comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cifer de celo mane oriens ꝯtritus est
in t̾ram qui mittebat ad om̃s gentes.
tu añt dixisti sensu tuo in cebum as¬
cendam. suꝑ sydera celi ponam chronũ
meum. sedebo in monte excelso suꝑ
montes excelsos qui sunt ad aquilõnẽ.
ascendam suꝑ nubes ero similis altis¬
simo. nũe aũt ad inferos desoendes.
et cec̾a. que in figura regis ułnt ba¬
bylonis in dẏabolum dc̃a intelligim¬
tur. plura in eius corpus ꝯueniunt
qd̾ etiam de humano gen̾e ꝯgregat
et in eos maxime qui ei ꝑ suꝑbiam
coh̾ent a postatando a mandatis dei
sicut enim qui erat dẏabolus homo
dcũs est. ut in enuangłio inunicus
homo fecit: ita qui homo erat. dya¬
bolus dẽus est. rursus in enuangłio.
nonne ego uos .xii. elegi. et umus ex
uobis dyabolus: et sicut corpꝰ xp̃i qd̾

Expanded text:
caelo lucifer mane oriens? contritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes. tu autem dixisti sensu tuo: in caelum ascendam, super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo in monte excelso super montes excelsos, qui sunt ad aquilonem, ascendam super nubes, ero similis altissimo. nunc autem ad inferos descendes et cetera, quae in figura regis uelut Babylonis in diabolum dicta intelleguntur, plura in eius corpus conueniunt, quod etiam de humano genere congregat, et in eos maxime, qui ei per superbiam cohaerent apostatando a mandatis dei. sicut enim qui erat diabolus homo dictus est, ut in euangelio: inimicus homo hoc fecit, ita qui homo erat diabolus dictus est, ut rursus in euangelio: nonne ego uos duodecim elegi? et unus ex uobis diabolus e
Abbreviated transcription (Latin):
Qd̃ eigo putatur dẏabolus nun
qͣm in u̾itate stetisse uunqͣm cum
angelis beatam auxisse uitam.
s ab ip̃o sue conditõnis initio ceci¬
clisse non sic accipienclũ est. ut nõ
ꝓpria uoluntate deprauatus s ma¬
lus a bono deo creatus putetur. ali¬
oquim ñ ab initio cecidisse dic̃etur
neq enim cecilit si talio est fc̃us.
s factus continuo se a luce u̾ita¬
tis aũtit suꝑbia tumidus. ⁊ ꝓprie
potestatis delectatõne corruptus. un¬
de beate atq angłice uite dulcedi¬
nem ñ gnstauit qͣm ñ utiq acceptam
fastidiuir s nolendo acciꝑe deseruit
et amisit. Proinde nec sui casus p̾sci¬
us ẽẽ potuit. qm̃ sapĩa pietatis est
fruocus. ille aũt ꝯtinuo impius ꝯseqñ¬
cecitlit. s  qd̾ acciꝑet si subdi uoluiss
deo. qd̃ ꝓfc̃o qr noluit ⁊ ab eo qd̃ accep¬
turus erat cecilit et potestatẽ illius
sub quo ẽẽ noluit ñ euasit. fc̃m q est
ii illo pond̾e m̃itoꝵ ut nec iusticie pos¬

Expanded text:
d ergo putatur nunquam diabolus in veritate stetisse, nunquam cum Angelis beatam duxisse vitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria voluntate depravatus, sed malus a bono Deo creatus putetur; alioquin non ab initio cecidisse diceretur: neque enim cecidit, si talis est factus. Sed factus continuo se a luce veritatis avertit, superbia tumidus, et propriae potestatis delectatione corruptus: unde beatae atque angelicae vitae dulcedinem non gustavit, quam non utique acceptam fastidivit, sed nolendo accipere deseruit, et amisit. Proinde nec sui casus praescius esse potuit; quoniam sapientia pietatis est fructus. Ille autem continuo impius, consequeeo quod acciperet, si subdi uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod accepturus erat cecidit et potestatem illius sub quo esse noluit non euasit factumque in illo est pondere meritorum ut nec iustitiae pos
Abbreviated transcription (Latin):
me debuerunt. hñt enĩ et ip̃i locum
suũ quem in ueb impleant ꝓ utili¬
tate scõꝵ. Nam ds nec iusticia cuiꝰqͣm
ret qũe p̃sciebat ex alt̾ius inquita¬
te posse coerigi quam crearet etiam
quem p̃sciebat ꝓ sua iniquitate de¬
bere damꝑnari: hoc est enĩ dic̾e meliꝰ
ñ esse qui alt̾ius malo bene utendo co
cum enĩ ratõ certa demonsteat duo q̃¬
dam ñ equalia bona s unũ suꝑius¬
bonum alt̃um inferius ñ intelligũt
tardi corde. cum dicunt utrũq tale

Expanded text:
t. habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus inpleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam ret, quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam, quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc est enim dicere: melius non esset, qui alterius malo bene utendo miscum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius, non intellegunt tardicordes, cum dicunt: utrumque tale
Abbreviated transcription (Latin):
uocauit dñs d̾s adam ⁊ dyxit illi. uͥ
es̃ ⁊ dixcit illi uocem tuã audiui deam¬
bulantis in ꝑadyso et timui qr nu¬
dus sum ⁊ abscondi me. ⁊ chycit illi.
quis nuntiauit cͥ. qr midus es nisi
a ligno qs̾ p̃ceꝑam tibi tm̃ ne ex eo
manclucares ab eo edssti ⁊ dyxit adã.

