aliquo adtestante uisibili, et hoc ideo fecisset Deus, quia mala erant opera huius, fratris uero eius bona: contristatus est Cain ualde et concidit facies eius. Sic enim scriptum est: Et dixit Dominus ad Cain: Quare tristis factus es et quare concidit facies tua? Nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. In hac admonitione vel monitu quem Deus protulit ad Cain, illud quidem quod dictum est, « Nonne si recte offeras, recte autem non dividas peccasti
Abbreviated transcription (Latin):
Alioquin. etiã si ds̃ ipse utens creatura sibi subdita
in aliqua specie humana sensus alloquat᷑ humanos.
siue istos corporis. siue illos quos istis simillimos ha.¬
bemus in somnis. nec interioregrã mentẽ regat atq
agat: nichil ꝓdest homini om̃is p̃dicatio ueritatis
Facit autẽ hoc ds̃ auasis miscđiȩ irȩ uasa discernens.
dispensationt qua ipse nouit multũ occulta: sed
tamen iusta: Ipso quippe aduiuante mirabilib
& lacentib modis. cũ peccatũ qđ habitat inmẽ¬
bris nr̃is quȩ potius iã poena peccati est sicut apłs¬
precepit: non regnaet in nr̃o mortali corpore ad oboe¬
diendũ desiderus eius. nec ei mẽbra nr̃a uelut iniqͥtatis
arma exhibemus: conuertit᷑ ad mentẽ non sibi ad mala
dõ regente consentientẽ. & eã regens: tranquillius
nunc. habebit postea sanitate ꝑfecta. atq immorta.¬
litate ꝑcepta: homo sine ullo peccato ineterNa
pace regnantem̃.¬

Expanded text:
Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita in alisiue istos corporis siue illos, quos istis simillimos habemus in somnis, nec interiore gratia mentem regat adque agat, nihil prodest homini omnis praedicatio ueritatis. Facit autem hoc Deus a uasis misericordiae irae uasa discernens, dispensatione qua ipse nouit multum occulta, sed tamen iusta. Ipso quippe adiuuante mirabilibus et latentibus modis, cum peccatum quod habitat in membris nostris, quae potius iam poena peccati est, sicut apospraecipit, non regnat in nostro mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec ei membra nostra uelut iniquitatis arma exhibemus, conuertitur ad mentem non sibi ad mala, Deo regente, consentientem et eam regentem tranquillius nunc habebit, postea sanitate perfecta adque inmortalitate percepta homo sine ullo peccato in aeterna pace regnabit.
Abbreviated transcription (Latin):
delicto: uos qui spirit̾ales estis instruite huiusmodi
in spũ mansuetudinis. intendens te ipsũ. ne & tu
tempteris. Et alibi. Sol non occidat: suꝑ iracũ¬
cdiam urãm. Et in euangelio. Si peccauerit inte
frater tuus: corripe eũ interte & ipsũ solũ. Item
de peccatis inquib multoꝵ cauet᷑ offensio: apł̃s
dicit. Peccantes corã om̃ib argue: ut cȩteri timo.¬
rem habeant ePpter hoc & de uenia inuicẽ danda
multa precipiunt᷑. & magna cura ꝓpter tenendã
pacẽ sine qua nemo poterit uidere dm̃ ubiille terror
quando iubetur seruus decẽ miliũ talentoꝵ reddere
debita que illi fuerant relarata: qm̃ debitũ denarioꝵ
centũ conseruo suo ñ relaxauit. Qua similitudine
de cordib ur̃is. Hoc modo curant᷑ ciues ciuitatis dĩ
in hac terra peregrinantes: & paci suꝑnȩ patriȩ sus.¬
pirantes: Sp̃s autẽ sc̃s operatur intrinsecus: ut ua¬
leat aliquid medicina quȩ adhibet᷑ extrinsecus.

