comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rit. oportet sẽꝑ orare & inon defict̾re. & apłs. sine intermis¬
sione orate. qđ sanissime sic accipit᷑ ut nullo die inter¬
mittantur certa tẽpora orandi : isti ita nimis hoc faciunt.
uthinc uidicarentur int̾ hereticos nominandi: quam uis
non nulli eos dicant depurgatione animarũ nescio qua
phanstaticȩ & ridiculae fabulosa narrare. porcã scilicet
cũ porcellis uideri exire deore hominis quando purgatur.
& incũ uisibili similiter specie ugne qui non conburat
intrare. His adiungit epiphanius euphemitas. marti¬
rianos. & satanianos: & hos om̃s cũ illis tanquã unã heresim
ponit Dicuntur euchite opinari. monachis non licere sus¬
tentandae uitȩ suae causa aliquid operari: atq ita seipsos
monachos ꝓfiteri. ut omnino aboperib uacent Usque
adistos ergo deheresib opus suũ ꝑduxit supra dictus epĩpha¬
nius ep̃s ciprius apud grecos inter magnos habitus. & a

Expanded text:
rit, Oportet semper orare, et non deficere ; et Apostolus, Sine intermisrit, Oportet semper orare, et non deficere ; et Apostolus, Sine intermissione orate : quod sanissime sic accipitur, ut nullo die intermittantur certa tempora orandi: isti ita nimis hoc faciunt, ut hinc judicarentur inter haereticos nominandi. Quamvis nonnulli eos dicant de purgatione animarum nescio quam phantasticam et ridiculam fabulam narrare , porcam scilicet cum porcellis videri exire de ore hominis quando purgatur, et in eum visibili similiter specie ignem, qui non comburat, intrare. His adjungit Epiphanius Euphemitas, Martyrianos, et Satanianos, et hos omnes cum illis tanquam unam haeresim ponit. Dicuntur Euchitae opinari, monachis non licere sustentandae vitae suae causa aliquid operari, atque ita se ipsos monachos profiteri, ut omnino ab operibus vacent. Usque ad istos ergo de haeresibus opus suum perduxit supra dictus episcopus Cyprius, apud Graecos inter magnos habitus, et a
Abbreviated transcription (Latin):
apollinaris instituit: qui de anima
xp̃i catholica dissenserunt. dicentes si cut arriani dm̃ xp̃m
carnẽ sine anima suscepisse. Inqua quaestione tõstimonus
euuangelicis uicti : mentẽ quarationalis . ẽ. anima hominis
defuisse animae xp̃i. sed ꝓhac ipsũ uerbũ in eo fuisse dixe¬
runt. Deipsa uero eius carne. sic arecta fide dissensisse
ꝑhibentur: ut dicerent carnẽ illa & uerbũ Vnius eiusdemq̃
substantiae. contentiosissime as seuerantes uerbum carnẽ
factũ. hoc est uerbi aliquid incarnẽ fuisse conuersum atq
mutatũ : non autẽ carnẽ demariae carne fuisse suscep¬
NTIDICOMARITAC
appellatisunt heretici: qui mariae
uirginitati usq ad eo contra dicunt. ut affirment eam
post xp̃m natũ uiro suo fuisse cõmixtã luii
quod nomen ex lingua sira est. Graece autẽ dicuntur euchi¬
te : ab orando sic appellati. Tantũ enĩ orant: ut eis qui hoc
deillis audiunt incredibile uideatur Nam cũ dñs dixe¬

Expanded text:
Apollinaris instituit, qui de anima Christi a Catholica dissenserunt, dicentes, sicut Ariani, Deum Christum carnem sine anima suscepisse. In qua quaestione testimoniis evangelicis victi, mentem, qua rationalis est anima hominis, defuisse animae Christi, sed pro hac ipsum Verbum in eo fuisse dixerunt. De ipsa vero ejus carne sic a recta fide dissensisse perhibentur, ut dicerent carnem illam et Verbum unius ejusdemque substantiae, contentiosissime asseverantes, Verbum carnem factum, hoc est, Verbi aliquid in carnem fuisse conversum atque mutatum, non autem carnem de Mariae carne fuisse suscepANTIDICOMARITAE appellati sunt haeretici, qui Mariae virginitati usque adeo contradicunt, ut affirment eam post Christum natum viro suo fuisse commixtam. LVIIquod nomen ex lingua syra est. Graece autem dicuntur Εὐχίται, ab orando sic appellati. Tantum enim orant, ut eis qui hoc de illis audiunt incredibile videatur. Nam cum Dominus dixe
Abbreviated transcription (Latin):
nomine maniche orum instinctu. maledici furoris obprobrium.
qui contra suffragium quod eis tu prestas. tam inuictumad
eos debellandos: catholicis disputatorib preb& auxilium: Ille
quippe aduersus manicheos clamat: Ex bonis or̾ta sunt mala.

Expanded text:
nomine Manichaeorum instinctu maledici furoris opprobrium, nomine Manichaeorum instinctu maledici furoris opprobrium, qui contra suffragium, quod eis tu praestas, tam invictum ad eos debellandos catholicis disputatoribus praebet auxilium. Ille quippe adversus Manichaeos clamat, « Ex bonis mala
Abbreviated transcription (Latin):
stantiarum uicia creatarum : quib deficiunt abono. qm̃ mutabiles sunt
eo quod ex nihilo factȩ sunt. Haec ÷ doctrinȩ catholicȩ santas: qua
manicheȩ pestilentie uirus expellitur. Unde ille doctor meus.
tui &iam madi doctoris ore laudatus ambrosius. in colibro quem
de isaãc & amina scripsit: quid ergo ÷ inquit malitia. isi boni
indigentia: iterum ait. Ex bonis igitur: mala orta sunt:
Uonemm sunt mala nisi quae priuantur bonis: ꝑ mala camenfactũ
c̃ ut bona emine̾rent. Ergo indigentia boni: radix maliciȩ est :
ides quam uera catholicȩ fidei ratione. redarguat beatus ambrosius
manicheos: Uides quemadmodum̃ eos. quamuis in eãdem dis¬
putatione non nominaauerit. tamen istit sententiarum ueritate
acbreuitate conuicerit: Ecce cui hommi di propter origi¬
nale peccatum. quod catholicus catholicȩ asseruit: õbicis