Expanded text:
uocauit dominus deus Adam et dixit illi: Adam ubi es? et dixit ei: uocem tuam audiui deambulantis in paradiso et timui, quia nudus sum, et abscondi me. et dixit illi: quis nuntiauit tibi, quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducare s ab eo edisti? et dixit
Abbreviated transcription (Latin):
dñs ut ea cliligentius intuens atq
ꝯsid̾ans ñ feustra qͣntum opinor
existimarem etiã ꝑ me posse scd̾m
ꝓpriam ñ sed̾m alsegorieam locu¬
tõem ħ scͥpta ẽẽ monstrari sicut
ea que suꝑius uoluimus oftend̾e
sic etiam que seqũit᷑ de ꝑadiso ꝑ¬
scrutemur. Plantauit
ergo dd ꝑadisum in delitiis. hoc
est enĩ in edem ad orientem. et po¬
suit hoĩem quem finx̾at. sic eĩ
scͥptum est. qr sic fõm est. Seinde¬

Expanded text:
dominus, ut ea diligentius intuens atque dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, quantum opinor, extimarem etiam per me posse secundum propriam, non secundum allegoricam locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea, quae superius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est.
Abbreviated transcription (Latin):
in qͣm quisqͥs uolũit omĩa q̃ dc̃a
sunt scd̾m litt̃am acciꝑe .i. non
alit̃ intellig̾e qͣm littera sonat.
⁊ potest eutcare blasphemias.
et omĩa ꝯgruentia fidei catholice
p̃dicare. ñ solum ei ñ est inuiden¬
dum s p̃cipimꝰ multũq lauda¬
bilis intellectꝰ hñdus est. si aũt
nullus exitus datur ut pie et dig¬
ne deo q̃ scͥpta sunt intelligantur¬
nͥ figurate atq i enigmaitib ꝓpoĩ¬
ta ista credamꝰ hñtes auctoritatem
a pk̾icam a quib tam młta de libris
uet̾is testam̃ti soluũtur eniginata
moclum quem intenclimꝰ tẽneamꝰ
adiuuante illo qui nos pet̾e q̃rere¬
et pulsare adhortatur. ⁊ om̃s istas
fignras rerum sed̾m catholicam fi¬
dem sine que ad hystoriã. siue que
ad ꝓphetiam ꝑtinent explicemus
ñ p̃reuiclicantes meliori liligen¬
tiori q tractatui. siue ꝑ nos siue
ꝑ alios quib clñs reuelare cligna¬
tur. ħ tũe clixi. nũc aũt qr uoluit

Expanded text:
 quisquis uoluerit omnia, quae dicta  quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos peteet pulsare adhortatur ; ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, sive quae ad historiam, sive quae ad prophetiam pertinent, explicemus, non praejudicantes meliori diligentiorique tractatui, sive per nos, sive per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit
Abbreviated transcription (Latin):
figurate posse accipi nam ⁊ ego
cont᷑ͣ manicheos qui has litc̃as ue¬
t̾̃i testam̃ti ñ alit̃ qͣm oportet accil¬
piendo ⁊ decestando blaphemant¬
duos scͥpsi libros recenti tpr̃e con¬
ũsionis mee. oito uolens eoꝵ ꝯfu¬
tare delixam̃ta. uł erig̾e intentõ¬
nem ad querandam in litt̃is qͣs
odunt xp̃ianam ⁊ euuangłioã fi¬
dẽ.⁊ qr ñ michi tẽ occͣrebãt omĩa quẽ¬
admodum ꝓprie possent accipi.¬
magisq ñ posse accrpi uidebantirr
aut uix posse atq clifficile ne re¬
tardaret quid figurate significa¬
rent ea que ad litc̃am inueniue
ꝑspicuitate explicui. ne uł młta
iectõne uł disputatõnis obsouri¬
tate det̃riti. in manꝰ ea sum̃e non
curarent. memor tñ quid maxĩe
uoluerim nec potuerim ut non
figurate s ꝓprie primitꝰ cũcta
intellig̾ent᷑. nec omnino desꝑans
eciã sic̃ posse intelligi id ip̃m in
prima ꝑte scd̾i libri it̾a posui. sane

Expanded text:
figurate posse accipi. Nam et ego figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo eduos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum magisque non posse accipi videbantur, aut vix posse aut difficile; ne retardarer, quid figurate significarent ea quae ad litteram non potui perspicuitate explicavi, ne vel multa lectione vel disputationis obscuritate deterriti, in manus ea sumere non curarent. Memor tamen quid maxime voluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intelligerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intelligi, idipsum in prima parte secundi libri ita posui. Sane,
Abbreviated transcription (Latin):
aut si et ip̃e fig᷑ate ĩtllñdꝰ ẽ qui ge¬
nuit cam. ⁊ abel ⁊ sech. an ⁊ ipsi
signinte tm̃ fuer̃t ñ etiam hoĩes
e hominib nati: De ꝓxi¬
mo aũt at̾cendant istam p̃sump¬
tõem quo tendat ⁊ conentur no¬
bisoum cuncta primitꝰ que gesta
narrant᷑ in exp̃ssione ꝓprietatis
acciꝑe. quis enĩ eis postea ñ fauent
intelligentib quid ista etiã figu¬
rata signifientõem ꝯmoueant.
siue ipĩaꝵ sp̃nalium naturaꝵ uł
affectõuum siue reꝵ etiã futum¬
rum sane si nlło m᷑ possent sal¬
ua fide u̾itatis ea que corporcilĩt
hic nominata sunt eciã corpora¬
lit̾ accipi quid aliud remaũet nͥ
ut ea potuis figurate dẽa intelli¬
geremus qͣm scriptirã scrĩm im
pie culparemꝰ. poero aũt si ñ solũ
impediũt uerũ etiã solilius as¬
serunt diuini eloquii narratõem
etiã corporalit̃ intellẽa. nemo erit
ut opinor tam infidelit̃ ꝑtincix qui

