comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nec eũdẽ ipm̃ nescio quib circuitib. nestio
quotiẽs reuolutũ. nec aliam aliquã na¬
turã similen: neq ab hac fide me phõꝵ
argumẽta deterrent ⁊ acutissimũ illud̃
putatur ꝙ dicũt mulla infiita sciẽtia¬
ulla posse ꝯp̾hendi : at ꝑ hͦ deus ĩqͣmnt
rerũ quas statuit oĩm finitarũ oñs fi¬
nitas apud se racões habet: bonitas
autẽ eiꝰ nũquã uacua fuisse credenda
est. ne sit temporalis eiꝰ operac̃o. tuiꝰ
retro fuerit et̾na cessacio: ꝙiͣ penituerit
eũ prioris sine iuitio uatatõis ac ꝓpt̾ea
sit oꝑis aggressus miciũ. Et ideo ncce
est inquiũt eadẽ semꝑ repeti. eadẽq
sẽper repetenda trãscuruere : uel manẽ¬
te mũdo mutabiliter qui lic nũꝙͣ nõ
fuerit et sine micio tꝑis. tñ factus ẽ:
uel eiꝰ qͦ ortu et occasu seꝑ illis cirtui¬
tib repetito semꝑq repetendo: ne uide¬
litz si aliqñ p̾mũ dei oꝑa cepta dicũtur
pͥorem suã siue mitio uatatõem. tãqͣ

Expanded text:
nec eumdem ipsum, nescio quibus circuitibus, nescio quoties revolutum, nec alium aliquem natura similem. Neque ab hac fide me philosophorum argumenta deterrent, quorum acutissimum illud putatur, quod dicunt, nulla infinita ulla scientia posse comprehendi: ac per hoc Deus inquiunt, rerum quas facit, omnium finitarum omnes finitas apud se rationes habet. Bonitas autem ejus nunquam vacua fuisse credenda est, ne sit temporalis ejus operatio, cujus retro fuerit aeterna cessatio, quasi poenituerit eum prioris sine initio vacationis, ac propterea sit operis adgressus initium; et ideo necesse est, inquiunt, eadem semper repeti eademque semper repetenda transcurrere, uel manente mundo mutabiliter, qui licet numquam non fuerit et sine initio temporis tamen factus est, uel eius quoque ortu et occasu semper illis circuitibus repetito semperque repetendo; ne uidelicet, si aliquando primum Dei opera coepta dicuntur, priorem suam sine initio uacationem tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłmi. i9ͫ De seculis seculorũ.
uod utrum ita faciat. et cõtinuata
sibi cõnexione copulentur q̃ appel¬
lantur sclã seculoꝵ. alia tñ atq alia ordi¬
nata dissimilitudĩe procurencia. eis dũta¬
xat qui ex miseria liberantur in sua btã¬

Expanded text:
 CAPUT XX. De saeculis saeculorum. Quod utrum ita faciat, et continuata sibi conexione copulentur quae appellantur saecula saeculorum. alia tamen adque alia ordinata dissimilitudine procurrentia, eis dumtaxat, qui ex miseria liberantur, in sua bea
Abbreviated transcription (Latin):
liberacionis et btĩtudinis aĩe sernatur
eternitas: ꝯtinuo subitiẽs ĩtirtuitu ĩquit¬
impii ambulãt tanꝙͣ ei diceretur. Qͥd
gͦ tu credis. sentis. intelligis: Nũquid¬
nã existimandũ est. subito deo placuisse
hoĩem facere. quẽ nũꝙͣ ante ꝑ infiuitã
retro eternitatem feciss. cui nichil nomi
accidere p̃t: in qͦ mutabile aliqͥd nõ ẽ:
Continuo respondit ad ipm dñm loquẽs.
Scdm̃ altitudiunẽ tuã: multiplicasti fi¬
lios hõi. Senciant inqͥt hoĩes quod
putant et qd̾ eis placet opiuẽt᷑ et dis¬
putent: scdm̃ altitudinem tuã quam
nullus pt nosse hõi. multiplicasti
filios hõm. Ualde qͥppe altũ ẽ: et sẽper
fuisse. et hoĩem quẽ nũꝙͣ ante fecerat fat̾e
uoluisse: nec ꝯsiliũ uolũtatẽq mutasse.¬
¶ Capłm ihͫ An ut deus semper eciã
dñs fuisse semꝑ intelligat᷑ credendũ sit:
creaturã q nũꝙͣ defuisse cui dñaret᷑: et

Expanded text:
e servatur aeternitas, continuo subjiciens, In circuitu impii ambulant: tanquam ei diceretur, Quid ergo tu credis, sentis, intelligis? numquidnam existimandum est subito. Deo placuisse hominem facere, quem nunquam antea infinita retro aeternitate fecisset, cui nihil noui accidere potest, in quo mutabile aliquid non est?\' continuo respondit ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Sentiant, inquit, homines quod putant, et quod eis placet opinentur et disputent: Secundum altitudinem tuam, quam nullus potest nosse hominum, multiplicasti filios hominum. Valde quippe altum est et semper fuisse, et hominem, quem numquam fecerat, euoluisse, nec consilium uoluntatemque mutasse. CAPUT XVI. An ut Deus semper etiam dominus fuisse intellegatur, credendum sit creaturam quoque numquam defuisse cui dominaretur, et
Abbreviated transcription (Latin):
ita etiã non ad aliquẽ aliũ seusũ s so¬
las aures ꝑtinet. sentire silẽtiũ: qd̾ tñ
nullo mͦ nisi non audiendo serititur. sic
spenes intelligibiles mẽs quidẽ nr̃a
intelligendo conspicit: s ubi deficĩt
nestiendo condistit. Delicta eĩ quis
intelligit: Hoc stio naturã dei nũꝙͣ
nusꝙͣ nulla ex parte posse deficere: et
ea posse defitere que ex nichilo fctã sũt.
que tñ et ꝙͣtomagis sunt et bona fa

Expanded text:
ita etiam non ad aliquem alium sensum, sed ad soita etiam non ad aliquem alium sensum, sed ad solas aures pertinet sentire silentium, quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit, sed ubi deficiunt nesciendo condiscit: delicta enim quis intellegit? I Hoc scio, naturam dei numquam, nusquam, nulla ex parte posse deficere et ea posse deficere quae ex nihilo facta sunt. quae tamen quanto magis sunt et bona fa
Abbreviated transcription (Latin):
male uolutatis. Non enĩ ẽ efficiẽs.
s deficiens : qr nec illa effectio ẽ: s de¬
fectio. De ficere nãq ab eo qd̾ sũme est.
ad id qd̾ minꝰ ẽ. hͦ est incipere habere
uolũtatẽ malã. Causas porro defectionũ
istarũ cũ efficientes non suit ut dixi s
deficientes. uel muenire tale ẽ; ac si
quisꝙͣ uelit uidere tenebras et audire
silenciũ. Quod tñ utrũq nobis notũ ẽ
neq illud uisi ꝑ oclõs neq hͦ nisi per
aures: non sane in specie: s in specier
priuacõe. Nemo gͦ ex me stire q̃rat. qd̾
me nestire stio: nisi forte. ut nestire dis¬
cat: qd̾ stire non posse. stiendũ ẽ. Ea
quippe q̃ non in specie s in eius p̾uacõe
stiũtur. si dici aut si intelligi potest
quodãmͦ nestiendo sciũt᷑ ut stiende ne¬
stiant᷑. Cũ enĩ acies etiã ocłĩ corꝑalis¬
curuit ꝑ species corꝑales nusꝙͣ uidet
tenebras nisi ubi ceperit non uidere:

