comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
thaginẽ quoq: dũ ꝑ quendã domuꝰ
regiȩa ꝓcuratorẽ nomine ursum.
fidei catholicae homine ad quosdã
manicheorũ quos electos uł elec¬
tas dicunt p̃sentes ꝑ ueniretur. atq
ad aeccłam ab eodẽ deducerentur.
et ꝑducerentur ab ep̃is ad tabulas au¬
ditisunt: int̾quos etia et scae memo¬
riae Augustinꝰ fuit. qui p̃caeteris
illã execrabilẽ sectã nouerat. Et eo¬
rum ꝑdens eius modidã pnabiles
blasphemias. ex locis librorũ quos il¬
liaccipiunt manichȩi usq ad confes¬
sionẽ earundẽ blasphemiarũ eos ꝑdu¬
.xit. et quae inter se illi suomore malo
indigna et turpia facere comsueuerant.
feminarũ illoꝵ uelut electoꝵ ꝓditione
illis aecclesiasticis gestis declaratum est
Atq ita pastorũ diligentia dominicogre¬
gi. & auꝯmentũ concessit. et aduersus
fures atq latrones. defensio cõpetens pro¬
curata est Cum quodã etiã felice de
numero eoꝵ quos electos dicunt mani¬

Expanded text:
thaginem quoque, dum per quemdam domus thaginem quoque, dum per quemdam domus regiae procuratorem, nomine Ursum, fidei catholicae hominem, ad quosdam Manichaeorum, quos electos vel electas dicunt, praesentes perveniretur, atque ad ecclesiam ab eodem deducerentur et perducerentur, ab episcopis ad tabulas auditi sunt. Inter quos etiam sanctae memoriae Augustinus fuit, qui prae caeteris illam exsecrabilem sectam noverat, et eorum prodens ejusmodi damnabiles blasphemias ex locis librorum, quos illi accipiunt Manichaei, usque ad confessionem earumdem blasphemiarum eos perduxit: et quae inter se illi suo more malo indigna et turpia facere consueverant, feminarum illarum velut electarum proditione, illis ecclesiasticis gestis declaratum est. Atque ita pastorum diligentia, dominico gregi et augmentum accessit, et adversus fures atque latrones defensio competens procurata est. Cum quodam etiam Felice, de numero eorum quos electos dicunt Mani
Abbreviated transcription (Latin):
lutꝰ seseiactauit. lacrimas fundens
etrogans ut ꝓsuis delictis sacerdos cũ
scĩs dnm̃ p̃caretur. cõfitens quod mani¬
cheoꝵ sectã secutus fuisset. et inea quã
plur imis annisuixisset. et ꝓpterea pec¬
cuniã multã ipsis manicheis. uł eis quos
dicunt electos in cassũ erogasset ac sein
Quod etipsae uenerabilis augustinꝰ et
rentes. ex quare potissimũ illo trac¬
tatu sibi fuerit satis factũ. etreferen¬
te eo nobisq om̃ib sermonis se riẽ
recognoscentib ꝓfundũ consiliũ dĩ
ꝓsalute animarũ ammirantes ecstu¬
pentes. glorificauimꝰ scm̃ eiꝰ nomen
et benediximꝰ. qui cũ uoluerit. etunde
Etexeo ille homo ꝓposito seruoꝵ dĩ
adherens: negotiatoris dimisitac¬
tionẽ. et profitiens in aecđae mem¬
bris in alia regione ad praes biterui
quoq: dĩ uoluntate petitus etcoactꝰ
accessit offitiũ tenens atq custodi¬
ens. ꝓpositi sanctitatẽ. Et forte ad¬
huc usq: in rebus humanis uiuit:

Expanded text:
volutus sese jactavit, lacrymas fundens, volutus sese jactavit, lacrymas fundens, et rogans ut pro suis delictis sacerdos cum sanctis Dominum precaretur, confitens quod Manichaeorum sectam secutus fuisset, et in ea quam plurimis annis vixisset, et propterea pecuniam multam ipsis Manichaeis, vel eis quos dicunt electos, incassum erogasset: ac se iQuod et ipse venerabilis Augustinus, et rentes, ex qua re potissimum in illo tractatu sibi fuerit satisfactum, et referente eo, nobisque omnibus sermonis seriem recognoscentibus, profundum consilium Dei pro salute animarum admirantes et stupentes, glorificavimus sanctum ejus nomen, et benediximus; qui cum voluerit, et undeEt ex eo ille homo proposito servorum Dei adhaerens, negotiatoris dimisit actionem, et proficiens in Ecclesiae membris, in alia regione ad presbyterii quoque Dei voluntate petitus et coactus accessit officium, tenens atque custodiens propositi sanctitatem: et forte adhuc usque in rebus humanis vivit
Abbreviated transcription (Latin):
constitutis eũ dixisse Aduertistis hodie
in aecđa meũ sermonẽ euisq initiũ et finẽ
contra meã consuetudinẽ ꝓcessisse qm̃ non
ea ret̃minata explicuiquã ꝓposueram
sed pendentẽ reliquerim : cui respondimꝰ
ita: Nosintẽpore miratos fuisse scimus
& reco moscimus Atille credo ait
forte alique errantẽ in populo dñs ꝑ
nram̃ obliuionẽ eterrorẽ doceri. et
curari uoluerit : in cuiꝰ manu sunt et
nos & sermones nr̃i. Nam cũ ꝓpositae
quaestionis latera ꝑtractarẽ. in aliud
sermonis excursu ꝑrexi. atq: ita ñ con¬
clusa uł explicata quaestione disputa¬
tionẽ c̃minaui. magis aduersus mani¬
cheoꝵ herrorẽ unde nihil dicere de¬
creueram disputans. quã de his quȩ
asserere aꝓposueram. Et posthaec : ni¬
si fallor eccealia die uel post biduũ ue¬
nit quidã firm nomine negotiator.
etintra monasteriũ sedentis cõ augus¬
tino nobis corã adpedes eiꝰ genib: ꝓuo¬

