comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nensis magister m̃s buccis typho
crepantib commemoraret. et alii
qui docti habebantur tanqm inne¬
scio quid magnũ et diuinũ sus¬
pensus inhiabam: Legi eas solus
et intellexi: quas cum contulissem
cũ eis qui se dicebant uix eas ma¬
gistris eruditissimis nõ loqñtib
tantũ s multa in puluere depin¬
gentib intellexisse: nichil inde
aliud mͥ dicere potuerũt. qmͣ ego
solus apd̾ meipsum legens cogno¬
uera. et satis aperte mͥ uidebantur
loqu̾etes de substantus. siciti est ho¬
mo et que in illis eẽnt. sicuti ẽ fi¬
gura hominis qualis sit. et statu¬
ra qͦt pedum sit. et cognatio cuius
frater sit. aut ubi sit. constitutus.
aut qͣndo natus sit aut stet an se¬
deat. aut calciatꝰ uel armat᷑ sit.
aut aliqͥd faciat aut patiatur
aliqͥd. Et quecũq in his noueni
generib quoꝵ exempli gr̃a que¬
dam posui gratis uel in ipso sb̾e
gen̾e innumerabilia reperiunt᷑.
Quid hoc mͥ ꝓderat. q̃n et oberat.

Expanded text:
niensis, magister meus, buccis tyfo niensis, magister meus, buccis tyfo crepantibus conmemoraret et alii qui docti habebantur, tamquam in nescio quid magnum et diuinum suspensus inhiabam — legi eas solus et intellexi? quas cum contulissem cum eis, qui se dicebant uix eas magistris eruditissimis non loquentibus tantam, sed multa in puluere depingentibus intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam ego solus apud me ipsum legens cognoueram; et satis aperte mihi uidebantur loquentes de substantiis, sicuti est homo, et quae in illis essent, sicuti est figura hominis, qualis sit et statura, quot pedum sit, aut cognatio, cuius frater sit, aut ubi sit constitutus aut quando natus, aut stet an sedeat aut calciatus uel armatus sit aut aliquid faciat aut patiatur aliquid, et quaecumque in his nouem generibus, quorum exempli gratia quaedam posui, uel in ipso substantiae genere innumerabilia reperiuntur. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat,
Abbreviated transcription (Latin):
illis garrulus et ineptꝰ. Cur gͦ
errat anima qͣm fecit deus: Et
mͥ nolebam dici. cur gͦ errat deus:
Et contendebam magis in cõmu¬
tabilem tuã sb̃am coactam erra¬
re: qmͣ meã mutabilem sponte
deuiasse et pene errare confite¬
bar. Et eram etate fortasse anno¬
rum iugintisex aut septem. cũ
ilia uolumina scͥpsi. uoluens a¬
pud me corporalia figm̃ta obstͤ¬
pentia cordis mei aurib. quas
intendebam dulcis u̾ttas. in in¬
teriorom melodiam tuã cogitãs
de pulchro et apto et stare cupiẽs
et audire te. et gaudio gaudere ꝓp¬
ter uocem sponsi. et non pot̾am:
qr uocib erroris mei rapiebar fo¬
ras. et pondere suꝑbie mee ini¬
ma decidebam: Non enĩ dabas au¬
ditui meo gaudiũ et lectriã: aut ex¬
ultabant ossa que humiliata nõ
erant. Et qͥd mͥ ꝓderat. ꝙ annos na¬
tus ferme uginti cum in manus
meas uenissent a ristotelica quedã
qͣs appellant decem categorias. qua¬
rum noĩe cum eas rethor cartagi¬

Expanded text:
illis garrulus et ineptus: "cur ergo illis garrulus et ineptus: "cur ergo errat anima, quam fecit deus?" et mihi nolebam dici: "cur ergo errat deus?" et contendebam magis inconmutabilem tuam substantiam coactam errare quam meam mutabilem sponte deuiasse et poena errare confitebar. Et eram aetate annorum fortasse uiginti sex aut septem, cum illa uolumina scripsi, uoluens apud me corporalia figmenta obstrepentia cordis mei auribus, quas intendebam, dulcis ueritas, in interiorem melodiam tuam, cogitans de pulchro et apto et stare cupiens et audire te et gaudio gaudere propter uocem sponsi, et non poteram, quia uocibus erroris mei rapiebar foras et pondere superbiae meae in ima decidebam. non enim dabas auditui meo gaudium et laetitiam, aut exultabant ossa, quae humiliata non erant. Et quid mihi proderat, quod annos natus ferme uiginti, cum in manus meas uenissent Aristotelica quaedam, quas appellant decem categorias — quarum nomine, cum eas rhetor Carthagi
Abbreviated transcription (Latin):
cipimꝰ. Es eni tu lum̃ uerũ quod
inluminat omnẽ hoĩem ueni¬
entem in hunc mũdum. qr in te
ñ est tͣnsmutatio. nec momenti
obumbratio. S ego conabar ad
te. et repellebar abste ut saperem
mortem: qm̃ suꝑbis resistis. Qd
aũt suꝑbius. qͣm ut assererẽ mira
cdem̃tia me id esse natural it̾: quod
tues: em̃ cũ ego essem mutabilis:
Et eo mͥ manifestũ esset. qd̾ ideo u
tiq sapiens eẽ cupiebam. utt ex
deteriore melior fierem: Male¬
bam tñ etiã te opinari mutabi¬
lem. qm me ñ hoc ẽẽ quod tu es:
Itaqz repellebar et resistebas uen¬
tose ceruici mee et imaginabar for¬
mas corꝑeas. et caro carnẽ accusa¬
bam. et sp̃s ambulans ñdum re¬
u̾tebar ad te: et ambulando am¬
bulabam. in ea que ñ sunt neq
inte. neq in me. neq incorpore.
neq mͥ creabant᷑ a ueritate tua.
s a mea uanitate fingebantur
ex corpore: et clicebam pariuilis
fidelib tius ciuib meis aquib
nesciens exulabam. Dicebam

Expanded text:
 quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum, quia in te non est transmutatio nec momenti obumbratio. Sed ego conabar ad te et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam superbis resistis. quid autem superbius, quam ut assererem mira dementia me id esse naturaliter, quod tu es? cum enim ego essem mutabilis et eo mihi manifestum esset, quod utique ideo sapiens esse cupiebam, ut ex deteriore melior fierem, malebam tamen etiam te opinari mutabilem quam me non hoc esse, quod tu es. itaque repellebar et resistebus uentosae ceruici meae et imaginabar formas corporeas et caro carnem accusabam et spiritus ambulans non reuertebar ad te et ambulando ambulabam in ea, quae non sunt neque in te neque in me neque in corpore neque mihi creabantur a ueritate tua, sed a mea uanitate fingebantur ex corpore, et dicebam paruulis fidelibus tuis, ciuibus meis, a quibus nesciens exulabam, dicebam
Abbreviated transcription (Latin):
sũmi mali. que ñ solum ẽẽt sb̾a.¬
abste d̾s m̃s ex quo sunt omnia.
Miser opinabar. et tñ illã mo¬
nadem appellabam. tãqm si ne
ullo sensu m̾tem. Hane uͦ dia¬
dem irã infacinorib libidi¬
nẽ inflagitus:. nesciens quid lo¬
querer. Non eñi nou̾am neqz di¬
diceram. nec ullam sb̃am malũ
ẽẽ: nec ip̃am m̃tem nr̃am sum¬
mũ atq incõmutabile bonũ.
Sicut eni facinora sunt. si inti¬
osus est. ille animi motus in qͦ
est impetus. et seiactat insolen¬
ter ac turbide: et flagitia. si est ĩ¬
moderata illa anime affectio qͣ
carnales hauriurit᷑ uoluptates.
ita errores et false opiniones ui-¬
tam cõtaminant si rationalis
mens ip̃a uitiosa ẽ. qualis ĩ me
tunc erat. nesciente alio lumine
illam illustrandam eẽ. ut sit par¬