Expanded text:
malae voluntatis: non enim est efficiens, malae voluntatis: non enim est efficiens, sed deficiens; quia nec illa effectio est, sed defectio. Deficere namque ab eo quod summe est, ad id quod minus est, hoc est incipere habere voluntatem malam. Causas porro defectionum istarum, cum efficientes non sint, ut dixi, sed deficientes, velle invenire, tale est ac si quisquam velit videre tenebras, vel audire silentium: quod tamen utrumque nobis notum est; neque illud nisi per oculos, neque hoc nisi per aures; non sane in specie, sed in speciei privatione. Nemo ergo ex me scire quaerat, quod me nescire scio, nisi forte ut nescire discat, quod sciri non posse sciendum est. Ea quippe quae non in specie, sed in ejus privatione sciuntur, si dici aut intelligi potest, quodammodo nesciendo sciuntur, ut sciendo nesciantur. Cum enim acies etiam occurrit per species corporales, nusquam tenebras uidet nisi ubi coeperit non uidere.
Abbreviated transcription (Latin):
tanti atq suadenti. cui nõ ꝯsensit alius.
ad illicite utendũ pulchro corꝑe qd̾ ui¬
dendũ ambobus pariter affuit. cũ añ illã
uisionẽ ac tẽptacõem sinuiles ãbo aĩo et
corpore fueruit. ip̃m sibi fecisse uolũtatẽ
malã qui utiq bonus ante uolũtatem
malam fuerit q̃rat cur eã fecerit. utrũ
qr natura ẽ. an qr ex nichilo facta est.
et ĩueniet uolũtatẽ malã nõ ex eo esse¬
incipere ꝙ natura ẽ: s ex eo ꝙ de nichi¬
lo natura facta est. Nan si natura cau¬
sa ẽ uoluntatis male. quid aliud angi¬
mur dice̾ nisi a bono fieri malũ et bonũ
ẽẽ tausã mali: si quidem a natura bona
fit uolũtas mala: Qd̾ unde fieri p̃t
ut natura bona ꝙͣuis mutabilis. anteꝙͣ
habeat uolũtatẽ malã faciat aliquid
mali: hoc est ip̃am uolũtatẽ malam:¬
¶ Capłm. aͫ Causam efficientẽ male
uolũtatis non ẽẽ querendã.
Emo gͦ querat efficientẽ causã

Expanded text:
tanti atque suadenti, cui non consentit alius, tanti atque suadenti, cui non consentit alius, ad inlicite utendum pulchro corpore, quod uidendo ambobus pariter affuit, cum ante illam uisionem ac temtationem similes ambo animo et corpore fuerint, ipsum sibi fecisse uoluntatem malam, quia utique bonus ante uoluntatem malam fuerit, quaerat cur eam fecerit, utrum quia natura est an quia ex nihilo facta est, et inueniet uoluntatem malaincipere quod natura est, sed ex eo quod de nihilo natura facta est. Nam si natura causa est voluntatis malae, quid aliud cogimur dicere, nisi a bono fieri malum, et bonum esse causam mali? siquidem a natura bona fit voluntas mala. Quod unde fieri potest, ut natura bona, quamvis mutabilis, antequam habeat voluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc est, ipsam voluntatem malam? CAPUT. VII.-- Causam efficientem malae voluntatis non esse quaerendam. Nemo igitur quaerat efficientem causam
Abbreviated transcription (Latin):
gestioni et qualicũq suasioni ꝓpria
uolũtate consenserit: Hanc igitur ꝯse¬
sionẽ. hant malã quã mali suadẽti¬
adhibuit uolũtatẽ q̃ in eo res fecerit q̃¬
rimꝰ. Nlam ut hͦ ꝙͦ impedimentun
ab ista qõne tollatur si eadem tẽptacõe
ambo tẽptent᷑ et unus ei cedat atq
ꝯsentiat. alter idẽ qui fuerat ꝑ seueret:
quid aliud apparet nisi unũ noluisse
alterũ uoluisse a castitate defitere: Uñ
nisi ꝓpria uolũtate ubi eadẽ fuerat in
utroq corporis et aĩe affectio: amboꝵ
oclĩs pariter uisa ẽ eadem pulcritudo:
ambobus pariter instituta oculta tẽp¬
tatio: Propriã igitur in uno eoꝵ uolũ¬
tatem malã. rem q̃ fecerat scire uolẽti¬
bus si bene intueantur: nichil occurrit
Si enĩ dixerimꝰ ꝙ ip̃e eã fecerit. quid
erat ip̃e aute uolũtatẽ malã insi natur
bona. cuiꝰ auctor deus. qui ẽ ĩnutabile
bonũ: Qui gͦ dicit eũ qui cõsensit tẽp¬

Expanded text:
gestioni et qualicumque suasioni propria gestioni et qualicumque suasioni propria uoluntate consenserit? Hanc igitur consensionem, hanc malam quam male suadeadhibuit uoluntatem quae in eo res fecerit quaerimus. nam ut hoc quoque impedimentum ab ista quaestione tollatur, si eadem temtatione ambo temtentur et unus ei cedat atque consentiat, alter idem qui fuerat perseueret, quid aliud apparet nisi unum noluisse, alterum uoluisse a castitate deficere? unde nisi propria uoluntate, ubi eadem fuerat in utroque corporis et animi affectio, amborum oculis pariter uisa est eadem pulchritudo, ambobus pariter institit occulta temtatio P propriam igitur in uno eorum uoluntatem malam res quae fecerit scire uolentibus, si bene intueantur, nihil occurrit. si enim dixerimus quod ipse eam fecerit, quid erat ipse ante uoluntatem malam nisi natura bona, cuius auctor deus, qui est immutabile bonum? qui ergo dicit eum qui consensit tem
Abbreviated transcription (Latin):
riora cõuertit. efficitur mala: nõ qr
malũ est qͦ se ꝯuertit. s qr ꝑuersa est
ip̃a ꝯuersio. Idtirco non res inferior
uolũtatẽ malã fecit: s rem inferiorem
praue atq ĩordinate ip̃a q̃ facta ẽ appe¬
tiuit. Si enĩ aliqͥ duo equaliter affecti
aĩo et corpore uideant uniꝰ torporis pul¬
critudine. qua uisa unus eoꝵ ad illicite
fruendũ moueatur. alter in uolũtate
pudica stabilis ꝑseneret: quid putamꝰ
ẽẽ cause ut in illo fiat. ini. illo non fiat
uolũtas mala: Que illã res fecit: in
qͦ facta ẽ: Neq enĩ pulcritudo illa corpis.
Nam eã non fecit in ambobus: qñqͥde
amborũ nõ dispariliter occurrit aspec¬
tibus. An caro intuẽtis in causa est.
Cur non et illiꝰ: din uero animꝰ: Cur
non utriusq. Ambos enĩ et aĩo et corpe
equaliter affectos fuisse p̾diximꝰ. Añ
dicẽdũ ẽ alterũ eoꝵ occulta maligni sp̃s
suggestione tẽptatũ : qiͣ non eidẽ sug¬