Expanded text:
constitutis eum dixisse: Advertistis hodie constitutis eum dixisse: Advertistis hodie in ecclesia meum sermonem, ejusque initium et finem contraem terminatam explicuerim quam pro posueram, sed pendentem reliquerim? Cui respondimus. Ita nos in tempore miratos fuisse scimus et recognoscimus. At ille: Credo, ait, quod forte aliquem errantem in populo Dominus per nostram oblivionem et errorem doceri et curari voluerit, in cujus manu sunt et nos et sermones nostri. Nam cum propositae quaestionis latebras pertractarem, in aliud sermonis excursu perrexi, atque ita non conclusa vel explicata quaestione, disputationem terminavi, magis adversum Manichaeorum errorem, unde nihil dicere decreveram, disputans, quam de iis quae asserere proposueram. Et post haec, nisi fallor, ecce alia die vel post biduum venit quidam Firmus nomine, negotiator, et intra monasterium sedente sancto Augustino, nobis coram, ad pedes ejus genibus pro
Abbreviated transcription (Latin):
quie i pollicebantur. sea deiꝰ redituros co¬
munionem. etiã cum discrimine patrimo¬
niorũ salutisq: suae tẽporalis. simodo ca¬
tholicã superar& assertionẽ. Atille am¬
pluis dicere illis gestis nihil uoluit nec ua
nent apud carthaginẽ inter epõsconfec¬
ta utrũ uicerimus anuictifuerimus
Et aliolo codũ a notario utresponderet
ammoneretur : ait. &cũ reticeret:
factaq eiꝰ cunctis manifesta diffidentia:
Quis quis ergo diligentiã etoperã beatae
memoriae augustini: ꝓaecłae dĩstatu
cognoscere plenius uoluerit: etiã illa ꝑ¬
currat gesta. et inueniet quae uel qualia
ꝓtulerint. quibus illũ doctũ. eloquentẽ
etp̃dicatũ hominẽ ꝓuocarit. hortatusq
fuerit. ut prosuae defensione partis.
quoduellet ediceret. illumq uictum
etiam alii fr̃s et conserui quinobiscũ tunc
intra hypponiensẽ a ecłam cum eodẽ sc̃õ
uiro uiuebant nobis pariter ad mensam

Expanded text:
qui ei pollicebantur, se ad ejus redituros coqui ei pollicebantur, se ad ejus redituros communionem, etiam cum discrimine patrimoniorum salutisque suae temporalis, si modo catholicam superaret assertionem. At ille amplius dicere illis gestis nihil voluit, nec vanent apud Carthaginem inter episcopos confecta, utrum vicerimus, an victi fuerimus. Et alio loco, dum a notario, ut responderet, admoneretur, et reticeret, ejus cunctis manifestata diffidentia, Quisquis ergo diligentiam et operam beatissimae memoriae Augustini pro Ecclesiae Dei statu cognoscere plenius voluerit, etiam illa percurrat gesta: et inveniet quae vel qualia protulerit, quibus illum doctum, eloquentem, et praedicatum hominem provocarit, hortatusque fuerit ut pro suae defensione partis quod vellet ediceret; illumque victum etiam alii fratres et conservi, qui nobiscum tunc intra Hipponensem Ecclesiam cum eodem sancto viro vivebant, nobis pariter ad mensam
Abbreviated transcription (Latin):
auxiliũ : ut postea in caesariensi maurita¬
niȩ ciuitate constitutus uenerabilis me moriȩ
Augustinus. quo eũ uenire cũ aliis eiꝰ coepis
sedis aplicae litterae cõpuler̃ obterminan¬
das uidelicet alias ȩcłae necessitates hac
ergo occasione ꝓuenit utemeritu eiusdẽ
loci donatistarũ epm quẽ suae secta ep̃¬
cipuũ in illa collatione habuer̃ defensorẽ
uider&. etrum eodẽ publicae in aeccła
populo adstante diuersae cõmunionis
ex hoc ipso disputaret. et ꝓuocaretgestis
aecclesi asticis ut quod forte sic̃ dicebant
ꝓsequi potuit in collatione. et ꝑmissus
non est inp̃senti sine alicuiꝰ potestatis ꝓ¬
hibitione aut potentia securus dicere mi¬
nime dubitar& etinsua ciuitate suis
om̃ib p̃sentibus ciuibus fiduci alit̃ ꝓpriã
defendere cõmunionẽ ñ dene garet. Ille
neq: hachortatione nec suorũ parentũ nec
ciuiũ instanti petitione idfacere uoluit.

Expanded text:
auxilium, ut postea in Caesareensi Mauritaauxilium, ut postea in Caesareensi Mauritaniae civitate constitutus venerabilis memoriae Augustinus, quo eum venire cum aliis ejus coepiscopis Sedis apostolicae litterae compulerant, ob terminandas videlicet alias Ecclesiae necessitates: hac ergo occasione provenit, ut Emeritum ejusdem loci Donatistarum episcopum, quem suae sectae praecipuum in illa collatione habuerunt defensorem, videret, et cum eodem publice in ecclesia populo astante diversae communionis, ex hoc ipso disputaret, et provocaret gestis ecclesiasticis, ut quod forte, sicut dicebant, prosequi potuit in collatione, sed permissus non erat, in praesenti sine alicujus potestatis prohibitione aut potentia securus dicere minime dubitaret, et in sua civitate suis omnibus praesentibus civibus fiducialiter propriam defendere communionem non denegaret. Ille neque hac hortatione, nec suorum parentum et civium instanti petitione id facere voluit,
Abbreviated transcription (Latin):
amplius eoꝵ ep̃i cũ suis clericis etplebib
cõmunicauer̃. et pacẽ tenentescatholi¬
cã. multas eoꝵ ꝑ secutiones. usq ad mẽ¬
broꝵ amputationẽ etint̃netionẽ ꝑtuler̃.
Et tntum illud bonum: ut dixi ꝑsem̃ il¬
lum hominẽ cõsentientib nr̃is coep̃is.
etparit̃ satagentib eccoeptũ et ꝑfectũ
donatistis factaẽ collationem : ñ de fu¬
erunt qui dicerent ꝑmissos ñ fuisse eos¬
dem epõs apud potestatẽ quae causam
audiuit dicere om̃a ꝓsuis partib qm̃ ca
tholicae cõmunionis cogitor suae faue¬
bat ȩxcłae. licet hoc deficientes & uicti
adexcusationẽ iactarent. quando quidẽ
et ante controuersiã idẽ heretici catholicȩ
cõmunionis eunde esse nouerant: etdũ ab
eodẽ cõuenirentur publicis gestis quo ad colla¬
tionẽ occurrerent. et sefacturos ꝓsequutis:
poterant utiq susceptũ eũ habentes recusa¬
recongressum. Tam̃ om̃i potentisdĩ prestitit

Expanded text:
amplius eorum episcopi cum suis clericis et plebibus amplius eorum episcopi cum suis clericis et plebibus communicaverunt, et pacem tenentes catholicam, multas eorum persecutiones usque ad membrorum amputationem et internecionem pertulerunt. Et totum illud bonum, ut dixi, per sanctum illum hominem, consentientibus nostris episcopis et pariter satagentibus, et coeptum et perfectum Donatistis facta est, collationem, non defuerunt qui dicerent, permissos non fuisse eosdem episcopos apud potestatem, quae causam audivit, dicere omnia pro suis partibus, quoniam catholicae communionis Cognitor suae favebat Ecclesiae: licet hoc deficientes et victi ad excusationem jactarent, quandoquidem et ante controversiam iidem haeretici catholicae communionis eumdem esse noverant, et cum ab eodem convenirentur publicis gestis, quod ad collationem occurrerent, se esse facturos prosecuti sunt. Poterant utique suspectum eum habentes, recusare congressum. Tamen omnipotentis Dei praestitit
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptũ. nullo pror sus loco hereticos
donatistas esse debere. et eos adium legu
omniũ contra hereticos latarũ. ubiq
teneri debere: Ex quo etiudex etossi¬
tui & isdẽ crispinꝰ qđ minime fueritex¬
actus: p̃ceptis̃ denasaurilibras fisci ui
natio principis dimitteretur indul¬
gentia. & dño adiuuante ꝑfectũ est:
Quia diligentia et scõstudio multũ cre
pal mãdedit & apud seuiꝰtitiȩ corona seruaii:
Ac magis magisq: iuuante xp̃o. dedie
indiẽ augebatur : et multiplicabatur
post collationem quae abuniuersis
bente gloriosissimo etreligiosissimoim¬
peratore honorio. Propter quod ꝑfici¬
endũ: & iam a suolatere tribunum
& notariũ marcellinũ. ad a fricã iu¬
dice miserat. Inqua controuersia. illi
omĩ modis confutati. atq: deherrore
a catholicis conuicti: sententia cognito¬
ris nocatis : et post eoꝵ appellationẽ piis¬
simiregis responso. iniusti int̃hereticoscon¬
dempnatisunt Ex quaratione solito