Expanded text:
summi mali, quae non solum esset ssummi mali, quae non solum esset s, Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam monadem appellabam, tanquam sine ullo sexu mentem, hanc uero dyadem, iram in facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. non enim noueram neque didiceram nec ullam substantiam malum esse nec ipsam mentem nostram summum atque inconmutabile bonum. Sicut enim facinora sunt, si uitiosus est ille animi motus, in quo est impetus, et se iactat insolenter ac turbide, et flagitia, si est inmoderata illa animae affectio, qua carnales hauriuntur uoluptates, ita errores et falsae opiniones uitam contaminant, si rationalis mens ipsa uitiosa est. qualis in tunc erat, nesciente alio lumine illam illustrandam esse ut sit par
Abbreviated transcription (Latin):
plationis mee. et nullo cõlauda¬
tore mirabar. S tante rei cardi¬
nem in arte tua nondũ uidebam
omp̃c qui facis mirabilia soluᷤ.
et pulchrũ ꝙ per seip̃m. aptum
aũt quod ad aliquid accõmoda¬
tũ deceret definiebam. et distin¬
guebam. ⁊ exemplis corporeis as¬
truebani: Et coni̾tti me ad ani¬
mi naturã. et ñ me sinebat fal¬
sa opinio qͣm de spiritalib habe¬
bam uerum cernere et irruebat
in oclo̾s ip̃a ius ueri. et au̾tebã
palpitantem m̃tem ab incorpo¬
rea re ad linam̃ta et colores. et
tum̃tes magnitudines et quia nõ
poteram ea uidere in animo: puta¬
bam me ñ posse uidere animum
meũ: Et cum in uirtute pacem
amarẽ. inuitiositate aũe odissẽ
discordiã. in illa unitatẽ. in ista
quadam diuisionẽ notabam:
inq illa unitate mens rationa
lis et natura u̾itatis. ac summi
boni mͥ esse iudebatur. In ista u̾o
diuisione irrationabilis uite
nescio qm substantiã et nat᷑am

Expanded text:
plationis meae et nullo conlaudaplationis meae et nullo conlaudatore mirabar. Sed tantae rei cardinem in arte tua nondum uidebam, omnipotens, qui facis mirabilia solus, et pulchrum, quod per se ipsum, aptum autem, quod ad aliquid adconmodatum deceret, definiebam et distinguebam et exemplis corporeis adstruebam. et conuerti me ad animi naturam et non me sinebat falsa opinio, quam de spiritalibus habebam, uerum cernere. et inruebat in oculos ipsa uis ueri et auertebam palpitantem mentem ab incorporea re ad liniamenta et colores et tumentes magnitudines et, quia non poteram ea uidere in animo, putabam me non posse uidere animum meum. et cum in uirtute pacem amarem, in uitiositate autem odissem discordiam, in illa unitatem, in ista\' quandam diuisionem notabam, inque illa unitate mens ratlis et natura veritatis ac summi boni mihi esse videbatur: in ista vero divisione irrationalis vitae, nescio quam substantiam et naturam
Abbreviated transcription (Latin):
occulte gubernabar abs te. Et un¬
de scio. et unde certus confiteor tͥ.
qd̃ illum in amore laudantium
magis amau̾am. qmͣ in rebus ip¬
sis de quib laudabatur: Quia si
ñ laudatum iutuparent eũ idem
ip̃i et nituperando atq spernendo
ea ip̃a narrarent: ñ accenderer in e¬
um et ñ excitarer. Et certe res nõ
alie forent. nec homo ip̃e alius:
s tantumm alius affectus nar¬
rantiũ. Ecce ubi iacet anima in¬
firma. ñdum herens soliditati ue¬
ritatis. Sicut aure linguaꝵ fla¬
uerint a pectorib opinantium.
ita fertur et uertitur torquetur
ac retorquet᷑ et obnubilatur ei
lum̃ et non cernit᷑ ueritas. Et
ecce ẽ ante nos: et magnũ quid¬
dam mͥ erat si sermo mneus et stu¬
dia mea illi iuiro in notescerent.
Que si probaret. flagrarem ma¬
gis. Si aũt imꝓbaret. sauciare¬
tur cor uanũ et mane soliditatis
tue: et tam̃ pulchrum illud atq
aptũ. unde ad eiuun scripseram li¬
bent̾ animo uersabã modos contẽ¬

Expanded text:
occulte gubernabar abs te. et unde scio et unde certus confiteor tibi, quod illum in amore laudantium magis amaueram quam in rebus ipsis, de quibus laudabatur? quia si non laudatum uituperarent eum idem ipsi et uituperando atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer in eo et non excitarer, et certe res non aliae forent nec homo ipse alius, sed tantummodo alius affectus narrantium. ecce ubi iacet anima infirma nondum haerens soliditati ueritatis. sicut aurae linguarum flauerint a pectoribus opinantium, ita fertur et uertitur, torquetur ac retorquetur, et obnubilatur ei lumen et non cernitur ueritas. et ecce est ante nos. et magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi uiro innotescerent: quae si probaret, flagrarem magis; si autem inprobaret, sauciaretur cor nanum et inane soliditatis tuae. et tamen pulchrum illud atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo uersabam ob os contem
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiam ꝑuenire. Ppter hoc itaq
uolui decogitatione adhibere quale.¬
cũq documentũ quo posset ostendi
quom᷑ ex his que memoria continẽ¬
tur recordantis acies informetur
et tale aliqͥd gignat᷑ ubi hõ cogitat
quale in illo erat ubi ante cogita¬
tõem memin̾at: qr facilius dinosci¬
tur ꝙ tẽꝑe accedit et ubi parens ꝓ¬
lem spatio temporis antecedit. Nam
si nos referamꝰ ad int̾iorem m̃tis me¬
moriã qua sui meminit et int̾iorẽ
intelligentiã qua se intelligit et ĩ¬
t̾iorem uoluntatẽ qua se diligit u¬
bi hec tria simul sunt et simul sꝑ

Expanded text:
sapientiam pervenire. 10. Propter hoc itaque sapientiam pervenire. 10. Propter hoc itaque volui de cogitatione adhibere qualecumque documentum, quo posset ostendi quomodo ex iis quae memoria continentur, recordantis acies informetur, et tale aliquid gignatur ubi homo cogitat, quale in illo erat ubi ante cogitationem meminerat: quia facilius dignoscitur, quod tempore accedit, et ubi parens prolem spatio temporis antecedit. Nam si nos referamus ad interiorem mentis memoriam qua sui meminit, et interiorem intelligentiam qua se intelligit, et interiorem voluntatem qua se diligit, ubi haec tria simul semper sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ãmonemur ẽẽ nobis in abdito m̃tis
quaꝵdam rerum qͣsdam notitias.
et t̃c quodã mͦ ꝓcedere in mediũ atq
in ꝯspectu m̃tis uelut aꝑtius ꝯstitui
qn cogitantur. Tunc ẽi seipsa mens
et meminisse et intelligere ⁊ amare
inuenit ⁊̃ unde ñ cogitabat: qñ ali¬
ud cogitabat. S ude diu ñ cogita¬
u̾imus et mde cogitare nisi commo¬
niti ñ ualemꝰ idnos nescio quo eodẽ¬
q nuro mͦ si potest dici scire nescimꝰ.
cõmorabo et inuenies te sclentẽ ꝙ te
nescire putau̾as: idagunt et litterr
que de his reb conscripte sunt: quas
res duce ratione ueras ẽẽ inuenit le¬
ctor. Non qͣs ueras eẽ credit ei qui scͥp¬
sit sicut legit᷑ hystoria. s quas ueras
eẽ etiam ipse inuenit siue apud se si¬
ue in ip̃a m̃tis luce u̾itate. Qui u̾o
nͨ admonitꝰ ualet ista contueri. mag¬
na cecitate cordis tenebris ignoran¬
tie demersus est altius et mirabiliore
diuina ope indiget: ut possit ad uerã