Expanded text:
bstantiarum vitia creatarum, quibus deficiunt a bono quoniam mutabiles sunt, bstantiarum vitia creatarum, quibus deficiunt a bono quoniam mutabiles sunt, eo quod ex nihilo factae sunt. Haec est doctrinae catholicae sanitas, qua Manichaeae pestilentiae virus expellitur. 44. Unde ille doctor meus, tui etiam mali doctoris ore laudatus Ambrosius, in eo libro quem de Isaac et Anima scripsit: « Quid ergo est, » inquit, « malitia, nisi boni indigentia? » Et iterum ait: « Ex bonis igitur mala orta sunt. Non enim sunt mala, nisi quae privantur bonis: per mala tamen factum est ut bona eminerent. Ergo indigentia boni, radix malitiae est » . Vides quam vera catholicae fidei ratione redarguat beatus Ambrosius Manichaeos? Vides quemadmodum eos, quamvis in eadem disputatione non nominaverit, tamen ista sententiarum veritate ac brevitate convicerit? Ecce cui homini Dei propter originale peccatum, quod catholicus catholice asseruit, objicis
Abbreviated transcription (Latin):
bonum: deficere abono a quo facta est. Haec est exilla uli
illa radix inceli. Quict nihil est aliud malum: iisi priuatu
boni. Iam porro ubi dicis. rerum ratio non sinit. ut de bono
melum : & de usto iniquum aliquid proferatur: prorsus
mam cheorum uerba dicis. Hoc enim asserunt : nom posse mas
proferri. niside malo &ibi cota eorum nefanda secta con¬
sistic: qui& prius contendunt malum proferri non posse d
bono Quod si eis te auctore concesserimus: nihil nobis penita
remanebit unde illorum nefaria dognata redarguere
uedeamus: Hoc ÷ autem iniquum de iusto. qđ ÷ malũ de bou
Catholica iggit̾ fides. ut & tibi & illis refistat hoc dicit: non pral¬
tum ẽt malum nisi de bono. & imquum isi de iusto. Quia pri
angłs & homo de quib ista prolata sunt: bom erent utiqu
ee mala orta nisi ex bonis Nec ea mala substantiasc̃e. sed ĩ¬

Expanded text:
bonum; deficere a bono a quo facta est, hoc est ex illa, vel in bonum; deficere a bono a quo facta est, hoc est ex illa, vel in illa radix mali: quia nihil est aliud malum, nisi privatio boni. 43. Jam porro ubi dicis, « Rerum ratio non sinit ut de bono malum et de justo iniquum aliquid proferatur; » prorsus Manichaeorum verba dicis. Hoc enim asserunt, non posse malum proferri nisi de malo; et ibi tota eorum nefanda secta consistit, quia prius contendunt malum proferri non posse de bono. Quod si eis te auctore concesserimus, nihil nobis penitus remanebit, unde illorum nefaria dogmata redarguere valeamus. Hoc est autem, Iniquum de justo; quod est, Malum de bono. Catholica igitur fides, ut et tibi et illis resistat, hoc dicit, non prolatum esse malum nisi de bono, et iniquum nisi de justo. Quia prius angelus et homo, de quibus ista prolata sunt, boni erant utique eamus, non esse mala orta nisi ex bonis: nec ea mala substantias esse, sed su
Abbreviated transcription (Latin):
hoc cummali radicem in dono dĩ locari non posse dixisti manicheo
quid contra te dicer& tudedisti: Quia si non potest in bono locan
malũ. quod tu dicis mihi: multominus potest oriri ex bonomalũ.
qđ ille dicit tibi Acsic conclud&: Non ẽẽ. malum nisi ex malo
Ubi uictor uidebitur sibi. & erit profecto: nisi & illi resistatur ati
ueritas ergo fidei catholicȩ. in his uerbis ur̃is ido uincit manicheun
quia uincit & te ipsum. Nam site non uincer& dicentem non pose
indono di locari radicẽ mali: multoimnus manicheu̾ poss& un¬
cere dicentem non posse ex dono di oriri radicem mei Sedu
uincat ambos: nec aliunde oriri: nec alicubi eẽ posseͥ radicem
incdi. nisi ex natura & innatura rationali: cui ẽe naturã ratio¬
nodem non ÷ nsi donumdi Sed qm a summo acq incomnit¬
bili bono. de nihilo facta est: ut eẽt quamuis mutabile tamta

Expanded text:
hoc cum « mali radicem in dono Dei locari non posse » dixisti, Manichaeo hoc cum « mali radicem in dono Dei locari non posse » dixisti, Manichaeo quod contra te diceret, tu dedisti. Quia si non potest in bono locari malum, quod tu dicis mihi; multo minus potest oriri ex bono malum, quod ille dicit tibi. Ac sic concludet, non esse malum nisi ex malo: ubi victor videbitur sibi, et erit profecto, nisi et illi resistatur et tibi. Veritas ergo fidei catholicae in his verbis vestris ideo vincit Manichaeum, quia vincit et te ipsum. Nam si te non vinceret dicentem, « non posse in dono Dei locari radicem mali; » multo minus Manichaeum posset vincere dicentem, non posse ex dono Dei oriri radicem mali. Sed ut vincat ambos, nec aliunde oriri, nec alicubi esse posse dicit radicem mali, nisi ex natura et in natura rationali; cui esse naturam rationalem non est nisi donum Dei: sed quoniam a summo atque incommutabili bono de nihilo facta est, ut esset, quamvis mutabile, tamen
Abbreviated transcription (Latin):
malorum auaricia.: &̾ ubi haec. nisi in hominis amma: &quid
ẽ hominis anima. nisi donum di: Quomodo ergotudicis. insi
non considerando qͥd dicas. radice̾ mali locari non posse indono
dĩ: Sed manicheus cui ꝑ istas in consideratas sententias tuas.
plurimũ suffragaris: quid tibi dicat attende. Sie̾e rationalem
creaturam. di donu̾ ẽ. & dicis locari non posse radicem mali in
dono dĩ: quanto probabilius dicit̾. oriri non posse radicẽ mali ex
donodi: Ac sic te suffragatore. introducit mamcheus radicẽ
mali: ex illa quam non ado creatam. sed do coȩternã fingit
naturam mali: Qm si dixeris ex libero arbitrio naturȩ bonȩ ado
ereatȩ ortam mali radicem. qđ catholica ueritas dicit: illis
uerbis tuis. te facillime superat ubi ais. radicem mali locari nom posse
in dono di. quia & liberum arbicrium procul dubio: donum di. Ac

Expanded text:
malorum avaritia? Et ubi est haec, nisi in hominis anima? et quid malorum avaritia? Et ubi est haec, nisi in hominis anima? et quid est hominis anima, nisi donum Dei? Quomodo ergo tu dicis, nisi non considerando quid dicas, « radicem mali locari non posse in dono Dei? » Sed Manichaeus, cui per istas inconsideratas sententias tuas plurimum suffragaris, quid tibi dicat attende. Si esse rationalem creaturam, Dei donum est, et dicis locari non posse radicem mali in dono Dei; quanto probabilius dicitur, oriri non posse radicem mali ex dono Dei? Ac sic te suffragatore introducit Manichaeus radicem mali ex illa quam non a Deo creatam, sed Deo coaeternam fingit naturam mali. Quoniam si dixeris, ex libero arbitrio naturae bonae a Deo creatae ortam mali radicem quod catholica veritas dicit; illis verbis tuis te facillime superat, ubi ais, « radicem mali locari non posse in dono Dei: » quia et liberum arbitrium procul dubio est donum Dei. Ac per
Abbreviated transcription (Latin):
transire : ubi perspicis & manere. Manicheus autẽ quantas tibi gr̃as
agat. itane nondũ respicis. nondu̾ expergisceris: Laborat enim
manic heus. ut ostendat ex bono di opere. malũ oriri non posse : ut qđ
ipse uult malũ. nisi ex malo ẽẽ. non posse creclatur. Hic tumirabilis
eius adiutor. ꝑopus inquisdi malũ transire nonsinit᷑: ut ille tota
facilitate concludat. multominus inde oriri posse. ꝑ qđd nec tran
identidem suffragaris. E uanuit inquis originale peccatu: qui a
non potest mali radix. in eo qđ donũ di uocas locari. Quodego.
uide quã manifesta ueritate conuincamr Nonne sensus homins.
donũ dĩẽ: Ꝙ̾tamen ibi locauit inimicus ille seminator. radicẽ
mali : quando peccatũ homini serpentina fraude persuasit. Nisi eñi
radicem mali humanus tunc reciper& sensus: nullomodo male
suadenti accommodaret᷑ assensus. Quid dicam de radice omniu̾