Expanded text:
praeceptum, nullo prorsus loco haereticos praeceptum, nullo prorsus loco haereticos Donatistas esse debere, et eos ad vim legum omnium contra haereticos latarum ubique teneri debere. Ex quo et Judex, et Officium, et idem Crispinus, quod minime fuerit exactus, praecepti sunt denas auri libras fisci jurnatio principis dimitteretur indulgentia: et Domino adjuvante perfectum est. Qua diligentia et sancto studio multum crevpalmam dedit, et apud se justitiae coronam reservavit: ac magis magisque, juvante Christo, de die in diem augebatur et multiplicabatur post collationem, quae ab universis bente gloriosissimo et religiosissimo imperatore Honorio; propter quod perficiendum etiam a suo latere tribunum et notarium Marcellinum ad Africam judicem miserat. In qua controversia illi omnimodis confutati, atque de errore a Catholicis convicti, sententia Cognitoris notati sunt; et post eorum appellationem, piissimi Regis responso juste inter haereticos condemnati sunt. Ex qua ratione solito
Abbreviated transcription (Latin):
obhorta ẽ necessitas. ut illi recedente aeccłae
defensore. acatholico ep̃ore siste retur. et
oomuinceretur idesse : quod seesse negauerat
Qm̃ si ab eodẽ dissimularetur. forte catho¬
licus ep̃s abignorantib hereticis crederet᷑.
illo se quoderat negante. atq: ita exhacdesi¬
dia infirmis scandalum nasceretur. Et me¬
tite in stante: ad cõtrouersiã ambo
illicalam̃ ses ep̃i uener̃. et de ipsa diuer¬
sa cõmunione. t̃tio conflictũ secum
egerunt magna populoꝵ xp̃ianorũ
multitudine causae exitũ et apud car¬
thaginẽ: et ꝑ totã a frica exspectan¬
te atq ille ẽ crispinꝰ ꝓconsula riecdi¬
bellari sententia ꝓñtiatus hereticus
Proque illo apud cognitore catholi ceps
int̃ cessit. ne aurariã multã exigere¬
tur. & ei ẽ benefitiũ impetratum
Unde cũ in gratus adpiissimũ principẽ
ꝓuocas set: ab imperatore relationi
debitũ ẽ responsũ solutũ. et cõsequentꝰ

Expanded text:
oborta est necessitas, ut illi recedente Ecclesiae oborta est necessitas, ut illi recedente Ecclesiae defensore, a catholico episcopo resisteretur, et convinceretur eum esse, quod se fuisse negaverat: quoniam si ab eodem dissimularetur, forte catholicus episcopus ab ignorantibus haereticus crederetur, illo se quod erat negante, atque ita ex hac desidia infirmis scandalum nasceretur. Et meodis instante, ad controversiam ambo illi Calamenses episcopi venerunt, et de ipsa diversa communione tertio conflictum secum egerunt, magna populorum christianorum multitudine causae exitum, et apud Carthaginem, et per totam Africam exspectante: atque ille Crispinus proconsulari et libellari sententia est pronuntiatus haereticus. Pro quo ille apud Cognitorem catholicus episcopus intercessit, ne auraria mulcta exigeretur; et ei est beneficium impetratum. Unde cum ingratus ad piissimum Principem provocasset, et ab Imperatore relationi debitum est responsum solutum, et consecutum est
Abbreviated transcription (Latin):
quem postea cognouit errorẽ: manꝰ impias
nec lericis ꝑceperunt : sic publica contestant᷑ gesti:
Interea silendũ nonest: quod adlaudẽ di
pillius cam egregii in aecđã uiristudium.
domusq di zelum. aduersus p̃dictos re¬
baptizantes donatistas gestũ et ꝑfectũ est
Cumforte unꝰ exhis quos de suo monasterio
etlero epõs ecdãe propagauerat. ad suã
curam ꝑtinentẽ calam̃sis ecđae diocesim
iuisitaret. et quae didicerat ꝓpace ȩcdae
contra illã heresim p̃dicar&. factumẽ
ut medio itinere. eoꝵ insidias incurre
animalibus etrebus. iniuriis eccȩde gra¬
sor ecdae. inter leges non siluit. Et̃p̃cep¬
tus est crispinꝰ qui isdẽ donatistis in cala¬
mensi ciuitate regione ep̃s fuit. p̃dicator
scilic& & multi temporis doctor admultã
teneri aliraria publicis legib contrahereti¬
cosconstitutã. Quire sultans legibus: p̃sen¬
tatuscũ apud ꝓconsule senegarethereticũ.

Expanded text:
quem postea cognovit errorem, manus impiasquem postea cognovit errorem, manus impiasnec clericis pepercerunt, sicut publica contestantur gesta. Inter ea silendum non est, quod ad laudem Dei per illius tam egregii in Ecclesia viri studium domusque Dei zelum adversus praedictos rebaptizatores Donatistas gestum et perfectum est. Cum forte unus ex iis quos de suo monasterio et clero episcopos Ecclesiae propagaverat, ad suam curam pertinentem Calamensis Ecclesiae dioecesim visitaret, et quae didicerat pro pace Ecclesiae contra illam haeresim praedicaret, factum est ut medio itinere eorum insidias incurrisanimalibus et rebus, injuriis et caede eum graefensor Ecclesiae inter leges non siluit. Et praeceptus est Crispinus, qui eisdem Donatistis in Calamensi civitate et regione episcopus fuit, praedicatus scilicet et multi temporis, et doctus ad mulctam teneri aurariam publicis legibus contra haereticos constitutam. Qui resultans legibus praesentatus cum apud Proconsulem se negaret haereticum,
Abbreviated transcription (Latin):
solũ ꝑ om̃s a fricae partes uerũ etiã intrans¬
marinis & libroseditos atq ingrecũ ser¬
monẽ trans latos. ab illo unohomine etꝑil
lum. multos fauente dõ cunta in notesce¬
re meruerunt: Atq hinc ut scriptum est
peccator uidens irascebatur. dentib suis
fremebat & tabescebat: Seruiant̃ tuĩut
dictum est cum his qui hoderant paceme
rant pacifici: & cumloquerentur debel¬
labantur gratis abeis: Ali quotiens ue¬
ro etiã uias armati. id est cir cumcel¬
liones contra famulũ dĩ augustinumob¬
sederunt dumforte iret rogatus ad uisi¬
tandas instruendas & exhortandas catho¬
licas plebes quod ipsae frequentissime facie¬
bat: Etaliquando contigit. ut illi succen¬
turiati : actenꝰ ꝑderent captionẽ : Euenit
enĩ dĩ quidẽ ꝓuidentia scđm ducatoris ho¬
minis errorẽ: ut ꝑ aliã uiã cũ suis comitib
sacerdos quoten debat ueniret. atq ꝑhunc