Expanded text:
ui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu mansuetudinis, intendens te ipsum, ne et tu tenteris . Et alibi: Sol non occidat super iracundiam vestram . Et in Evangelio: Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum solum . Item de peccatis, in quibus multorum cavetur offensio, Apostolus dicit: Peccantes coram omnibus argue, ut ceteri timorem habeant. Propter hoc et de uenia in uicem danda multa praecipiuntur et magna cura propter tenendam pacem, sine qua nemo poterit uidere Dest, quando jubetur servus decem millium talentorum reddere debita, quae illi fuerant relaxata, quoniam debitum denariorum centum conservo suo non relaxavit. Qua similitudine de cordibus vestris . Hoc modo curantur cives civitatis Dei in hac terra peregrinantes, et paci supernae patriae suspirantes. Spiritus autem sanctus operatur intrinsecus, ut valeat aliquid medicina, quae adhibetur extrinsecus.
Abbreviated transcription (Latin):
ditatẽ minando frangebant. Dcinde cum ec̃t in
asia bellũ mitridaticũ gerens: pluciũ titiũ ci
mandatum est aioue. qđ eẽt mitridatẽ supera¬
turus. Et factum est: Ac postea molienti redire
inurbẽ & suas amicorũq sibi oitas in uirias ciuili
sanguine ulcisci: iterũ mandatũ est ab eodẽ
ioue ꝑmilitẽ quendã legionis sexte. prius sẽ
de mitridate p̃nunciasse uictoriã. & tunc

Expanded text:
ditatem minando frangebant. Deinde cum esset in ditatem minando frangebant. Deinde cum esset in Asia bellum Mithridaticum gerens, per Lucium Titium ei mandatum est a Ioue, quod esset Mithridatem superaturus, et factum est. Ac postea molienti redire in Urbem et suas amicorumque iniurias ciuili sanguine ulcisci, iterum mandatum est ab eodem Ioue per militem quendam legionis sextae, prius se de Mithridate praenuntiasse uictoriam, et tunc
Abbreviated transcription (Latin):
pios acbonos unius ueri dĩ cultores: inuitis doemo.¬
nib p̃polluisse uideamꝰ. Nec eosdem immundis.¬
simos sp̃s uel ꝓpter hȩc ipsa bona malaue terrena
ꝓpiciandos aut timendos existimemꝰ: quia sicut
ipsi mali homines interra. sic etiã illi non omĩa
quȩ uolunt facere possunt: nisi quantũ illius or.¬
dinatione sinitur. cuius plene iudicia nemo
cõprehendit. iuste nemo reprehendit:
superiora quoꝵ uindex ẽẽ uidebat᷑ illius cõpara.¬
tione quererent᷑: cũ primũ adurbẽ contra mariũ
castra mouisset. ad eolȩta exta immolanti fuisse
scribit liuius. ut custodiri se postumius arus pea
uoluerit.: capitis suppliciũ subiturus: nisi ea quȩ
inanima silla haberet. dus uiuantib impleuisset
Ecce non discesserant aditis arisq relictis du.
quando de rerũ euentu p̃dicebant: nichilq de
ipsius sillȩ correctione curabant. Promictebant
presagando felicitatẽ magnã: nec malã cupi¬

Expanded text:
pios ac bonos unius ueri Dei cultores inuitis daemopios ac bonos unius ueri Dei cultores inuitis daemonibus praepolluisse uideamus, nec eosdem inmundissimos spiritus uel propter haec ipsa bona malaue terrena propitiandos aut timendos existimemus, quia, sicut ipsi mali homines in ten\'a, sic etiam illi non omnia quae uolunt facere possunt, nisi quantum illius ordinatione sinitur, cuius plene iudicia nemo conprehendit, iuste nemo reprehendit. superiora, quorum uindex esse uidebatur, illorum conparatione quaererentur, cum primum ad Urbem contra Marium castra mouisset, adeo laeta exta immolanti fuisse scribit Liuius, ut custodiri se Postumius haruspex uoluerit capitis supplicium subiturus, nisi ea, quae in animo Sylla haberet, dis iuuantibus inpleuisset. Ecce non discesserant adytis adquo aris relictis di, quando de rerum euentu praedicebant nihilque de ipsius Syllae correctione curabant. Promittebant praesagando felicitatem magnam nec malam cupi
Abbreviated transcription (Latin):
Illa igitur res publica malis morib cũ periret:
nichil dii eoꝵ ꝓdiligendis uel ꝓcorrigendis eger̃
morib ne periret. immo deprauandis & corrũ.¬
pendis addiderunt morib ut pcriret. Nec se
bonos fingant. qđ uelut offensi ciuũ iniqͥtate dis.¬
cesserint: prorsus ibi crant. ꝓdunt᷑ conuincunt᷑:¬
acuilus. hostili inimanior eiꝰ iue¬
tona fuctit: ebsqui serꝑset legant qui uolunt
Sed hoc ut dixiomicto: nec maricę nescio cui
tribuo marii sanguinca felicitatẽ. sedocultę
potius ꝓuidentie di adistoꝵ ora claudenda: cosq
aberrore ubcrandos: quinon studis agunc. sed
hȩc prudenter aducituit: quia & si aliqͥd in his
reb doemones possunt. taitũ possunt quantũ
secreto omĩpotentis arbitrio ꝑmittunt᷑ Nec
magnipendamus terrenã feliciaitẽ. quȩ sicut
mario malis etiãplerũq conceditui: nec eam
rursus quasimalã arbitremur. cũ eã maltos etiã