Expanded text:
transire, » ubi perspicis et manere. Manichaeus autem quantas tibi gratias transire, » ubi perspicis et manere. Manichaeus autem quantas tibi gratias agat, itane nondum respicis? nondum expergisceris? Laborat enim Manichaeus, ut ostendat, ex bono Dei opere malum oriri non posse, ut, quod ipse vult, malum nisi ex malo esse non posse credatur. Hic tu mirabilis ejus adjutor, « Per opus, » inquis, « Dei malum transire non sinitur: » ut ille tota facilitate concludat, multo minus inde oriri posse, per quod nec transidentidem suffragaris. « Evanuit, » inquis, « originale peccatum, quia non potest mali radix in eo quod donum Dei vocas locari. » Quod ego vide quam manifesta veritate convincam. Nonne sensus hominis donum Dei est? Et tamen ibi locavit inimicus ille seminator radicem mali, quando peccatum homini serpentina fraude persuasit . Nisi enim radicem mali humanus tunc reciperet sensus, nullo modo male suadenti accommodaretur assensus. Quid dicam de radice omnium
Abbreviated transcription (Latin):
qui eo uatura bona. potest mala arbor existere Ex qno
sulsum ee monstrat qđ in manicheorũ suffragiũ dicis. ma
exbonis ee nonbosie. ut nisi ex natura mali quã nefarius
mmoruodam pucasti. sed aliis &iam locis dis putationis cuas
momneiers put susfragatus es manicheis: sicuti ẽ illud u
rursus dixisti: Trabi peccatũ ꝑ natura non potest: quia pas
opusdi. opus dioi ÷ li transire non sinit᷑. Ad qđ tibi ego
respondeo: Quomodo mnõpere dĩ opus diaboli manere sintis
siꝑ opus dĩ transire non simt̾: Quisemꝰ put& peius ẽe. ut illic maneat. qua
ut illinc transeat: Queris fortasse: quomodo opus chaboli maneat in opere
di. Noli alibi querere: ipsum diabolũ recole opusdi. e̾e. naturautiq
angłice. inuidia uero: opus ÷ ipsius diaboli: Quod opus: & ꝓcessit ex illo.
& man& in illo. Uanum ÷ igit᷑ qđ dixisti. opus diaboli ꝑ opus di non

Expanded text:
quia ex natura bona potest mala arbor existere. Ex quo quia ex natura bona potest mala arbor existere. Ex quo falsum esse monstratur, quod in Manichaeorum suffragium dicis, « mala ex bonis esse non posse; » ut nisi ex natura mali, quam nefarius morandam putasti, sed aliis etiam locis disputationis tuae, ista perversitate suffragatus es Manichaeis: sicuti est illud, ubi rursus dixisti, « Trahi peccatum per naturam non potest, quia per opus Dei opus diaboli transire non sinitur. » Ad quod tibi ego respondeo, Quomodo in opere Dei opus diaboli manere sinitur, si per opus Dei transire non sinitur? Quis enim dubitet pejus esse ut illic maneat, quam ut illinc transeat? Quaeris fortasse, quomodo opus diaboli maneat in opere Dei. Noli alibi quaerere, ipsum diabolum recole. Opus Dei est, natura utique angelica: invidia vero opus est ipsius diaboli, quod opus et processit ex illo, et manet in illo. Vanum est igitur quod dixisti, « Opus diaboli per opus Dei non
Abbreviated transcription (Latin):
aiunc tort m illo existere potuerunt: Tu autẽ dicis imedũ exbono
e non pose: ne contra cuuangłi sententiã. arborbona faciet
fruet us malos . Reman& in quit. ut mali natura fueror seon¬
yterna que potuerit mala generare quic ex bonis ea nom poss
rateris existert. Plac& ne tibi iam mutare sententiã quẽ non
manicdeis fauendo sec quid loquaris nesciendo ad adiuuandam
mamescortm pestilentiam protulisti: Quomodo em̃ dictior epo¬
quosipse estauetat si ex eius opere bono quod: homo. malũno pal
non posse .: quia si ex bono malũ nasci dixerimus. resistemus ut
portasei quidixit. arbor bona fructus malos non facie : cun
scias sx angesi & hominis naturis bonis. quas nulli parente sior
genuerant sedds sum me bonus denullis parentib feceiat: uor
fruilusm alos sedipsas mclas arbores exticisse ex quibie nuesu
homo hoc una nacura pocest utraq arbore facere. &te aino

Expanded text:
auctore nullo existere potuerunt. Tu autem dicis malum ex bono auctore nullo existere potuerunt. Tu autem dicis malum ex bono esse non posse, ne contra Evangelii sententiam arbor bona faciat fructus malos. Remanet, inquit, ut mali natura fuerit sempiterna, quae potuerit mala generare; quia ex bonis ea non posse fateris existere. 40. Placetne tibi jam mutare sententiam, quam non Manichaeis favendo, sed quid loquaris nesciendo, ad adjuvandam Manichaeorum pestilentiam protulisti? Quomodo enim dicerequos ipse creaverat, si ex ejus opere bono, quod est homo, malum non posset non posse, quia si ex bono malum nasci dixerimus, resistemus, ut putas, ei qui dixit, Arbor bona fructus malos non facit: cum scias ex angeli et hominis naturis bonis, quas nulli parentes mali genuerant, sed Deus summe bonus de nullis parentibus fecerat, non fructus malos, sed ipsas malas arbores exstitisse, ex quibus fructus homo, hoc est, una natura potest utramque arborem facere; et te vincit,
Abbreviated transcription (Latin):
nem qui ꝑ concubitum gignitur conugalem. sedde natura
similiter humana. quȩ in coniugib quoq di opus ÷ non ipsorũ:
Atq ita bonitati non tribui nuptiarum. quod malum nascentes
trahunt de uicio naturȩ : sicut non tribuitur inquitati ad¬
ulteriorum. quod bonu̾ nascentes erahunt de institutione
nature. Tu autem intelligis arborem bonã. nonquã xpͥc intel¬
ligi uoluit : Id÷ hominis uoluntate bonã. sed ipsũ opusdi id:
hominum uel nuptias uel naturam. Et quiabona sunt hȩc
opera d̾i. malum inde non posse dicis existere : quia malum
fructũ bona arbor non potest facere: Ac sic aduersus te
raciocinationẽ suã concludit ꝓsuo dogmate
man cheus. quẽ uerbis istis cius sic adiuuas. i ut nihil
magis opt& audire. qua malaex boniseẽ eẽ. non posse
Hoc eñi accepto: infert & dicit tibi : Si malũ eẽ non potest ex
bono unde erit nifiex mado: Neq em̃ mala ꝑse ipsa repenten