Expanded text:
solum per omnes Africae partes, verum etiam in transsolum per omnes Africae partes, verum etiam in transmarinis, et per libros editos atque in graecum sermonem translatos, ab illo uno homine, et per illum multis, favente Deo, multa innotescere meruerunt. Atque hinc, ut scriptum est, peccator videns irascebatur, dentibus suis frendebat, et tabescebat : servi autem Dei, ut dictum est, cum his qui oderant pacem, erant pacifici; et cum loquerentur, debellabantur gratis ab eis . CAPUT ro etiam vias armati iidem Circumcelliones contra famulum Dei Augustinum obsederunt, dum forte iret rogatus ad visitandas, instruendas et exhortandas catholicas plebes; quod ipse frequentissime faciebat. Et aliquando contigit, ut illi succenturiati hactenus perderent captionem: evenit enim Dei quidem providentia, sed ducatoris hominis errore, ut per aliam viam cum suis comitibus, sacerdos quo tendebat venisset, atque per hunc
Abbreviated transcription (Latin):
tizatores inodiũ ueniebant Frofici¬
ente porro doctrina diuina: subscõ
& cumscõ augustino in monasterio
dõ seruientes. eccłae hy pponiensi
clerici ordinaricoeperunt. Acdemn¬
de in notescente et clarescente dedie
ꝑtate ꝓfunda ex monasterio quoꝑil
lũ memorabilẽ uirũ etesse crecres¬
cere coeperat. magno desideriopos¬
cere atq accipere ep̃os & clericos pax
eccłae. atq unitas. & coepprimo:
& postea consecuta est. Namfer mede¬
cem quos ipsae nobscõs acuenerabi¬
les uiros continentes et doctos. beatis¬
simus AUGUSTINꝰ diuersis a ecde¬
sus non nullis quoq eminentiorib
rogatus dedit. similit̃ & ipsi exillosc̃o¬
rum ꝓposito uenientes dnĩ sacerdotes
ecclesus  ꝓpagatis et monasteria instituer̃.¬
& studio crescente aedificationis uerbi
dum sacerdotiũ prestiterunt: Vnde ꝑmul¬
tos et inmultis. salubris fidei speiet cari¬
tatis a ecđae in notescente dottrina non

Expanded text:
tizatores in odium veniebanttizatores in odium veniebantente porro doctrina divina, sub sancto et cum sancto Augustino in monasterio Deo servientes, Ecclesiae Hipponensi clerici ordinari coeperunt. Ac deinde innotescente et clarescente de diepertate profunda, ex monasterio quod per illum memorabilem virum et esse et crescere coeperat, magno desiderio poscere atque accipere episcopos et clericos pax Ecclesiae atque unitas et coepit primo, et postea consecuta est. Nam ferme decem, quos ipse novi, sanctos ac venerabiles viros continentes et doctissimos, beatus Augustinus diversis Ecclesiis, nonnullis quoque eminentioribus, rogatus dedit. Similiterque et ipsi ex illorum sanctorum proposito venientes, Domini Ecclesiis propagatis, et monasteria instituerstudio crescente aedificationis verbi dum sacerdotium praestiterunt. Unde per multos et in multis salubris fidei, spei, et charitatis Ecclesiae innotescente doctrina, non
Abbreviated transcription (Latin):
suis nec alienis aliquando parcebant
nibus Et nisi oboedissent : dã nisgra¬
uis simis et caedibus afficiebantur
Armati diuersistelis bacchantes ꝑa
gros uillasq: usq: ad sanguinis effusio¬
nem accedere ñ metuentes: Seddũuer¬
bũ dĩ sedulo pdicaretur. et cũhis qui
hoderant pacẽ pacis ratio haberetur
illi loquente debellant gratis. Et cum
aduersum eoꝵ dogma uerita sin notes¬
cer&. qui uolebant et qui poterant sese
inde uel eripiebant̃ uł subducebant.
et paci atq unitati ecdae. cũ suis quib
poterant cohercebant. Unde sui illiher
uidentes accensi ex ardescebant ira
grauissima: et intolerabiles ꝑsecutio¬
nes unitati ȩcdae compactis faciebant.
aggressiones durnas atq: noctur¬
nas. direptionesq rerũ omniũ infe¬
rebant: Nam & multos dĩ seruos
caedib: debilitauerunt: aliquibus
etiam calcẽ cum aceto inoculos mise¬
runt: alios quoq: occiderunt. Un¬
de etiam suis idem donatistae rebap¬

Expanded text:
suis, nec alienis aliquando parcebant,suis, nec alienis aliquando parcebant,nibus: et nisi obedissent, damnis gravissimis et caedibus afficiebant, armati diversis telis, bacchantes per agros villasque, usque ad sanguinis effusionem accedere non metuentes. Sed dum verbum Dei sedulo praedicaretur, et cum his qui oderant pacem, pacis ratio haberetur; illi loquentem debellabant gratis. Et cum adversus eorum dogma veritas innotesceret, qui volebant et poterant, sese inde vel eripiebant vel subducebant, et paci atque unitati Ecclesiae cum suis quibus poterant cohaerebant. Unde illi sui errinvidentes, accensi exardescebant ira gravissima, et intolerabiles persecutiones unitati Ecclesiae compacti faciebant; aggressiones diurnas atque nocturnas, direptionesque rerum omnium inferebant. Nam et multos Dei servos caedibus debilitaverunt. Aliquibus etiam calcem cum aceto in oculos miserunt, aliosque occiderunt. Unde etiam suis iidem Donatistae rebap
Abbreviated transcription (Latin):
Quam quã uerum. manifestũq sit: quod
aecdae dĩ fides tenet acdicit. Et haecdie
copos eminentes scilic& & laicos dedit. ratio¬
tione uenirent. Atilli causae diffidentiae.
irati furiosa loquebantur. atq seductorẽ
& deceptore animarũ augustinumesse
& priuatĩ etpublice conlamabant. et ut
lupũ occidendũ esse in defensionẽ gregis sui
dicebant & tractabant. omaq: peccata adõ
indubitanter essecredendũ possedimitti.
his qui hoc facere. acperficere potuissent
Necdm̃ timentes: nec homines erubescentes:
Etuteoꝵ causae dilatio cunctis in notesceret
elaborauit: & publicis gestis conuenti: non
tistae ꝑsuas poene om̃s aecłas inauditũ ho¬
minum genꝰ ꝑuersum ac uiolentum
uelut sub ꝓfessione continentiũ ambu¬
lans: qui circum celliones dicebantur
Eterant ingenti numero & turbis ꝑ
om̃s poene africanas regiones constitu¬
ti: quimalis inbuti doctoribus auda¬
cia suꝑbia & temeritate in licita. nec