Expanded text:
admonemur esse nobis in abdito mentis admonemur esse nobis in abdito mentis quarumdam rerum quasdam notitias, et tunc quodam modo procedere in medium, atque in conspectu mentis velut apertius constitui, quando cogitantur: tunc enim se ipsa mens, et meminisse, et intelligere, et amare invenit, etiam unde non cogitabat, quando aliud cogitabat. Sed unde diu non cogitaverimus, et unde cogitare nisi commoniti non valemus, id nos nescio quo eodemque miro modo, si potest dici, scire nescimus. commemorabo, et invenies te scientem quod te nescire putaveras. Id agunt et litterae, quae de his rebus conscriptae sunt, quas res duce ratione veras esse invenit lector: non quas veras esse credit ei qui scripsit, sicut legitur historia; sed quas veras esse etiam ipse invenit, sive apud se, sive in ipsa mentis luce veritate. Qui vero nec admonitus valet ista contueri, magna caecitate cordis, tenebris ignorantiae demersus est altius, et mirabiliore divina ope indiget, ut possit ad veram
Abbreviated transcription (Latin):
rem qmq ñ nosse aliud ñ cogitare.
fieriq posse ut nou̾it hõ aliquid ꝙ
ñ cogitat qñ aliunde ñ inide cogitat.
Duarũ gͦ uel pluriũ disciplinaꝵ
peritus quando unã cogitat aliam uel
aluas etiam si ñ cogitat nouit tñ S
nunqͥd recte possumus dicere. iste mu¬
sicus nouit quidem musicam s nũc
eã ñ intellegit qr ñ eam cogitat ĩtel¬
legit aũt nunc geometricam hanc eĩ
cogitat: Absurda est qͣntum apparet
ista sententia. Qa etiam illa si dica¬
mus iste musicus nouit quidẽ musi¬
cam s nc̃ eam ñ amat qñ ñ eam cogi¬
tat amat aũt grometricam qm̃ nunc
ip̃am cogitat. Nonne similiter absur¬
da ẽ: Rectissime uͦ dicim̃. iste ꝙ̃ ꝑspi¬
cis de geometrica disputantẽ: etiam
ꝑfectus est musicus. Nam et memi¬
nit eiꝰ discipline. et intellegit et di¬
ligit eam: s qͣmuis eam nouerit et
amet. nc̃ illam ñ cogitat. qm̃ geome¬
tricam de qua dispitat cogitat. Hinc

Expanded text:
rem quamque non nosse, aliud non cogitare; rem quamque non nosse, aliud non cogitare; fierique posse ut noverit homo aliquid quod non cogitat, quando aliunde, non inde cogitat. Duarum ergo vel plurium disciplinarum peritus, quando unam cogitat, aliam vel alias etiam si non cogitat, novit tamen. Sed numquid recte possumus dicere, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam non intelligit, quia eam non cogitat; intelligit autem nunc geometricam, hanc enim nunc cogitat? Absurda est, quantum apparet, ista sententia. Quid etiam illa, si dicamus, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam non amat, quando eam non cogitat; amat autem nunc geometricam, quoniam nunc ipsam cogitat: nonne similiter absurda est? Rectissime vero dicimus, Iste quem perspicis de geometrica disputantem, etiam perfectus est musicus; nam et meminit disciplinae ejus, et intelligit eam et diligit: sed quamvis eam noverit et amet, nunc illam non cogitat, quoniam geometricam de qua disputat, cogitat. Hinc
Abbreviated transcription (Latin):
res que memoria continent᷑ etiam¬
si ñ cogitent᷑: qm̃ dicimꝰ hoĩem nosse
ltit̾as eciam cum de aliis reb ñ delit¬
t̾is cogitat. Hec aũ duo gignens et
genitum dilectione terria copulan¬
tur que nichil est aliud qm nolun¬
tas fruendum aliqͥd appetens uel te¬
nens. iõq etiã illis trib nõib in¬
sinuandam m̃tis putauimꝰ trini
mare quãuis ñ sꝑ se cogitare discre¬
tam ab eis que non sunt ꝙ ipsa ẽ
circa eiusdem libridecimi finem di¬
ximus: querendũ est quonam mͦ ad
cogitationẽ ꝑtineat intellectus.
notitia u̾o cuiusq rei que in est
m̃ti etiam qñ ñ de seip̃a cogitat᷑
ad solam dicatur memoriam per-¬
tinere. Si enĩ hoc ita ẽ: ñ hẽbat
hec tria. ut et sui meminisset et se in¬
telugeret et amaret. s memin̾at sui
tm̃: et postea cum cogitare se cepit tr̃
se intellexit atq dilexit. Qua ꝓꝑter
ꝙ adhibuimꝰ ubi ostenderet᷑ alud eẽ

Expanded text:
res quae memoria continentur, etiamres quae memoria continentur, etiamsi non cogitentur: quoniam dicimus hominem nosse litteras, etiam cum de aliis rebus, non de litteris cogitat. Haec autem duo, gignens et genitum, dilectione tertia copulantur, quae nihil est aliud quam voluntas fruendum aliquid appetens vel tenens. Ideoque etiam illis tribus nominibus insinuandam mentis putavimus trinitmare, quamvis non semper se cogitare discretam ab eis quae non sunt quod ipsa est, circa ejusdem libri decimi finem diximus: quaerendum est quonam modo ad cogitationem pertineat intellectus; notitia vero cujusque rei, quae inest menti, etiam quando non de ipsa cogitatur, ad solam dicatur memoriam pertinere. Si enim hoc ita est, non habebat ec tria, ut et sui meminisset, et se intelligeret, et amaret: sed meminerat tantum sui, et postea cum cogitare se coepit, tunc se intellexit atque dilexit. CAPUT quod adhibuimus, ubi ostenderetur aliud esse
Abbreviated transcription (Latin):
suo nec de illa suus formetur obtut᷑¬
s tñ nou̾it se tamꝙͣ ip̃a sibi sit memo¬
ria sui: sic̃ multaꝵ disciplinaꝵ ꝑit᷑
ea que nouit eiꝰ memoria ꝯtinentur
nec est inde aliqͥd in ꝯspectu m̃tis eius
nͥ unde cogitat. cet̾a in archana quadã
notitia sunt recondita que memoria
nũcupat᷑. ideo trinitatem sic comm̃da¬
bamꝰ ut illud unde formatur cogitã¬
tis obtitus in memoriã pon̾emus.
ip̃am u̾o ꝯformationẽ tamꝙͣ yma¬
ginẽ que inde impͥmit᷑ et illud quo
utrũq ⁊iungitur amorem seu uolũ¬
tatem. Mens gͥ qñ se cogitatõe con¬
spicit. intelligit se et recognoscit.
Gignit gͦ hune intellectum et cog¬
nitionem suã. Res qͥppe in corporea
intellecta conspiett᷑ et intelligendo
cognoscitur: nec ita sane gignit i¬
stam notitiã suam mens quando
cogitando intellectam se conspicit
tamqͣm sibi ante incognita fu̾it: sed
ita sibi nota erat ꝙ̃ admodum note st̃