Expanded text:
aut si et ipse figurate intellegendus est, quis geaut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo tendat et conentur nobiscum cuncta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hic nominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam pie culparemus? porro autem, si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui
Abbreviated transcription (Latin):
motis debͥnitꝰ sendi nũc u̾o cũ ip̃i
sic credãt a d̾o fc̃m sient alius nlło
fcũs est cur ꝑadysum nolunt ita
fc̃m cred̾e quẽadmodũ nũc uident
siluas fieri ad eos quippe loquor qͥ
auccoritatem haꝵ litc̃aꝵ secuntur
eoꝵ enĩ ñ ꝓprie s figurate ꝑadysũ
ĩtlłigi uolũt. Nã qui omũo adũsan¬
tur hiis litc̃is alias cum eis atq a¬
lregimꝰ. omͣquam ⁊ hoc in hoc ip̃so
oꝑe nr̃o qͣntum ualemus ita defenda¬
mus ad litt̃am ut qui ñ rõnabli̾ter
cred̾e ifta decrẽctant. nlłam tñ inue¬
niant rõem. uñ falsa ẽẽ ꝯuineant
uerũ iusti nr̃i qui fidem hñt hiis di¬
uinis libris et uolunt ꝑadysum ad
ꝓprietatẽ litt̃e intelligĩ looum. s.
amenissimũ fructuosis nemorib
opacatum eundemq magnũ ⁊ ma¬
gno fonte fecundũ cũ iudeant nlła
humanai oꝑci tot ao trinta in recca
siluesc̾e occulto oꝑe dei. miror quẽ¬
admoclũ credunt ip̃m hoĩem ita
fc̃m quẽadmodũ nũqͣm uid̾unt.

Expanded text:
motis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoritatem harum litterarum sequunturon proprie, sed figurate paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter mcredere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt.
Abbreviated transcription (Latin):
potũtia ⁊ ĩt̾ior oĩ re. qr ĩ ip̃o st̾ oĩa: ⁊ ex
t̾ior oĩ re qr ip̃e ẽ sr̾ oĩa. It nlło tẽporũ
uł int̾uatio uł spatio ĩcommutabłi
et̃nitate et antiquior est omĩb qr
ip̃e est añ omĩa et nouior omĩb qr
idem ip̃e post omĩa. Qua¬
pp̃ cum audimꝰ scͥpturam dicentẽ.¬

Expanded text:
potentia et interior omni re, quia potentia et interior omni re, quia terior omni re, quia ipse est super omnia. item nullo temporum uel interuallo uel spatio incommutabili aeternitate et antiquior est omnibus, quia ipse est ante omnia, et nouior omnibus, quia idem ipse post omnia. Quapropter cum audimus dicente
Abbreviated transcription (Latin):
similia sunt corporalib ⁊ ꝑ ip̃a cor¬
pora que angłice subiacent potestaii.
Que cum ita sint cũ deus
omp̃o ⁊ om̃itenens inꝯmutabili
ec̃uitate. u̾itate. uoluntate. semꝑ
id̾. ñ ꝑ tempꝰ nec ꝑ locum motꝰ mo¬
uet ꝑ tempus creaturas sp̃ualem.
mouet etiam ꝑtempꝰ et locum crea¬
turam corporalem ut eo motu nat᷑as
quas intrinsecus substituit etiã ex¬
trinsecus administret. ⁊ ꝑ uoluntates
sibi subditas quas ꝑ tempꝰ. et corpora
sabi atq allis uoluntatib subdita q̃
ꝑ tempus. ⁊ locum mouet eo tempo¬
re ao loco cuiꝰ rõ in ip̃o deo uita est sũ
tpr̃e ac loco. cum ergo tale aliquid d̾s
lem aut ꝑ tempora uł loca mobłem
s in oꝑe diuine ꝓuidentie ista cogno¬
scere non in illo oꝑe quo natuias
creat. s in illo quo intrinsecus crea¬
turas etiã extrinsecus aministrat
cum sit ip̃e nlło locoꝵ us int̾uallo
Nuł spatio ĩcommutabłi excellẽtiq

Expanded text:
similia sunt corporalibus, et per ipsa corsimilia sunt corporalibus, et per ipsa corpora, quae angelicae subiacent potestati. Quae cum ita sint, cum deus omnipotens et omnitenens incommutabili aeternitate, ueritate, uoluntate semper idem, non per tempus nec per locum motus mouet per tempus creaturam spiritalem, mouet etiam per tempus et locum creaturam corporalem, ut eo motu naturas, quas intrinsecus substituit, etiam extrinsecus administret et per uoluntates sibi subditas, quas per tempus, et per corpora sibi atque illis uoluntatibus subdita, quae per tempus et locum mouet, eo tempore ac loco, cuius ratio in ipso deo uita est sine tempore ac loco: cum ergo tale aliquid deuslem aut per tempora mobilem, sed in opere diuinae prouidentiae ista cognoscere, non in illo opere, quo naturas creat, sed in illo, quo intrinsecus creatas etiam extrinsecus administrat, cum sit ipse nullo locorum uel interuallo uel spatio incommutabili excellentique
Abbreviated transcription (Latin):
tur. tñ qr sĩmile est eis ita ut cum
fit disc̾ni ab ers. aut om̃ino ñ possit.
aut certe uix et rarissime possit. ⁊
qr ext̃ius est qͣm illud qd̃ in ip̃a inꝯ¬
tellc̃ualis intuetur ea q luce de oĩb¬
hiis uiclicat int̃ illa que extrinse¬
cus fiunt arbitror esse deputandũ.
creatura ergo sp̃ualis et intellõualis
ꝑfẽi. et b̾a qualis angłoꝵ est sicut di¬
sit. sapiensq ac beata sit ñ nisi in¬
truisecus adiuuatur et̃nitate. u̾ita¬
te. earitate creatoris. extrinsecus ũo
si adiuuari. dicenda est eo fortasse
solo adiunatur. qd̾ inuicẽ se uident.¬
⁊ de sua societate gaudent in deo. et
qd̃ ꝑspectis etiã in eis ip̃is om̃ib cre¬
aturis untliq gr̃as agit. laudat¬
q creatorem. qd̾ aũt actinet ad
creature angłioe accõem ꝑ qͣm uriũ¬
saꝵ rerum geñib maximeq hũa¬
no ꝓuidentia dei ꝓpitiatꝰ ip̃sa ex¬
trinsecus adiuuait et ꝑ illa uisa q̃