Expanded text:
quamque verum manifestumque sit quod quamque verum manifestumque sit quod Ecclesiae Dei fides tenet ac docet. Et haec diecopos, et eminentes scilicet laicos dedit, ratiotionem venirent. At illi causae diffidentia neirati furiosa loquebantur, atque seductorem et deceptorem animarum Augustinum esse, et privatim et publice conclamabant; et ut lupum occidendum esse in defensionem gregis sui, dicebant et tractabant; omniaque peccata a Deo indubitanter esse credendum posse dimitti iis qui hoc facere ac perficere potuissent, nec Deum timentes, nec homines erubescentes. Et ut eorum causae diffidentia cunctis innotesceret, elaboravit: et publicis gestis conventi, non sias inauditum hominum genus perversum ac violentum, velut sub professione continentium ambulantes, qui Circumcelliones dicebantur. Et erant in ingenti numero et turbis per omnes pene Africanas regiones constituti. Qui malis imbuti doctoribus, audacia superba et temeritate illicita, nec
Abbreviated transcription (Latin):
constitutũ. quodiã ordinatꝰ didicite
Nec quod sibi factum essedoluit: aliis fie¬
riuoluit. Unde sat egit ut conciluis
constitueretur episcoporũ. ab ordinato¬
ribus debere ordinandis uł ordinatis:.
omniũ statuta sacerdotũ. in notitiã esse
multo instantius ac feruentius maiore
auctoritate. noniã inuna tantũ regione
sedubicumq rogatus uenisset uerbũ salu¬
tis aeternȩ alacrit̾ ac nauiter pullulante
atq crescente dñ aeccła p̃dicaret. paratꝰ
semꝑposcentib: reddere rationẽ defide
&spe quae in xp̃o est. Eteius dicta excep¬
ta: maxime donatistae in eadẽ inr ppo¬
niensiuł uicina manentesciuitate. ad su¬
os epos deferebant: Quȩcũ audis sent. et
contra forte aliquid dicerent: auta su¬
is refellebantur. aut eadẽ responsa ad
sem̃ AUGUS TINU deferebantur
scriptumest cumtimore & tremore salui¬
temhominũ operabatur. ostemdens quã
nihil alli referre uoluerint: acualuerint.

Expanded text:
vetitum, quod jam ordinatus didicit: vetitum, quod jam ordinatus didicit: nec quod sibi factum esse doluit, aliis fieri voluit. Unde etiam sategit, ut conciliis constitueretur episcoporum, ab ordinatoribus deberi ordinandis vel ordinatis omnium statuta sacerdotum in notitiam esse multo instantius ac ferventius, majore auctoritate, non adhuc in una tantum regione, sed ubicumque rogatus venisset, verbum salutis aeternae alacriter ac gnaviter pullulante atque crescente Domini Ecclesia praedicaret, paratus semper poscentibus reddere rationem de fide et spe, quae in Deum est. Et ejus dicta atque excepta, maxime Donatistae in eadem Hipponensi vel vicina manentes civitate, ad suos episcopos deferebant. Quae cum audissent, et contra forte aliquid dicerent, aut a suis refellebantur, aut eadem responsa ad sanctum Augustinum deferebantur, scriptum est, cum timore et tremore salutem omnium operabatur : ostendens, quam nihil illi refellere voluerint ac valuerint,
Abbreviated transcription (Latin):
carthaginiensẽ: alle gans in becilli¬
tatẽ corporissui aetatisq grauita¬
tẽ. et obse crans uthypponiensi ecđae
ordinare turep̃s. quosuae cathedrȩ
nontã succeder&. sed consacerdos
acceder& Augustinus. Et qua eop¬
tauit & rogauit: satagens rescrip¬
toimpetrauit. Et postea petito ad
uisitandũ et adueniente ad aecdã
hypponiensem tunc primate numi¬
diae maegalio calam̃ si ep̃o. uale
tuncaderant exclericis omnibus
hỹpponiensibus etuniuersae plebun¬
opinatã cunctissuã insinuat uolun¬
tatem: Omnibq audientib gratu¬
lantib atq id fieri ꝑficiq ingenti desi¬
derio clamantibus episcopatũ suscipere
contramorẽ ecđae suo uiuente epõ
presbit̃ recusabat: Dũq illi fieri solere
ab omnib: suaderetur. atq ignarotrans¬
marinis et a fricanis aecđae. exẽ plisꝓ.¬
suscepit. quod inse postea fierinonde¬
buisse ut uiuo suo ep̃o ordinaretur. et
dix̃ et scripsit ꝓpt̃ concilii uniuersalis

Expanded text:
Carthaginensem, allegans imbecilliCarthaginensem, allegans imbecillitatem corporis sui aetatisque gravitatem, et obsecrans ut Hipponensi Ecclesiae ordinaretur episcopus, quo suae cathedrae non tam succederet, sed consacerdos accederet Augustinus. Et quae optavit et rogavit satagens, rescripto impetravit. Et postea petito ad visitandum et adveniente ad Ecclesiam Hipponensem tunc primate Numidiae Megalio Calamensi episcopo, etunc aderant, et clericis omnibus Hipponensibus, et universae plebi inopinatam cunctis suam insinuat tunc voluntatem: omnibusque audientibus gratulantibus, atque id fieri perficique ingenti desiderio clamantibus, episcopatum suscipere contra morem Ecclesiae suo vivente episcopo presbyter recusabat. Dumque illi fieri solere, ab omnibus suaderetur, atque id ignaro transmarinis et Africanis Ecclesiae exemplis prosuscepit. Quod in se postea fieri non debuisse, ut vivo suo episcopo ordinaretur, et dixit, et scripsit , propter concilii universalis
Abbreviated transcription (Latin):
acpfluentes instructos rationis co¬
pia. atq auctoritate scãrũ scriptũ¬
rarũ ipsi quoq heretici concur ren¬
tescum catholicis: ingenti ardore
audiebant: & quis quis ut uoluit¬
& potuit notarios adhibens: ea quȩ
dicebantur excepta descripsit. et in¬
de iamꝑtotũ affricae corpus p̃cla¬
radoctrina odorq suauissimꝰ xp̃i
comꝑto a ecclesia dĩ transmarina:
qni sicut du patitur unũ membrũ
compatiuntur omã membra. itacũ
glorificatur unũ membrũ comgau
tus senex ualerius caeteris
exhocamplius exultans. etdõ
grãs agens: de concesso sibi spetiali
beneficio metuere coepit. ut esthuma¬
nus animꝰ. ne abalia a ecđa sacerdote
cognito adlocum secretũ eũ transi¬
re curasset atq occultatum aque¬
rentib minime inueniri fecissec:
Unde amplius formidans. idẽ ue¬
nerabilis senex etsciensse corpore et
aetate infirmissimũ.: egit secretis
litteris apud primatẽ episcoporũ