Expanded text:
suo, nec de illa suus formetur obtutusuo, nec de illa suus formetur obtututamen noverit se tanquam ipsa sit sibi memoria sui. Sicut multarum disciplinarum peritus ea quae novit, ejus memoria continentur, nec est inde aliquid in conspectu mentis ejus, nisi unde cogitat; caetera in arcana quadam notitia sunt recondita, quae memoria nuncupatur. Ideo trinitatem sic commendabamus, ut illud unde formatur cogitantis obtutus, in memoria poneremus; ipsam vero conformationem, tanquam imaginem quae inde imprimitur; et illud quo utrumque conjungitur, amorem seu voluntatem. Mens igitur quando cogitatione se conspicit, intelligit se et recognoscit: gignit ergo hunc intellectum et cognitionem suam. Res quippe incorporea intellecta conspicitur, et intelligendo cognoscitur. Nec ita sane gignit istam notitiam suam mens, quando cogitando intellectam se conspicit, tanquam sibi ante incognita fuerit: sed ita sibi nota erat, quemadmodum notae sunt
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃a m̃bra conspicimus que in nr̃o pos¬
sunt eẽ conspectu: Quid dici ab surdiꝰ
uel sentiri potest. Nude gͥ au fertur
mens: nͥ a seipsa: Et ubi ponit᷑ in cõ-¬
spectu suo. nͥ ante se ip̃am: Non gͦ ibi
erit ubi erat qñ in ꝯspecti suo ñ erat:
qr hic posita inde sublata est. S si cõ¬
spitienda migrabit. conspectura ubi
manebit: An qi geminat᷑ ut et il¬
lic sit et hic: idest et ubi ꝯspicere et
ubi conspici possit. et in se sit conspi¬
ciens ante se conspicua: Nichil ho¬
rũ nobis u̾itas ꝯsulta ix̾ndet q̃m¬
qn isto mͦ cogitamꝰ. ñ nisi corꝑoꝵ
fictas ymagines cogitamus ꝙ men¬
tem ñ eẽ paucis certissimũ ẽ mentib
a quib potest de hac re u̾itas consuli.
Puide restat ut aliquid ꝑtinens ad
eius naturã sit conspectus eiꝰ. ⁊ ĩ eã
qñ se cogitat ñ qiͣ ꝑ loci spatium s
in corpore a ꝯu̾sione reuocet᷑. Cum uͦ
ñ se cogitat. ñ sit quidem in consptu

Expanded text:
membra nostra conspicimus, quae in nostro posmembra nostra conspicimus, quae in nostro possunt esse conspectu? Quid dici absurdius vel sentiri potest? Unde igitur aufertur mens, nisi a se ipsa? et ubi ponitur in conspectu suo, nisi ante se ipsam? Non ergo ibi erit ubi erat, quando in conspectu suo non erat; quia hic posita, inde sublata est. Sed si conspicienda migravit, conspectura ubi manebit? An quasi geminatur, ut et illic sit et hic, id est, et ubi conspicere, et ubi conspici possit; ut in se sit conspiciens, ante se conspicua? Nihil horum nobis veritas consulta respondet: q isto modo cogitamus, non nisi corporum fictas imagines cogitamus, quod mentem non esse paucis certissimum est mentibus, a quibus potest de hac re veritas consuli. Proinde restat ut aliquid pertinens ad ejus naturam sit conspectus ejus, et in eam, quando se cogitat, non quasi per loci spatium, sed incorporea conversione revocetur: cum vero non se cogitat, non sit quidem in conspectu
Abbreviated transcription (Latin):
tñ cogitatõis uis: nt nec ipsa mẽs
quodam mͥ se in conspectu suo ponat
ñ qñ se cogitat. Acꝑhoc ita nichil in cõ¬
spectu m̃tis ost. nͥ unde cogitatur. ut nͦ
ipsa mens qua cogitatur qͥcqͥd cogita¬
tur aliter possit esse in conspestu suo nͥ
se ipãm cogitando. Quom aũt qn se
ñ cogitat in ꝯspectu suo ñ sit cum sñ
se ipsa nũqͣm eẽ possit qiͣ aliud sit ip¬
sa aliud ⁊spectus eius: inuenire ñ poᷤ¬
sum. Hoc quippe de ocło corꝑis: ñ absur¬
de dr̃. Ipẽ quippe ocłs loco suo est fixus
in corpore. aspectus aũt eiꝰ in ea que ex¬
tra sunt tenditur: et usq in sydera ex¬
tenditur. Nec est ocłs in conspectu suo.
qñ quidem ñ conspicit seip̃m nͥ specu¬
lo obiecto: unde iam locuti sumus.
Qd̃ ñ fit utiq qñ se mens in suo ꝯspet¬
tu sui cogitatione constituit. Num qͥd
gͦ alia sua parte aliam suã partem
uidet cum se conspicit cogitando sic̃
aliis membris nr̃is qui st̃ ocłi alia

Expanded text:
n cogitationis vis, ut nec ipsa mens quodam modo se in conspectu suo ponat, nisi quando se cogitat: ac per hoc ita nihil in conspectu mentis est, nisi unde cogitatur, ut nec ipsa mens, qua cogitatur quidquid cogitatur, aliter possit esse in conspectu suo, nisi se ipsam cogitando. Quomodo autenon cogitat, in conspectu suo non sit, cum sine se ipsa nunquam esse possit, quasi aliud sit ipsa, aliud conspectus ejus, invenire non possum. Hoc quippe de oculo corporis non absurde dicitur: ipse quippe oculus loco suo fixus est in corpore, aspectus autem ejus in ea quae extra sunt tenditur, et usque in sidera extenditur. Nec est oculus in conspectu suo; quandoquidem non conspicit se ipsum, nisi speculo objecto, unde jam locuti sumus : quod non fit utique quando se mens in suo conspectu sui cogitatione constituit. Numquid ergo alia sua parte aliam partem suam videt, cum se conspicit cogitando, sicut aliis membris nostris, qui sunt oculi, alia
Abbreviated transcription (Latin):
repperienda ost ymago eius. Sixi¬
mus eĩ eam et si amissa dei ꝑticipa¬
tione obsoletam atq deformem dei
tñ ymaginẽ ꝑman̾e. Eo quippe ip̃o
ymago eius est quo eus capax est eiꝰ¬
q ẽẽ particeps potest. ꝙ tam bonũ¬

Expanded text:
reperienda est imago ejus. Dixireperienda est imago ejus. Diximus enim eam etsi amissa Dei participatione obsoletam atque deformem, Dei tamen imaginem permanere . Eo quippe ipso imago ejus est, quo ejus capax est, ejusque particeps esse potest; quod tam
Abbreviated transcription (Latin):
unũ est suꝑius alt̾um inferius ꝙ su
aũt demunere inferioris quo huma-¬
naꝵ rerum scientia salubris contine¬
tur. ut in hac temꝑali uita id agami̾
quo consequamͣ eternam qnͣta potui
uoritate ac breuitate disserui: qñ¬
quidem rem tã multi plicem atq copi-¬
osam multoꝵ atq magnoꝵ dispu¬
tationib multis magnisq celebͣ¬
tam uno strictam uolumine inclu¬
si: ostendens etiam in ip̃a trinitatẽ.
s ñdum que dei sit ymago dicenda.
Nunc u̾o ad eam iam ꝑuenimus di¬
sputatoẽm ubi pͥncipale m̃tis hu¬
mane quo nouit dm̃ uel potest nõ¬
se considerandũ suscepimus ut in
eo reꝑiamus ymaginem dei. Qmͣuis
eĩ mens humana non sit eius nat᷑e
cuiꝰ est d̾s. ymago tñ nature illius
qua natura melior nulla est: ibi qͥ¬
renda et inuenienda est in nobis qͦ
⁊̾ natura nr̃a nichil ht̃ melius. S
pͥus mens in serpsa consideranda
est anteꝙͣ sit particeps d̾i: et in ea