Expanded text:
tur, tamen, quia simile est eis, ita ut, cum tur, tamen, quia simile est eis, ita ut, cum fit, discerni ab eis aut omnino non possit aut certe uix et rarissime possit, et quia exterius est quam illud, quod in ipsa inctellmnibus judicat; inter illa quae extrinsecus fiunt arbitror esse deputandum. Creatura ergo spiritualis et intellectualis perfecta et beata, qualis Angelorum est, sicut disit, sapiensque ac beata sit, nonnisi intrinsecus adjuvatur aeternitate, veritate, charitate Creatoris. Extrinsecus vero si adjuvari dicenda est, eo fortasse solo adjuvatur, quod invicem vident, et de sua societate gaudent in Deo, et quod perspectis etiam in eis ipsis omnibus creaturis, undique gratias agit laudatque Creatorem. Quod autem attinet ad creaturae angelicae actionem, per quam uniuersarum rerum generibus maximeque humano prouidentia dei prospicitur, ipsa extrinsecus adiuuat et per illa uisa, quae
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃o sunt omnia. ꝑtes uero eiusdẽ
uniũsitatis ⁊ int̾rinsecus incor¬
poralit̃ adiuuantur. uł potiꝰ fuĩt
ut nature sint ⁊ ĩtrinsecꝰ corꝑalrꝰ. qͦ
se melius hẽant. sicut alim̃tis
agricultura meclicina. et quecũq
etiam adornatum fiunt. ut ñ solũ
salue ac fecuncliores u̾m eciã de¬
centõres sint. sp̃ualis aũt creata¬
ra natum si ꝑfc̃a atq beata est sic̃¬
angłoꝵ sc̃oꝵ quantũ attinet ad se¬
ip̃am quo sit. sapiens q sit. ñ nisi
intͥnsecus incorporalit̃ adiuuatur.
intus ei quippe loquitur dd̃ miro et
ineffabili medo. neq ꝑ scͥpturã cor¬
poralib instrum̃tis affixam. n ꝑ uo s
ces corporalib aurib insonantes.
neq ꝑ corpoꝵ similitudines quales
in sp̃u ymaginalit̃ fiunt. sicut in
sompnis uei aliquo excessu sp̃o qd̾ gre
mur ꝓ latino. Quia ⁊ hoc genus ui¬
sionum qͣmuis int̾ius fiat qͣm sunt
ea que aĩo ꝑ sensus corporis nũtian¬

Expanded text:
ipso sunt omnia. partes uero eiusdem ipso sunt omnia. partes uero eiusdem uniuersitatis et intrinsecus incorporaliter adiuuantur, uel potius fiunt, ut naturae sint, et extrinsecus corporaliter, quo se melius habeant, sicut alimentis, agricultura, medicina et quaecumque etiam ad ornatum fiunt, ut non solum saluae ac fecundiores, uerum etiam decentiores sint. Spiritalis autem creata natura si perfecta atque beata est, sicorum, quantum attinet ad seipsam, quo sit, sapiensque sit, nonnisi intrinsecus incorporaliter adjuvatur. Intus ei quippe loquitur Deus miro et ineffabili modo, neque per scripturam corporalibus instrumentis affixam, neque per voces corporalibus auribus insonantes, neque per corporum similitudiin spiritu imaginaliter fiunt, sicut in somnis uel in aliquo excessu spiritus — qumur pro latino - quia et hoc genus uisionum, quamuis interius fiat quam sunt ea, quae animo per sensus corporis nuntian
Abbreviated transcription (Latin):
tatem ĩ cominũtabłem uident ⁊ scd̾
eam suas dixigunt uoluntates. fi¬
unt ergo illi ꝑticipes et̃uitatis u̾ita¬
tis. uoluntatis eus semꝑ sũ tpr̃e
et loco mouentur aũt eius imꝑio eei¬
am temporalit. Illo ñ temporalit̃ mo¬
to nec ita ut ab eius ꝯtemplatõne
resiliant aut defluant. s simul et
allũ sine loco aut tpr̃e ꝯtemplant᷑.
et eiꝰ inferiorib iussa ꝑficiunt mo¬
uentes se ꝑ tempꝰ. corpus aũt ꝑtẽ
pus et locum qͣtum eoꝵ congruit
actõeni ⁊ id̾o deus biꝑtito ꝓuiden¬
tie sue oꝑe p̾est uniuerse creatu
re naturis ut fiant. uoluntatib
ũo ut saie suo iussu uł ꝑmissu ni¬
chil faciant. naturci igitur uniũsi¬
tatis corporabiꝰ nõ acliuuatur ex¬
trinsecus corporalit̃ neq enĩ est ex¬
tra eam ullum corpꝰ. alioquin nõ
est uniũsitas. ⁊ ĩtͥnsecꝰ aũ adiuuat᷑ ĩ¬
corꝑalĩ deo agente ut omnino na-¬
tura sit. qm̃ ex ip̃o et ꝑ ip̃m ⁊ in

Expanded text:
tatem incommutabilem uident et secundum tatem incommutabilem uident et secundum eam suas dirigunt uoluntates. fiunt ergo illi participes aeternitatis, ueritatis, . uoluntatis eius semper sine tempore et loco; mouentur autem eius imperio etiam temporaliter illo non temporaliter moto, nec ita, ut ab eius contemplatione resiliant aut defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur et eius in inferioribus iussa perficiunt, mouentes se per tempus, corpus autem per tempus et locum, quantum eorum congruit actioni. et ideo deus bipertito prouidentiae suae opere praeest uniuersae creaturae suae, naturis, ut fiant, uoluntatibus autem, ut sine suo iussu uel permissu nihil faciant. Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporaliter. neque enim est extra eam ullum corpus; alioquin non est uniuersitas. intrinsecus autem adiuuatur incorporaliter deo id agente, ut omnino natura sit, quoniam ex ipso et per ipsum et in
Abbreviated transcription (Latin):
ut suit. uoluntates aũt ut nec in¬
fructuose bone. nec impunite male.
subdit primitus omĩa sibi. deinde
creaturam coepoealem creature sp̃u¬
ali irrõnclem ratõnali. t̾restrem
celesti. semineam masculine. minꝰ
ualentem ualentiori indigentiorẽ
copiosiori. In uoluntatib aũt bonas
sibi. cet̾as uero ip̃is seruientib sibi.
ut hec patiatur uoluntas mala qd̃
ex uissu dei fec̾it bona sine ꝑ seip̃am
sine ꝑ malam in reb dum taxat q̃
natura sunt etiã malis uoluntati¬
b subdite .i. in corporib. nam in
seip̃is male uoluntates hñt int̃iorẽ
penam suam eandem ip̃am iniqui¬
tatem suam. ac ꝑ hoc sublimib an¬
gelis deo subdite fruentib et deo
beate seruientib subdita est omĩs
natura corporea om̃is irrõnalis ui¬
ta omnis uoluntas uł infirma uł
praua ut hoc de sb̃ditis uł cum sub¬
ditis agant qd̾ nature ordo poscit ĩ
om̃ib iubente illo cui subiecta st̃
omĩa Proinde illi in illo u̾i¬