Expanded text:
ac profluentes, instructos rationis coac profluentes, instructos rationis copia, atque auctoritate sanctarum Scripturarum, ipsi quoque haeretici concurrentes cum Catholicis ingenti ardore audiebant: et quisquis, ut voluit, et potuit, notarios adhibens, etiam ea quae dicebantur excepta descripsit. Et inde jam per totum Africae corpus praeclara doctrina odorque suavissimus Christi comperto, Ecclesia Dei transmarina. Quoniam sicut dum patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra; ita etiam cum glorificatur unum membrum, congautus senex Valerius caeteris ex hoc amplius exsultans, et Deo gratias agens de concesso sibi speciali beneficio, metuere coepit, ut est humanus animus, ne ab alia Ecclesia sacerdote cognito, ad locum secretum eum transire curasset, atque occultatum a quaerentibus minime inveniri fecisset. Unde amplius formidans idem venerabilis senex, et sciens se corpore et aetate infirmissimum, egit secretis litteris apud primatem episcoporum
Abbreviated transcription (Latin):
u aluisse insuae sectae assertione ui¬
dicatus est. Qua ille comfusione affec¬
tus: & sequentitẽpore de hypponiensi
ciuitate ꝓfectꝰ: adeã amplius non re¬
meauit : Ac sic ꝑ memoratũ dĩ hominẽ
omniũ cordib uel quiaderant. uł qui
absentes illa quae gesta sunt cognoue¬
rant error ille ablatus: catholica ẽ
intimata. acretenta sincerareligio.
Et docebat ac p̃dicabat ille priuatim
ac publice indomo & in aeccła salu¬
tis uerbũ : cũ om̃i fidutia aduersus
africanas hereses. maximeq contra
donatistas manicheos et paga nos libris
confectis etrepentinis sermonib in ef¬
fabilit̃ ammirantib xp̃ianis et conlau¬
dantib &e hoc ipsumubi poterant. non
tacentibus et diffamantibus Atqido
illis conualescentibus hereticis p̃cipueq
rebaptir ante donatiparte maiore
multitudine a frorũ seducta: etop¬
pressa iacebat Echoseiꝰ librosatq
tractatus mirabiligrã dĩ ꝓcedentes

Expanded text:
valuisse in suae sectae assertione juvaluisse in suae sectae assertione judicatus est. Qua ille confusione affectus, et sequenti tempore de Hipponensi civitate profectus, ad eam amplius non remeavit: ac sic per memoratum Dei hominem omnium cordibus, vel qui aderant, vel qui absentes illa quae gesta sunt cognoverant, error ille ablatus, catholica est intimata ac retenta sincera religio. Et docebat ac praedicabat ille privatim et publice, in domo et in ecclesia, salutis verbum cum omni fiducia adversus Africanas haereses, maximeque contra Donatistas, Manichaeos et Paganos, libris confectis, et repentinis sermonibus, ineffabiliter admirantibus Christianis et collaetantibus, et hoc ipsum ubi poterant non tacentibus, sed diffamantibus. Sicque,illic convalescentibus haereticis, praecipueque rebaptizante Donati parte majorem multitudinem Afrorum, seducta et oppressa jacebat. Et hos ejus libros sive tractatus mirabili Dei gratia procedentes
Abbreviated transcription (Latin):
sciscitatus est At illi confestĩ ad ipsũ for¬
tunatum id detulerunt: petente s exhor¬
tantes acflagitantes: quo idminime
recus ar& Saneqmidẽ fortunatus iã
apud carthaginẽ scm nouerat augusti¬
num: adhuc in eodẽ secũ errore con¬
stitutum. cumeodẽ congredipauitabat.
Uerũ tam̃ suoꝵ maxime instantia coaetꝰ.
acuere comdatus : ꝓmisit in cõminꝰ sees¬
seuenturũ : certamenq: disputandi subiturũ
Vnde condicto die & loco. comuener̃ in
unum : concurrentibus quã plurimis studi
coepta primo & scđo finita est die Inqua
ille manicheus p̃ceptor ut segestoꝵ cõti¬
netfides: nec catholicã assertionẽ po¬
tuit uacuare. nec manicheorũ sectã
ueritate sub nixa ualuit conprobare
Sed responsione defitiens ultima: conla¬
turũ se cum sius maiorib: eaquaere¬
fellere non potuit: ꝓsecutus est Etsi sibi¬
mae consulturũ atq ita ab omnib: apud
quos magnꝰ & doctus uidebatur: nil

Expanded text:
sciscitatus est. At illi confestim ad ipsum Forsciscitatus est. At illi confestim ad ipsum Fortunatum id detulerunt, petentes et exhortantes ac flagitantes, quod id minime recusaret. Sane quoniam idem Fortunatus jam apud Carthaginem sanctum noverat Augustinum adhuc in eodem secum errore constitutum; cum eodem congredi pavitabat. Verumtamen suorum maxime instantia coactus ac verecundatus, promisit in cominus se esse venturum, certamenque disputandi subiturum. Unde condicto die et loco convenerunt in unum, concurrentibus quam plurimis studiocoepta primo, et secundo finita est die. In qua ille Manichaeus praeceptor, ut gestorum continet fides, nec catholicam assertionem potuit vacuare, nec Manichaeorum sectam veritate subnixam valuit comprobare: sed responsione deficiens, ultimo collaturum se cum suis majoribus ea, quae refellere non potuit, prosecutus est; et simae consulturum: atque ita ab omnibus apud quos magnus et doctus videbatur, nihil
Abbreviated transcription (Latin):
obtrectantiũ ñ curabat linguas dũ¬
modo factitaretus a prb̃o quod a se
ep̃o impleriminime possecernebat
indomo erant lucebat E tpostea
currente & uolante huiꝰcemodifa¬
ma bono p̃cedente exẽplo. accepta
abepĩs potestate. pres biteri
ensi urbe manicheorũ pestilentia quã
plurimos uł ciues uł pere grinosetin¬
fecerat etpene trauerat : seducente et
decipiente eiusdẽ heresis quodã prbo
nomine fortunato ibidẽ cõuersante.
atq manente Interea hy pponiensesci¬
ues uł pere grini xp̃iani. tamcatholici
quam etiã donatistȩ. ad eunt prb̃m.
ac deposcunt ut illũ homine manicheo¬
rum presbiterũ quem doctũ crede¬
bant uider&. & cumeodẽ delegetrac¬
taret Quodidẽ ut scriptum est paratꝰ
ad responsionẽ omĩ petenti serationem
de fide & spe quae indnõ est: potensq
exhortari in doctrina sana. et contra¬
dicentes redarguere. minime rennu¬
it. sed utrum etiam ille hoc fieri uellet