Expanded text:
riora conuertit, efficitur mala, non quia riora conuertit, efficitur mala, non quia malum est, quo se conuertit, sed quia peruersa est ipsa conuersio. Idcirco non res inferior uoluntatem malam fecit, sed rem inferiorem praue adque inordinate, ipsa quia facta est, adpetiuit. Si enim aliqui duo aequaliter affecti animo et corpore uideant. unius corporis pulchritudinem, qua uisa unus eorum ad inlicite fruendum moueatur, alter in uoluntate pudica stabilis perseueret, quid putamus esse causae, ut in illo fiat, in illo non fiat uoluntas mala? Quae illam res fecit in quo facta est? Neque enim pulchritudo illa corporis; nam eam non fecit in ambobus, quando quidem amborum non dispariliter occurrit aspectibus. An caro intuentis in causa est? quur non et illius? An uero animus? quur non utriusque? Ambos enim et animo et corpore aequaliter affectos fuisse praediximus. An dicendum est alterum eorum occulta maligni spiritus suggestione tentatum, quasi non eidem sug
Abbreviated transcription (Latin):
fuit: at ꝑ hͦ nec mala uolãtas fuisse
dicenda est. Poruo si uotuit: bonũ auferẽ¬
do uel minuendo utiq notuit. Non igit᷑
ẽẽ potuit sempiterna uolũtas mala in
ea re ĩ qua bonũ naturale p̾cesserat: qd
mala uolũtas nocendo posset adimere.
Si gͦ non erat sempiterna: quis eam
fecerit q̃ro. Restat ut dicatur ꝙ ea res
fecerit malã uolũtatẽ: in qͣ nulla uolũ¬
tas fuit. Hec utrũ superior sit requiro:
utiq melior. Quoniͦ gͦ nuilliꝰ at nõ
potius boue uolũtatis: Hoc idẽ ꝓfecto et
equalis. Duo quippe quãdui sũt pariter
uolũtatis bone: non facit alter in altero
uolũtatem malam. Relinquit᷑ ut inferior
res cui nulla uolũtas est. fecerit ange¬
lice nature q̃ pͥma pectauit uolũtatẽ
malã: s eniã res ip̃a q̃tũq inferior ẽ.¬
usq ad infimã teruã qnĩ natura et esse¬
cia ẽ. ꝓtuldubio bona est: habẽs modũ
eñ se uoliuitas relicto superiore ad infe¬

Expanded text:
fuit: ac per hoc nec mala uoluntas fuisse fuit: ac per hoc nec mala uoluntas fuisse dicenda est. porro si nocuit, bonum auferendo uel minuendo utique nocuit. non igitur esse potuit sempiterna uoluntas mala in ea re, in qua bonum naturale praecesserat, quod mala uoluntas nocendo posset adimere. si ergo non erat sempfecerit quaero. Restat ut dicatur, quod ea res fecerit malam uoluntatem, in qua nulla uoluntas fuit. Haec utrum superior sit, requiro, utique melior; quo modo ergo nullius, ac non potius bonae uoluntatis? Hoc idem profecto et aequalis. Duo quippe quamdiu sunt pariter uoluntatis bonae, non facit alter in altero uoluntatem malam. Relinquitur ut inferior res, cui nulla uoluntas est, fecerit angelicae naturae, quae prima peccauit, uoluntatem malam. Sed etiam res ipsa quaecumque est inferior usque ad infimam terram, quoniam natura et essentia est, procul dubio bona est, habens modum enim se uoluntas relicto superiore ad infe
Abbreviated transcription (Latin):
faciat uolũtatẽ malã: Erit eñ si ita.
est bona uolũtas causa pitĩ: qͦ absurdiꝰ
putari nichil p̃t et dici. Si autẽ res ista
q̃ putatur fatere uolũtatẽ malã. ip̃a ꝙͦ
habet uolũtatẽ malã: etiã eã que fecerit
res consequẽter interroge atq ut sit ali¬
quis inquirendi modus. causã p̾me uo
lũtatis male inquiro. Non ẽ enĩ p̾ma
uolutas mala quã fecit uolũtas mala:
sz illa p̾ͥma est quã nulla fecit. Nam si
p̾cessit a qua fieret. illa pͥor est q̃ alterã
fecit. Si respondetur ꝙ eã nulla res fece¬
rit et ideo semꝑ fuerit: quero utrũ ĩ aliqͣ
natura fuerit. Si enĩ in nullo fuit:
oĩno non fuit. Si autem in aliqͣ: uici¬
abat eã et corũpebat. eratq illi noxia
ac ꝑ hͦ bono p̾uabat: et ideo in mala
natura uolũtas mala ẽẽ non poterat.
s in bono mutabili tñ: cui uiciũ hͦ poss
notere. Si enĩ nõ notuit. nõ utiq uiciũ

Expanded text:
faciat uoluntatem malam? Erit enim, si ita faciat uoluntatem malam? Erit enim, si ita est, bona uoluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil potest. Si autem res ista, quae putatur facere uoluntatem malam, ipsa quoque habet uoluntatem malam, etiam eam quae fecerit res consequenter interrogo, adque ita, ut sit aliquis inquirendi modus, causam primae malae uoluntatis inquiro. Non est enim prima uoluntas mala, quam fecit uoluntas mala; sed illa prima est, quam nulla fecit. Nam si praecessit a qua fieret, illa prior est, quae alteram fecit. Si respondetur quod eam nulla res fecerit et ideo semper fuerit: quaero utrum in aliqua natura fuerit. Si enim in nulla fuit, omnino non fuit; si autem in aliqua, uitiabat eam et corrumpebat eratque illi noxia ac per hoc bono priuabat. Et ideo in mala natura uoluntas mala esse non poterat, sed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc posset nocere. Si enim non nocu
Abbreviated transcription (Latin):
sũme est auersi ad seip̃os ꝯuersi sũt qui
non sume sunt. Et hͦ uiciũ quid aliud̃
superbia. Noluerũt gͦ ad illũ custodire for¬
titudinẽ suã: et qui magis eẽnit. si ei qui
sũme ẽ adhererẽt: se illi p̾ferendo. id qd̾
minus ẽ p̾tulerũt. Hic p̾mus defectus.
et p̾ma ĩopia. primũq uiciũ eiꝰ nature.
que ita treata est. ut nec sũme ẽẽt. et tñ ad
btĩtudinẽ habendã eo qui su̾me ẽ frui poss.
a quo auersa non quidem nilla. s tñ muiꝰ
ẽẽt: atq ob hͦ misera fieret. Haiꝰ porro
uolũtatis carisa efficiens si q̃ratur: nchil
ĩuenitur. Quid est enĩ qd̾ facit uolũtatẽ
malã: cũ ip̃a faciat opus malũ: At ꝑ
male autẽ uolũtatis efficiẽs nichil est.¬
qm̃ si res aliqͣ est. aut habet aut nõ h¬
aliquã uolũtate̾. Si habet: aut bonã
ꝓfecto habet aut malã. Si bonã: quis
ita desipiat. ut dicat ꝙ bona uolũtas