Expanded text:
ut sint, voluntates autem ut nec inut sint, voluntates autem ut nec infructuose bonae, nec impunite malae sint, subdit primitus omcreaturam corporalem creaturae spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosiori, in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala, quod ex iussu dei fecerit bona, sine per se ipsam sine per malam, in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae uoluntates habent interiorem poenam suam eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant, quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo, cui subiecta sunt omnia. proinde illi in illo ueri
Abbreviated transcription (Latin):
crectit. erũ qr omino incõ¬
mutabłis est illa natura tͥnitatis et
ob hoc ita et̃na ut ei aliquid coet̾num
ẽẽ nõ possit. ip̃a apud seip̃am et inse¬
ip̃a sine ullo tempore ac loco mouet
tñ ꝑ tempꝰ ⁊ locũ sibi subditam crea¬
luntateᷤ orcdinans potestate ut. in
possit. s qr ñ omnib naturis uolũ¬
tatis declit arburium. ille aũt quib
dedit potentiores ac suꝑiores sunt.
ille nature que ñ hñt uoluntatem
subdite sint. neõce est illis q̃ hñt. Et
hoc orclinatõne creatoris qui nũqͣm
ita punit uoluntatẽ malam. ut na¬
ture ꝑimat lignitatem. cum igit᷑
om̃e corpꝰ. ⁊ om̃is aĩa irratõnalis
ñ hẽat uoluntatis aubitrium sub¬
dita ista sunt eis naturis q̃ predicte
sunt arbitrio uoluntatis nec om̃ib
omĩa s sicut cdistribuit insticia cre¬
atoris. ergo dei ꝓuidentia regens at¬
q administrans uniũsam creaturã
et naturas ⁊ uoluntates. naturas

Expanded text:
credit. Verum quia omnino incocredit. Verum quia omnino incomutabilis est illa natura Trinitatis, et ob hoc ita aeterna ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud seipsam et in seipsa, sine ullo tempore ac loco, movet tamen per tempus et locum sibi subditam crealuntates ordinans potestate, ut in possit. Sed quia non omnibus naturis dedit voluntatis arbitrium, illae autem quibus dedit potentiores ac superiores sunt, illae naturae quae non habent voluntatem subditae sint necesse est illi quae habet: et hoc ordinatione Creatoris, qui nunquam ita punit voluntatem malam, ut naturae perimat dignitatem. Cum igitur omne corpus et omnis anima irrationalis non habeat voluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis quae praeditae sunt arbitrio voluntatis, nec omnibus omnia, sed sicut distribuit justitia Creatoris. Ergo Dei providentia, regens atque administrans universam creaturam, et naturas, et voluntates, naturas
Abbreviated transcription (Latin):
figatur. uñ id qd̃ mouendum est in¬
nitatur. cum aĩa non sit natura cor¬
porea nec locali spatio corpus imple¬
at sicrit aiqua uirem siue spongiam
s mixis modis ip̃o incorporeo mitu
ꝯmixta sit uiuisicando corpori quo
et imiꝑat corpori quadam intentõe
moret. nisi ꝑ illas quas loco ñ mo¬
uet : qd̃ si intellig̃e difficile est utrũ¬
q eredatur. ⁊ qd̾ creatur sp̃ualis ñ
ꝑ locum mota moueat corpus ꝑ locũ.
et qd̃ d̾s̃ non ꝑ tempꝰ motus. mouent
creaturã sp̃ualem ꝑ tempus qd̃ si
de aĩa quisq ñ uult hoc cred̾e qd̃ qui¬
dem sine dubio ñ solum cred̾et. uerum
etiam intellig̾et si eam posset siciti
est incorpoream cogitare/ cur enĩ nõ
facile occurrat qd̃ ꝑ locum ñ mouea¬
ma ꝑ locum mou̾i nõ putetur. si cor¬
pus ñ ẽẽ credatur s ut dic̾e ceꝑam.
mis urgendus est. sbam uo dei nisi
credat nec ꝑ tempꝰ nec ꝑ locum mo¬
ueri nonlum ꝑfecte incõmutabiẽ