Expanded text:
unum est superius, alterum inferius, quod unum est superius, alterum inferius, quod autem de munere inferioris, quo humanarum rerum scientia salubris continetur, ut in hac temporali vita id agamus quo consequamur aeternam, quanta potui veritate ac brevitate disserui: quandoquidem rem tam multiplicem atque copiosam, multorum atque magnorum disputationibus multis magnisque celebratam, uno strictim volumine inclusi, ostendens etiam in ipsa trinitatem, sed nondum quae Dei sit imago dicenda.Nunc vero ad eam jam pervenimus disputationem, ubi principale mentis humanae, quo novit Deum vel potest nosse, considerandum suscepimus, ut in eo reperiamus imaginem Dei. Quamvis enim mens humana non sit ejus naturae cujus est Deus: imago tamen naturae ejus qua natura melior nulla est, ibi quaerenda et invenienda est in nobis, quo etiam natura nostra nihil habet melius. Sed prius mens in se ipsa consideranda est antequam sit particeps Dei, et in ea
Abbreviated transcription (Latin):
solam memoriã ꝑtin̾e. S qr ibi ũ¬
bum eẽ sine cogitatõe ñ potest. cogi¬
tamꝰ enĩ ꝯẽ ꝙ dicimus etiam illo
int̾iore ũbo ꝙ ad nullius gentis
ꝑtinet lingnã: in trib potius il¬
lis ymago ista cognoscitur me¬
moria scilicet intelligentia uolũ¬
tate. Hanc aũt n̾c dico intelligẽ¬
tiã qua intelligimꝰ cogitantes. id
ẽ qñ eis reꝑtis que memorie p̾sto
fu̾ant s non cogitabant᷑ cogitatõ
nr̃a format᷑: et eam uoluntatem si¬
ue amorem uel dilectionẽ que istã
ꝓlem parentẽq coniuigit et quodã
mͦ utriq cõmunis ẽ. Hinc fcm̃ est pͣ
etiã ꝑ exteriora sensibilia que ꝑ oclõs
carnis iident᷑ legentiũ duc̾em tardi¬
tatem in undecimo scilicet libro. at
inde cum eis ingrederer ad hoĩs inte¬
rioris eam potentiam qua ratio cina¬
tur de temporalib rebꝰ differens illã
pͥncipaliter dn̾antem qua contẽplat᷑
et̾nas. Atq id duob uoluminib egi
duodecimo utrũq discernens. quoꝵ

Expanded text:
solam memoriam pertinere: sed quia ibi verbum esse sine cogitatione non potest cogitamus enim omne quod dicimus, etiam illo interiore verbo quod ad nullius gentis pertinet linguam, in tribus potius illis imago ista cognoscitur, memoria scilicet, intelligentia, voluntate. Hanc autem nunc dico intelligentiam, qua intelligimus cogitantes, id est, quando eis repertis quae memoriae praesto fuerant, sed non cogitabantur, cogitatio nostra formatur; et eam voluntatem, sive amorem, vel dilectionem, quae istam prolem parentemque conjungit, et quodam modo utrisque communis est. Hinc factum est ut etiam per exteriora sensibilia quae per oculos carnis videntur, legentium ducerem tarditatem, in undecimo scilicet libro; atque inde cum eis ingrederer ad hominis interioris eam potentiam qua ratiocinatur de temporalibus rebus, differens illam principaliter dominantem qua contemplatur aeternas: atque id duobus voluminibus egi, duodecimo utrumque discernens, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ alia prorsus nesciunt. Qd̃ aũt
aliud sit ñ se nosse aliud ñ se cogi¬
tare: lam in eodem uolumine ostẽ¬
dimus. S hanc etatem omiitamus.
q̃ nec int̾rogari potest qͥd in se agat̃.
et nos ip̃i eius ualde obliti sumus:
hĩc tm̃ certos nos eẽ suffec̾it. ꝙ cum
hõ de animi sui natura cogitare po¬
tuerit atq inuenire ꝙ uerũ est a¬
libi ñ inueniet qm penes se ip̃m.
Inueniet aũt. ñ ꝙ nesciebat s un¬
de ñ cogitabat. Quid eĩ scimus si ꝙ
ẽ in nr̃a m̃te nescimus. cum oĩa q

Expanded text:
sicut alia prorsus nesciunt. Quod autem sicut alia prorsus nesciunt. Quod autem aliud sit non se nosse, aliud non se cogitare, jam in eodem volumine ostendimus . 8. Sed hanc aetatem omittamus, quae nec interrogari potest quid in se agatur, et nos ipsi ejus valde obliti sumus. Hinc tantum certos nos esse suffecerit, quod cum homo de animi sui natura cogitare potuerit, atque invenire quod verum est, alibi non inveniet, quam penes se ipsum. Inveniet autem, non quod nesciebat, sed unde non cogitabat. Quid enim scimus, si quod est in nostra mente nes
Abbreviated transcription (Latin):
se ñ potest: s cogitare se ñ potest. Qnͣ¬
ta porro intentione in ista que foris
sunt sensibilia feratur: uel hinc so¬
lum conici potest uel lucis huius hau¬
riende sic auida est: ut si qͥsqͣm minus
cautꝰ aut nesciens qͥtl inde possit ac¬
cidere nocturnũ lumen posuerit u¬
bi iacet infans. in ea parte ad ꝙͣ ia¬
centis oculi possint retorqueri. nec
ceruix possit inflecti. sic eius inde ñ
remouetur aspectus: nt ñ nullos ex
hoc etiã strabones fieri nou̾imꝰ: eam
formã tenentib ocłis ꝙͣ ten̾is ⁊ mol¬
lib consuetudo quodam mͦ infixit. Ita
⁊ in alios corpis sensus qͣntum sinte
illa etas intentione se qͣi eoartant a¬
nime paruuloꝵ: ut qͥcquid ꝑ carnẽ
offendit aut allicit hoc solum ab¬
horreant uẽhem̃ter aut appetant: su¬
a uero interiora ñ cogitent. nec pos¬
sint admoneri ut hoc faciant qr
nondũ admonentis signa nouet̾t.
ubi p̾cipnũ locum u̾ba obtinent q̃