Expanded text:
Illa igitur res publica malis moribus cum periret, Illa igitur res publica malis moribus cum periret, nihil di eorum pro dirigendis uel pro corrigendis egerunt moribus, ne periret; immo deprauandis et corrumpendis addiderunt moribus, ut periret. Nec se bonos fingant, quod uelut offensi ciuium iniquitate discesserint. Prorsus ibi erant; produntur, conuincuntinciuilis hostilique inmanior eius uictoria fuerit, eos qui scripserunt legant qui uolunt. Sed hoc, ut dixi, omitto, nec Maricae nescio cui tribuo Marii sanguineam felicitatem, sed occultae potius prouidentiae Dei ad istorum ora claudenda eosque ab errore liberandos, qui non studiis agunt, sed haec prudenter aduertunt, quia, etsi aliquid in his rebus daemones possunt, tantum possunt, quantum secreto omnipotentis arbitrio permittuntur, ne magnipendamus terrenam felicitatem, quae sicut Mario malis etiam plerumque conceditur, nec eam rursus quasi malam arbitremur, cum ea multos etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓsunt: ut quid colunt᷑. ut quid tantostudio colen-¬
di requiruntur: cur laboriosis tristibusq tẽporib
xp̃iana religio conuicus indignissimis leditur:
Si autem habent in his reb uel beneficu uł malefi¬
cu potestatẽ. cur incis affuerunt pessimo uiro
mario. & optimo regulo defuerunt: An ex hoc
ipsi intelligunt᷑ iniustissimi & pessimi : qđ si ꝓp¬
terea magis timendi & colendi putant᷑: neq hoc
putentur. Neq enĩ minus eos inuenit᷑ regulus co.¬
luisse: quã marius. Nec ideo uita pessima eligen.¬
da uideat᷑: quia magis mario quã regulo du
fauisse existimantur. Metellus enĩ romanorũ
laudatissimꝰ qui habuit quinq filios consulares.
etiã rerũ temporaliũ felix fuit: & catilina pessimꝰ
oppressus inopia. & inbello suisceleris ꝓstratus
infelix: & uerissima atq certissima felicitate pre.¬
pollent boni dm̃ colentes. a quosolo c̃ferri potest.

Expanded text:
prosunt, ut quid coluntur, ut quid tanto studio colenprosunt, ut quid coluntur, ut quid tanto studio colendi requiruntur? Quur laboriosis tristibusque temporibus, r eos Christiana religio conuiciis indignissimis laeditur? Si autem habent in his rebus uel beneficii uel maleficii potestatem, quur in eis adfuerunt pessimo uiro Mario, et optimo Regulo defuerunt? An ex hoc ipsi intelleguntur iniustissimi et pessimi? Quod si propterea magis timendi et colendi putantur, neque hoc putentur; neque enim minus eos inuenitur Regulus coluisse quam Marius. Nec ideo uita pessima eligenda uideatur, quia magis Mario quam Regulo di fauisse existimantur. Metellus enim Romanorum laudatissimus, qui habuit quinque filios consulares, etiam rerum temporalium felix fuit, et Catilina pessimus obpressus inopia et in bello sui sceleris prostratus infelix, et uerissima adque certissima felicitate praepollent boni Deum colentes, a quo solo conferri potest.
Abbreviated transcription (Latin):
refrenandis. Quienĩ mariũ nouũ hominc & ig¬
lem. cruentissinũ auctorẽ bellorũ cuuliũ aque
gestorã ut septies consul ficret adiuucr̃ ut qͥdut in sep¬
timo suo consulatu moreret᷑ senex ne in manus slllę
futuri mox uictoris irrueret: non iuueruct: Si¬
enim ad hȩc cũ du eoꝵ non iuuer̃. non parũ est qđ
fatentur etiã non ꝓpicus dus suis posse accidere
homini istã temporalẽ quã nimis diligunt tantã
fclicitatem & posse homines sicut fuit marius sa¬
lute. uirib. opib. honorib. dignitace. longeuitãte
cumulari. & ꝑfrui dus iratis: posse etiã homines
sicut fuit regulus. captiuitate. seruitute. inopia.
uigilus. doorib excruciari & emori: dus amicis.
Qđ si ita concedunt: cõpendio nichil eos ꝓdesse.
& coli suꝑfluo confitent᷑. Namsi uirtutib animi
& ꝓbitate uitȩ cuiꝰ premia post mortẽ speranda
sunt magis contraria ut popłs̃ disceret institer̃.
uel eis quos oderunt nocent. uł cis quos diligunt