Expanded text:
nem, qui per concubitum gignitur conjugalem; sed de natura nem, qui per concubitum gignitur conjugalem; sed de natura similiter humana, quae in conjugibus quoque Dei opus est, non ipsorum: atque ita bonitati non tribui nuptiarum, quod malum nascentes trahunt de vitio naturae; sicut non tribuitur iniquitati adulteriorum, quod bonum nascentes trahunt de institutione naturae? Tu autem intelligis arborem bonam, non quam Christus intelligi voluit, id est, hominis voluntatem bonam, sed ipsum opus Dei, id est, hominum vel nuptias, vel naturam. Et quia bona sunt haec opera Dei, malum inde non posse dicis existere, quia malum fructum bona arbor non potest facere. Ac sic adversus te ratiocinationem suam concludit pro suo dogmate Manichaeus, quem verbis istis tuis sic adjuvas, ut nihil magis optet audire, quam mala ex bonis esse non posse. Hoc enim accepto, infert et dicit tibi: Si malum esse non potest ex bono, unde erit, nisi ex malo? Neque enim mala per se ipsa repente
Abbreviated transcription (Latin):
si coniugium ÷ arbor bona. Ac ꝑ hoc si de coniugio qui nascicur.
coniugii fructus ÷ & iđo deb& ee sine uitio. ne fructus malus nascat᷑
ex arbore bona: sequitur ut quide adulterio nascit᷑. nondebeat
nasci sine uicio. Ne fructus bonus nascatur ex arborebona:
bonos. diuin auctoritate definit. Ut ergo hinc exeas. qui a nec
de adulcerio dicis hominem nasci posse cum uicio: negabis ad¬
ulterium e̾ẽ arborem malam. ne ille qui scđmte sine uicio
de dulterio nascitur: contra difinitionem dni. bonus fructus
nasci de mala arbore uideatur. Nega ergo & iam coniugiu̾
eẽ. arborem bona̾: & errasse te. ut hoc diceres confitere. Sed
dicturus es: non de adulterio nasci homine̾. qui ꝑ adulterinũ
concubitum gignitur. Vnde igitur: De natura inquis
humana. quȩ iñ adulteris quoq di opus ÷. non ipsorum:: Cur
ergo eodem modo non intelligis. nec de conuigio nascihomi¬

Expanded text:
si conjugium est arbor bona. Ac per hoc, si de conjugio qui nascitur, si conjugium est arbor bona. Ac per hoc, si de conjugio qui nascitur, conjugii fructus est, et ideo debet esse sine vitio, ne fructus malus nascatur ex arbore bona; sequitur ut qui de adulterio nascitur, non debeat nasci sine vitio, ne fructus bonus nascatur ex arbore mala: bonos, divina auctoritate definit. Ut ergo hinc exeas, quia nec de adulterio dicis hominem nasci posse cum vitio, negabis adulterium esse arborem malam, ne ille qui secundum te sine vitio de adulterio nascitur, contra definitionem Domini bonus fructus nasci de mala arbore videatur. Nega ergo etiam conjugium esse arborem bonam, et errasse te ut hoc diceres confitere. Sed dicturus es, non de adulterio nasci hominem, qui per adulterinum concubitum gignitur. Unde igitur? « De natura, » inquis, « humana, quae in adulteris quoque Dei opus est, non ipsorum. » Cur ergo eodem modo non intelligis, nec de conjugio nasci homi
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ sine initio semꝑ fuerit. & sint duȩ naturȩ. una boni altera
malr Necesse÷ enim. ut aut nulla sint malu: autex bonis
nuturis sint. aut ex malis. Si dixerimus nulla ẽe. malu:
frustra dicimus d̾o libera nos a malo. Si aute̾ dixerimus non
oriri malu nisi ex mailis: manichea pestilentia trium phabit.
totumq uastabit: & ipsius dĩ tamquã mutabilẽ naturam.
malȩ naturȩ commixtione uiolabit. Relinquit᷑ ergo: ut
mala ex bonis ẽẽ. fateamur. Quia si hoc negauerimus. ex ma
erunt. & manicheis utiq suffragabimur. Tu itaq ubidicis
agnosci: hic audiendus putet᷑. qui dicit bonu̾ ẽe conugũr de
quo nihil aliud qua̾ malũ prodire definit. uisutiq arboie
bonum. coniugiũ deputari: de qua uelut fructũ mełunol
nonuis hominẽ contagio peccati originalis obstrictum. No
uides necesse necesse tibi ẽe. adulterium consticuere arborẽ medam:

Expanded text:
quae sine initio semper fuerit, et sint duae naturae, una boni, altera quae sine initio semper fuerit, et sint duae naturae, una boni, altera mali? Necesse est enim ut aut nulla sint mala, aut ex bonis naturis sint, aut ex malis. Si dixerimus nulla esse mala, frustra dicimus Deo, Libera nos a malo . Si autem dixerimus, non oriri mala nisi ex malis, Manichaea pestilentia triumphabit, totumque vastabit, et ipsius Dei tanquam mutabilem naturam malae naturae commixtione violabit. Relinquitur ergo, ut mala ex bonis esse fateamur: quia si hoc negaverimus, ex malis erunt, et Manichaeis utique suffragabimur. 39. Tu itaque ubi dicisagnosci, hic audiendus putetur, qui dicit bonum esse conjugium, de quo nihil aliud quam malum prodire definit: » vis utique arborem bonam conjugium deputari, de qua velut fructum malum nasci non vis hominem contagio peccati originalis obstrictum; nec vides necesse tibi esse adulterium constituere arborem malam,
Abbreviated transcription (Latin):
ille magister ds̃ nonutiq naturam consticuat arbore mexqua
fructus dẽ quo łoquebatur existat: sed uoluntatem seubonams
malam fructus autem opera: quae nec bona uoluntatis malae. ne
mala possunt eẽ uoluntatis bonae. Hoc ẽ enim quodait. Arbo
mela fructus bonos non facit: & arbor bona fructus malos
non facit: Tam quam dicer&. Nec opera bona uoluntas mala
nec mulic opera facit uoluntas bona. Nam ipsarum arborum.
id ipsarum uoluntatum si querantur origines: quid occurrunt
nsi naturae: quas bonas ds̃ condidit: Ac ꝑhoc ex bonis orta sunt
mala non ex bonis uoluncatib opera mala: sed ex bons naturis
uoluntates malae. Quidergo sic optat audire manicheus. nisi
ex honis mala ẽẽ. non posse: Ut qm negari non potest cẽ. inada
nhil restat isi ut ex malo sint. si ex bonis naturis e̾e non possur
Ac sic sine initio habeant originem suam mala. naturã mali.