Expanded text:
obtrectantium non curabat linguas, dumobtrectantium non curabat linguas, dummodo factitaretur a presbytero, quod a se episcopo impleri minime posse cernebat. in domo erant lucebat . Et postea currente et volante hujusmodi fama, bono praecedente exemplo, accepta ab episcopis potestate, presbyteri ensi urbe Manichaeorum pestilentia quam plurimos vel cives vel peregrinos et infecerat et penetraverat, seducente et decipiente ejusdem haeresis quodam presbytero nomine Fortunato, ibidem conversante atque manente. Interea Hipponenses cives et peregrini Christiani tam catholici quam etiam Donatistae adeunt presbyterum, ac deposcunt, ut illum hominem Manichaeorum presbyterum, quem doctum credebant, videret, et cum eodem de Lege tractaret. Quod idem, ut scriptum est, paratus ad responsionem omni poscenti se rationem de fide et spe quae in Deum est , potensque exhortari in doctrina sana, et contradicentes redarguere , minime renuit. Sed utrum etiam ille hoc fieri vellet,
Abbreviated transcription (Latin):
uiuere coepit. saecundũ modũ et re¬
gulã. subscis apłis constitutam: Ma¬
xime. ut nemo quicquã ꝓprium
in illa societate haber&. sed essenteis
omã cõmunia. et distribueretur uni¬
cuiq sicut opus erat. Quodiã prior
ipsae fecerat: dum detransmari¬
nis ad suaremeasset : Sc̃s uero uale¬
rius ordinator eiꝰ ut erat uirpius
& dm̃timens exultabat : & dõ gr̃as
agebat. suas exauditas ad nõ fuis¬
sep̃ces quas se frequentissime fu¬
disse narrabat. ut sibi diuinitus
homo concederetur talis. quipossit
uerbodĩ et doctrina salubri aecde¬
siã dñi aedificare. cui rei se homona¬
tura grecus minusq latin alingua
et lit teris instructus: minꝰ utilẽ ꝑui¬
frequentissime tractandi contrausũ
quidẽ & consuetudinẽ aecclesiarũ
affricanarum. Vnde etiã nonnul¬
li epi detrahebant Sedille uirue¬
nerabił ac ꝓuidus: in orientalib:
aecdesiis id exmore fierisciens et
certus & utilitati ecđae consulens.

Expanded text:
vivere coepit secundum modum et revivere coepit secundum modum et regulam sub sanctis Apostolis constitutam : maxime ut nemo quidquam proprium in illa societate haberet, sed eis essent omnia communia, et distribueretur unicuique sicut opus erat; quod jam ipse prior fecerat, dum de transmarinis ad sua remeasset. Sanctus vero Valerius ordinator ejus, ut erat vir pius et Deum timens, exsultabat, et Deo gratias agebat, suas exauditas a Domino fuisse preces, quas se frequentissime fudisse narrabat, ut sibi divinitus homo concederetur talis, qui posset verbo Dei et doctrina salubri Ecclesiam Domini aedificare: cui rei se homo natura Graecus, minusque latina lingua et litteris instructus, minus utilem pervifrequentissime tractandi; contra usum quidem et consuetudinem Africanarum Ecclesiarum: unde etiam ei nonnulli episcopi detrahebant. Sed ille vir venerabilis ac providus in Orientalibus Ecclesiis id ex more fieri sciens et certus, et utilitati Ecclesiae consulens,
Abbreviated transcription (Latin):
trina. manu in iecta qm̃ et idẽ inpopło
securus &ignarus quid futurumesset
adtabut solebat aute laicꝰ it nob dice¬
bat̃. ab eis tantum aecdesiis quae non
haberent episcopos suã abstinere p̃sentiã
eũ esgotenuerunt. & ut intalib con¬
suetum est: ep̃o ordinandũ intulerunt
Omnibus id uno comsensu & desiderio
per ficiq petentib magnoq studio &
clamore flagitantibus. ubtim eo flen¬
te. non nullis quidẽ lacrimas eiꝰut no¬
bis ipsae retulit tunc suꝑbe inter̃p̃tan¬
tibus & tamquã eũ comsolantib et dicen¬
tibus quia ed ocꝰ presbiterii licet ips ae
maiore dignꝰ esset: ꝓpinquaret tam̃
episcopatui. Cum ille homo dĩ ut no¬
bis retulit maiore comsiderationem
telliger& & gemeret. quã multaet
maqna suae uitae pericula deregimi¬
ne et gubnatione aeccłae impende¬
re iamac prouenire speraret. atq
idõfler&. Eteoꝵ ut uoluerunt : cõ¬
pletum est desiderium. Factusq est

Expanded text:
trinam, manu injecta quoniam et idem in populo trinam, manu injecta quoniam et idem in populo securus et ignarus quid futurum esset astabat: solebat autem laicus, ut nobis dicebat, ab eis tantum ecclesiis quae non haberent episcopos, suam abstinere praesentiam eum ergo tenuerunt, et, ut in talibus consuetum est, episcopo ordinandum intulerunt, omnibus id uno consensu et desiderio fieri perficique petentibus, magnoque studio et clamore flagitantibus, ubertim eo flente: nonnullis quidem lacrymas ejus, ut nobis ipse retulit, tunc superbe interpretantibus, et tanquam eum consolantibus ac dicentibus, quia et locus presbyterii, licet ipse majore dignus esset, appropinquaret tamen episcopatui, cum ille homo Dei, ut nobis retulit, majori consideratione intelligeret et gemeret, quam multa et magna suae vitae pericula de regimine et gubernatione Ecclesiae impendere jam ac provenire spectaret, atque ideo fleret. Et eorum, ut voluerunt, completum est desiderium. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
utquidã exhnsquos dicunt agentesinreb
apud hrpponẽ regiũ constitutus benexpia
doctrina desiderar& atq optar&eũ uide¬
re ꝓmittens se posse mundihuiꝰomis con¬
tempnere cupiditates. atq illecebras. si
aliquandoexeius ore dĩ uerbũ audireme¬
ruisset. Quod cũ adse fideli fuissetrela¬
tione delatum. liberare animã cupiens
abhuiꝰ uitae periculis morteq aeterna.
adme moratam ultro confestĩ uenit ciui¬
tatem. Ethominẽ uisum: alloquensfre¬
quentius. exhortatus est quantũ ds̃ dona¬
nec tam̃ in eiꝰ tunc impleuit p̃sentia:
Sedua care utiq & in ane esseñ potuit.
quod pertaleuas mundũ in honore uti¬
lednõ ad omne opus bonum paratum.
inomĩ loco diuina gerebat ꝓuidentia.
tum gerebat: Quicũ flagitante ȩcde¬
si astica necessitate : de ꝓuidendo etor¬
dinando presbitero cr̃ uitatiplebem dĩal¬
loqueretur. et exhortaretur. iamscien¬
tes catholiciscĩ augustini ꝓpositũ & doc¬