Expanded text:
figatur, unde id, quod mouendum est, infigatur, unde id, quod mouendum est, innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus inpleat, sicut aqua utrem sine spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et inperat corpori quadam intentione, mouet nisi per illas, quas loco non mouet! Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod creatura spiritalis non per locum mota moueat corpus per locum et quod deus non per tempus motus moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de adem sine dubio non solum crederet uerum etiam intellegeret, si eam posset sicuti est incofacile occurrat, quod per locum non moveama per locum moveri non putetur, si corpus esse non credatur; sed, ut dicere coeperam, on urgendus est; substantiam vero Dei nisi credat nec per tempus, nec per locum moveri, nondum perfecte incommutabilem
Abbreviated transcription (Latin):
scapula cõmouetur. ftantib utiq
cardinib quib motio inrittatur
ita ꝑ looi spatium qd̾ mouetur.
sio plante in talo est articulus qͦ
stante mouentur. sic truris in
genu et totius pectis in coxa. et
nullus m̃bri motꝰ om̃ino est quẽ
uoluntas mouet nͥ cib aliquo cir¬
tiołi caurdine quẽ nutus eiusdem
uoluntatis primitꝰ figit ut ab eo
qd̾ loci spatio nõ mouetur agi ua¬
leat qd̾ mouetur : deniq nec in
ambulando ꝑos leuatur nisi alliꝰ
fixiis totum corpus ferat donec ille
qui motus est a loco uñ fertur ad
locũ quo fertur in moto articuli
sui cardinis inuitatur. porro si in
corpore nlłm m̃brum ꝑ locum uolũ¬
tas monet nisi ab eo membri articu¬
lo quẽ nõ monet cum et illa ꝑs cor¬
poris q̃ mouetur et illa qua fyea fit
ut moueatur. corporeas hñt qͣntita¬
tes suas quib occupent spatia lo¬
coꝵ suoꝵ quantomagis ip̃e aĩe nutꝰ
cut m̃bra deseruiunt. ut qd̃ placu̾it

Expanded text:
scapula cum mouetur stantibus utique scapula cum mouetur stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium, quod mouetur; sic plantae in talo est articulus, quo stante moueatur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa. et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas mouet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio non mouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpore nullum membrum per locum uoluntas monet nisi ab eo membri articulo, quem non mouet, cum et illa pars corporis, quae mouetur, et illa, qua fixa fit, ut moueatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum, quanto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit
Abbreviated transcription (Latin):
sum sine tempore ⁊ loco mouet u̾o¬
ꝯditum sp̃m ꝑ tempꝰ sine loco mo¬
uet coepꝰ ꝑ tempus. ⁊ locũ.
Quo circa quisquis intellig̾e co¬
natur ꝙ̃ admodum u̾e et̃nus et u̾e
ĩmortalis atq incõmutabłis deus
ip̃e nec ꝑ tempus nec ꝑ lecum motꝰ
moueat temporalit̃ ⁊ locacit̃ crea¬
turam suã non puto posse assequi.
seip̃o agitur capere nonclũ potest
qͣntominus illud qd̾ supea est. affc̃a
quippe aĩa carnaliũ sensuũ ꝯsue¬
tudine et seip̃am cum corpore ꝑ
locum moũi putat dum id ꝑ locũ
mouet. que si posset tliligent̃ in¬
spicere tanqͣm cardines mẽbroꝵ
corporis sui ꝙ̃admodũ artiołatim
dispoĩti sunt a quib initia mo¬
tionũ nitantur inueniet ea que
ꝑ spatia locoꝵ mouent᷑ nisi ab eis
que loco fixa sunt ñ mou̾i non
mouetur. solus dignis nisi fixa
sit palma. cuiꝰ articulo uelut in¬
moto cardine moueat᷑. sio tota
palma ab articło cubiti. sic cubi¬
tus ab articło hum̃i. humerꝰ ab

Expanded text:
ipsum, sine tempore ac loco, movet conditum spiritum per tempus sine loco, movet corpus per tempus et locum. Quocirca quisquis intelligere conatur quemadmodum aeternus vere et vere immortalis atque incommutabilis Deus ipse, nec pemoveat temporaliter et localiter creaturam suam, non eum puto posse assequi, se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud quod supra est? affecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam se ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si posset diligenter inspicere tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum articulatim dispositi sint, a quibus initia motionum nitantur, inueniet ea, quae per spatia locorum mouentur, nisi ab eis, quae loco fixa sunt, non moueri. non enim mouetur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo, uelut inmoto cardine, moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab
Abbreviated transcription (Latin):
p̃tatus est ut oꝑaretur. an eund̃
iudetur magis exigere locutio ut
ñ icatur oꝑaretur ꝑ adysum s in
ꝑadyso. Uerũptñ ne forte
ius dc̃m est nec erat homo qui oꝑ¬
aretur t̾ram eadem quippe locutio
est oꝑari t̃ram que oꝑari ꝑ adysum
ambiguam siriam ad utrumes trac¬
tamus. si enĩ nõ est noce. ut accipia¬
mus ꝑadysum custoclire s in ꝑadi¬
so quid eirgo in ꝑadyso custodire. nã
quid oꝑari in ꝑadiso iam ut uisũ
est clisseruimꝰ. an ut qd̃ oꝑaretur
ui t̾ra ꝑ agriculturã in seip̃o custo¬
diret ꝑ disciplinam .i. ut sieut a
ger obtemꝑaret colenti se ita et ip¬
se p̾cipienti dño suo ut sumpto p̃¬
cepto ohecdientie fruccũ nõ spinas
inobedientie redd̾et. deniq qm̃ simi¬
litudĩem a se culti ꝑ adysi in seipso
custodire subditus uoluit similẽ ÷ͥ
agrũ dampnatus accepit spinas in¬
quit et tribulos pariet tibi.
Quod si ulud intelligamus ut ꝑa¬

Expanded text:
rpretatus est, ut operaretur; an eumdemrpretatus est, ut operaretur; an eumdemvidetur magis exigere locutio, ut non dicatur, Operaretur paradisum; sed, in paradiso. Uerum tamen, ne forte erius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut pa
Abbreviated transcription (Latin):
bonꝰ creat omnes uoluntates iustꝰ
ordinat. quid ergo ab orret a u̾o si
credamꝰ hoĩem ita in paridyso ꝯsti¬
tutum ut oꝑaretur agriculturam
ñ labore seruili s honesta animi
uoluntate. quid enim hoc oꝑe ĩno¬
centius uacantib et quid plenius¬
magna ꝯsid̾atione ꝓuidentib .¬
d yt eustediret aũt. qͥd. am ip¬
sum ꝑadysum contͣ quẽ nullus cer¬
te uicinus metuebatur inuasor.
ulłus limitis ꝑtirrbator nlłs fur
nlłs agressor. Quomͦ ergo intelleũ¬
ri simus corporalem ꝑadẏsum po¬
tuisse ab hoĩe corporalit̃ custediri:
S neq scriptur tlixit ut oꝑaretur
⁊ onstocliret ꝑadysum. dixit aũt ut
oꝑaretur ⁊ custoliret qͣmquã si de
greco diligentius ad ñbum expri¬
matur ita scͥptũ est. ⁊ accepit dñs
d̾s hoĩem quẽ fecit et posuit eum
in ꝑ adyso oꝑari eum et custoctire
ri ⁊ custolire. s utrũ ip̃m hoĩem po¬
suit oꝑariͣ hoc enĩ sensit qui int̾¬