Expanded text:
ille magister Deus, non utique naturam constituat arborem, ex qua ille magister Deus, non utique naturam constituat arborem, ex qua fructus de quo loquebatur, existat; sed voluntatem seu bonam seu malam, fructus autem opera, quae nec bona voluntatis malae, nec mala possunt esse voluntatis bonae. Hoc est enim quod ait, Arbor mala fructus bonos non facit, et arbor bona fructus malos non facit : tanquam diceret, Nec opera bona voluntas mala, nec mala opera facit voluntas bona. Nam ipsarum arborum, id est, ipsarum voluntatum si quaerantur origines; quae occurrunt, nisi naturae, quas bonas Deus condidit? Ac per hoc ex bonis orta sunt mala, non ex bonis voluntatibus opera mala, sed ex bonis naturis voluntates malae. Quid ergo sic optat audire Manichaeus, sicut ex bonis mala esse non posse, ut quoniam negari non potest esse mala, nihil restet nisi ut ex malo sint, si ex bonis naturis esse non possunt; ac sic sine initio habeant originem suam mala naturam mali,
Abbreviated transcription (Latin):
facta eẽt. Qua propter bonorum auctor ẽ ds : dumauctor ÷
naturarum. Quarum spontaneus defectus a bono non indicat
a quo facte sunt: sed unde factȩ sunt. Et hoc non est aliquid:
qm̃ penicus nihil ÷. Et ideo non potest auctorem habere:
quod mhil÷. Qua propter sicut aduersatur catholicȩ fidei
manicheus hoc ẽ fidei uẽritatĩ uereq pietati: qui bonum &
malum sic interse dicit eẽ. contrarit. ut non naturã cum
deficit a bono dicat fieri malã. ipsumq defectum eius.
esse malum eius. sed potius ipsũ malu̾dicat ẽẽ. naturam.
& qd÷ insc mus sine initio sempiternã. eamq. appell& corpus
& spm: corpus uidelic& unde sp̃s operetur. spm̃ uero qui
operetur excorpore : ita hunc aduersariũ fidei. dicinon
potest quantum adiuu&. q̃ii mala exboms oriri negat: & ineundem
sensum accipit quodait dñs. arbor bona fructus mados non facit. cu

Expanded text:
facta esset. Quapropter bonorum auctor est Deus, dum auctor est facta esset. Quapropter bonorum auctor est Deus, dum auctor est naturarum: quarum spontaneus defectus a bono, non indicat a quo factae sunt, sed unde factae sunt. Et hoc non est aliquid, quoniam penitus nihil est; et ideo non potest auctorem habere quod nihil est. 38. Quapropter sicut adversatur catholicae fidei Manichaeus, hoc est, fidei veritatis veraeque pietatis, qui bonum et malum sic inter se dicit esse contraria, ut non naturam cum deficit a bono, dicat fieri malam, ipsumque defectum ejus esse malum ejus, sed potius ipsum malum dicat esse naturam, et, quod est insanius, sine initio sempiternam; eamque appellat corpus et spiritum; corpus videlicet unde spiritus operetur, spiritum vero qui operetur ex corpore: ita hunc adversarium fidei dici non potest quantum adjuvet, qui mala ex bonis oriri negat, et in eumdem sensum accipit quod ait Dominus, Arbor bona fructus malos non facit: cum
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim potest esse nullius uoluntas. quando est uoluntas
Et tantum ualent eȩdem uoluntates: ut earum naturarum quarũ
sunt faciant qualitates. Nam si queratur qualis sit angelus
uel homo malae uoluntatis rectissime respondetur malus: magis
accipiens qualitatis nomen ex uoluntate mala. qua ex natura
bona. Quoniam natura. est ipsa substantia : & bonitatis & maliciȩ
capax. Bonitatis capax est: partitipatione boma quo facta est.
Malitiam uero capit: non participatione mali. sed priuatione
boni. Idestͥ cum miscetur naturae quac aliquod malum est:
quia nulla natura in quantum natura ÷ malum÷: sed cumdefi¬
cit a nutura quȩ suminum atq in cominutabile bonum est:
propterea quia nonde illa sed de nihilo factat est. Alioquin
nec malam uoluntatem habere poss&: nisi mutabilis ess&
utabilis porro natura non eẽt: side dõ ẽẽt. non ab illo demhilo

Expanded text:
Non enim potest esse nullius voluntas, quando est voluntas. Non enim potest esse nullius voluntas, quando est voluntas. Et tantum valent eadem voluntates, ut earum naturarum, quarum sunt, faciant qualitates. Nam si quaeratur, qualis sit angelus vel homo malae voluntatis: rectissime respondetur, Malus; magis accipiens qualitatis nomen ex voluntate mala, quam ex natura bona. Quoniam natura est ipsa substantia et bonitatis et malitiae capax: bonitatis capax est, participatione boni a quo facta est: malitiam vero capit non participatione mali, sed privatione boni, id est, non cum miscetur naturae quae aliquod malum est, quia nulla natura in quantum natura est, malum est; sed cum deficit a natura quae summum atque incommutabile est bonum; propterea quia non de illa, sed de nihilo facta est. Alioquin nec malam voluntatem habere posset, nisi mutabilis esset. Mutabilis porro natura non esset, si de Deo esset, et non ab illo de nihilo
Abbreviated transcription (Latin):
a quo summo ut dictum est atq incommutabili bono. uni¬
uersam conditam dicit ẽẽ. creaturam. Naturasq onnes
bonas : quamuis impares creatori: qui ex inhilo creatas.
ideoq mutabiles. Ita ut ommino nulla natura sit : quȩ non
aut ipse sit. aut ab ipso facta sit. Ut quantacumq aut qua¬
liscumq natura sit : & in quantum natura ẽ. bonum sit
Querunt itaq a nobis: unde sit malum. Respondemus exbon
sed non summo. & incommutabilibono. Exbonis igitur in fe¬
rioribus atq mutabilibus: orta sunt mola. Quȩ malalica
incelligamus non ẽẽ naturas sed uitia naturarum: tamen
simul intelligimus ea msi ex aliquib & inaliquib naturis
ẽẽ. non posse: nec aliquid ẽẽ. malum. nisia bonitate defectum.
Sed cuius defectum. nisi alicuius sine dubitatione naturae.
Quit & ipsa uoluntas mala non nisi alicuius uoluntas est. pro¬
fecto naturae. Et angelus quippe & homo: naturae sunt