Expanded text:
refrenandis? Qui enim Marium, novum hominem et ignobilem, cruentissimum auctorem bellorum civilium atque gestorem, ut septies consul fieret adjuverunt, atque ut in septimo suo consulatu moreretur senex, nec in manus Syllae futuri mox victoris irrueret? Si eenim ad haec eum di eorum non iuuerunt, non parum est quod fatentur etiam non propitiis dis suis posse accidere homini istam temporalem, quam nimis diligunt, tantam felicitatem et posse homines, sicut fuit Marius, salute uiribus, opibus honoribus, dignitate longaeuitate cumulari et perfrui dis iratis; posse etiam homines, sicut fuit Regulus, captiuitate seruitute inopia, uigiliis doloribus excruciari et emori dis amicis. Quod si ita esse concedunt, conpendio nihil eos prodesse et coli superfluo confitentur. Nam si uirtutibus animi et probitati uitae, cuius praemia post mortem speranda sunt, magis contraria ut populus disceret institeruntuel eis quos oderunt nocent, uel eis quos diligunt
Abbreviated transcription (Latin):
est ẽ castris. Posttro die concitatior reuersus est.
& capitoliũ arsisse clamauit. Arserat autem
re uera capitolium: qđ quidẽ docmoni & p̃uide¬
re facile fuit . & celerrime nunciare: Illud sane
intende. qđ ad causã maxime ꝑtinet: sub qua¬
lib dus. ec̃ cupiant. quiblasphemant saluatort̃.
uoluntates fideliũ ad ominatu docmonũ liberan¬
tem. Clamauit homo uaticinando. uictoria tua
est sylla: atq ut id diuino spu clamasse crederẽ.¬
tur. nunciauit etiam aliqͥd & ꝓpe futurũ et
moꝵx factũ. unde longe aberat ꝑ quem ille sp̃s
loquebat᷑. Non tamen clamauit. ab sceleribus
parte sylla. quȩ illic uictor tam horrenda cõmisit:
cui corona aurea ipsius uictoriȩ illustrissimum

Expanded text:
s e castris postero die concitatior reuersus est s e castris postero die concitatior reuersus est et Capitolium arsisse clamauit. Arserat autem re uera Capitolium. Quod quidem daemoni et praeuidere facile fuit et celerrime nuntiare. Illud sane intende, quod ad causam maxime pertinet, sub qualibus dis esse cupiant, qui blasphemant Saluatorem uoluntates fidelium a dominatu daemonum liberantem. Clamauit homo uaticinando: uictoria tua est, Sylla\', adque ut id diuino spiritu clamare crederetur, nuntiauit etiam aliquid et prope futurum et mox factum, unde longe aberat per quem ille spiritus loquebatur; non tamen clamauit: \'ab sceleribus parce, Sylla\', quae illic uictor tam horrenda commisit, cui corona aurea ipsius uictoriae inlustrissimum
Abbreviated transcription (Latin):
quarȩ dii cura uerinc uelut selicia astiiuisiciare
& nullus coꝵ curiucrit sillã moyendo corrigtre
mala tanta facturũ scclestis atiris ciuaibus. qualia¬
⁊ non fedai ent sed austrren: omino sem pablicã:
Nempe incelligunt᷑ docriones sicut sȩpt iã dixi
notumq nobis est inhatris sacris. resq ipse satis
indicant negotiũ siũ agere ut ꝓdus habcant᷑.
ut colant᷑: ut ea yis exhibeant᷑ quid ii qͥ cahibe&
sociati. unã pasimã causã cum eis habeant inuidi.¬
ciodi. Dende cũ uenisse t tarentũ silla. atque
ibi sacrincasset: uidit incapite uitulini iecoris
similitudinẽ coronȩ aurcȩ. Tunc postumius arus¬
pex ile. respondit preclarã ei significari uictori.¬
amn: iussitq ut eatis illis solus uescerct᷑. Postea
paruo int̃uallo: seruus cuiusdã lucii pontuuati¬
cinando clamauit: Abellona nuncius uenio:
uictoria tua est sylla. Deinde adiecit: arsurũ. eẽ.
capitolium. Hoccũ dixxisset: continuo egressus¬