Expanded text:
bonus creat, omnes uoluntates iustus bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam, non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibmagna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodiet custodire. Sed utrum ipsum hominem posuit operari, hoc enim sensit qui inte
Abbreviated transcription (Latin):
tes mailos inq ip̃o homine eandem
geminã ꝓuidentie uigere potentiã.
primo erga coepus naturale .s. eo mo¬
tu qͦ fit. quo crescit. quo senescit.
uoluntariũ u̾o quo illi adiuctum
tegm̃tum curatõemq consulitur.
similit̃ erga aĩam naturalit̃ agitur
ut uiuat ⁊ sentiat uoluntarie n̾o
ut cliscat ut consentiat sicut aũt
in arbore id agit agricultura farin¬
secus ut illud ꝓficiat. qd̃ geritur in¬
trinsecꝰ sic in hoĩem scõm corpus
ei qd̃ intrinsecus agit natura. ser¬
uit extrinsecus medicina. Itẽ q sod̾
aĩam ut natura beatificetur intrin¬
secus doccrina ministrat ᷑ extrinsecꝰ
qd̾ añt ad arborem colentli negligẽ¬
tia hoc ad coepꝰ in edenli in cirria hoc
ad aiãm discendi segnitia et qd̃ ad ar-¬
borem humor inuitilis hoc ad ccepꝰ
uictus exitiabłis hoc ad aĩam ꝑsua¬
sio iniquitatis. d̾s̃ itaq suꝑ om̃ia st
qui ꝯdidit omĩa et regit oĩa. o̃ nͣas

Expanded text:
tes malos; inque ipso homine eandem tes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam: primo erga corpus naturalem scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit natura seruit extrinsecus medicina. itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia; et - quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas
Abbreviated transcription (Latin):
ominus creauit ⁊ quẽ regit atq
orclinat inuisibłiter d̾s
Hinc iam in ip̃m mũdum uelut
in qͣndam magnam arborem rerũ
oculus cogitatõnis attollitur atq
ip̃o quoq gemina oꝑatio ꝓuidentie
reꝑitur ꝑtim naturalis ꝑtim uo¬
luntaria. Naturł quid̃ ꝑ orcultã
dei administratõem q̃ dat etiam
lignis et ħbis increm̃tum. uolun¬
taria u̾o ꝑ angłoꝵ oꝑa et hoĩm. se¬
cundum illam primã celestia su¬
ꝑius orclinari inferius q t̃restria
ces agitari aquis t̾ram fundatam
int̾lui atq curũbui aerem altis su¬
perfundi ⁊ arbusta et aĩalia concipi
et nasci crescere. et senescere occid̾e et
quicqͥd aliud in reb infiore natura¬
liq motu geritur. In hac aũt alt̾a sig¬
na dari doceri et disc̾e agros coli soci¬
ecates administͣri. artes xxcerceri et
queq alia siue in suꝑna societate a¬
guntur siue in hac t̾rena atq mor¬
tali .i. ut bonis ꝯsulatur ⁊ ꝑ nesciẽ¬

Expanded text:
lominus creauit et quem regit atque lominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis attollitur atque m ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria: naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum; uoluntaria uero per angelorum opera et hominum: secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria,ces agitari, aquis terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci et crescere, senescere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci, agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate agantur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescien
Abbreviated transcription (Latin):
s ex hilaratio uoluntatis cũ ea que
d̾s creau̾at. humani oꝑis adiutorio
letius ueratius q ꝓuenirent mĩ
creator ip̃e ub̾ius saudepetur qui
aĩe in corpore animabi ꝯstitute rõ¬
nem declisset oꝑancli ac facultatẽ
qͣntum aĩo uołenti satis eẽt ñ qͣn¬
tum inuitũ incligentia corporis
cogeret qd̃ enim maius mirabłius¬
q spectacłm est aut uͥ magis eũ
mͦ loqui potest qͣm cum positis se¬
minib plantatis surculis tnͣsla¬
tis arbusculis in suis malcolis tã¬
qͣm int̾rogatis queq ius raclicis
et germinis quid possit. quid ue ñ
possit uñ possit uñ ñ pꝰsit ꝙͥ in ea
ualeat num̾oꝵ inuisibił ĩt̾ior ꝙ potẽ¬
tia quid extrinsecus adhibita clili¬
gentia iñq ip̃a ꝯsid̾atõne ꝑspic̾e.
qr neq qui plantat est aliquit ne¬
q qui rigat s qui increm̃tum dat
deus qr et idem oꝑis qd̾ accedit ex¬
trinsecus ꝑ illum acceit qͣm inħ¬

Expanded text:
sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum modo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihi
Abbreviated transcription (Latin):
ab oĩ lignoꝙ ẽ in ꝑadyso. esca edes.
deligno aũt cognoscendi bonũ ⁊ ma-¬
lum ñ manclucabitis de illo. qua die
aũt ederitis ab eo: morte moriemini.
Cum suꝑius breuit̃ dyẽit d̾m plan¬
tasse paradysum et constituisse ibi
hoiẽn quem finx̃at recapitulauit
ut narraret quomͦ sit ꝑadysus ꝯsti-¬
tutus. Nuno gͦ et illud recapitulan¬
do ꝯmemorauit quo ibi d̾s posu̾it
hoĩem quem fecit. uideamꝰ itaq qͥd
sit qd̾ dc̃m est. ut oꝑaretur ⁊ cutodi¬
ret. quid oꝑaretur. et quid custodiret.
ñquid forte agri culturam dñs uo¬
luit oꝑari primũ hoĩem. an n̾o est
credibile. qd̾ eum añ pecõm damp¬
naũit ad laborem: ita sane arbit᷑be
mur nͥ uideamiis cum tanta uo¬
luptate animi agricolare. quosdã¬
ut eis magna pena sit inde ad ali¬
ud auocari quicqͥd ergo deliciaꝵ h̃t
agricultura tũc itaq lõge ãpliꝰ erat
qũ nich. accidebat adũsi uł t̾ra uel
celo ñ enim erat laboris afflictio