Expanded text:
a quo summo, ut dictum est, atque incommutabili bono unia quo summo, ut dictum est, atque incommutabili bono universam conditam dicit esse creaturam, naturasque omnes bonas, quamvis impares Creatori, quia ex nihilo creatas, ideoque mutabiles: ita ut omnino nulla natura sit, quae non aut ipse sit, aut ab ipso facta sit; ut quantacumque aut qualiscumque natura sit, in quantum natura est, bonum sit. 37. Quaerunt itaque a nobis, unde sit malum. Respondemus, Ex bono, sed non summo et incommutabili bono. Ex bonis igitur inferioribus atque mutabilibus orta sunt mala. Quae mala licet intelligamus non esse naturas, sed vitia naturarum: tamen simul intelligimus ea, nisi ex aliquibus et in aliquibus naturis esse non posse; nec aliquid esse malum, nisi a bonitate defectum. Sed cujus defectum, nisi alicujus sine dubitatione naturae? Quia et ipsa voluntas mala, nonnisi alicujus voluntas est profecto naturae. Et angelus quippe et homo naturae sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
tra deres: sed udut qui recesseras retset  Quod si tibi consiliũ mei
displic&: age ut plac&x Ego e si correctus fueris inqua maiora
uora mea sunt: habundantius cumulatiusq gaudebo. Et si
quod hahimnor in hac prauitate permanseris: ex obprobrus tius
fruc tuosũ habeb̾o & ꝓme caelestis mercedis augmentũ. & dece
misericordis doloris aculeum. Sedqm iam ostendi quot & qualo
& que antos uiros fidei catholicȩ defensores atq doctores falsos
facias manicheos: audi iam parumꝑ inerudita temeritate
quantũ ueros ad iuues manicheos. Hoc enim: me secundo loco
disputationis incȩ demons traturum ẽe promis sde mancheis.
indicasti : duas naturas unambomi alteram mali. ex diuersis
atq interse aduersis coȩternisq principiis uantate sacrileq
ne fandi erroris inducunt. Contra quos catholica fides dĩ:
tantum modo sine initio naturam predicat. sumii scilica
atq in commutabilis bon: hoc ÷ illius ineffabilis trinitati

Expanded text:
traderes, sed velut qui recesseras, redderes. Quod si tibi consilium meum displicet, age ut placet. Ego enim et si correctus fueris, quae majora vota mea sunt, abundantius cumulatiusque gaudebo: et si, quod abominor, in hac pravitate permanseris, ex opprobriis tuis fructuosum habebo, et pro me coelestis mercedis augmentum, et de te misericordis doloris aculeum. CAPUT VIII. 36. Sed quoniam jam ostendi, quot et quales et quantos viros fidei catholicae defensores atque doctores falsos facias Manichaeos; audi jam parumper, inerudita temeritate quantum veros adjuves Manichaeos. Hoc enim me secundo loco disputationis meae demonstraturum esse promisi. Manichaei, indicasti, duas naturas, unam boni, alteram mali, ex diversis atque inter se adversis coaeternisque principiis, vanitate sacrilega nefandi erroris inducunt. Contra quos catholica fides, Dei tantummodo sine initio naturam praedicat, summi scilicet atque incommutabilis boni, hoc est, illius ineffabilis Trinitatis:
Abbreviated transcription (Latin):
Si ds̃ bomines creat: non possunt cum aliquo malo nasci:
Sinuptiac bonum sunt: nihil exeis oritur malis
⁊ imbaptis mate omĩa peccata remittunt᷑: nom possunt nati de
renatis. trahere originale peccatum :
Snuustus est ds̃. non potest in filiis parentum dampnait peccata.
cum ipsis parentibus dimittat et proprian
Si peifes iusticiae caapaix est humana natura: habere non
potest uicia naturalia :¬

Expanded text:
Si Deus homines creat, non possunt cum aliquo malo nasci. Si nuptiae bonum sunt, nihil ex eis oritur mali. Si in Baptismate peccata omnia remittuntur, non possunt nati de renatis trahere originale peccatum. Si justus est Deus, non potest in filiis parentum damnare peccata, cum ipsis parentibus dimittat et propria. Si perfectae justitiae capax est humana natura, habere non potest vitia naturalia
Abbreviated transcription (Latin):
cere potuerunt. Quisquis ergo & illum secundum librũ meum
ad comitem identidem ualerium sicut primum conscriptum
legit : Nouerit me in quibusdam non respondisse uiliano. sed ei potiud
qui delibris eius illa selegit: & non ita posuit uti inuenit: sed ali-¬
quantulum putauit esse mutanda. Fortasse ut eo modo quasi
sua faceret: quae aliena ẽẽ constaret. Nunc autem ueriora cre¬
densesse exemplaria: quae tua sanetitas misit. ipsi auctori uideo
respondendum: qui unum meũ quattuor libris suis refellis se
se iactat. & usquequaque spargere uenena fidei noncessat
AIggressus sumigitur hoc opus in adiutorio saluatoris pusiliorum
atq magnorum: & sciotẽ ut idimplerem. orasse ꝓme: & ꝓhisqͥb
huiuscẽ modi labores nr̃os profuturos credimus & optamuꝰ
Attende ergo itim responsionem meam: cuius prĩncipiu banc
epistolam subsequetur.s Ualeas in dño memoꝵ nr̃i: frater

Expanded text:
cere potuerunt. quisquis ergo et illum secundum librum meum cere potuerunt. quisquis ergo et illum secundum librum meum ad comitem identidem Valerium sicut primum conscriptum legit, nouerit me in quibusdam non respondisse Iuliano sed ei potius. qui de libris eius illa selegit et non ita posuit, ut inuenit, sed aliquantum putauit esse mutanda, fortasse ut eo modo quasi sua faceret, quae aliena esse constaret. nunc autem ueriora credens exemplaria. quae tua sanctitas misit, ipsi auctori uideo respondendum, qui unum meum quattuor libris suis refellisse se iactat et usquequaque spargere fidei uenena non cessat. adgressus sum igitur hoc opus in adiutorio saluatoris pusillorum atque magnorum et scio te, ut id implerem, orasse pro me et pro his, quibus huiusce modi labores nostros profuturos credimus et optamus. adtende ergo iam responsionem meam, cuius principium hanc epistulam subsequetur. ualeas in domino memor nostri. frater
Abbreviated transcription (Latin):
clacibio: AGuSTINUS INDÑO SALUTEOO
Qm mihi fraterno excitatus affectu. iuliani quattuor libros. quos ad¬
uersus unum meũ scripsi : priusquã peterem ipse misisti: puhil con¬
uenientius putaui esse faciendum. quam ut ea quae respondeo tu.
potissimum legens: iudices utrum recte congruenterq. respon¬
derim Nam de his quattuor libris. non nulla decerpta scripserat.
nescio quis cid illustrem & religiosum uirum comitem uclerium.
aduersus eundem librum meum. quem me adillum scripssisse
cognouerat. Quae cum in manus meas eodem sublimi uiro cu¬
rante uenissent: illi primo non distuli secundum uolumen ad¬
ungere : in quo illa omnia sicut potui refutaui. Sed nunc̃ eõsde̾
libros cum diligentius inspicerem: comperi illum qui non nulla
inde selegerat:. non omnia ita posuisse ut in his legitur. Unde
poterit uideri uliano uel cuilib& illorum: me potius fuisse
mentitum. Quic utique non sicut hi quattuor libri: ita illa
quae de his excerpta & memorato comiti missa sunt in notes¬