Expanded text:
se potest, sed cogitare se non potest? Quanse potest, sed cogitare se non potest? Quanta porro intentione in ista quae foris sunt sensibilia feratur, vel hinc solum conjici potest, quod lucis hujus hauriendae sic avida est, ut si quisquam minus cautus aut nesciens quid inde possit accidere, nocturnum lumen posuerit ubi jacet infans, in ea parte ad quam jacentis oculi possint retorqueri, nec cervix possit inflecti, sic ejus inde non removeatur aspectus, ut nonnullos ex hoc etiam strabones fieri noverimus, eam formam tenentibus oculis, quam teneris et mollibus consuetudo quodam modo infixit. Ita et in alios corporis sensus, quantum sinit illa aetas, intentione se quasi coarctant animae parvulorum, ut quidquid per carnem offendit aut allicit, hoc solum abhorreant vehementer aut appetant: sua vero interiora non cogitent, nec possint admoneri ut hoc faciant; quia nondum admonentis signa noverunt, ubi praecipuum locum verba obtinent, quae
Abbreviated transcription (Latin):
non eiũ aliter possumus hec salubri¬
ter uestigare et scd̃m sapĩaan que ab
illo est aliquid inuenire. S ea que
insuꝑiorib libris et maxime in de¬
cimo de anima humana uel m̃te di¬
uimus. si lectoris uel memoria tene¬
antur atq recolantur. uel diligẽtia
in eisdẽ locis in quib ꝯscripta sunt
recenseant᷑: ñ hic desiderabit ꝓlixio¬
rem de rei tante inquisitione sermo¬
nẽ. Int̾ cet̾a gͦ in libro decimo diximꝰ:
hoĩs m̃teni nosse semet ip̃am. Ni¬
chil eĩ tam nouit mens quam id ꝙ
sibi p̾sto est: nec menti magis quic¬
ꝙͣ presto est qm ipsa sibi. Et alia qͣn¬
tum satis uisum est adhibuimꝰ do¬
cum̃ta: quib hoc certissime ꝓbare¬
magna demersi rerum ignorãtia:
ut illius m̃tis tenebras mens hoĩs
que aliquid nouit exhorreat: Ant̾
ipsa se nosse credenda est. S intẽta
nimis in eas ues quas ꝑcorꝑis sẽ¬
sus tanto maiore qnͣto nouiore ce¬
pit delectatione sentire. ñ ignorabe

Expanded text:
Non enim aliter possumus haec salubriter investigare, et secundum sapientiam quae ab illo est aliquid invenire: sed ea quae in superioribus libris, et maxime in decimo, de anima humana vel mente diximus, si lectoris vel memoria teneantur atque recolantur, vel diligentia in eisdem locis in quibus conscripta sunt, recenseantur, non hic desiderabit prolixiorem de rei tantae inquisitione sermonem. 7. Inter caetera ergo in libro decimo diximus, hominis mentem nosse semetipsam . Nihil enim tam novit mens, quam id quod sibi praesto est: nec menti magis quidquam praesto est, quam ipsa sibi. Et alia, quantum satis visum est, adhibuimus documenta, quibus hoc certissime probaremagna demersi rerum ignorantia, ut illius mentis tenebras mens hominis quae aliquid novit exhorreat? An etiam ipsa se nosse credenda est, sed intenta nimis in eas res quas per corporis sensus tanto majore, quanto noviore coepit delectatione sentire, non ignorare
Abbreviated transcription (Latin):
pollent fideles pli̾mi: qͣmuis polleãt
ipsa fide pli̾mũ. Aluid est eĩ scire tm̃¬
m᷑ quid h̃o credere debeat ꝓpt̾ adipiscẽ¬
dã urtam b̾am que ñ nͥ ecerna est: ali¬
ud aũt scire ꝙ̾admodũ hoc ip̃m et pus
opitulet᷑ et etra impios defendatur.
ꝙͣ ꝓprio appellare uocabulo scientiã
uidetur apłs. De qua prius cũ loq̃rer¬
ipsam p̾cipue fidem comm̃dare cura¬
ui a temporalib et̾na breuit̾ ante di-¬
stinguens: atq ibi de temꝑalib dis¬
serens et̾na u̾o in hunc librum diffe¬
rens. etiã de reb et̾nis fidem temꝑa¬
lem quidem et temꝑalit̾ incredentiũ
cordib ħitare. neccessariũ tñ ꝓpt̾ adi¬
piscenda ip̃a et̾na eẽ monstraui. Ei¬
dem quoq de temꝑalib reb qͣs ꝓ no¬
bis eternus fecit et passus est ĩ hoĩe
ad eandem eternoꝵ ad eptioneni pro¬
desse disserui: uirtutesq ip̃as quib
in hac temꝑali mortalitate pruden¬

Expanded text:
pollent fideles plurimi, quamvis polleant pollent fideles plurimi, quamvis polleant ipsa fide plurimum. Aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat propter adipiscendam vitam beatam, quae non nisi aeterna est: aliud autem, scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur, et contra impios defendatur, quam proprio appellare vocabulo scientiam videtur Apostolus. De qua prius cum loqueripsam praecipue fidem commendare curavi, a temporalibus aeterna breviter ante distinguens, atque ibi de temporalibus disserens: aeterna vero in hunc librum differens, etiam de rebus aeternis fidem temporalem quidem, et temporaliter in credentium cordibus habitare, necessariam tamen propter adipiscenda ipsa aeterna esse monstravi . Fidem quoque de temporalibus rebus, quas pro nobis aeternus fecit, et passus est in homine, ad eamdem aeternorum adeptionem prodesse disserui: virtutesque ipsas, quibus in hac temporali mortalitate pruden
Abbreviated transcription (Latin):
matoris sapĩe. de sapĩa disputare. Nõ
eĩ hoc illi facere destiter̃t. qui se amato¬
res sapĩe potius ꝙͣ sapientes rẽ ꝓfessi
sunt. Disputantes aĩte de sapĩa. diffi¬
niert eã dicentes. Sapĩa est rerũ huma
in libro suꝑiore utraꝵq rerũ cognitio¬
nem id est diuinaꝵ atq humanaꝵ et
sapĩam et scientiam dici posse ñ tatui.
Uerũ sed̾m hanc distinctionẽ quadi¬
xit apłs alii datur sermo sapĩe alii
sermo scientie. ista definitio diuiden¬
da ẽ: ut rerx diuinaꝵ scientia ꝓprie
sapĩa nuncupetur. humanaꝵ autẽ
ꝓprie scientie nom̃ obtineat: de qua
uolumine t̾ciodecimo disputaui: Nõ
utiq qͥcꝙͥ sciri ab homine potest in
reb humanis ubi płimum suꝑua¬
cue uanitatis et uoxie curiositatis ẽ
huic scientie tribuens: s illud tm̃¬
mͦ quo fides saluberrima que ad ue¬
ram b̾ctudinẽ ducit gignit᷑ nutrit᷑.
defendit᷑. roboratur. Qua scientia ñ

Expanded text:
matoris sapientiae, de sapientia disputare. Non matoris sapientiae, de sapientia disputare. Non enim hoc illi facere destiterunt, qui se amatores sapientiae potius quam sapientes esse professi sunt. 3. Disputantes autem de sapientia, definierunt eam dicentia. Ego quoque utrarumque rerum cognitionem, id est, divinarum et humanarum, et sapientiam et scientiam dici posse non nego. Verum secundum hanc distinctionem qua dixit Apostolus, Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae ; ista definitio dividenda est, ut rerum divinarum scientia proprie sapientia nuncupetur, humanarum autem proprie scientiae nomen obtineat: de qua volumine tertio decimo disputavi, non utique quidquid sciri ab homine potest in rebus humanis, ubi plurimum supervacaneae vanitatis et noxiae curiositatis est, huic scientiae tribuens, sed illud tantummodo quo fides saluberrima, quae ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur: qua scientia non
Abbreviated transcription (Latin):
hanc itaq sapĩam q̃ dei cultus ẽ: ait
scã scͥptura. Multitudo sapientium.
sanitas est orbis t̾raꝵz. S si de sapĩa
disputare sapientiũ est: quid agemꝰ:
Numqͥd nam ꝓfit̾i audebimus sapi¬
entiam ne sit nr̃a de illa ĩpudens di¬
sputatio: Nonne t̾rebimur exemplo
pythagore: Qui cum ausus ñ fuisset
sapĩam ꝓfiteri. phylosophũ potius id
est amatorem sap̃ie se ẽẽ r̾ndit: a quo
id nom̃ exortũ tra deinceps posteris
placuit ut qͣntalibet de reb adsapĩam
ꝑtinentib doctrina qͥsq uel sibi uel a¬
liis uideret᷑ excellere ñ nisi phylosophꝰ
uocaret᷑. An iõ sapientẽ ꝓfiteri taliũ
hoũm nullus audebat. qr sine illlo pec¬
cato putabant eẽ sapientẽ: Hoc autẽ
nr̃a scriptura ñ dicit que dicit. argue
sapientem et amabit te. ꝓfecto enim
iudicat hr̃e pecẽm. ꝙͣ censet arguendũ:
s ego ne sic quidem sapientẽ audeo ꝓ¬
fiteri. Satis ẽ mͥ ꝙ etiã ip̃i negare ñ
possunt ẽẽ eriam phylosophi idest a¬