Expanded text:
summe est aversi, ad se ipsos conversi sunt, qui summe est aversi, ad se ipsos conversi sunt, qui non summe sunt: et hoc vitium quid aliud superbia . Noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam : et qui magis essent, si ei qui summe est adhaererent; se illi praeferendo, id quod minus est praetulerunt. Hic primus defectus et prima inopia primumque vitium ejus naturae, quae ita creata est, ut nec summe esset, et tamen ad beatitudinem habendam, eo qui summe est frui posset, a quo aversa, non quidem nulla, sed tamen minus esset, atque ob hoc misera fieret. Hujus porro malae voluntatis causa efficiens si quaeratur, nihil invenitur. Quid est enim quod facit voluntatem malam, cum ipsa faciat opus malum? Ac per male autem voluntatis efficiens est nihil. Quoniam si res aliqaliquam uoluntatem; si habet, aut bonam profecto habet aut malam; si bonam, quis ita desipiat, ut dicat quod bona uoluntas
Abbreviated transcription (Latin):
meliꝰ deterius ue mutant᷑ in eũ diuina
puidencia tendentes exitũ. quẽ racio
guberuande uniu̾sitatis includit: ita
ut nec tãta corruptio. quãta usq ad
interitũ naturas nuitabiles mortalesq
ꝑducit : sic faciat non ẽẽ qd̾ erat. ut nõ
inde fiat consequẽter. qd̾ ẽẽ debebat. Que
cũ ita sint : deus qui sũme est. atq ob h ͦ
as illo facta ẽ ois eẽncia q̃ nõ sũme est
qr neq illi equalis ẽẽ deberet q̃ de nithilo
eẽt neq nullo mͦ ẽẽ possit. si ab illo ftã
non ẽẽt: nec illoꝵ uicioꝵ offensione ui¬
tuperandus: et õium naturarũ ꝯsideratõe
laudandus est.¬
¶ Capłm .sͫ Que tã sit btĩtudĩs ãgloꝵ
bonoꝵ: et q̃ causa sit miserie ãglõꝵ maloꝵ.
Roinde causa tti̾tudinis ãgloꝵ bouoꝵ.
ea uerissuna reperitur: ꝙ ei adherẽt
quti sũme ẽ. Cũ uero causa miserie malo
queritur ea merito occurrit; ꝙ ab illo qͥ

Expanded text:
melius deteriusue mutantur, in eum diuina melius deteriusue mutantur, in eum diuina prouidentia tendentes exitum, quem ratio gubernandae uniuersitatis includit; ita ut nec tanta corruptio, quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit, sic faciat non esse quod erat, ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. Quae cum ita sint, Deus, qui summe est adque ob hoc ab illo facta est omnis essentia, quae non summe est quia neque illi aequalis esse debereet; neque ullo modo esse posset, si ab illo facta non esset: nec ullorum vitiorum offensione vituperandus, et omnium naturarum consideratione laudandus est. CAPUT VI.-- Quae causa sit beatitudinis Angelorum bonorum, et quae causa sit miseriae angelorum malorum. Proinde causa beatitudinis Angelorum bonorum ea verissima reperitur, quod ei adhaerent qui summe est. Cum vero causa miseriae malorum angelorum quaeritur, ea merito occurrit, quod ab illo qui
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑnitiosus: qui cõuenienter adhibitus
cõmodissimus ĩuenitur. Nam eiꝰ ĩ uni¬
uerso mũdo comoda uerbis explitare quis
sufficit: Nec audiendi sũt. qui laudant
rigne lutẽ. ardorẽ autẽ uituperãt: uide¬
litz nõ ex ui nature: s ex suo comodo et
incomodo. Uidere enĩ uolũt. ardere nolũt.
S parũ actendũt. eã ip̃am lucẽ q̃ certe
et illis ipĩs placet. oculis infiruis ꝑ
ĩcõuementiã nocere. et in illo ardore qui
eis displitet. nõnulla aĩalia ꝑ cõueniẽ¬
ciã salubriter uiuere.¬
¶ Capłi. h.ͫ Qd̾ in oĩ natura specie
ac modo laudabilis sit treator
diture igitur om̃s qm̃̃ sũt et ideo
habent modũ suũ. speciẽ suã et
quãdã secũ patẽ suã ꝓfecto bone sũt: et cũ
ibi sunt. ubi eẽ ꝑ nature ordiuẽ debent:
ꝙͣtũ acceperũt. suũ ẽẽ tustodiũt. Et que
semper ẽẽ nõ acceperũt ꝓ usu motuq
rerũ quib creatoris lege subdinitur. in

Expanded text:
perniciosus, qui convenienter adhibitus perniciosus, qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. Nam ejus in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt, qui laudant in igne lucem, ardorem autem vituperant: videlicet non ex ui naturae, sed ex suo commodo uel incommodo. Videre enim uolunt, ardere nolunt. Sed parum adtendunt eam ipsam lucem, quae certe et illis placet, oculis infirmis per inconuenientiam nocere, et in illo ardore, qui eis displicet, nonnulla animalia per conuenientiam salubriter uiuere. CAPUT V. Quod in omni naturae specie ac modo laudabilis sit Creator. Naturae igitur omnes, quoniam sunt et ideo habent modum suum, speciem suam et quandam secum pacem suam, profecto bonae sunt; et cum ibi sunt, ubi esse per naturae ordinem debent, quantum acceperunt, suum esse custodiunt; et quae semper esse non acceperunt, pro usu motuque rerum, quibus Creatoris lege subduntur, in
Abbreviated transcription (Latin):
cõueniũt sentire non possumꝰ. Uñ nobis
repͥhendere uanitate hũane temeritatis
audeauuis. quãꝙͣ et uicia rerũ terpena
non uolũtaria neq penalia. naturas
ĩeis hͦ nobis ꝑ uitiũ tolli displicet qd̾ ĩ
natura placet: nisi qr hoĩb eciã ip̃e nate
plerũq displicent cũ eis fuĩt noxie non
eas ꝯsiderantib s utilitatem suam : sicut
illa aĩalia. qͦꝵ abũdancia egiptioꝵ suꝑbia
uapulauit. S isto niͦ possunt et solem
uituperare: quĩquidẽ peccãtes uel debita
nõ reddentes puniri a iuditib iubentur
ad solẽ. Non itaq ex comodo uel ĩcomodo
nr̃o: s ꝑ seip̃am ꝯsiderata natura dat
artifici suo głĩam. Sic est et nat᷑a iguis
eterui siue ulla dubitacõe laudabilis:
ꝙͣuis dãnatis impiis natura penalis
Quid enĩ igne flãmante. uigente. lu¬
cente pulcriꝰ: Quid calefaciente. curãte
sit molestiꝰ: Idem igit᷑ ip̃e aliter apposit

Expanded text:
conveniunt, sentire non possumus. Unde nobis, conveniunt, sentire non possumus. Unde nobis, reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. Quanquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria, neque poenalia, naturas in eis hoc nobis per vitium tolli displicet, quod in natura placet: nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis fiunt noxiae, non eas considerantibus, sed utilitatem suam; sicut illa animalia, quorum abundantia Aegyptiorum superbia vapulavit. Sed isto modo possunt et solem vituperare; quoniam quidam peccantes, vel debita non reddentes, poni a judicibus jubentur ad solem. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro, sed per seipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis, quamvis damnatis impiis futura poenalis. Quid enim est igne flammante, vigente, lucente pulchrius? quid calefaciente, curante, ente molestius. Idem igitur ipse aliter appositus
Abbreviated transcription (Latin):
ab iniusto¬
¶ Capłm .4ͫ. De natura irracionaliũ
aut uita rarẽtiũ q̃ in suo genere atq or¬
diue ab uniu̾sitatis decore nõ discrepat.
Eterũ uina pecoꝵ et arboꝵ aliaꝵ q
rerũ mutabiliũ atq mortaliũ. uel
intellectu uel sensu. uel uita oĩm tarenciũ.
quib eoꝵ dissolubilis natura corm̃pitur.
dãnabilia putare ridiculũ est: cũ iste cre¬
ature eũ modũ mitu creatoris acceperint
ut cedendo ac succedendo pagant ĩfimã
pultritudinẽ tẽporũ in genere suo. istius
mũdi partib ꝯgruentẽ. Neq enĩ telestib
fuerant teruena coequãda: aut ideo uni¬
uersitati deesse ista debuerũt: qnĩ sũt illa
meliora. Cũ gͦ in hiis lotis ubi ẽẽ talia
cõpetebat. aliis alia deficientib oriũtur
et suctũbũt minora maiorib alq in
qualitates suꝑantiũ suꝑata uertũt᷑. rerũ¬
est ordo transeñtiũ: cuiꝰ ordinis decus ꝓplꝰ¬
titule q̃ nos offendũt. satis apte decẽterq

Expanded text:
ab injustoab injusto. CAPUT IV.-- De natura irrationalium, aut vita carentium, quae in suo genere atque ordine ab universitatis decore non discrepat. Ceterum uitia pecorum et arborum aliarumque rerum mutabilium adque mortalium uel intellectu uel sensu uel uita omnino carentium, quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare ridiculum est, cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint, ut cedendo ac succedendo peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo uniuersitati deesse ista debuerunt, quoniam sunt illa meliora. Cum ergo in his locis, ubi esse talia conpetebat, aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus adque in qualitates superantium superata uertuntur, reruest ordo transeuntium. Cujus ordinis decus propterticulae quae nos offendunt, satis apte decenterque
Abbreviated transcription (Latin):
uitiũ est: nã ẽẽ uiciũ. et non notere
nõ p̃t. Unde tolligitur quãnis non
possit uiciũ notere ĩcõniuuitabili bono
non tĩ posse notere nisi bono: qr non
mest nisi ubi nocet. Hoc eciã isto modo
dici p̃t uitiũ eẽ nec in sũmo posse bono :¬
nec nnisi aliquo bono. Sola ergo bona
alicubi ẽẽ possunt sola mala nusquã:
qnĩ nature eciã ille que ex male uolũ¬
tatis initio uitiate sũt. ĩquãtũ uitiate
sunt male sũt: in quãtũ autẽ nature sũt
bone sunt. Et cũ in penis ẽ natura uicio¬
sa. excepto eo qd natura est: eciã hͦ ibi bo¬
nã est ꝙ impunita non ẽ. Hoc enĩ est
instum: et om̃e iustũ ꝓculdubio bonũ.
Non eñi quisꝙͣ de uiciis naturalib s uo¬
lũtariis penas luit. Nam etiã ꝙ uiciũ
ꝯsuetudine nimio ꝓgressu roboratum
uelut naturaliter moleuit uolũtate sũp¬
sit exordiũ. De uiciis quippe nũt loqui¬
mur eius nature. cui mẽs inest: capax
intelligibilis lucis qͣ disternitur iustũ

Expanded text:
Nam esse uitium et non nocere non potest. Unde colligitur, quamuis non possit uitium nocere incommutabili bono, non tamen posse nocere nisi bono, quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, uitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam; quoniam naturae etiam illae, quae ex malae uoluntatis initio uitiatae sunt, in quantum uitiosae sunt, malae sunt, in quantum autem naturae sunt, bonae sunt. Et cum in poenis est natura uitiosa, excepto eo, quod natura est, etiam hoc ibi bonum est, quod inpunita non est. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, voluntariis poenas luit. Nam etiam quod vitium consuetudine nimiove progressu roboratum velut naturaliter inolevit, a voluntate sumpsit exordium. De vitiis quippe nunc loquimur ejus naturae, cui mens inest capax intelligibilis lucis, qua discernitur justum
Abbreviated transcription (Latin):
dit annoꝵ. q̃ iam dici a quibuslibet cõ¬
putatorib nõ possũt. qua tñ momẽtor
minutatim detractione cõsumũt᷑ et de¬
trahantur hec tanta spacia non semel
atq iterũ uel sepiꝰ s semper: quid fit
nullũ ẽ ꝑuenitur. Qua propter quod
nos mͦ queriniꝰ post qͥnq milia. et qd̾
excurrit ãnoꝵ. possent et posteri post
annoꝵ sextẽties milies eadẽ curiositate
requirere. si intantũ hec mortalitas
hoĩm exoriendo et occubando et ĩꝑita
ꝑseueraret infirmitas. Potuerũt et qͥ
fuerũt ante nos ipis recentib hoĩs tre¬
ati temporib. istam mouere qõnem.
Ip̃e deniq pͥmus homo et post tercia¬
die uel eodem postea ꝙͣ factus ẽ potuit
inquirere cur non ante sit factus: et
qñcũq aute factus ẽẽt. non uires tũc
alias. et alias nũc. uel etiã postea ista
de mitio rerũ temporaliũ ꝯt̾uersia reꝑiret.¬

Expanded text:
dit annorum, quae jam dici a quibuslibet comdit annorum, quae jam dici a quibuslibet computatoribus non potest, quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur, et detrahantur haec tanta spatia non semel adque iterum saepiusque, sed semper: quid fit, nullum est, peruenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. possent et posteri etiam post annorum sescentiens miliens eadem curiositate requirere. si in tantum haec mortalitas hominum exoriendo et occubando et inperita perseueraret infirmitas. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam mouere quaestionem. Ipse denique primus homo uel postridie uel eodem die postea quam factus est potuit inquirere, quur non ante sit factus; et quandocumque antea factus esset, non uires tunc alias et alias nunc uel etiam postea ista de initio rerum temporalium controuersia reperiret.
Abbreviated transcription (Latin):
spatii terminatur: nec saltẽ tanta uideri
debeat. quãta si humoris brenissimam
parabiliter magnũ: s utrũq firuitum.
Illud uero tpĩs spaciũ qd̾ ab aliqͦ mitio
progreditur et aliqͦ termino cohercetur.
magnitudine ꝙͣtatũq tendat᷑ cõparatũ
ad id qd̾ iniciũ non habet: nestio utrũ
pro ninimo: an pociꝰ ꝓ nullo deputã¬
dũ est. Huic em̃ si a fine uel brenissiã
singillatim momẽta detrahant᷑ decre¬
scente numero lit tã ingenti ut uota¬
bulũ non ĩueniat retrorsũ redeñdo: tãꝙͣ
si hoĩs dies as illo ĩ qͦ nũc uiuit usq ad
illũ in qͦ natus ẽ detrahas: qñq ad ini¬
ciũ illa detractio ꝑducetur. Si autẽ de¬
trahantur retrorsus ĩ spacio qd̾ a nullo
cepit exordio. non dico singillatĩ int̾rui¬
ta moniẽta uel horaꝵ aut dierũ aut
mẽsiũ aut ãnoꝵ enã ꝙͣtitates. s tam
magna spacia. quãta illa sũma ꝯpͥhẽ¬

Expanded text:
spatii terminatur, nec saltem tanta uideri spatii terminatur, nec saltem tanta uideri debeat, quanta si umoris breuissimam parabiliter magnum, sed utrumque finitum; illud uero temporis spatium, quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. magnitudine quantacumque tendatur, conparatum illi, quod initium non habet, nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. Hinc enim si a fine uel breuissima siugillatim momenta detrahantur, decrescente numero licet tam ingenti, ut uocabulum non inueniat, retrorsum redeundo tamquam si hominis dies ab illo, in quo nunc uiuit, usque ad illum, in quo natus est, detrahas qtium illa detractio perducetur. Si autem detrahantur retrorsus in spatio, quod a nullo coepit exordio, non dico singillatim minuta momenta, vel horarum aut dierum aut mensium aut annorum etiam quantitates; sed tam magna spatia, quanta illa summa comprehen
Abbreviated transcription (Latin):
hiis qui p̾mam condicionem hominis
tardam ẽẽ causãtur.
Uod autem respondimꝰ. cũ de mũdi
origine questio uersaretur eis qui
nolunt tredere non eũ semꝑ fuisse sed
hoĩs conditõe ⁊esponderim ꝓpter eos qui
similiter mouẽtur: cur homo ꝑ ĩnume¬
rabilia atq infinita retro tẽpora creatꝰ
sacus kĩs ĩuenitur. Si enĩ breuitas
eos offendit tpĩs ꝙ tã pauci eis uidẽt᷑
anni. ex qͦ institutus homo in nostris
auctoritatib legitur: considerẽt nichil
ẽẽ diuturnũ in qͦ est aliquid extremũ:
et oĩa scloꝵ spatia diffinita si et̾uitati
ĩ termino cõparẽtur non exigna esti¬
manda ẽẽ s nulla: at ꝑ h ͦ si nõ qͥnq
uel sex uerũ etiã quĩquaginta milia
ubi iã nullũ numeri nomen haberemꝰ
ex qͦ deus hoĩem fecit. siuliter queri
poss cur ante non fuerit. Dei quippe
ab hoĩs creatione cessacio retrorsus et̾na
sitas tẽporũ. que tñ fine conclusa certi

Expanded text:
his, qui primam conditionem hominis his, qui primam conditionem hominis tardam esse causantur. Quod autem respondimus, cum de mundi origine quaestio verteretur, eis qui nolunt credere non eum semper fuisse, shominis conditione responderim, propter eos qui similiter moventur, cur homo per innumerabilia atque infinita retro tempora creatussacris Litteris invenitur. Si enim brevitas eos offendit temporis, quod tam pauci eis videntur anni ex quo institutus homo in nostris auctoritatibus legitur; considerent nihil esse diuturnum, in quo est aliquid extremum, et omnia saeculorum spatia definita, si aeternitati interminae comparentur, non exigua existimanda esse, sed nulla. Ac per hoc si non quinque uel sex, uerum etiam sexaginta milia ubi iam nullum numeri nomen haberemus, ex quo Deus hominem fecit: similiter quaeri posset, quur ante non fecerit. Dei quippe ab hominis creatione cessatio retrorsus aeternsitas temporum, quae tamen fine conclusa certi
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm .xiͫ de hiis qui hũc quidem
mũdũ nõ sẽpiternũ putãt: s aut ĩnumera¬
biles: aut eũdem unũ certa ꝯclusione sclõꝵ
semꝑ nasti et resolui opinãtur
lii uero qui mũdũ istũ existimant
sempiternũ. siue non euͣ solũ. sed
ĩnumerabiles opinart᷑. sine solũ quidẽ
ẽẽ. s certis scłoꝵ interuallis ĩmumerabi¬
liter oriri et ouidere: necesse est fateant
hoim genus prius sine hõib gignẽtib
extitisse. Neq eniĩ situt alliuuonib ĩcen¬
diisq terraꝵ quas illi non putant toto
prorsus orbe contingere. et ideo paucos
hoĩes ex quib multitudo pristina re¬
paretur semper remanere contendũt:
ita et hii possunt putare ꝙ aliqͥs hoñn
peremite mũdo reliuquat᷑ imũdo. S
sicut ipm mũdũ ex materia sua rena¬
sci existimant. ita in illo ex elemẽtis
eiꝰ genus hũanũ. ac deinde a parẽtib
progeniem pullulare mortaliũ sicut
alioꝵ aĩaliũ.¬
¶ Capłii 12ͫ Quid respondendũ sit

Expanded text:
 CAPUT XII. De his, qui hunc quidem mundum non sempiternum putant, sed aut innumerabiles aut eundem unum certa conclusione saeculorum semper nasci et resolui opinantur. Alii uero, qui mundum istum non existimant sempiternum, siue non eum solum, sed innumerabiles opinentur. siue solum quidem esse, sed certis saeculorum interuallis innumerabiliter oriri et occidere, necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus extitisse. Neque enim ut alluuioibus incendiisque terrarum, quas illi non putant toto prorsus orbe contingere, et ideo paucos homines, ex quibus multitudo pristina reparetur, semper remanere contendunt, ita et hi possunt putare, quod aliquid hominum pereunte mundo relinquatur in mundo; sed sicut ipsci existimant, ita in illo ex elementis ejus genus humanum, ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium, sicut aliorum animalium. CAPUT XII.-- Quid respondendum sit
Abbreviated transcription (Latin):
ad mortẽ alexandri qͣdringẽti octognita
qͥnq reperiantur ãm. Persarũ uero donec
ip̃iꝰ alexandri uictoria finiretur: ducẽti
trignitatres cõputãtur. Longe itaq hii
nueri annoꝵ illis egiptiis sũt minores:
Perhibentur enĩ egiptii quondã tã breues
ãnos habuisse: ut qͣternis mẽsib fim-¬
rentur. Unde ãnus plenior et uerior
qualis nũc et nobis et illis est: tres
eorũ annos ꝯplectebat᷑ antiqͦs. S nec
sic quidẽ ut dixi greca egiptie numero
temporũ ꝯcordat historia: et ideo grece
potiꝰ fides habenda est: qr ueritatẽ non
horret in spatiis temporũ aprobabili
fide rerũ : ꝙͣto minꝰ credendũ ẽ illis krĩs
quas plenas fabulosis. uelut atiqͥtatib
proferre uoluerint. cõtra auctoritatem
notissimoꝵ diuinoꝵq librorũ. q̃ totũ
orbem sibi crediturũ ẽẽ p̾dixit. et tui totꝰ
orbis situt ab ea p̾dictũ est credidit que
uera se narrasse preterita. ex hiis que

Expanded text:
ad mortem Alexandri quadringenti octoginta ad mortem Alexandri quadringenti octoginta quinque reperiantur, Persarum uero, donec ipsius Alexandri uictoria finiretur, ducenti et triginta tres conputentur. Longe itaque hi numeri annorum illis Aegyptiis sunt minores. Perhibentur enim Aegyptii quondam tam breues annos habuisse, ut quaternis mensibus finirentur; unde annus plenior et uerior, qualis nunc et nobis et illis est, tres eorum annos conplectebatur antiquos. Sed ne sic quidem. ut dixi, Graeca Aegyptiae numero temporum concordat historia. Et ideo Graecae potius fides habenda est, quia ueritatem non horret in spatiis temporum a probabili fide rerum: quanto minus credendum est illis litteris, quas. plenas fabulosis uelut antiquitatibus proferre uoluerint contra auctoritatem notissimorum diuinorumque librorum, quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit, et cui totus orbis, sicut ab ea praedictum est, credidit; quae uera se narrasse praeterita ex his, quae
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩen nisi ex hoĩe existere oĩo nõ posse.
Dicũt autẽ qd̾ putant: non qd̾ stũt.
ffallũt eos etiã quedã mẽdatissime krẽ
quas ꝑ hibent in historia tempoꝵ mlta
annoꝵ milia cõtinere: cũ ex lrĩs sacris
ab institutõe hoĩs nondũ ꝯpleta ãnoꝵ
sex milia ꝯputemꝰ. Unde ne multa
nitas refellatur: et nulla in illis rei
huiꝰ ydonea reperitur auctoritas: illa
eplã alexandri magni ad olimpiadẽ
malẽ suam quã scripsit. narratõem
cuiusdam egiptii sacerdotis insinuãs
quã ꝓtulit ex lrĩs que sacre apud illos
haberentur: continet eciã regna q̃ greca
nouit historia in quib regnũ assyriorũ
in eadeni oplã alexandri qͥnq milia exced̾.
annoꝵ. in greca uo historia. nulle ferme
et trecẽtos habet et ab ip̃iꝰ belli pͥncipatu:
quẽ regeni et ille egiptiꝰ in eiusdẽ regni
posuit exordio. Persarũ autẽ et macedo¬
nũ ĩperiũ. usq ad ip̃m alexandrũ cui

Expanded text:
hominem nisi ex homine existere omnino non posse. hominem nisi ex homine existere omnino non posse. Dicunt autem quod putant, non quod sciunt. 2. Fallunt eos etiam quaedam mendacissimae litterae, quas perhibent in historia temporum multa annorum millia continere: cum ex Litteris sacris ab institutione hominis nondum completa annorum sex millia computemus. Unde, ne multa nitas refellatur, et nulla in illis rei hujus idonea reperiatur auctoritas; illa epistola Alexandri Magni ad Olympiadem matrem suam, quam scripsit narrationem cujusdam Aegyptii sacerdotis insinuans, quam protulit ex litteris quae sacrae apud illos haberentur, continentem regna quae Graeca nouit historia; in quibus regnum Assyriorum in eadem epistula Alexandri quinque milia excedit annorum; in Graeca uero historia mille ferme et trecentos habet ab ipsius Beli principatu, quem regem et ille Aegyptius in eiusdem regni ponit exordio; Persarum autem et Macedonum imperium usque ad ipsum Alexandrum, cui
Abbreviated transcription (Latin):
mittanius igitur cõiecturas hõmi
nestientiũ qͥd loquatur de natura
uel institutõe gn̾is hũani. Alii nãq
sicut de ip̃o mũdo crediderũt: seꝑ fuisse
hoĩes opinant᷑. Unde ait et apuleus
cũ h ͦ aĩanciũ genus destriberet. singil¬
latim mortales cũcti. tñ uniu̾so genere
hũanũ genus fuit quonãmodo uerũ eoꝵ
loquatur historia. narrãs qui fuerũt qͣꝵ¬
q rerũ ĩuentores. qui pͥmi liberaliũ di¬
sciplinaꝵ aliaꝵq artiũ ĩuẽtores. uel aqͥb
pͥmũ illa uel illa regio. parsq teryarũ
illa atqz illa insula ĩtoli ceperit: respon¬
dent dilimiis et ꝯflagracõib ꝑ certa ĩter¬
uala temporũ. non quidẽ oĩa s plurinia
terraꝵ ita uastari ut redigãtur hoĩes
ad exignã paucitatẽ: ex qͣz ꝓgeme riresus
multitudo pristina reparetur. ac sic idẽti¬
dem reꝑiri et institui qiͣ pͥma: cũ resti¬
tuant᷑ potiꝰ que fuerãt illis niniis ua¬
stacionib interrupta et extincta: cetũ

Expanded text:
mittamus igitur coniecturas hominum nescientium quid loquantur de natura uel institutione generis humani. Alii namque, sicut de ipso mundo crediderunt, semper fuisse homines opinantur. cum hoc animantium genus describeret: « Singillatim mortales, cunctim tamen universo genere humanum genus fuit, quonam modo verum eorum loquatur historia, narrans qui fuerint quarumque rerum inventores, qui primi liberalium disciplinarum aliarumque artium institutores, vel a quibus primum illa vel illa regio parsque terrarum, illa atque illa insula incoli coeperit: respondent, diluviis et conflagrationibus per certa intervalla temporum non quidem omnia, sed plurima terrarum ita vastari, ut redigantur homines ad exiguam paucitatem, ex quorum progenie rursus multitudo pristina reparetur, ac sic identidem reparari et institui quasi prima, cum restituantur potius quae fuerant illis nimiis vastationibus interrupta et exstincta; caeterum
Abbreviated transcription (Latin):
perũt quã illi qui in eadem ꝑstiterunt:
aut si utriqz uoni equaliter creati sunt.
istis mala uolũtate cadentib. illi ãpliꝰ
adiuti ad eã beatitudinis plenitudinẽ
unde se nũꝙͣ casuros certissimi fierent
ꝑuenerũt : sicut iã eciã in libro quem
sequitur iste tractauimꝰ. Confitendũ
est igitur cũ debita laude creatoris non
ad solos sauctos hoĩes ꝑtinere. uerũ eciã
de sauctis angelis posse dici. ꝙ caritas
dei diffusa ẽ in eis ꝑ spm̃ sitm̃i qui datꝰ¬

Expanded text:
gratiam quam illi, qui in eadem perstiterunt, gratiam quam illi, qui in eadem perstiterunt, aut si utrique boni aequaliter creati sunt, istis mala uoluntate cadentibus illi amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissimi fierent, peruenerunt; sicut iam etiam in libro, quem sequitur iste, tractauimus. Confitendum est igitur cum debita laude Creatoris non ad solos sanctos homines pertinere, uerum etiam de sanctis angelis posse dici, quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum sa
Abbreviated transcription (Latin):
suram: nisi ille qui bonã naturã ex n¬
chilo sui capatẽ fecerat. ex seip̃o faceret
implendo meliorẽ. priꝰ faciẽs excitãdo
aiuidiorem: Nam et hͦ distuciendũ est.
si boui angli ip̃i in se fecerũt uolũtatẽ¬
bonã. utrũ aliqua eã an nulla uolũtate
fecerũt. Si nulla utiq nec fecerũt: si
aliqua. utrũ bona an mala: Si mala:
quomͦ ẽẽ potuit mala uolũtas bone
uolũtatis effectrix: Si bona: iã ergo
habebant. Et istam quis fecerat insi
ille qui eos cũ bona uolũtate. id est cũ
amore casto qͦ illi adherent. creauit:
simuil eis et tondẽs naturã. et largiẽs
gr̃am: Unde sine boua uolũtate hoc
est dei amore. nũquã sanctos anglõs
fuisse credendũ est. Iste autẽ qui cum
boni creati ẽent tñ mali sũt mala ꝓpria
uolũtate. quã bona natura non fecit
nisi cũ a bono sponte defecit ut mali
causa non sit bonũ. s defectus a bono:
aut minorẽ amoris diuini gr̃ãm acce

Expanded text:
suram, nisi ille qui bonam naturam ex nsuram, nisi ille qui bonam naturam ex nihilo sui capacem fecerat, ex se ipso faceret implendo meliorem, prius faciens excitando auidiorem? Nam et hoc discutiendum est, si boni angeli ipsi in se fecerunt bonam uoluntatem, utrum aliqua eam an nulla uoluntate fecerunt. Si nulla, utique nec fecerunt. Si aliqua. utrum mala an bona? Si mala, quo modo esse potuit mala uoluntas bonae uoluntatis effectrix? Si bona, iam ergo habebant. Et istam quis fecerat nisi ille, qui eos cum bona uoluntate, id est cum amore casto quo illi adhaererent, creauit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam? Unde sine bona uoluntate, hoc est Dei amore, numquam sanctos angelos fuisse credendum est. Isti autem, qui, cum boni creati essent, tamen mali sunt mala propria uoluntate, quam bona natura non fecit, nisi cum a bono sponte defecit, ut mali causa non sit bonum, sed defectus a bono, aut minorem acceperunt diuini amoris
Abbreviated transcription (Latin):
nõ defecissent si utiq noluissent. Si
autẽ boui anglĩ fuerũt priꝰ sine bona¬
uolũtate. eãq in seipĩs deo nõ operãte
fecerũt: gͦ meliores a seipĩs ꝙͣ ab illo
facti sunt: Absit. Quid eiñ erant
sine bona uolũtate: nisi mali: Aut
si ꝓpterea non mali. qr nec mala uolũ¬
tas eis merat. neq enĩ ab ea quã nõdũ
ceperant habere defecerãt: cer te nondũ
na ceperũt. Aut si non potuerũt scipõs
fatere meliores ꝙͣ eos ille fererat. quo
nemo se meliꝰ quicꝙͣ facit: ꝓfecto et
bonã uolũtatẽ qua meliores ẽẽnt nisi
operãte adiutorio creatoris habere non
possent. Et cũ id agit eoꝵ uolũtas bona
ut non ad seipõs qui minus erãt. s ad
illũ qui sũme est cõuerterent᷑ eiq ad¬
herentes magis ẽẽnt. eiusq participa¬
cione sapienter. beateq uiuerẽt quid
aliud ostenditur nisi uolũtatẽ quãlibet
bonã inopẽ fuisse in solo desiderio remã¬

Expanded text:
non defecissent, nisi utique uoluissent. si non defecissent, nisi utique uoluissent. si autem boni angeli fuerunt prius sine uoluntate bona eamque in se ipsi deo non operante fecerunt, ergo meliores a se ipsis quam illo facti sunt? absit. quid enim erant sine bona uoluntate nisi mali? aut si propterea non mali, quia nec mala uoluntas eis inerat — neque enim ab ea quam nondum coeperant habere defecerant — certe nondum te coeperunt. at si non potuerant ae ipsos facere nemo melius quidquam facit; profecto et bonam voluntatem, qua meliores essent, nisi operante adjutorio Creatoris, habere non possent. Et cum id egit eorum voluntas bona, ut non ad se ipsos, qui minus erant, sed ad illam qui summa est conuerterentur eique adhaerentes magis essent eiusque participatione sapienter beateque uiuerent, quid aliud ostenditur nisi uoluntatem bonam quamlibet bonam inopem fuisse in solo desiderio reman
Abbreviated transcription (Latin):
adipistatur. ip̃e fit in bono malus: et
miser meliore pͥuatus.¬
turalis uel si dici p̃t ẽẽncialis nul¬
la sit causa. ab ip̃a quippe incipit spũum
mutabiliũ malũ qͦ minuit᷑ atq depraua¬
tur nature bonũ: nec talẽ uolũtatem
facit nisi defectio. qua deseritur deꝰ cuiꝰ
defectionis eciã causa utiq deficit: si
dixerimꝰ nullã ẽẽ efficientẽ causã etiã
uolũtatis bone: cauendũ ẽ ne uolũtas
coeterna rredatur. Cũ enĩ ip̃i facti sunt.
quoniͦ illa facta non ẽẽ dicetur: Porro
qr facta ẽ. ulrũ cũ ip̃is facta ẽ: an sine
illa fuerũt priꝰ: S si cũ ipis: nõ dubiũ
ꝙ ab illa facta sit a qͦ et ip̃i. simulq
ut facti sunt. ei a qͦ facti sũt amore
cũ qͦ facti sũt adheserũt. eoq sũt isti
ab illoꝵ societate distreti. ꝙ illi ĩ ead
uoluntate bona mãserũt: isti ab ea
deficiendo mutati sunt. mala si uolũ¬
tate. hͦ ip̃o ꝙ a bono defecerũt: a quo

Expanded text:
adipiscatur, ipse fit in bono malus et adipiscatur, ipse fit in bono malus et miser meliore priuatus.turalis uel, si dici potest, essentialis nulla sit causa — ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum, quo minuitur atque deriuatur naturae bonum, nec talem uoluntatem facit nisi defectio, qua deseritur deus, cuius defectionis etiam causa utique deficit —: si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam uoluntatis bonae, cauendum est ne uoluntas coaeterna esse credatur. cum ergo ipsi facti sint, quomodo non illa facta esse dicetur? porro quia facta est, utrum cum ipsis facta est an sine illa fuerunt prius ? sed si cum ipsis, non dubium quod ab illo facta sit a quo et ipsi; simulque ut facti sunt, ei a quo facti sunt amore, cum quo facti sunt, adhaeserunt; eoque sunt isti ab illorum societate discreti, quod illi in eadem bona uoluntate manserunt, isti ab ea deficiendo mutati sunt mala scilicet uoluntate hoc ipso, quod a bona defecerunt, a qua
Abbreviated transcription (Latin):
Temq scio in qͦ fit mala uolũtas. id
Lui eo fieri qd̾ si uollet non fieret: et
ideo non necessarios s uolũtarios defectꝰ
iusta penia ꝯsequit᷑. Deficitur enĩ non
ad mala s male:. id ẽ non ad malas
naturas s ideo male qr tõtra ordiuẽ na¬
turarũ ab eo qd̾ sũme est. ad id qd̾ minꝰ
est. Neq eñĩ auri uiciũ ẽ auaricia. s ho¬
iinis puerse amãtis aurũ. iusticia dere¬
licta : que ĩcomꝑabiliter auro debuit
anteponi. Nec luxuria uiciũ ẽ pulcroꝵ
corporeas uoluptates neglecta tẽꝑãcia
qua reb spiritualiter pulcriorib et ĩ¬
coruuptibiliter suauiorib coaptaniur.
Nec iactãcia uitiũ ẽ laudis hũane: s
aĩe ꝑuerse amãtis laudes ab hoĩb spreto
testimonio ꝯstĩe. Nec suꝑbia uiciũ est
dantis ptãtem et ip̃iꝰ eciam potestatis.
s aĩe ꝑuerse amãtis ptãtem suã potẽ¬
cioris iusticia cõtempta. Ac ꝑ hͦ qͥ per¬
se amat cuiuslibet nature bonũ eciã si

Expanded text:
temque scio, in quo fit mala uoluntas, id in eo fieri quod si nollet non fieret, et ideo non necessarios, sed uoluntarios defectus iusta poena consequitur. deficitur enim non ad mala, sed male, id est non ad malas naturas, sed ideo male, quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. neque enim auri uitium est auaritia, sed hominis peruerse amantis aurum iustitia derelicta, quae incomparabiliter auro debuit anteponi; nec luxuria uitium est pulchricorporeas uoluptates neglecta temperantia, qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suauioribus coaptamur; nec iactantia uitium est laudis humanae, sed animae peruerse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae; nec superbia uitium est dantis potestatem uel ipsius etiam potestatis, sed animae peruerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta. ac per hoc qui peruerse amat cuiuslibet naturae bonum, etiam si