Expanded text:
CLAUDIO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. am mihi fraterno excitatus affectu Iuliani quattuor libros, quos aduersus unum meum scripsit, priusquam peterem, ipse misisti, nihil conuenientius putaui esse faciendum, quam ut ea, quae respondeo, tu potissimum legens iudices, utrum recte congruenterque responderim. nam de his quattuor libris nonnulla decerpta scripserat nescio quis ad inlustrem et religiosum uirum comitem Valerium aduersus eundem librum meum, quem me ad illum scripsisse cognouerat. quae cum in manus meas eodem sublimi uiro curante uenissent, illi primo non distuli secundum uolumen adiungere, in quo illa omnia, sicut potui, refutaui. sed nunc eosdem libros cum diligentius inspicerem, comperi illum, qui nonnulla inde selegerat, non omnia ita posuisse, ut in his libris legitur. unde poterit uideri Iuliano uel cuilibet illorum me potius fuisse mentitum, quia utique non sicut hi quattuor libri ita illa, quae de his excerpta et memorato comiti missa sunt. innotes
Abbreviated transcription (Latin):
mbonis : in malis autem lignea & fictilia: ad illa referens
quod dictum est. alia quidẽ in honorem: ad hoc autem
quod dictum est. alia uero incontumeliam. Sed magis approbo
quod apud tychonium postea repperi. uel aduerti in utrisq
intelligendum: quaedam in honorem. non sola scilic& aurea
& argentea: & rursus in utrisq quȩdam in contumeliam. non
utiq sola lignea & fictilia. Hoc opus: sic incipit. In libris quos
aduersus epłam parmeniani:¬

Expanded text:
bonis; in malis autem lignea et fictilia : ad illa referens quod dictum est, Alia quidem in honorem; ad haec autem quod dictum est, Alia vero in contumeliam . Sed magis approbo quod apud Tychonium postea reperi vel adverti, in utrisque intelligendum quaedam in honorem, non sola scilicet aurea et argentea; et rursus in utrisque quaedam in contumeliam, non utique sola lignea et fictilia. Hoc opus sic incipit: In eis libris quos adversus Epistolam Parmeniani
Abbreviated transcription (Latin):
autem dehis qui ducebant frm uel propinquorũ eotef. eorũ
qui sine filiis defuncti essent: propt̃ duos patres ioseph. quorũ
alterũ matheus cõmemorat. alterum lucas. dequa quęstione
diligenter in hoc opere disserui: cũ retracta remus opus nr̃m contra
faustum manicheum. Hoc opus: sic incipit: Cum scripturas
scãs quae appellantur canonicae

Expanded text:
autem de his, qui ducebant fratrum uel propinquorum coniuges eorum, qui sine filiis defuncti essent, propter duos patres Ioseph, quorum alterum Matheus commemorat, alterum Lucas. de qua quaestione diligenter in hoc opere disserui, cum retractaremus opus nostrum contra Faustum Manicheum. Hoc opus sic incipit: Cum scripturas sanctas, quae appellantur canonicae
Abbreviated transcription (Latin):
Iabarrio: in eosunt notissimi errore: quo patrem
substantiae: aut ut ex pressius dicatur essentiȩ. quae usia
graece appellatur : sedesse filiũ creaturã. sp̃m uero sc̃m crea¬
turã creaturae : hoc est ab ipso filio creatũ uolunt. In eo autẽ
qđ xp̃m sine anima solã carnẽ suscepisse arbitrantur. minus
noti sunt: nec aduersus eos ab aliquo inueni dehacre aliquan¬
do fuisse certatum. Sed hoc uerũ eẽ. & epiphanius nontacuit.¬
& ego ex eorũ quibusdã scriptis & collo cutionib certissime
comperi. Rebaptizari quoq ab his catholicos nouimus:
utrũ & non catholicos nescio.
ADIANOS

Expanded text:
ab Ario, in eo sunt notissimi errore, quo Patrem rae atque substantiae, aut, ut expressius dicatur, essentiae, quae οὐσία graece appellatur: sed esse Filium creaturam; Spiritum vero sanctum creaturam creaturae, hoc est, ab ipso Filio creatum volunt. In eo autem quod Christum sine anima solam carnem suscepisse arbitrantur, minus noti sunt: nec adversus eos ab aliquo inveni de hac re aliquando fuisse certatum. Sed hoc verum esse, et Epiphanius non tacuit, et ego ex eorum quibusdam scriptis et collocutionibus certissime comperi. Rebaptizari quoque ab his Catholicos novimus; utrum et non catholicos, nescio. L. VADIANOS
Abbreviated transcription (Latin):
nihil erat in carne quod aduersus spm̃ concupisceret. & concũ¬
pscente aduersus se spũ frenaretur. quia in natura hominis ante
peccatum: pacem decebat eẽ. non bellum. In ea uero parte ratio¬
cnationis tuȩ. frustra laborasti : tamquam dicere possemus isaac
sine concupiscentia carnis uel semine uiri fuisse procreatum.

Expanded text:
nihil erat in carne, quod adversus spiritum concupisceret, et concupnihil erat in carne, quod adversus spiritum concupisceret, et concupiscente adversus se spiritu frenaretur: quia in natura hominis ante peccatum pacem decebat esse, non bellum. In ea vero parte ratiocinationis tuae frustra laborasti, tanquam dicere possemus, « Isaac sine concupiscentia carnis vel semine viri fuisse procreatum.
Abbreviated transcription (Latin):
&iam si fecunda sit mulier. & fluentib adhuc muliebrib poll
ex iuuene: ut iure fuerit &iam constitutum. ne quisquam us
liberorum haberet. nisi cum amborum anni computati & siu
ducti: centum transisse docerontur. Miraculum ergo difaca
ẽ. ut conciperetur isaac: non parentibus eius libidine reddio
sed fecunditate donata: Nam illa e̾ẽ. poterat & iam in ils
annis: hȩc uero ẽẽ. non poterat. tot impedientibus causis
Quamquam & libido sicut superius disseruimus. siemortul
menbris senilibus. muntre dĩ quodam modo reuiuiscentibis.
&iam ipsa reuiuisceret : conditionem profecto carnis corus¬
tibilis sequeretur : ut esset in corpore mortis huius. quass
paradiso ẽẽ. nom posset ante peccatum. incorpore uitȩ illius. Scdm̃
conditionem autem poenalis huius corporis. munus fecunditatis
nunc ds̃ unicuiq largitur: non secundum illam felicitatẽ ubi