Expanded text:
quare dii curaverint velut felicia ista nuntiare, et nullus eorum curaverit Syllam monendo corrigere, mala tanta facturum scelestis armis civilibus, qualia non foedarent, sed auferrent omnino rempublicam? Nempe intelliguntur daemones, sicut saepe dixi, notumque nobis est in Litteris sacris, resque ipsae satis indicant, negotium suum agere, ut pro dis habeantur et colantur, ut ea illis exhibeantur, quibus hi qui exhibent sociati unam pessimam causam cum eis habeant in iudicio Dei. Deinde cum uenisset Tarentum Sylla adque ibi sacrificasset, uidit in capite uitulini iecoris similitudinem coronae aureae. Tunc Postumius haruspex ille respondit praeclaram significare uictoriam iussitque ut extis illis solus uesceretur. Postea paruo interuallo seruus cuiusdam Lucii Pontii uaticinando clamauit: <a Bellona nuntius uenio, uictoria tua est, Sylla. Deinde adiecit arsurum esse Capitolium. Hoc cum dixisset, continuo egressu
Abbreviated transcription (Latin):
tera secundis reb oriri sueta mala. post kataginis
excidiũ maxime aucta sunt: ut intelligeremus
etiam ancea & oriri solere & augeri. Unde sub nec¬
tens cur hoc dixerit: Nam iniuriȩ inquit uilidi¬
orũ. & obeas discessio plebis apatrib. alieq dissen¬
siones domi fuere iam inde aprincipio: neq am¬
plius quã regib exactis. dũ metus atarquino et
bellum graue cum etruria positum ẽ: ȩquo & mo¬
desto iure agitatũ. Uides quẽ ad modũ etiã illo
breui tempore ut regib exactis id est eiectis ali¬
quantũ ȩquo & modesto iure ageret᷑. metũ dix̃
fuisse causã. qm̃ metuebat᷑ bellũ qđ rex tarqͥnius
regno atq urbe pulsus: etruscis sociatus contra
romanos gerebat: Attende itaq quid deinde
contexat. Dem inqͥt seruili imperio patres ple¬
bem exercẽre. de uita. atq tergo regio more con¬
sulere. agro pellere. & cęteris exptib soli in impe

Expanded text:
tera secundis rebus oriri sueta mala, post Carthaginis tera secundis rebus oriri sueta mala, post Carthaginis excidium maxime aucta sunt. » Ut intelligeremus etiam antea et oriri solere, et augeri. Unde subnectens cur hoc dixerit, « Nam injuriae, » inquit, « validiorum, et ob eas discessio plebis a patribus, aliaeque dissensiones domi fuere jam inde a principio, neque amplius quam regibus exactis, dum metus a Tarquinio et bellum grave cum Etruria positum est, aequo et modesto jure agitatum. » Vides quemadmodum illo etiam brevi tempore, ut regibquantum aequo et modesto iure ageretur, metum dixit fuisse causam, quoniam metuebatur bellum, quod rex Tarquinius regno adque Urbe pulsus Etruscis sociatus contra Romanos gerebat. Adtende itaque quid deinde contexat: \'Dein, inquit, seruili imperio patres plebem exercere, de uita adque tergo regio more consulere, agro
Abbreviated transcription (Latin):
testem potius adhibebo. Iuicũ inlaude romanoꝵ
dixisset unde nob̃ iste sermo ortus. ẽ. ius bonũq
apud eos non legib magis quã natura ualebat.
prȩdicans illud tempus quo expulsis regibus
incredibilit̃ ciuitas breuitatis spacio plurimũ
creuit: idem tam̃ in primo historiȩ suȩ libro atq
ipso eius eocordio facetur etiã tunc cũ ad consules
a regib eẽt trans lata rei publica: postpã
teruallũ iniurias ualidiorũ. & obeas discessiontn
plebis apatrib aliasq inurbe dissensiones fuisi
Namcũ optimis morib & maxima concordia
popłin romanũ inter scđm & postremũ bellum
hartaginense cõmemorasset egisse. causamq huius
boni non amorẽ iusticiȩ sed stante keartagine metũ
pacis infide fuisse dixisset. unde & nasica ille ad
reprimendã nequiciam seruandosq istos mores
optimos ut metu uicia cohiberent᷑ kartaginem
nolebat. euerti: continuo subiecit idem salustius¬