Expanded text:
Dei cultus est, ait sancta Scriptura: Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum . 2. Sed si de sapientia disputare sapientium est, quid agemus? Numquidnam profiteri audebimus sapientiam, ne sit nostra de illa impudens disputatio? Nonne terrebimur exemplo Pythagorae? qui cum ausus non fuisset sapientem profiteri, philosophum potius, id est amatorem sapientiae se esse respondit: a quo id nomen exortum ita deinceps posteris placuit, ut quantalibet de rebus ad sapientiam pertinentibus doctrina quisque vel sibi vel aliis videretur excellere, non nisi philosophus vocaretur. An ideo sapientem profiteri talium hominum nullus audebat, quia sine ullo peccato putabant esse sapientem? Hoc autem nostra Scriptura non dicit, quae dicit: Argue sapientem, et amabit te . Profecto enim judicat habere peccatum, quem censet arguendum. Sed ego nec sic quidem sapientem me audeo profiteri: satis est mihi, quod etiam ipsi negare non possunt, esse etiam philosophi, id est a
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩem uiuat. licet ꝑ eandem tempo¬
ralem fidẽ adu̾itatem nitatur et tẽ¬
dat et̾na: tñ in eiusclem fidei tempo¬
ralis retentione contẽplatiõe dilec¬
tione. ñdum talis est trinitas. ut d̾i
iam ymago dicenda sit: ne in reb
temꝑalib constiticta uideat᷑. que
constituenda ẽ in et̾nis.

Expanded text:
em vivat, licet per eamdem temporalem fidem ad veritatem nitatur, et tendat ad aeterna, tamen in ejusdem fidei temporalis retentione, contemplatione, dilectione, nondum talis est trinitas, ut Dei jam imago dicenda sit: ne in rebus temporalibus constituta videatur, quae constituenda est in aeternis.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣuis alia notione in his que ꝓpec¬
catis suis mala qͥsq patitur ut cor¬
rigat᷑: dici soleat disciplina: unde il¬
lud est in epła adhebreos. Qͥs eĩ est fi¬
lius cui ñ det disciplinã pater euis:
Et illud euidentius in eadem: Omĩs
ctum pacificum his qui ꝑ eã certare¬
r̃t reddet iustitie. D̾s gͦ ipse surama
sap̾ia: cultus aũt dei sapĩa est hoĩs.¬

Expanded text:
Quamvis alia notione, in iis quae pro pecQuamvis alia notione, in iis quae pro peccatis suis mala quisque patitur ut corrigatur, dici soleat disciplina. Unde illud est in Epistola ad Hebraeos, Quis enim est filius, cui non det disciplinam pater ejus? et illud evidentius in eadem, Omnis ctum pacificum iis qui per eam certarunt, reddet justitiae . Deus ergo ipse summa sapientia, cultus autem Dei sapi
Abbreviated transcription (Latin):
unc de sapientia nobis
est disserendum: ñ illa
dei que ꝓculdubio d̾s ẽ
nam sapientia dei filiꝰ
eius unigenitus dr̃: s loquemur de
hoĩs sapientia uera tñ que scdm dĩ
est et uerus ac p̾cipuus cultꝰ eius est
uolentes et ipsi uno noĩe int̾pretari pi¬
etatem dix̾unt: cũ pietas apd̃ greoos e¬
usebia usitatius nuncupetur: theose¬
bia u̾o qr uno u̾bo ꝑfecte non potest: me
lius interp̾tat᷑ duob ut dicatur potiꝰ
d̾i culcus. Hanc ẽẽ hominis sapĩam ꝙ
et in duoderimo huius oꝑis uolumi¬
ne iam posuimus: scripture sc̃ẽ aucto¬
ritate demonstratur in libro serui dei
iob ubi legitur dei sapĩa dixisse homi¬
ni. ecce pietas est sap̃ia: abstin̾e aũt a
malis scientia: sine etiã ut ñ nulli
de greco epistemen interp̾tati sunt dis¬
ciplina est: que utiq a discendo nom̃
accepit unde et scientia dici potest. Ad
hoc eĩ queq res discitur ut sciatur:

Expanded text:
unc de sapientia nobis est disserendum: non de illa Dei, quae procul dubio Deus est; nam sapientia Dei Filius ejus unigenitus dicitur : sed loquemur de hominis sapientia, vera tamen quae secundum Deum est, et verus ac praecipuus cultus ejus estommemoravimus, volentes et ipsi uno nomine interpretari, pietatem dixerunt, cum pietas apud Graecos εὐσέβεια usitatius nuncupetur: θεοσέβεια vero quia uno verbo perfecte non potest, melius duobus interpretatur, ut dicatur potius Dei cultus. Hanc esse hominis sapientiam, quod et in duodecimo hujus operis volumine jam posuimus , Scripturae sanctae auctoritate monstratur, in libro Dei servi Job, ubi legitur Dei sapientiam dixisse homini, Ecce pietas est sapientia; abstinere autem a malis, scientia ; sive etiam, ut non nulli de graeco ἐπιστήμην interpretati sunt, disciplina quae utique a discendo nomen accepit, unde et scientia dici potest. Ad hoc enim quaeque res discitur, ut sciatur.
Abbreviated transcription (Latin):
Terant nucdi adam
et mulier eiꝰ ⁊ ñ pu¬
debat illos. S̾pens aũt
erat prudentissumis
omii bestiaꝵ q̃ sunt
suꝑ t̾ram quas fecit
dñs d̾s. et tlyoit serpens mulieri quid.
qr cdixit clñs. nõ edetis ab omni ligno
ꝑadisi. et clixit mulier serpenti. a fruc¬
tu ligni qd̃ est in ꝑadyso edemus de
sructu aũt ligni quod est in ꝑadysi
mecdio. dixit dens ñ edetis ex eo. neꝙ
tangetis illud ne moriemini. ⁊ dixit¬
serpens mulieri ñ morte moriemini.
Soiebat enĩ d̾s̃ ꝙ qua die mancluca¬
ũitis de eo. aꝑientur uob oeuli et eri¬
tis tanqͣm dui scientes bonum ⁊̃ ma¬
lum. et iudit mulier qr bonũ est bg¬
nũ ad escam ⁊ q placet oculis uid̾e
⁊ decorum cognoscere. et sumens de
fructu eius eclit. ⁊ dedit uiro suo secñ
et edunt ⁊ aꝑti sunt oculi amboꝵ.
et agnouerunt quia nudi erant et
ꝯsuer̃t folia fici ⁊ fecer̃t s cãpestͥa. Et
aulierunt uocem dñi dei ambulan¬
us in ꝑadẏso ad uesꝑam et aloscon