Expanded text:
o, quod est in paradiso, esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte mcum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit amur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdaut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio,
Abbreviated transcription (Latin):
solere non nullas aquas fac̃e quis
ignorat᷑. s ibi hoo scitur. ubi ñ liu
siro t̾ras currunt exibat ergo flum̃
deedem .i. de loco deliciarum. ⁊ irri¬
gabat ꝑadẏsum .i. ligna omĩa pul¬
chra atq fructuosa que omnẽ t̾ram
regionis illius opaocibant.

Expanded text:
solere nonnullas aquas facere quis solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant.
Abbreviated transcription (Latin):
U̾m lue ciuitates que ibi nõĩate
sunt hodie quoq in locis ꝓpriis
demonstrantur. s hoo mͦ accipie¬
mꝰ ⁊ qͣtuor hec flumina si cet̾a q̃
de ꝑ adẏso narrant᷑ nõ ꝓprie s fi¬
guinte acciꝑe ulla nec̃citas cogeret.
at nũc cum pͥmitus ꝓprie res ip̃as
intellig̃e rõ nlła ꝓhibeat cur non
potius auccoritatem soͥpture sim¬
plicit̃ sequimur in narratõne re¬
rum gestaꝵ res u̾o gestas pͥus ĩ¬
telligentes cum denum̃i quioqͥd
aliud̃ significant ꝑserutantes:. an¬
co mouebimur qd dehiis flumini¬
b dr̃. alioꝵ ẽẽ fontes notos. alioꝵ
aũt ꝓrsus incognitos. ⁊ id̾o ñ posse
accipi ad litc̃am qd̃ ex uno ꝑadysi¬
de qͣtuor aquaꝵ ꝑtes diuidi sicut
fidelissima scͥptura testatur. sed
ea flumina quoꝵ fontes non esse
dicũt᷑ alicubi isse sub t̾xas ⁊ post
tractus ꝓlixarum regionũ locis¬
aliis eeupisse uͥ tanquã in suis fon¬
tib ẽẽ noti ꝑhibentur. nam si hoc

Expanded text:
uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? Ano mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno pade quatuor aquarum partes dividi, sicut fidelissima Scriptura testatur; sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi iisse sub terras, et post tractus aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc
Abbreviated transcription (Latin):
cum ⁊ regionib ꝑ quas fluũt notis¬
sima sint ⁊ omnib fere gentib dis¬
famata. qui ĩmo ex hiis qm̃ ꝯstat ea
proesus ẽẽ. nam luob eoꝵ noĩa ue¬
tustas mutauit sicut tyberis dr̃ ftu¬
uius qui prius albula uocabatur.
gẏon quippe est qui nũo dr̃. nilus.
physon añt illi dicebant quẽ nunc
gangeni appellant duo u̾o cec̃a tỹgͥs
et eufrates antiqua etiã noĩa tenue¬
runt nos admoni oportet oec̾a quo¬
q primitꝰ ad ꝓpeietatem litt̾e acciꝑe
nõ in eis fignratam locutõem pu¬
tare s res ip̃as que ita narrantur
et ẽẽ ⁊ aliquid ẽẽ fignrare. ñ qr nõ
posset ꝑabola locutõnis assum̃e ali¬
quid de re qͣm nõ ꝓprie quoq eẽ con¬
staret sicut de illo dñs loquitur qͥ
descendebat ab ⁊ heułm in ihericho
et incidit in latrones.quis ñ senti¬
at et plane uideat ẽẽ ꝑabolam lo¬
cutõemq illam totam ẽẽ figuratã:

Expanded text:
cum et regionibus per quas fluunt notiscum et regionibus per quas fluunt notissima sint, et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam?
Abbreviated transcription (Latin):
tia. ñ eẽt ergo unde se homo dñm ha¬
bere cogitaret atq sentiret nͥ ei ali¬
quid iuberetur: arbor itaq illa ñ e¬
rat mala. sed appellata estͥ scĩe dig
noscencli bonmni ⁊̃ malum qr si post
ꝓhibitõem ex illa homo ed̾et in illa
erat p̃cepti futum tnsgressio in qua
homo ꝑ exꝑim̃tum pene disc̃et quid
int̃esset int̾ obectientie bonũ et in¬
obediennie malum. ꝓinde ⁊ ñ hoc¬
in figura dẽm sed quoddã u̾e lignũ
accipientlum cui nõ de fructu uł po¬
mo qd̃ inde nasceretur. sed ex ip̃a re
nom̃ impositum est que ilło contra
uetitum tacto fu̾ait secutura.
Numen aũt exiit de edem qd̃ urri¬
gabat ꝑadẏsum et inde diuisũ est ĩ
et nom̃ flum̃i sodo gyon hoc est qd̾
cireuit totam t̾ram ethyopie. flu
de hiis aũt fluminib qͥd ampliꝰ sa¬
tagam ꝯfirmare qd̃ u̾a sint flumi-¬
na nec figurate dc̃a q̃ nõ sint qͣsi tm̃¬
modo aliquid nomina ip̃a significẽt

Expanded text:
tia. non esset ergo unde se homo dominum hatia. non esset ergo unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde in figura dictum, sed quoddam vere lignum accipiendum est; cui non de fructu vel pomo quod inde nascernomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in Et nomen flumini secundo Geon; hoc est quod circuit totam terram Aethiopiae. FlumDe his autem fluminibus quid amplius satagam confirmare quod vera sint flumina, nec figurate dicta quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent,