comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
incutit apłs auditoribus : ut hoc saltim obsequũ dependant iusticiȩ
& scĩficationi. qđ priꝰ inmunditiȩ iniquitatiq deculerant. Quid ergo
tam humanum. hoc est qui tam leue. quid tam sine onere. & qđ nulla
prorsus possit carnis infirmitas excusare. Sicut inquit ex hibiustis m̃bra
scĩficatione. Ingłosum quidem est. ut ita quis uirtutibus sicut uiciĩs
seruiat. Multo enĩ amplius & multo intenciꝰ honoranda iusticia est.
Sed ego inquit humanȩ et cõmuniter ago: eadem postulo. similia.
requiro. Dudum currebant pedes ur̃i ad demonũ templa: nunc con-¬
currant ad ȩccłam dĩ. Currebant prius ad effundendum: nunc ad
liberandum sanguinem currant. Protendebantur manus priꝰ ut alie-¬
na diriperent: nunc protendantur ut propria largiantur. Circum¬
spiciebant prius oculi mulierem aut alienũ aliquid ad concupiscendũ.
nunc cucumspiciant pauꝑes. debiles ȩgenos. ad miserandum. Aures
delectabantur audituuano uł bonorum de rogationibus: nunc conuer¬

Expanded text:
incutit Apostolus auditoribus, ut hoc saltem obsequi debeant justitiae et sanctificationi, quod prius immunditiae iniquitatique detulerant. Qtam humanum, hoc est, quid tam leve, quid tam sine onere, et quod nulla prorsus possit carnis infirmitas excusare? Sicut, inquit, exhibuistis membra sanctificationem. Inglorium quidem est, ut ita quis virtutibus sicut vitiis serviat; multo enim amplius Sed ego, inquit, humane et communiter ago, eadem postulo, similia requiro. Dudum currebant pedes vestri ad daemonum templa; nunc concurrant ad Ecclesiam Dei. Currebant prius ad effundendum; nunc ad liberandum sanguinem currant. Protendebantur prius manus ut aliena diriperent, nunc protendantur ut propria largiantur. Circumspiciebant prius oculi mulierem, aut alienum aliquid ad concupiscendum, nunc circumspiciant pauperes, debiles, egenos ad miserandum. Aures delectabantur auditu vano, vel bonorum derogationibus; nunc conver
Abbreviated transcription (Latin):
tellectus euolui. Quomꝰ enim sapientia carnis. hoc est carnalis intel¬
ligentia. non sit inimica dõ quȩ aduersatur xp̃o. quȩ non recipit
eum quem misit ds̃. quȩ dicit nos legem habemus. & scd̾m legem debet
mori. qm̃ filiũ dĩ se fecit᷑. Quomͦ ergo hȩc talis sapientia. et talis intelli¬
est non est subiecta. nec posse subici. Quia sicut contrarium sibi est uita
& mors. ita contrarium est sibi litt̾a legis occidens quȩ & sapientia car-¬
nis est: et sp̃s iuuficans quȩ uere lex dĩ est. Qui autẽ in carne sut:

Expanded text:
test. Quomodo enim sapientia carnis, hoc est, carnalis intelligentia, non sit inimica Deo, quae adversatur Christo, quae non recipit eum quem misit Deus, quae dicit: Nos legem habemus et secundum legem debet mori, quoniam Filium Dei se fecit? Quomodo ergo talis sapientia, et talis intellim spiritum est, non est subjecta nec potest subjici: quia sicut contraria sibi sunt vita et mors, ita contraria sibi sunt littera legis occidens quae et sapientia carnis, et spiritus vivificans qui vere l
Abbreviated transcription (Latin):
adoptionem sed istam. quȩ est ꝑ speculum & in eniginate. Cum autem
uenerint quȩ ꝑfecta sunt : tunc adoptionem facie ad faciem consequem᷑
ciꝰ ecclȩ indicetur corpus: sicut & alibi ait. Uos autem estis corpus xp̃i.
ce m̃bra ex parte. Om̃e ergo corpus ȩccłȩ redimendum sꝑat apłs. Nec pu¬
tat posse quȩ ꝑfecta sunt dari singulis quibusq membris. nisi uni¬
uersum corpus in unum fuerit congregatum. P otest autem & sic
intelligi ut redemptionem corporis nr̃i dixerit. illam quȩ in resurrectione
futura est: cum non solum annnȩ sed et corpora uenient ante tribunal
xp̃i. ut reportet unusquisq propria corporis pro ut gessit. Et scdm illud

Expanded text:
adoptionem, sed istam quae est per speculum in aenigmate, cum autem adoptionem, sed istam quae est per speculum in aenigmate, cum autem venerint quae perfecta sunt, tunc adoptionem facie ad faciem consequemurtius Ecclesiae indicetur corpus, sicut et alibi ait: Vos autem estis corpus Christi et membra ex parte . Omne ergo corpus Ecclesiae redimendum sperat Apostolus, nec putat posse quae perfecta sunt, dare singulis quibusque membris, nisi universum corpus in unum fuerit congregatum. Potest autem et sic intelligi, ut redemptionem corporis nostri dixerit illam quae in resurrectione futura est, cum non solum animae, sed et corpora venient ante tribunal Christi, ut reportet unusquisque propria corporis prout gessit . Explicit
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃ȩ & massa : et radix scã et rami: quod et si ita sit. tam̃ ipsius massȩ in
qua uidetur indicari multitudo fidelium. primitiȩ necessario uidebant᷑
in apłis collocatȩ. Sicut enim scriptum est. Q uia iȩccła posuit deus
primo apłos. scdo propħas. tercio doctores: Isti ergoᷤ primo loco constituti ĩ
quia ipse sp̃s testimoniũ reddet sp̃u nr̃o quia sumus filii dĩ. Et iterum
quomͦ redemptionem corporis sꝑat: qui in aliis dicit xp̃c nos redemit.
Sed ut michi uidetur ipse hoc eo sermone qui in consequentibus habet᷑
absoluit. Ait enim. Spe salui facti sumus. Quod ergo filii sumus. & quod
redempti sumus et quod saluati sumus: in spe consistit. Nunc autem
& adoptionem et redemptionem. Aduenit enim plenitudo temporum
et misit dĩ filium suũ factum ex muliere factum sub lege ut eos qui sub
lege erant redimeret: ut adoptionem filiorum reciꝑemus. Recipimꝰ ergo

Expanded text:
sanctae et massa, et si radix sancta et rami , quod et si ita sit, tamen ipsius massae, in sanctae et massa, et si radix sancta et rami , quod et si ita sit, tamen ipsius massae, in qua videtur indicari multitudo fiin apostolis collocatae. Sic enim scriptum est, quia in Ecclesia posuit Deus primo apostolos, secundo prophetas, tertio docQuia ipse spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quia sumus filii Dei. Et iterum: Quomodo redemptionem corporis sperat; qui in aliis dixit: Christus nos redemit; sed ut mihi videtur, ipse hoc eo sermone qui in consequentibus habetur absolvit: ait enim: Spe salvi facti sumus; quod ergo filii sumus, et quod redempti sumus, et quod salvati sumus, in spe consistit. Nunc enim et adoptionem et redemptionem, advenit enim plenitudo temporum, et misit Deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum reciperemus . Recipimus ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ere missi sumus donec uideamus eos in tantũ proficere ut ad optari
mereantur in filios. Necessario dolemꝰ & gemimꝰ. Donec ergo nos inquã
qui instituim᷑ ab eis negligimus et mo au ramur et em̃dationis nr̃ȩ
tempis longiꝰ protelamus. donec non in uisibilia quęrimus. sed u¬
sibilibus delectamur. dolores apłis commouemus. ac luctum ut ita
dicam uniuerse creaturȩ. & gemitus suscitamꝰ. Uniuersa namq crea¬
tura ingemiscit & condolet : duriciȩ & dissimulationiᷤᷤ nr̃ȩ damna
si probandus occurrit. Adhuc autem ad demus & t̾cium. Idem ipse
forte ergo ut ille primogenitus dicitur om̃is creaturȩ.tali quadam
ratione etiam multorum spuum primitiȩ dicantur sp̃s sc̃s. Sit et¬
gis sensui conueniat apłico. Si uero quod dixit et nos ipsi primitias
sp̃s habentes de om̃ibus dictum qui grãm baptismi consecuti uidentur
accipias. sꝑandum est illud quod idem apłs dixit: quod si primitiȩ

Expanded text:
ere missi sumus, donec videamus eos in tantum proficere, ut adoptari ere missi sumus, donec videamus eos in tantum proficere, ut adoptari mereantur in filios, necessario dolemus et gemimus. Donec ergo nos, inquam, qui instituimur ab eis, negligimus, et moramur, et emendationis nostrae tempora longius protelamus, donec non invisibilia quaerimus, sed visibilibus delectamur, dolores apostolis commovemus, ac luctum ut ita dicam universae creaturae et gemitus suscitamus. Universa namque creatura ingemiscit et condolet, duritiei et simulationis nostrae damna  dolemus et gemimus. Adhuc tamen addimus et tertium. Idem ipse forte ergo ut ille primogenitus dicitur omnis creaturae ad quamdam rationem etiam multorum spirituum dicatur primit suspirans. Si vero quod dixit, Et nos ipsi primitias Spiritus habentes, de omnibus dictum qui gratiam baptismi consecuti videntur accipias, sperandum est illud quod idem Apostolus dixit : Quod si primitiae
Abbreviated transcription (Latin):
dona ergo diuersa sp̃s. a paulo mula sp̃s nominantur. Horum autẽ mul¬
torum donorum quicquid est summiũ & magnum. sine dubio apłi
consecuti sunt ut idonei eẽnt. sicut et ipse paulus dicit ministri noui
testam̃ti: & ut replere possent euanglium ab iherusalem in circircuitu
usq in illiricum. Hoc quod in eos p̾ceteris sublimiꝰ & p̃clariꝰ collatũ
est scĩ sp̃s donum. merito primicias scĩ sp̃s appellauit. Et idõ dicit
sed & nos ipsi. in quo specialiter designare uidetur apłicam dignitatẽ.
Nos ergo inquit ipsi hoc est apłi primitias sp̃s habentes qui electi sumꝰ
ad hoc ut primitias sp̃s acciꝑemus: etiã ipsi intra nos gemimꝰ. In tantũ
inquit nulla creatura est quȩ doloribus et gemitibus uacet: ut etiã
nos ipsi qui sũma ab sp̃ũ sco & electa dona ꝑcipimꝰ. tam̃ expectantes
adoptionem filiorum. id est ꝑfectionem eorum quos docere & institu¬

Expanded text:
Dona ergo diversa spiritus a Paulo multi spiritus appellantur, horum hoc mulDona ergo diversa spiritus a Paulo multi spiritus appellantur, horum hoc multorum donorum quidquid est, summum et magnum sine dubio, Apostoli consecuti sunt, ut idonei essent, sicut et ipse PauTestamenti, et ut replere possint Evangelium ab Jerusalem in circuitu usque ad Illyricum. Hoc ergo quod in eos prae caeteris sublimius et praeclarius collatum est sancti Spiritus donum, merito primitias sancti Spiritus appellavit. Et ideo dicit: Sed et nos ipsi. In quo specialiter designare videtur apostolicam dignitatem. Nos ergo, inquit, ipsi, hoc est apostoli, primitias Spiritus habentes, qui electi sumus ad hoc ut primitias Spiritus acciperemus, etiam ipsi intra nos gemimus. In tantum, inquit, nulla creatura est quae doloribus et gemitibus vacet, ut etiam nos ipsi, qui summa ab Spiritu sancto et electa dona percipimus, tamen exspectantes adoptionem filiorum, id est, perfectionem eorum quos docere et institu
Abbreviated transcription (Latin):
iect i sunt. Subiectos dicit sp̃s propharum. non quasi meliori inferiores
sed pro eo quod habens quis propłȩ sp̃m non iuitꝰ loqui cogitur ut illi
qui habent sp̃s inmundos. sed cum uult & ratio postulat dicit. Cũ uero
iecti sunt sp̃s sed ad dispensationem : sicut & illud dictum accipimꝰ de
saluatore. quia tunc &e ipse filius subiectus erit ei. qui sibi subdidit om̃ia.
Et hic enim subiectus. non quasi inferior dicitur. Quomodo enum dici
pocest qui filus est & om̃ia est quȩ pater: Omĩa enim inquit pater tu:
mea sunt. Sed in lns quos patri subdit credentes in se. qm̃ muno quoq
ipsorum se eẽ dicit: & se in eis dicit esurire & sitire et nudum eẽ. seq
pasci in eis & indui proficetur. Idcirco et in illis ipse dicitur ẽẽ subiectus.
Sed hȩc ꝑ excessum quendam dicta sint: nunc autẽ ad propositũ redeamꝰ.

Expanded text:
jecti sunt , subjectos dicens spiritus prophetarum, non quasi meliori inferiores, jecti sunt , subjectos dicens spiritus prophetarum, non quasi meliori inferiores, sed pro eo quod habens quis prophetiae spiritum, non invitus loqui cogitur, ut illi, qui habent spiritus immundos, sed cum vult et ratio postulat, dicit, cum verois subjecti sunt spiritus, sed ad dispensationem, sicut et illud dictum accipimus de Salvatore: Quia tunc et ipse filius subjectus erit ei qui sibi subdidit omnia ; et hic enim subjectus, non quasi inferior dicitur: quomodo enim inferior dici potest, qui filius est, et omnia est quae pater: Omnia enim, inquit, pater, tua mea sunt; sed in his quos patri subdit credentes in se, quoniam in unoquoque ipsorum se esse dicit, et se in eis dicit esurire, et sitire et nudum esse, seque pasci in eis, in eis indui, profitetur. Idcirco et in illis ipse dicitur esse subjectus, sed haec per excessum quemdam dicta sint. Nunc autem ad propositum redeamus.
Abbreviated transcription (Latin):
quod cum scdm ea quȩ suꝑiꝰ disseruimus multi sint sp̃s ministeriales in
ministerio ministrantes propter eos qui hereditatem capiunt salutis. Sub
quibus agens unusquisq credentium uł ut sub tutoribus & procuratoribꝰ
instituitur usq ad p̃funtũ tempus apatre: hoc est usquequo ad legitimã¬
ȩtatem animȩ ꝑfectionis aduenerit. Ubi quis iam suꝑgressus sp̃m serui¬
tutis quem acceꝑat in timore a quo ułut pedagogo seruaretur. dignus
possit ẽẽ primituiorũ. & ul. quȩ in cęlis est saciari. Et sicut multo differt
filium ẽẽ quam seruũ: ita multo differt a ministerialibus spiritibꝰ sp̃s sc̃s:
Cuiꝰ primicias paulus cum suis similibus habere se dicit unus hic modꝰ
quo sermonis huiꝰ intelligentiam potumꝰ indagare. Uideamus nunc et
nominari cũ dicit. Nunc autem qm̃ ȩmulatores estis spiritus edificate.
ȩccłam querite ut abundet. Et item alibi. Sp̃s propħarum propħis sub¬

Expanded text:
quod cum secundum ea, quae superius disseruimus, multi sint spiritus ministeriales, in ministerium missi, propter eos qui haereditatem capiunt salutis, sub quibus agens unusquisque credentium, velut sub tutoribus et procuratoribus instituitur, usque ad praefinitum tempus a patre, hoc est, usquequo ad legitimam aetatem animae perfectionis advenerit, ubi quis jam supergressus spiritum servitutis, quem acceperat in timore, a quo velut in paedagogo servaretur, dignus possit esse primitivorum Ecclesiae, qui in coelis est sociari. Et sicut multum differt filium esse quam servum, ita multum differt a ministerialibus spiritibus Spiritus sanctus, cujus primitias Paulus cum suis similibus habere se dicit. Unus hic modus sit, quo sermonis hujus intelligentiam potuimus indagare. Videamus nunc et nominari, cum dicit: Nunc autem, quoniam aemulatores estis spiritalium, aedificationem Ecclesiae quaerite, ut abundetis . Et item alibi: Spiritus prophetarum prophetis sub
Abbreviated transcription (Latin):
aclłs obseruandum puto. qm̃ collationem diximus fructuũ maloꝵ
& fructiũ bonorũ fecisse apłm quod ibi quidem ubi de malis fructib
queni ergo fructum habuistis: Ubi uero de bonis fructibus dicit.
Rer quod indicare michi udetur: quod fructus malus. fructus eru-¬
besces dus & pęxtendus non est nr̃ fructus. Non enin malã in nob
ꝑ propłam.Ego plantaui iuitem fruc tiferam totam ueracem. quomodo
conuersa es in amaritudinem uitis alienȩ : Fructus ergo malos etiam si
afferamus. non sunt nr̃i sed alieni idest peccati: Fructus uero bonos si
afferamus in scĩficationem. nr̃i sunt fructus. Istos enim fructus ut affer¬
ret iimana natura: a conditore suscepit. Nam illi alieni sunt: non sũt

Expanded text:
adhuc observandum puto, quoniam collationem diximus fructuum malorum et fructuum bonorum fecisse Apostolum, quod ibi quidem ubi de malis fructibuquem ergo fructum habuistis? ubi vero de bonis fructibus dicit, per quod indicare mihi videtur quod fructus malus, fructus erubescendus et poenitendus, non est noster fructus; non enim malam in nobiper prophetam: Ego plantavi te vitem fructiferam totamque feracem, quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae? Fructus ergo malos etiamsi afferamus non sunt nostri, sed alieni, id est, peccati: fructus autem bonos si afferamus in sanctificatione, nostri sunt fructus. Istos enim fructus ut afferret humana natura a Conditore suo suscepit: nam illi alieni non sunt
Abbreviated transcription (Latin):
& captiua ducitur ania in legem peocati: & sub uigo eiꝰ efficitur. Etiã
miserũ se dicat homo. & in corpore mortis habitare: Merito namq
corpus mortis appellatur in quo habitat peocatũ: qđ mortis est causa.
fit ergo exclamatio hȩc. ex ꝑsona illiꝰ quem initia quidem conuersionis
accepisse descripsit apłs: in eo qđ uoluntas ei adiacet boni. sed nondũ
meffectum uenerit boni. Non enim inuenit ꝑficere bonum: quia
nondum in eo usus moleuerat exercitium q uirtutũ. Respondetur
uero ei ad hoc qđ dixerat quis me liberabit de corpore mortis huiꝰ Iã
non ex illius ꝑsona. sed ex apłica auctoritate: Grã dĩ ꝑ iłm xp̃m dñm¬
nĩm. Unde apparet quod propt̾ea hȩc omĩa descripsit apłs. et mala
quȩ intra nos agebantur exposuit. ut ad ultimum ostenderet & do¬
ceret. de quantis nos malis & de quantis mortibus xp̃c eripuit. Qđ¬

Expanded text:
et captiva ducitur anima in lege peccati, et sub jugo ejus effet captiva ducitur anima in lege peccati, et sub jugo ejus effmiserum se dicat homo, et in corpore mortis habitare? Merito namque corpus mortis appellatur, in quo habitat peccatum quod mortis est causa. Fit ergo exclamatio haec ex persona illius, quem initia quidem conversionis accepisse describit Apostolus, in eo quod voluntas ei adjacet boni, sed nondum in effectum venerit boni. Non enim invenit perficere bonum, quia nondum in eo usus inoleverat exercitiumque virtutum. Respondetur vero ei ad hoc, quod dixerat, Quis me liberabit de corpore mortis hujus? jam non ex illius persona sed ex apostolica auctoritate: Gratia Dei per m. Unde apparet quod propterea haec omnia descripsit Apostolus et mala quae intra nos agebantur exposuit, ut ad ultimum ostenderet et doceret de quantis nos malis, et de quantis mortibus Christus eripuit.
Abbreviated transcription (Latin):
ei. Rursum motus corporis & desideria carnis legem m̃brorũ dicit:
quȩ captiuam ducit animam et peccati legibus subdit. Certum namq ÷
quod desideria carnis animã trahant ad peccatũ. & eam legibꝰ eiꝰ subdãt.
Et sicut lex m̃tis quȩ consentit cum lege dĩ si animã potuerit obtin̾e
adducit eam ad legem dĩ. Ita & lex quȩ in m̃bris est & concupiscentia
carnis. si seduxerit animã. peocati eam legibꝰ subdet. Sed cũ liec paulus¬
assumpta fragiliore ꝑsona intra hominem haberi certamina docussee:
et ostendisset quod etiam contra uoluntatem ꝑ desideria carius anima usu
ipso peccandi in peccati uira raꝑetur: exclamatione utitur ad huc ex ꝑsosia
illiꝰ quem descripsit & dicit. Miser ego homo. quis me liberabit de cor-¬
pore mortis huiꝰ : Uidit se miserum intra quem tot leges sibi inuicẽ
repugnant. tot p̃lia cõmouentur: pugnat caro aduersum sp̃m. sp̃s

Expanded text:
ei. Sed rursum motus corporis et desideria carnis, legem membrorum dicit, ei. Sed rursum motus corporis et desideria carnis, legem membrorum dicit, quae captivam ducit animam et peccati legibus subdit; certum est namque quod desideria carnis animam trahant ad peccatum, et eam legibus ejus subdant: et sicut lex mentis quae consentit cum lege Dei, si animam potuerit obtinere, adducit eam ad legem Dei, ita et lex, quae in membris est, et concupiscentiis carnis, si seduxerit animam, peccati eam legibus subdet Quassumpta fragiliore persona intra hominem haberi certamina docuisset, et ostendisset quod etiam contra voluntatem per desideria carnis anima usu ipso peccandi in peccati jura raperetur, exclamatione utitur adhuc ex persona illius quem descripsit, et dicit: Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus? Videt se miserum intra quem tot leges sibi invicem repugnant, tot praelia commoventur: Pugnat caro adversus spiritum, s
Abbreviated transcription (Latin):
affuit ei opus sapientiȩ. Sedet in eo ipso eruditur ut sapiens fiat.
quanta stilta stulte et contra sapientiam gessit. Iuȩ tamen intelligere
quidem potuit quia stulte gesserit. Habebat enim iam studium sapien¬
tiȩ. Non tamen ita iam sapiens erat ut cauere possit nequid insipient᷑
ammitteret. Iste ordo et de puditicia habendus est. qđ non statim qͥs
ut uoluerit pudicitiam ꝓfiteri et iam oꝑe implebit: ut nullis concu¬
piscentiȩ stimulis agicetur. Sic et de mansuetudine et de pacientia: &
de singłis quibusq uirtutibus sciendum est. Inquibus om̃ibus dici
conuenit. quia condelector legi dei. hoc est uirtutibus. scđm interiorẽ
meȩ. & captiuũ me ducentem in legem peccati. quȩ est in mẽbris meis.
Qđ supra dixerat uelle enim bonum adiacet mͥ. Hic uoluntatem boni.
legem m̃tis nominauit. Quȩ lex m̃tis conuenit cum lege dĩ: & consentit

Expanded text:
affuit ei opus sapientiae; sed et in eo ipso cum eruditur ut sapiens fiat, affuit ei opus sapientiae; sed et in eo ipso cum eruditur ut sapiens fiat, quanta stulte, et contra sapientiam gessit! Qui tamen intelligere quidem potuit quam stulte gesserit; habebat enim jam studium sapientiae; non tamen ita jam sapiens erat, ut cavere posset ne quid insipienter admitteret. ret. Iste ordo et de pudicitia est habendus, quod non statim quis ut voluerit pudicitiam profiteri, etiam opere implebit, ut nullis concupiscentiae stimulis agitetur. Sic et de mansuetudine, et de patientia, et de singulis quibusque virtutibus sciendum est, in quibus omnibus dici convenit: Quia condelector legi Dei, hoc est virtutibus, secundum interiorem meae, et captivum me ducentem in lege peccati, quae est in membris meis. Quod supra dixerat, velle enim bonum adjacet mihi, hic voluntatem boni legem mentis nominavit, quae lex mentis convenit cum lege Dei, et consentit
Abbreviated transcription (Latin):
dit quia interior homo hoc est uoluntas et propositũ quo initium accip
conuerti ad dñm. legi dei consentit et delectatur in ea: sed ut suꝑuis dixi¬
mus non statim ut uoluntatem quis habuerit conuerti ad bona. etiam
usus boni oꝑis subsecutus est. Cita enim res est uoluntas: et sine impe dim̃to
conuertitur. Opus uero tardum est: quia et usum et ardem et laborem
requirit oꝑandi. Qđ ut eiudentius fiat. utamur etiam similitudine
exempli: uerbi grã. uult quis sapiens fieri nec tamen statim ut uoluit
sapiens effectus est: sed uoluntas quidem precessit. Nec sine uoluntate
aliqͥs fieri sapiens potest: sed tamen cum uoluntas fuerit. adhibendus
ẽ. labor. studium. sollicitudo. uigiliȩ. doc trina. institutio: et uix aliqͣn¬
do usu longo et meditatione continua sapiens efficitur. Iste ergo ab ii¬
tio quidem statim uoluntatem habuit ut eẽt sapiens: sed non statim

Expanded text:
dit, quod interior homo, hoc est, voluntas, et propositum quo initium accipit dit, quod interior homo, hoc est, voluntas, et propositum quo initium accipit converti ad Dominum, legi Dei consentit, et delectatur in ea: sed ut superius diximus, non statim ut voluntatem quis habuerit, converti ad bona, etiam usus boni operis subsecutus est; cita enim res est voluntas, et sive impedimento convertitur; opus vero tardum est, quia et usum, et artem, et laborem requirit operandi. Quod ut evidentius fiat, utamur etiam similitudine exempli, verbi gratia, vult quis sapiens fieri, nec tamen statim ut voluit sapiens effectus est, sed voluntas quidem praecessit, nec sine voluntate aliquis fieri sapiens potest: sed tamen cum voluntas fuerit, adhibendus est labor, studium, sollicitudo, vigiliae, doctrina, institutio, et vix aliquando usu longo, et meditatione continua sapiens efficitur. Iste ergo ab initio quidem statim voluntatem habuit, ut esset sapiens, sed non statim
Abbreviated transcription (Latin):
odio malum illud facio. Qđd si udicium de bono habet uoluntas:
consuetudo autem carnalium uitiorum quȩ lex carnalis ł lex
membrorũ appellata est obsistit et subripit: ex eo quod boni uo¬
luntatem gero licet agam mala. tamen quia inuitus ago consen¬
tio legi dei quia bona est. Odio enim mala: et cupio agere quȩ lex
iubet bona. Qđ si contra uoluntatem mala ago uictus consuetudin
uitiorum usuq peccandi: non iam ego hoc est interior homo qͥ
bonum uolo hoc facio. sed quod habitat in me peccatum. Consue¬
tudinem nanq peccandi. peccatum nominauit. Inuenio igitur
in suꝑioribꝰ cõmonuimus non uidentur elocutiones incegre expli¬
cari: sed conuinctionum uł habundantia uł proprietatibus im¬
pediri. Tali ergo quodam ordine legere debemus: ut intellectus
lucidior fiat. Igitur quia malum mͥ adiacet. uolens facere bonum in¬
uenio legem di: et condelector ei scđm interiorem hominem: ꝑ qđ osten¬

Expanded text:
od vult peccatum. Quod si judicium de bono habet voluntas, od vult peccatum. Quod si judicium de bono habet voluntas, consuetudo autem carnalium vitiorum, quae lex carnis, vel lex membrorum appellata est obsistit, et subripit ex eo quod boni voluntatem gero, licet agam mala, tamen quae invitus ago, consentio legi Dei, quia bona est: odivi enim mala et cupio agere quae lex jubet bona. Quod si contra voluntatem mala ago victus consuetudine vitiorum usuque peccandi, non jam ego, hoc est interior homo, quod bonum volo hoc facio, sed quod habitat in me peccatum; consuetudinem namque peccandi peccatum nominavit: Si autem in superioribus commonuimus, non videntur elocutiones integre explicari, sed conjunctionum vel abundantia vel proprietatibus impediri; tali ergo quodam ordine legere debemus, ut intellectus lucidior fiat: Igitur quia malum mihi adjacet volens facere bonum, invenio legem Dei, et condelector ei secundum interiorem hominem; per quod osten
Abbreviated transcription (Latin):
est abonis. sed proposito quidem et uoluntate cȩpit bona reqͥrere:
Non dum tamen potest bona rebus et oꝑibus obtinere. Est enim talis quedã
infirmitas in his qui initia conuersationis accipiunt. ꝙ cum uelit quis statĩ
facere om̃e quod bonum est. non statim uoluntatem sequatꝰ effectus.
Nam et meditat᷑ apud semet ipsum  decernit uerbi causa ut non iras¬
cat᷑. et hoc inuoluntate defiit: sed qm̃ longo usu et consuetudine diu¬
tina uitium in eo nracundiȩ dñatum est. obsistit etiam uoluntati et
proposito ac solito sibi usa itinere uis furoris erumpit. Similiter agit
et libidinis uitium: pari quoq consuecudinis morbo. Et mendatiũ
sub ripit:. formido de t̾ret: et in his singłis iste qui iam initia conuer¬
sionis competenter dicet quia uelle ad iacet michi. ꝑficere. autem
bonum non inuenio.Non enim qđ uolo bonum hoc ago. sed qđ

Expanded text:
est a bonis, sed proposito quidem et voluntate coepit bona requirere, est a bonis, sed proposito quidem et voluntate coepit bona requirere, nondum tamen potest bona rebus et operibus obtinere; est enim talis quaedam infirmitas in his, qui initia conversationis accipiunt et cum velit quis statim facere omne quod bonum est, non statim voluntatem sequatur effectus. Nam et meditatur apud semetipsum, decernit, verbi causa, ut non irascatur, et hoc in voluntate definit. Sed quoniam longo usu, et consuetudine diutina, vitium in eo iracundiae dominatum est, obsistat etiam voluntati et proposito, ac solito sibi usa itinere vis furoris erumpit. Similiter agit et libidinis vitium. Pari quoque consuetudinis morbo, et mendacium subripit, formido deterret, et in his singulis iste qui jam initia conversionis accipit, competenter dicit: quia velle adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio. Non enim quod volo bonum hoc ago, sed
Abbreviated transcription (Latin):
malum. consentit legi dĩ quia bona est quȩ prohibet malum. & incon-¬
sonantiã quandam ad legem dĩ lex naturalis adducitur ut eadẽ uelit
& eadem noluit. Quod si scđm uoluntatem legi dĩ consentimus: malũ
ergo qđ facimus non iam nos id. sed peccatum quod in nobis est oꝑat᷑.
id est lex & uoluntas carnis quȩ captiuos nos ducit in legem peccati.¬
Et hic quidem paulus carnalis dicit. quia iam non ego oꝑor illud¬
dantius quam om̃s illi laboraui. Non autem ego sed gr̾a dĩ mecum. Ut
ergo iste labores suos non sibi sed gr̃ȩ dĩ quȩ in ipso oꝑabatur asscribit:
ita & ille carnalis oꝑa non bona non sibi sed peccato quod in se habitat
et oꝑatur annumerat. Idõ ergo dicit iam non ego oꝑor illud: sed qđ
habitat in me peccatum. Non enim habitat in me hoc est in carne¬
mea bonũ. Nondum enim in eo xp̃c inhabitat: neq corpus eiꝰ templũ
dĩ est. Uerũtam̃ non usquequaq inc cuiꝰ ꝑsona proponitur alienus

Expanded text:
malum consentit legi Dei, quia bona est, quae prohibet malum, et in consonantiam quamdam ad legem Dei lex naturalis adducitur ut eadem velint atque eadem nolint. Quod si secundum voluntatem legi Dei consentimus, malum ergo quod facimus, non jam nos id, sed peccatum quod in nobis est operatur, id est, lex et voluntas carnis, quae captivos nos ducit in lege peccatiEt hic quidem Paulus carnalis dicit, quia jam non ego operor illuddantius quam omnes illi laboravi; non ego autem, sed gratia Dei mecum. Ut ergo iste labores suos non sibi sed gratiae Dei quae in ipso operabatur ascribit ita et ille carnalis opera non bona non sibi, sed peccato, quod in se habitat et operatur, annumerat. Ideo ergo dicit, non jam ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. Quoniam mea bonum. Nondum enim in eo Christus inhabitat, neque corpus ejus templum Dei est: verumtamen non usquequaque hic cujus persona proponitur, alienus
Abbreviated transcription (Latin):
in eo iniusti oꝑis inueniat ex quo damnatio subsequatur. Similit̾ et
ueritas requirit in uno quoq partes suas: si translatus quis a lege pec¬
cati. nulla iam ex parte inueniantur obsequia ueritatis contaminari
m̃datio. Similit̾ & pudicitia partes suas discutit: si nullis: ub eo impri¬
dicis desideruĩs maculatur. Sic & pietas sic sapientia: partes suas in
uno quoq discutunt. Quas si recte & integre in eo constare repere¬
rint: tunc in xp̃o eẽ & nichil damnationis habere putabitur. Quȩ
utiq dubium non est quod usu & meditacione longa & labore
ꝑiugili conquirantur. Et idõ non ociosis hȩc accidere aut segnibus
certum est: sed paulatim proficiendo & primo pauca. tunc demũ
minima. adultimum si obtinere poterint nulla peccando. Et hoc¬

Expanded text:
in eo injusti operis inveniat, ex quo damnatio subsequatur. Similiter et in eo injusti operis inveniat, ex quo damnatio subsequatur. Similiter et veritas requirit in unoquoque partes suas, si translatus quis a lege peccati nulla jam ex parte inveniatur obsequia veritatis contaminari mendacio. Similiter et pudicitia partes suas discutit, si nullis ab eo impudicis desideriis maculatur. Sic pietas, sic sapientia, partes suas in unoquoque discutiunt, quas si recte et integre in eo constare reperierint, tunc in Christo esse, et nihil damnationis habere putabitur. Quae utique dubium non est, quin usu et meditatione longa, et labore pervigili conquirantur; et ideo non otiosis haec accidere aut segnibus certum est, sed paulatim proficiendo, et primo pauca, tunc deinde minima, ad ultimum si obtinere potuerunt, nulla peccando. Et
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃o iħu. liberauit me a lege peccati & mortis. Quȩ ẽet diuersitas
in xp̃o dn sunt: & pronunciat in his nichil damnatione dignũ. quia
lex sp̃uᷤ uitȩ in xp̃o iłni. liberauit eos a lege peccati & mortis. Lex aut̃
sp̃s uitȩ. una eademq est quȩ & lex dĩ. Sicut rursum una atq eadẽ
est lex peccati. & lex mortis. Nichil ergo damnationis erit hns qui a
lege peccati quȩ est lex mortis penitus liberantur: et legi dĩ que est lex
sp̃s seruiunt. Serure autem legi dĩ & ẽẽ sub lege sps. hoc est xp̃o ser¬
ure. X p̃o autem seruire. hoc est seruire sapientię. hoc est seruire iusti¬
ciȩ. seruire ueritati: om̃ibusq simul seriure uirtutibus. Unde non ẽ
putandum quod ad subditum quis & statim ut uoluerit a seruicio
legis peccati translatus efficiatur in xp̃o iħu: ita ut nichil in eo iã obten¬
tu peccati damnationis habeatur. Requirit autem in uno quoq par¬
tes suas iusticia: probat si ita iam enĩdatus est & correctus ut nichil

Expanded text:
isto Jesu liberavit me a lege peccati et mortis. Quae esset diversitas in Christo sunt, et pronuntiat in his nihil damnatione esse dignum, quia lex spiritus vitae in Christo Jesu liberavit eos a lege peccati et mortis. Lex autem spiritus vitae una eademque est, quae et lex Dei, sicut rursum una eademque est lex peccati, et lex mortis. Nihil ergo damnationis erit his, qui a lege peccati, quae est lex mortis, penitus liberantur, et legi Dei, quae est lex spiritus, serviunt. Servire autem legi Dei, et esse sub lege spiritus, hoc est Christo servire; Christo autem servire, hoc est servire sapientiae, servire justitiae, servire veritati, omnibusque simul servire virtutibus. Unde non est putandum quod ad subitum quis, et statim ut voluerit, a servitio legis peccati, translatus efficiatur in Christo Jesu, ita ut nihil in eo jam obtentu peccati damnationis habeatur; requirit autem in unoquoque partes suas justitia: probat, si ita jam emendatus est et correctus, ut nihil
Abbreviated transcription (Latin):
Liberati ergo a peccato: serui facti estis iusticiȩ. Sed requiritur quis ẽ
qui liberat a peccato: sine dubio ueritatis agnitio. Sic enim dicebat tħc
ad udȩos qui crediderunt ei. Si credideritis uerbo meo. agnoscetis
ueritatem. & ueritas liberabit uos. Ueritas est ergo quȩ liberat a pecca¬
to: & ueritatis agnitio. Certum est autẽ quod omĩs quiliberatus fuerit
a peccato. iusticiȩ seruiat. Quod autem diximus iusticiȩ seruiat. qm
usticia una est ex uirtutum choro: simile est ac si diceremus quia si qͥs
liberatus est a peccato seruiet ueritati. et seruiet sapientiȩ & seruiet

Expanded text:
liberati ab eo servi facti estis justitiae, sed requiritur, quis est qui liberat a peccato: sine dubio veritatis agnitio. Sic enim dicebat Jesus ad Judaeos qui crediderunt ei, Si credideritis verbo meo, agnoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. Veritas est ergo quae liberat a peccato, et veritatis agnitio; certum est autem quia omnis qui liberatus fuerit a peccato justitiae serviat. Quod autem dicimus justitiae serviat, quoniam justitia una est ex virtutum choro, simile est, ut si diceremus: quia si quis liberatus est a peccato serviet veritati et serviet sapientiae et serviet
Abbreviated transcription (Latin):
filuĩ dĩ & congregati in unum ꝑ eccłam quam statuit uni uiro uirginem
castam exhbere xp̃o: Tunc & ipsa liberatur a seruitute corruptionis
sicut ipse dicit. Ego autẽ iam inmolor et tempus meȩ resolutionis instat.

Expanded text:
filii Dei, et congregati in unum per Ecclesiam quam statuit uni viro virginem filii Dei, et congregati in unum per Ecclesiam quam statuit uni viro virginem castam exhibere Christo, tunc et ipse liberabitur a servitute corruptionis, sicut ipse dicit
Abbreviated transcription (Latin):
libertatis aduenerit: hoc est ergo qđ & in aliis aꝑtius iam de se ipse di¬
cebat apłs. Qa dum sumus in habitacło hoc ingemiscimꝰ. Hoc & sapien
tiaꝑ salomonem dicebat. quia corruptibile corpus aggrauat animã:
& deprimit t̾rena habitacio sensum multa cogitantem. Et idem id est
paulus. dum enim sumus in corpore ꝑegrinam᷑ a dño. & cupit magis
ꝑegrinari a corpore. et adesse ad dm̃. hoc indicat & multo aꝑtiꝰ expo¬
nit etiam in eo ubi dicit. C oartor autem ex duobus desideriũ habens
reuera & cum xp̃o ẽẽ multo enim melius. Permanere autem in carne¬
magis necessarium. propter uos. In quo aꝑte ostendit quod nõ uolens
quantum ad eͣa spectat qͥuȩ animȩ suȩ conscius erat corruptioni huic
uanitati q serui̾re: sed propter eum qui hoc ita uoluit. & propter nos. ut
salui eẽ possimꝰ: ꝑmanet ergo in carne propter nos ut autẽ reuelati sunt

Expanded text:
libertatis advenerit. Hoc est ergo quod et in aliis apertius jam de se ipse dilibertatis advenerit. Hoc est ergo quod et in aliis apertius jam de se ipse dicebat Apostolus, quia dum sumus in habitaculo hoc ingemiscimus II Cor. V. Hoc et sapientia per Salomonem dicebat, quia corruptibile corpus aggravat animam, et deprimit terrena habitatio sensum multa cogitantem ; et idem Paulus: Dum enim sumus in corpore, peregrinamur a Domino: et cupit magis peregrinari a corpore, et adesse ad Dominum. Hoc indicat et multo apertius exponit etiam in eo loco ubi dicit: Coarctor autem ex duobus: desiderium habens reverti, et cum Christo esse, multo enim melius: permanere autem magis necessarium propter vos . In quo aperte ostendit quod non volens, quantum ad ea spectat quae animae suae conscius erat, corruptioni huic vanitatique serviret; sed propter eum, qui haec ita voluit, et propter nos, ut salvi esse possimus. Permanet ergo in carne propter nos: ut autem revelati fuerint
Abbreviated transcription (Latin):
lens sẽd ꝓpt̾ eum qui fubiecit in spe: & ipsum siuidetur paulum pona¬
mus in medio: cuiꝰ utiq anima uł mens qui est interior euis homo suꝑ¬
greditur. & ascendit om̃e quod corporeum est. quod uisibile. qđ sensui
subiacer de aspectui. et ipsius diuinȩ naturȩ efficitur capax. Sed hȩc
tanta et talis animȩ eiꝰ substancia quȩ rationes & intelligentiam cȩlestiũ
diumnorum q sensuũ tenet. quibus ex causis ds̃ uiderit subiecta est ser¬
uititi corporis corruptibilis. et uanitati eiꝰ deuincta est. Considera enim
necessitates corporis appetentiam cibi. digestionum pudorem. posterita¬
tis reparande uerecundiam. ut seritur soboles. ut editur ut nutritur:
& iude quanta in his uanitas habeatur. quanta corruptio. ciu ereatura
animȩ nobilis &e rationabilis licet non uolens subiecta est: subiecta tam̃
in spe. tempus uidelicet sꝑans quod liberetur cum filiorum dĩ tempꝰ