Expanded text:
etiamsi fecunda sit mulier, et fluentibus adhuc muliebribus possit etiamsi fecunda sit mulier, et fluentibus adhuc muliebribus possit ex juvene; ut jure fuerit etiam constitutum, ne quisquam jus liberorum haberet, nisi cum amborum anni computati et simul ducti centum transisse docerentur. 23. Miraculum ergo Dei factum est, ut conciperetur Isaac, non parentibus ejus libidine reddita, sed fecunditate donata: nam illa esse poterat etiam in illis annis; haec vero esse non poterat, tot impedientibus causis. Quanquam et libido, sicut superius disseruimus, si emortuis membris senilibus munere Dei quodam modo reviviscentibus etiam ipsa revivisceret; conditionem profecto carnis corruptibilis sequeretur, ut esset in corpore mortis hujus, quae in paradiso esse non potest ante peccatum in corpore vitae illius. Secundum conditionem autem poenalis hujus corporis, munus fecunditatis nunc Deus unicuique largitur, non secundum illam felicitatem, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
ores progressi in diebus suis. Pro modo ergo temporis cuiuslo
prolixiore spatio tunc uiuebant: generãre iam illa aetate nñ
poterant. cum esset abraham centenarius. sara nonagenan
&iam si sterilis non fuisset: et ante annum concumberent
quando adhuc ei fluebant fortasse muliebria. Et ideo acho
concipere posset. si uiuenis esset maritus: tunc autem non post
propter corpus abrahȩ. sic emortuum senectute. ut & illus
actatis femina gignere non ualeret. Qui tãmen & ipse de
adolescentula ualeret.⁊ sicut postea de cethura ualuit.
quamũs & illic dici possit fecunditatis munus. in eodem per¬
scuerasse quod acceperat: ut nasceretur ifaae: Pro modo
autem nunc temporis quo longe breuiore. spatio uiuunt hon¬
nes. intra centum annos amborum conugum. generare posst
dicuntur. Si uero insummam ducti amborum anni centenans
numerum excesserint: sic asseuerantur non posie filios ꝓctas

Expanded text:
ores progressi in diebus suis . Pro modo ergo temporis, cujus longe ores progressi in diebus suis . Pro modo ergo temporis, cujus longe prolixiore spatio tunc vivebant, generare jam illa aetate non poterant, cum esset Abraham centenarius, Sarra nonagenaria; etiamsi sterilis non fuisset, et ante annum concumberent, quando adhuc ei fluebant fortasse muliebria; et ideo adhuc concipere posset, si juvenis esset maritus; tunc autem non posset, propter corpus Abrahae sic emortuum senectute, ut ex illius aetatis femina gignere non valeret; qui tamen et ipse de adolescentula valeret, sicut postea de Cethura valuit Id. XXV, 1, 2: quamvis et illic dici possit, fecunditatis munus in eodem perseverasse, quod acceperat ut nasceretur Isaac. Pro modo autem nunc temporis, quo longe breviore spatio vivunt homines, intra centum annos amborum conjugum generare posse dicuntur. Si vero in summam ducti amborum anni centenarium numerum excesserint, sic asseverantur non posse filios procreare,
Abbreviated transcription (Latin):
Sarra ergo: annorum septuaginta quinq Scriptum est enim.
Abram autem. erat oc toginta sex : cum peperit agar ismahel
abrahae. Dromde ante annum ferme mixtus inuemĩtur ancillȩ.
quando conceptus ẽ. isma bel: Qui tandem coniuges in hac
etate generant. temporib nr̃is. nisi diuinitus fiat tale
miraculum : Et tamen illi poterant sisarra sterilis non
fuiss&. quia & ille potuit de agar: & illa nondum erat
sic ȩtate progressa. ut ei cessareñt fieri muliebria Ad hoc
ergo erat abrahȩ corpus emortuum. ut de sarra iamgenerare
nomposset. &iam si esset illa ita fecunda. ut tameNi iam
propinquaret ȩtati. qua cruor ille menstruis interuallis uenire
desister&: Quibus enim iam omnino nonfluit: cas ab auccorba
imedicinȩ ddefinitum ẽ. nom posse concipere. Quod si falsum eẽt nui¬
lomodo dicere scriptura curaret: defecerunt autem sarrȩ fier
rmuliebria: cum superius iam dixisset. abraham autem & sarra sen¬

Expanded text:
Sarra autem annorum septuaginta quinque. Scriptum est enim: Sarra autem annorum septuaginta quinque. Scriptum est enim: Abraham autem erat annorum octoginta sex, cum peperit Agar Ismael Abrahae . Proinde ante annum ferme mixtus invenitur ancillae, quando conceptus est Ismael. Qui tandem conjuges in hac aetate generant temporibus nostris, nisi divinitus fiat tale miraculum? Et tamen illi poterant, si Sarra sterilis non fuisset; quia et ille potuit de Agar, et illa nondum erat sic aetate progressa, ut ei cessarent fieri muliebria. Ad hoc ergo erat Abrahae corpus emortuum, ut de Sarra jam generare non posset, etiamsi esset illa ita fecunda, ut tamen jam propinquaret aetati, qua cruor ille menstruis intervallis venire desisteret. Quibus enim jam omnino non fluit, eas ab auctoribus medicinae definitum est non posse concipere. Quod si falsum esset, nullo modo dicere Scriptura curaret, Defecerunt autem Sarrae fieri muliebria: cum superius jam dixisset, Abraham autem et Sarra seni
Abbreviated transcription (Latin):
parere sarra non poterat. & erat uulua eius. mortua. Un asterili¬
tatis quȩ ab ipsa inerat iuiuentute. altera ȩtatis. non quia non aginta
arebat annos. sed quia destiterant ei fieri muliebria. Constãt enĩ
si mulierum menstrua secreta cessauerint ꝑętatem. non eas
um posse concipere . & si fecundȩ fuerunt antequam illa cessas¬
sent: Et ideo scriptura noluit hoc tacere : ut augeretur mira¬
culigloria : quod erat ds̃ in eorum prole facturũs. Quando
autem suo uiro ancillam dedit. dequa uoluit qui a desẽnon
poterat suscipere filios. non aetate fuerat: sed sua sterili te
permota. Stcenim: ait scriptura. Sarra autem uxor abraham.
non pariebat illi: Et uerba eius aduirum: ista sunc. Ecce conclu¬
sit me ds̃: ut non pariam. Tunc autem si ętatem consideremus
amborum : decrepiti essent : si nr̃i temporis homines essent:
Erat enim abraham:annorum circiter octoginta quinque

Expanded text:
parere Sarra non poterat, et erat vulva ejus emortua: una steriliparere Sarra non poterat, et erat vulva ejus emortua: una sterilitatis, quae ab ipsa inerat juventute; altera aetatis, non quia nonaginta annos agebat, sed quia jam destiterant ei fieri muliebria. Constat enim si mulierum menstrua secreta cessaverint per aetatem, non eas jam posse concipere, etsi fecundae fuerunt, antequam illa cessassent. Et ideo Scriptura noluit hoc tacere, ut augeretur miraculi gloria, quod erat Deus in eorum prole facturus. Quando autem suo viro ancillam dedit, de qua voluit, quia de se non poterat, suscipere filios; non aetate fuerat, sed sua sterilitate permota. Sic enim Scriptura loquitur: Sarra autem uxor Abraham non pariebat illi. Et verba ejus ad virum ista sunt: Ecce conclusit me Deus, ut non pariam. Tunc autem si aetatem consideremus amborum, decrepiti essent, si nostri temporis homines essent. Erat enim Abraham annorum circiter octoginta quinque,