Expanded text:
ut quidam ex iis quos dicunt Agentes in rebus, ut quidam ex iis quos dicunt Agentes in rebus, apud Hipponem-Regium constitutus, bene chrdoctrina, desideraret atque optaret eum videre, promittens se posse mundi hujus omnes contemnere cupiditates atque illecebras, si aliquando ex ejus ore Dei verbum audire meruisset. Quod cum ad se fideli fuisset relatione delatum, liberare animam cupiens ab hujus vitae periculis morteque aeterna, ad memoratam ultro atque confestim venit civitatem, et hominem visum allocutus frequentius atque exhortatus est, quantum Deus donanec tamen in ejus tunc hoc implevit praesentia: sed vacare utique et inane esse non potuit, quod per tale vas mundum et in honore, utile Domino, et ad omne opus bonum paratum , in omni loco divina gerebat providentiatum gerebat. Qui cum, flagitante ecclesiastica necessitate, de providendo et ordinando presbytero civitati, plebem Dei alloqueretur, et exhortaretur; jam scientes catholici sancti Augustini propositum et doc
Abbreviated transcription (Latin):
uende oma quae habes & habebis thes¬
aurũ in caelo & uenisequere me Et suꝑ
fidei fundamentũ aedificare desiderans
non ligna foenũ. & stipulã. sedaurũ
argentum. & lapides p̃tiosos. Et erat
tunc annis maior triginta sola suꝑstite
matre sibiq adherente. et de suscepto
eius proposito seruiendidõ amplius. quã
de carnis nepotib exultante. Nameiꝰ
pater : antea de functuserat. Renon¬
tiauit etiamscolasticis quos rector
docebat. ut sibi magis aliũ prouide¬
Acplacuit ei ꝑcepta gra cũ aliis ciuib
& amicis suis dõ pariter seruientib
ad affricã & propriã domum agrosq
remenre. Ad quosueniens. & in quib:
constitutus ferme triennio. & ase iam
alienatus cumhis qui eidẽ adhere
bantdõ uuebat ieuniis etorationibus
bonisq operibus inlege dnĩ meditans
die acnocte. Et de his quae sibid scogii¬
tanti atq oranti. intellecta reuelabat.
et p̃sentes & absentes sermonib: aclibris
docebat Contigit forte eodẽ tẽpore

Expanded text:
auperibus, et habebis thesaurum in coelis; et veni, sequere me . Et super fidei fundamentum aedificare desiderans, non ligna, fenum, et stipulam; sed aurum, argentum, et lapides pretiosos. Et erat tunc annis major triginta, sola superstite matre, sibique adhaerente, et de suscepto ejus proposito serviendi Deo amplius quam de carnis nepotibus exsultante. Nam ejus pater antea defunctus erat. Renuntiavit etiam scholasticis, quos rhetoricam docebat, ut sibi magistrum alium provideAc placuit ei percepta gratia cum aliis civibus et amicis suis Deo pariter servientibus ad Africam et propriam domum agrosque remeare. Ad quos veniens, et in quibus constitutus, ferme triennio, et à se jam alienatis cbant Deo vivebat jejuniis, orationibus, bonis operibus in lege Ddie ac nocte. Et de iis quae sibi Deus cogitanti atque oranti intellecta revelabat; et praesentes et absentes sermonibus ac libris docebat. Contigit forte eodem tempore,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtractantis. ut contra illũ errorẽ inci¬
dentes legis soluerentur questiones atq
ita edoctus sensimatq paulatimheresis
illa miseratione diuina eiꝰ exanimopul
ris ardor innatus est. quo propinquan¬
tibus diebus scĩs paschae. salutis aquã
perciperet Et factꝰ est diuina pres¬
tante opitulatione. ut ꝑ illũ tan¬
tum actalẽ antistitẽ ambrosiũ et
doctrinam salutarẽ aeccłae catholi¬
cae. & diuina ꝑciper& sacramenta¬
moxq: exintimis cordis me dullis.
spẽ omnẽ quam habebat. in scło dere¬
liquit: Iam non uxorẽ. ñ filios carnis.
non diuitias. non honorem scłi quae¬
rens sed dõ cum suis seruire statuit.
et in illo et ex illo pusillo grege essestu¬
dens: quẽ dñs alloquitur dicens : No¬
litetimere pusillus grex: qm̃ compla¬
cuit regipatri ur̃odare uobis regnũ
Uendite quae possidetis. & datehe VIs¬
lemosinam. Facite uobis sacculos non
ueterascentes: thesaurũ non deficientẽ

Expanded text:
pertractantis, ut contra illum errorem incipertractantis, ut contra illum errorem incidentes legis solverentur quaestiones: atque ita edoctus, sensim atque paulatim haeresis illa miseratione divina ejus ex animo pulris ardor innatus est, quo propinquantibus diebus sanctis Paschae salutis aquam perciperet. Et factum est divina praestante opitulatione, ut per illum talem ac tantum antistitem Ambrosium, et doctrinam salutarem Ecclesiae catholicaeMoxque ex intimis cordis medullis spem omnem quam habebat in saeculo, dereliquit; jam non uxorem, non filios carnis, non divitias, non honores saeculi quaerens; sed Deo cum suis servire statuit, et in illo, et ex illo pusillo grege esse studens, quem Dominus alloquitur, dicens: Nolite timere, pusillus grex, quoniam complacuit Patri vestro dare vobis regnum. Vendite quae possidetis, et date eleemosynam: facite vobis sacculos non veterascentes, thesaurum non deficientem
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate ta gaicensi denumero
scurialiũ parentib honestis et
nutritus eoꝵ cura & diligentia: inpen¬
saeq saecularib lit teris eruditus
Ad primae omnibus uidelicet disciplinis
inbutus: quas liberales uocant Nã et
gramaticã prius insuaciuitate etre¬
thorica in affricae capite carthagine pos¬
tea docuit. Consequenti etiã tẽpore trans
mare in urbe roma. & aput mediola¬
niũ ubitunc imperatoris ualentiniani
minoris. comitatꝰ fuerat consticutus in
qua urbe. tuncepiscopatũ minist rabat
acceptis simꝰdõ & in optimis uiris p̃claris¬
simꝰ sacerdos ambrosius. Huiꝰ interea
uerbi dĩ p̃dicatoris. frequentissimis in
aeccła disputationib: ad stans inpopulo
intẽ debat suspensus atq affixus Uerũ
aliquando manicheorũ apud car¬
thaginẽ adolescens fuerat errorese¬
ductus Et idõ caeteris sui
aderat: ne quiduel ꝓipsa uł contraip¬
samheresim diceretur. & ꝓuenit dĩ li¬
beratoris clementia suisacerdotis cor

Expanded text:
civitate Tagastensi, de numero curialium parentibus honestis et nutritus eorum cura, et diligentia impensisque, secularibus litteris eruditus apprime, omnibus videlicet disciplinis imbutus, quas liberales vocant. Nam et grammaticam prius in sua civitate, et rhetoricam in Africae capite Carthagine postea docuit. Consequenti etiam tempore trans mare in urbe Roma, et apud Mediolanum, ubi tunc imperatoris Valentiniani minoris comitatus fuerat constitutus. In qua urbe tunc episcopatum administrabat acceptissimus Deo, et in optimis viris praeclarissimus sacerdos Ambrosius. Hujus interea verbi Dei praedicatoris frequentissimis in ecclesia disputationibus astans in populo, intendebat suspensus atque affixus. Verum aliquando Manichaeorum apud Carthaginem adolescens fuerat errore seductus: et ideo caeteris suspensior aderat, ne quid vel pro ipsa, vel contra ipsam haeresim diceretur. Et praevenit Dei liberatoris clementia sui sacerdotis cor