Expanded text:
lens, sed propter eum qui subjecit in spe, et ipsum, si videturlens, sed propter eum qui subjecit in spe, et ipsum, si videturor ejus homo, supergreditur et ascendit omne quod corporeum, quod visibile, quod sensui subjacet et aspectui, et ipsius divinae naturae efficitur capax. Sed haec tanta et talis animae ejus substantia, quae rationes et intelligentiam coelestium divinorumque sensuum tenet quibus ex causis, Deus viderit, subjecta est servituti corporis corruptibilis, et vanitati ejus devincta est. Considera enim necessitates corporis, appetentiam cibi, digestionum pudorem, posteritatis reparandae verecundiam, ut seritur soboles, ut editur, ut nutritur; et vide quanta in his vanitas habeatur, quanta corruptio, cui creatura animae nobilis et rationabilis licet non volens subjecta est, subjecta tamen in spe, tempus videlicet sperans quo liberetur, cum filiorum Dei tempus
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ est ista uanitas. cui creatura dicitur eẽ subiecta: et quȩ est ista
corruptio. de cuiꝰ seruitute liberandam se sꝑat. Michi uidetur: quod de
hacmateriali et corruptibili corporis substancia ista dicantur. Neq enĩ
corruptio alicui. quam nisi corpori dñatur. Nam ille interior homo
qui seđm dm̃ ereatus est & ad imaginem dĩ factus. in corruptibilis est et
inuisibilis: & scđ̾m propriam sui rationem etiam incorporeus dici pocest.
Exterior uero homo et corporeus & cotruptibilis dictur. propt se qaot
paulus dicelatesIam & si is qui foris est homo ñr corrumpitur. seđ qui
intus renouatur. Interioris autem hominis renouatio ut puta qui est
rationabilis. & mens in agnitione dĩ et capacitate scĩ sp̃s constat. Uerũ
ut aliqua de tam profundis rebus breuiter & strictim etiam cartulis
comittamus: ut ipsa interioris hominis hoc est animȩ m̃tis q substan¬
tiam colligamꝰ imaginem: quomͦ uanitati creatura subiecta est non uo¬

Expanded text:
quae est ista vanitas, cui creatura dicitur esse subjecta, et quae est ista corruptio, de cujus servitute liberandam se sperat. Mihi videtur quod de hac materiali et corruptibili corporis substantia ista dicantur. Neque enim corruptio alicuiquam, nisi corpori dominatur. Nam ille interior homo qui secundum Deum creatus est, et ad imaginem Dei factus, incorruptibilis est, et invisibilis, et secundum propriam sui rationem incorporeus dici potest. Exterior vero homo et corporeus et corruptibilis dicitur: propter quod et Paulus dicebat: Nam etsi is qui deforis est, homo noster corrumpitur, sed qui intus est, renovatur. Interioris autem hominis renovatio, ut pote qui est rationalis, et mens in cognitione Dei et capacitate sancti Spiritus. Constat vero, ut aliqua de tam profundis rebus breviter et strictim etiam chartulis committamus, ex ipsa interioris hominis, hoc est, animae mentisque substantia colligamus imaginem. Quomodo vanitati creatura subjecta est, non vo
Abbreviated transcription (Latin):
Requiro autẽ cum addiderit in corpore ur̃o mortali cum utiq suf¬
ficisset dicere non ergo regnet peccatum in corpore ur̃o: ut qđ additur
& mortali. quasi uero dubitaret aliquis corpus eẽ mortale. Sed mͥ
udetur quod non sine causa etiam hoc addiderit. Ad monuit enim
ꝑ hoc quomͦ possit in corpore non regnare peccatum: scđm qđ & alibi
mortuũ ẽẽ peccato. potest fieri ut non regnet in eo peocatũ. Sedm
hoc namq quod mortuus iustificatus dicitur a peccato. Neq enĩ
mortuus concupiscit. aut irascitur. aut furit. aut diripit aliena:
Si ergo ab lns om̃ibus concupiscentiam corporis reprimamꝰ: mortuũ
peccato eẽ dicitur corpus. Et hoc est quod in p̃senti loco ista apłs cõ¬

Expanded text:
Requiro autem cur addiderit, in corpore vestro mortali, cum utique sufficeret dicere, non ergo regnet peccatum in corpore vestro. Ut quid additur et mortali, quasi vero dubitaret aliquis corpus esse mortale? Sed mihi videtur, quod non sine causa etiam hoc addiderit: admonuit enim per hoc, quomodo possit in corpore non regnare peccatum, secundum quod et alibi mortuum esse peccato, potest fieri ut non regnet in eo peccatum. Secundum hoc namque qui mortuus est, justificatus dicitur a peccato. Neque enim mortuus concupiscit, aut irascitur, aut furit, aut diripit aliena. Si ergo ab his omnibus concupiscentiam corporis reprimamus, mortuum esse peccato dicitur corpus. Et hoc est quod in praesenti loco Apostolus co
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinẽtur: culpabilit̃ głatur. Paulus uero qui in his erat ꝑitissimus.
cum dixisset quia głamur in tribulationibus nr̃is. Ne forte puta¬
retur in rebus in differentibus et mediis głari: reddit continuo
rationem. et ostendit qđ głatio sua quam intribulationibus ha¬
bet. adiurtutes animi ꝑtineat. Dicit enim quia retribulatio pro
qua glorior pacientiam oꝑatur: pacientia uero ꝓbationem. Proba¬
tio uero spem. Spes uero non confundit: quia caritas dĩ diffusa ẽ
incordibus nr̃is ꝑ sp̃m scm̃. Et in his edocet: qđ per succedentes sib
uirtutes głatio tribulationum usq ad sc̃i sp̃s culmen ascendat.

Expanded text:
pertinent, culpabiliter gloriatur. Paulus vero qui in his erat peritissimus, pertinent, culpabiliter gloriatur. Paulus vero qui in his erat peritissimus, cum dixisset quia gloriamur in tribulationibus nostris, ne forte putaretur in rebus indifferentibus et mediis gloriari, reddit continuo rationem, et ostendit quod gloriatio sua, quam in tribulationibus habet, ad virtutes animi pertineat. Dicit enim, quia tribulatio, pro qua glorior, patientiam operatur, patientia vero probationem, probatio vero iritum sanctum: et in his edocet quod per succedentes sibi virtutes gloriatio tribulationum usque ad sancti Spiritus culmen ascendat.
Abbreviated transcription (Latin):
sermo iste ad utrumq respiciat: requirendum nobis est inquibu
recta głatio. et in quibus minus recta głatio. Qđ ita demum
posterimus agnoscere : sinaturas rerum competenti distinctione
teneamus. Iuod autem dicunus tale ẽ. Om̃ia quȩ sunt uł aguntur.
aut bona sunt aut mala: ut in differentia. dequibus quam ius
latior hab̃i debeat disputatio: tamen quantum ad presentem
locum sufficit pro feremus. Bona illa certum est propriȩ dici. quȩ
adiurtutes animi ꝑtinent. Et mala ea sola de finiri. quȩ ad maliciã
exspectant. et contra legem dei agunt᷑ Cȩtera uero in differentia
et̃. id est neq bona neq mala nominanda: ut sunt diuitiȩ. species
corporis. et fortitudo uł praceritas: atq ea quȩ corporis usibus
seruiunt. Siquis igitur distinc tionem diuersitatis huius ignorat
et głatur in his quȩ non sunt uere bona. nec ad uututẽ animi