Expanded text:
testem potius adhibebo, qui cum in laude Romanorum testem potius adhibebo, qui cum in laude Romanorum dixisset, unde nobis iste sermo ortus est: \'lus bonumque aput eos non legibus magis quam natura ualebat\', praedicans illud tempus, quo expulsis regibus incredibiliter ciuitas breui aetatis spatio plurimum creuit, idem tamen in primo historiae suae libro adque ipso eius exordio fatetur etiam tunc, cum ad consules a regibus esset translata res publica, post paruum interuallum iniurias ualidiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque in Urbe dissensiones fuisse. Nam cum optimis moribus et maxima concordia populum Romanum inter secundum et postremum bellum Carthaginiense commemorasset egisse causamque huius boni non amorem iustitiae, sed stante Carthagine metum pacis infidae fuisse dixisset unde et Nasica ille ad reprimendam nequitiam seruandosque istos mores optimos, ut metu uitia cohiberentur, Carthaginem nolebat euerti: continuo subiecit idem Sallustius
Abbreviated transcription (Latin):
illius temporis uir egregius. quiuehientes grauis¬
simos hostes popłi romani post decennale bellũ
quo romanus exercitus totiens male pugnan.¬
do grauit̃ afflictus est iam ipsa roma desalute
dubitante atq trepidante. facillime superauit.
eorumq urbẽ opulentissimã coepit. inuidia¬
obtrectatorũ uirtutis suȩ & in solentia tribunoꝵ
plebis reus factus est: tamq ingratã sensit quã
liberauerat ciuitatem. ut de sua clamnatione
certissimus. in exiliũ sponte discederet: & decẽ
milib exis absens etiã damnaret᷑. mox iterũ
agallis uindea patriȩ futurus ingratȩ. Multa
cõmemorare iampiget feda & in iusta. quib agi.¬
tabatur illa ciuitas: cum potentes plebem sibi sub¬
dere conarent᷑. plebsq illis subdi recusaret: et
utriusq partis defensores. magis studus agerent
amore uincendi: quã equũ & bonũ quicquã
cogitarent.: Itaq habebo modũ: & ipsũ salustiũ. Cdͫͥ igͫ.

Expanded text:
illius temporis uir egregius, qui Veientes, grauisillius temporis uir egregius, qui Veientes, grauissimos hostes populi Romani, post decennale bellum, quo Romanus exercitus totiens male pugnando grauiter adflictus est, iam ipsa Roma de salute dubitante adque trepidante facillime superauit eorumque urbem opulentissimam cepit, obtrectatorum inuidia uirtutis suae et insolentia tribunorum plebis reus factus est tamque ingratam sensit quam liberauerat ciuitatem, ut de sua damnatione certissimus in exilium sponte discederet et decem milia aeris absens etiam damnaretur, mox iterum a Gallis uindex patriae futurus ingratae. Multa commemorare iam piget foeda et iniusta, quibus agitabatur illa ciuitas, cum potentes plebem sibi subdere conarentur plebsque illis subdi recusaret, et utriusque partis defensores magis studiis agerent amore uincendi, quam aequum et bonum quidquam cogitarent. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc sanc utilius feliciusq successit: qđ & si adme.¬
moriam fraudis illius circensiũ spectaculũ mansic.
facinoris tamen in illa ciuitate & imperio non pla.¬
cuit exemplum: faciliusq romani in hoc errauer̃.
ut post illã iniquitatẽ deũ sibi romulũ consecrare&:
quam ut infeminis rapiendis factũ eiꝰ imitandũ
lege ulla uel more ꝑmitterent. Ex hoc iure
acbono: post expulsum cum liberis suis regẽ tar.¬
quinium. cuius filius lucretiã stupro uiolenter
oppresserat: uinius brutus consul: cũ tarqͥniũ
conlatinũ maritũ eiusdẽ lucretiȩ collegã suũ
bonum atq innocentẽ uirũ ꝓpter nomen & ꝓ-¬¬
pinquitatẽ tarquiniorũ coegit magistratuse
abdicare: nec uiuere inciuitate ꝑmisit. Quod
scelus fauente uel patiente popłõfecit: aquo popłõ
consulatũ idem conlatinus sicut etiã ipse brutꝰ
acceperat. Ex hoc iure acbono: marcus ca millus