Expanded text:
t ambo nudi Adam et mulier eius et non pudebat illos. serpens autem erat prudentissimus omnium bestiarum quae sunt super terram quas fecit dominus deus. et dixit serpeutique dixit Deus ne edatis ab omni lignoa. Et dixit mulier serpenti: Ab omni ligno, quod est in paradiso edemus; de fructu autem ligni, quod est in medio paradisi, dixit Deus: Non edetis ex eo neque allingetis eum ne moriamini. Judiciens mulieri: non morte moriemini; sciebat enim deus, quoniam qua die manducaueritis de eo aperientur uobis oculi et eritis tamquam dii, scientes bonum et malum. et uidit mulier, quia bonum lignum in escam et quia placet oculis uidere et decorum est cognoscere. et sumens de fructu eius edit et dedit et uiro suo secum, et ederunt. et aperti sunt oculi amborum, et agnosuerunt, quia nudi erant; et consuerunt folia fici et fecerunt sibi campestria. et audierunt uocem domini dei deambulantis in paradiso ad uesperam et abscon
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ̃qͣm liberari adiaboli dñatu ꝑ re¬
missionẽ pcc̃oꝵ: in cuiꝰ diaboli par¬
tib necesse est eẽ miseram uitam e¬
andemq perpetuam que mors po
tius est dicenda ꝙͣ uita eadẽ fides
ht̃: de qua et in hoc libro sicut potui
ꝓ spatio temꝑis disputaui: cum iã
et in qͣrto libro huius oꝑis multa
de hac dix̾im. S ibi ꝓpter aliud:
hic ꝓpter aliud. Ibi scilicet ut osten¬
derem cur et qͦmodo xp̃c in plenitu¬
dine temꝑis a pre sit missus ꝓpter
eos qui dicunt eum qui misit et eũ
qui missus est equales natura ẽẽ ñ
posse. hie aũt ad distinguendam ac¬
tiuã scientiã a contẽplatiua sap̾ia.
Placuit quippe uelut gradatim as¬
cendentib in utraq requirere a pd̾
int̾iorem hoĩem ꝙͣdam sui cuiꝰq ge¬
neris trinitatem: sicut pͥus apuel
exteriorem quesiumꝰ ut ad illam

Expanded text:
quemquam liberari a diaboli dominatu, per requemquam liberari a diaboli dominatu, per remissionem peccatorum: in cujus diaboli partibus necesse est miseram esse vitam, eamdemque perpetuam, quae mors est potius dicenda quam vita, eadem fides habet. De qua et in hoc libro, sicut potui, pro spatio temporis disputavi, cum jam et in quarto libro hujus operis multa de hac re dixerim ; sed ibi propter aliud, hic propter aliud: ibi scilicet ut ostenderem cur et quomodo Christus in plenitudine temporis a Patre sit missus , propter eos qui dicunt, eum qui misit, et eum qui missus est, aequales natura esse non posse; hic autem, ad distinguendam activam scientiam a contemplativa sapientia. 26. Placuit quippe velut gradatim ascendentibus in utraque requirere apud interiorem hominem quamdam sui cujusque generis trinitatem, sicut prius apud exteriorem quaesivimus; ut
Abbreviated transcription (Latin):
uideamus quid sermo iste ꝓlixus
effecerit: quio collegerte quo ꝑuene¬
rit. Heatos eẽ seuelle õium hoĩm ẽ.
nec tam̃ omniũ est fides. qua cor mun¬
dante ad bt̃tudinem ꝑuenitur. Ita
fit: ut ꝑ istam qͣm non om̃s uolunt.
ad illam tendendum sit qͣm nemo pos¬
sit eẽ qui nolit. B̾os eẽ se uelle om̃s
in corde suo uident: tantaq ẽ in hac
re nature humane conspiratio ut
ñ fallat᷑ homo qui hoc ex animo suo
de aĩo conicit alieno. Seniq õs id
uelle nos nouimꝰ: multi u̾o ĩmorta¬
les se eẽ posse desperant. cum id ꝙ õs
uolunt idest beatos. nullus esse ali¬
ter possit uolunt tñ etiã immorta¬
les eẽ si possint: s ñ credendo ꝙ pos¬
sint. ñ tra uiũt ut possint. Neces¬
saria est gͦ fides: ut beatitudinem
consequamur om̃ib humane na¬
ture bonis. id est et animi et corꝑis.
Hant aũt fidem in xp̃o eẽ defintiã
qui in carne resurrexit a mortuis
ñ moriturus ult̾ius: nͨenisi ꝑ illũ

Expanded text:
us effecerit, quid collegerit, quo pervenerit. Beatos esse se velle, omnium hominum est: nec tamen omnium est fides, qua cor mundante ad beatitudinem pervenitur. Ita fit ut per istam quam non omnes volunt, ad illam tendendum sit quam nemo potest esse qui nolit. Beatos esse se velle, omnes in corde suo vident, tantaque est in hac re naturae humanae conspiratio, ut non fallatur homo qui hoc ex animo suo de animo conjicit alieno; denique omnes id velle nos novimus. Multi vero immortales se esse posse desperant, cum id quod omnes volunt, id est beatus, nullus esse aliter possit: volunt tamen etiam immortales esse, si possent: sed non credendo quod possint, non ita vivunt ut possint. Necessaria ergo est fides ut beatitudinem consequamur, omnibus humanae naturae bonis, id est, et animi et corporis. Hanc autem fidem in Christo esse definitam, qui in carne resurrexit a mortuis, non moriturus ulterius: nec nisi per illum
Abbreviated transcription (Latin):
enigmate in hac qualicumq simili¬
tudiẽ qͣnta sit eciam dissi militudo. qͥs
potest explicare: Aitingam tñ aliqͣm
ut ualeo. quib id possit adu̾ti. Primo
qualis aut qnͣta potest homini ꝓue¬
nire qmlib peritissimo atq doctis¬
simo. Exceptis enĩ que in animũ
ueniunt a sensib corꝑis in quib tã
mułta aliter sunt qͣni uidentur. ut
eoꝵ ueri similitudinẽ nimiũ consti¬
pat᷑us: sanus sͥ eẽ iudeatur qui in sa¬
nit. Unde a chademica phylosophia
sic inualuit. ut de oĩb dubitans mł¬
to miserius in saniret.¬

Expanded text:
litudine, quanta sit etiam dissimilitudo, quis potest explicare? Attingam tamen aliqua, ut valeo, quibus id possit adverti. CAPUTqualis aut quanta potest homini provenire, quamlibet peritissimo atque doctissimo? Exceptis enim quae in animum veniunt a sensibus corporis, in quibus tam multa aliter sunt quam videntur, ut eorum verisimilitudine nimium constipatus, sanus sibi esse videatur qui insanit; unde Academica philosophia sic invaluit, ut de omnibus dubitans multo miserius insaniret
Abbreviated transcription (Latin):
uiu̾emꝰ. hoc ẽ nullũ hñtes in u̾bi nr̃i
uel contẽplatione uel oꝑatione m̃da¬
tiũ. Uerum hec huiꝰ ymaginis est qñ fu
tura ꝑfectio ad hanc conseqñdam nos
erudit magr̃ bonus fide xp̃iana pieta¬
tisq doctrina ut reuelata facie a legis
entes in eandẽ ymaginẽ tnsformemͣ
de gla in glam tãqm a dñi spu scd̾m¬

Expanded text:
us, hoc est, nullum habentes in verbi nostri vel contemplatione vel operatione mendacium. Verum haec hujus imaginis est quandoque futura perfectio. Ad hanc consequendam nos erudit magister bonus fide christiana pietatisque doctrina, ut revelata facie a Legis entes, in eamdem imaginem transformemur de gloria in gloriam, tanquam a Domini S