Expanded text:
ergo iste sermo ad utrumque respicit, requirendum nobis est in quibus ergo iste sermo ad utrumque respicit, requirendum nobis est in quibus recta gloriatio sit, et in quibus minus recta gloriatio. Quod ita demum poterimus agnoscere, si naturas rerum competenti distinctione teneamus. Quod autem dicimus, tale est. Omnia quae sunt vel aguntur, aut bona sunt, aut mala, aut indifferentia. De quibus quamvis latior haberi debeat disputatio, tamen quantum ad praesentem locum sufficit proferemus. Bona illa certum est proprie dici, quae ad virtutes animi pertinent; et mala ea sola definiri, quae ad malitiam spectant, et contra legem Dei aguntur: caetera vero indifferentia esse, id est, neque bona, neque mala nominanda, ut sunt divitiae, species corporis, et fortitudo, vel proceritas, atque ea quae corporis usibus serviunt. Si quis igitur distinctionem diversitatis hujus ignorat, et gloriatur in his quae non sunt vere bona, nec ad virtutem animi
Abbreviated transcription (Latin):
anonis explanata sint : nunc iam quid interior sensus contineat reqͥ¬
ramus. Et primo de głatione uideamus quod dixit: głamur in tͥbu¬
lationibus nr̃is. Sermo enim głationis interdum laudabiliter in scͥpt̾is
interdum culpabiliter ponitur. & enim cum dicit iherennias hec
dicit dñs non głetur sapiens insapientia sua. nec fortis in fortitudine
sua. neq gletur diues in diuitus suis: sed in hoc głetur qui głatur.
incelligere et agnoscere me quia ego sum dñs. qui statuo misediam
et uditium et iusticiam suꝑ derram: in uno eodemq capitulo gła¬
tionem. et laudabiliter. et culpalnliter posuit. Ham siquis inquit
głatur uł in sapientia uł infortitudine uł in diuitiis: culpabiliter
głatur. Si quis uero in agnoscendo dñm głatur et murcellec tu ui¬
diciorum eus et miscdiȩ et iustitiȩ: laudabiliter głatur. Cum gͦ¬

Expanded text:
ii explanata sint. Nunc jam quid interior sensus contineat requiii explanata sint. Nunc jam quid interior sensus contineat requiramus. Et primo de gloriatione videamus, quod dixit, Gloriamur in tribulationibus nostris. Sermo enim gloriationis interdum laudabiliter in Scripturis, interdum culpabiliter ponitur. Etenim cum dicit Jeremias: Haec dicit Dominus: Non glorietur sapiens in sapientia sua, nec fortis in fortitudine sua, neque glorietur dives in divitiis suis: sed in hoc glorietur qui gloriatur, intelligere et agnoscere me, quia ego sum Dominus qui statuo misericordiam et judicium et justitiam super terram , in uno eodemque capitulo gloriationem et laudabiliter et culpabiliter posuit. Nam si quis, inquit, gloriatur vel in sapientia sua, vel in fortitudine, vel in divitiis, culpabiliter gloriatur; si quis vero in agnoscendo Dominum gloriatur, et intellectu judiciorum ejus, et misericordiae et justitiae, laudabiliter gloriatur. Cum
Abbreviated transcription (Latin):
statim sermo capituli huius. ambiguitatis aliquid continet. Non enĩ
habet in consequentibꝰ ad quid referri debeat qđ dixit: non solum
autem. Unde ude si possumus hoc modo ambiguitatem elocutio¬
głari inspe głȩ dei : ad hȩc om̃ia quȩ dicta sunt referri puto deb̾e
non solum autem. Hoc est non solum autem que supra dixi: sed et
hoc quod głamur in tribulationibus. ꝑ dñm nr̃m iłm xp̃m habemꝰ¬
Cȩceris autem in tribulatione tristantibus: nos gr̃ę ipsuis uirtute
tione ipsius habemus disciplinam: ut ꝑtͥbulationes bonum pacien¬
tiȩ capiamus: habentes uero pacientiȩ bonum. probabiles uidicens:
Et per pacientiam multarum tͥbulationum probati. spem futurȩ
adõ remunerationis habeamus. Iue spes quia ccita et uera est: non
confundit. sꝑantes. lidem nanq et spẽ cosequitꝰ caritas dĩ: quȩ
om̃ium maior ẽ. Et aton solum replet mentem nr̃am: sedet ab un-¬
dat ac difimditur in cordibus nr̃is pro eo quod non humana

Expanded text:
statim sermo capituli hujus ambiguitatis aliquid continet: non enim habet in consequentibus ad quid referri debeat quod dixit, Non solum autem. Unde vide si possimus hoc modo ambiguitatem elocutiogloriari in spe gloriae Dei; ad haec omnia quae dicta sunt, referri puto debere: Non solum autem, hoc est, Non solum hoc, quod supra dixi; sed et hoc quod gloriamur in tribulationibus nostris, per eteris etenim in tribulatione tristantibus, nos gloriae ipsius virtuttione ipsius disciplinam, ut per tribulationes bonum patientiae capiamus; habentes vero patientiae bonum, probabiles judicemur: et per patientiam multarum tribulationum probati, spem futurae a Deo remunerationis habeamus: quae spes, ia certa et vera est, non confundit sperantes. Fidem namque et spem consequitur charitas Dei, quae omnium major est, et non solum replet mentem nostram, sed et abundat ac diffunditur in cordibus nostris, pro eo quod non humana a
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ sp̃m. tanquã qui ante non fuerit. nec ueteribus innotuerit: & nesciunt
se in hoc grauissime blasphemare. Ipse enim sp̃s est in lege. ipse in ȩuangłus.
ipse semꝑ cum patre et filio est: et semper est et erat & erit sicut pater
et filius. Non ergo ipse nouus est: sed credentes innouat cum eos auete¬
rib malis ad nouam uitam. et nouam obseruantiam xp̃i religionis ad¬

Expanded text:
esse Spiritum, tanquam qui ante non fuerit, nec veteribus innotuerit, et nesciunt esse Spiritum, tanquam qui ante non fuerit, nec veteribus innotuerit, et nesciunt se in hoc gravissime blasphemare; ipse enim Spiritus est in lege, ipse in Evangelio, ipse semper cum Patre et Filio est, et semper est, et erat, et erit sicut Pater et Filius. Non ergo ipse novus est, sed credentes innovat, cum eos a veteribus malis ad novam vitam et novam observantiam Christi religionis ad