Expanded text:
Hoc sane utilius feliciusque successit, quod, etsi ad meHoc sane utilius feliciusque successit, quod, etsi ad memoriam fraudis illius circensium spectaculum mansit, facinoris tamen in illa ciuitate et imperio non placuit exemplum, faciliusque Romani in hoc errauerunt, ut post illam iniquitatem deum sibi Romulum consecrarent, quam ut in feminis rapiendis factum eius imitandum lege ulla uel more permitterent. Ex hoc iure ac bono post expulsum cum liberis suis regem Tarquinium, cuius filius Lucretiam stupro uiolenter obpresserat. Iunius Brutus consul L. Tarquinium Conlatinum, maritum eiusdem Lucretiae, collegam suum, bonum adque innocentem uirum, propter nomen et propinquitatem Tarquiniorum coegit magistratu se abdicare nec uiuere in ciuitate permisit. Quod scelus fauente uel patiente populo fecit, a quo populo consulatum idem Conlatinus sicut etiam ipse Brutus acceperat. Ex hoc iure ac bono M. Camillus,
Abbreviated transcription (Latin):
NEorit popło romano ꝓpterea leges non sunt
anuminib institutȩ. quia sicut salustius ait.
ius bonũq apud eos nonlegib magis quã natu¬
ra ualebat : Ex hoc iure acbono: credo raptas sabi.¬
nas. Quid enĩ iustius & melius quam filias alienas
fraude spectaculi inductas non aparentib accipi.
sedui ut quisq poterat auferri: Nlamsi inique
facerent sabini negare postulatas. quanto fuic
iniquius rapere nondatas: Iustius autẽ bellũ
cum ea gente geri potuit quȩ filias suas ad ma¬
trimonium conregionalib & confinalib suis
negasset petitas: quam cum ea quȩ repetebat
ablatas. Illud ergo potius ficret. ibi mars filiũ
suũ pugnantẽ iuuaret: ut coniuigiorũ negatoꝵ
armis ulcisceret᷑ iniuriã. & eo modo ad feminas
quas uoluerat ꝑueniret. Aliquo enĩ fortasse
iure belli: iniuste negatas. iuste uictor auferret:
m cũ carũ parentib iuste succensentib gessit:

Expanded text:
forte populo Romano propterea leges non sunt forte populo Romano propterea leges non sunt a numinibus constitutae, quia, sicut Sallustius ait, \'ius bonumque aput eos non legibus magis quam natura ualebat\'? Ex hoc iure ac bono credo raptas Sabinas. Quid enim iustius et melius quam filias alienas fraude spectaculi inductas non a parentibus accipi, sed ui, ut quisque poterat, auferri? Nam si inique facerent Sabini negare postulatas, quanto fuit iniquius rapere non datas? Iustius autem bellum cum ea gente geri potuit, quae filias suas ad matrimonium conregionalibus et confinalibus suis negasset petitas, quam cum ea, quae repetebat ablatas. Illud ergo potius fieret; ibi Mars filium suum pugnantem iuuaret, ut coniugiorum negatorum armis ulcisceretur iniuriam, et eo modo ad feminas, quas uoluerat, perueniret. Aliquo enim fortasse iure belli iniuste negatas iuste uictor auferret; bellum cum earum parentibus iuste suscensentibus gessit.