comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sterior autẽ isto ꝑegrinꝰ in stlõ. et ꝑtinẽs
ad ciuitatẽ dei grã p̾destinatus. gratia
electus. gr̃a ꝑegrinꝰ deorsũ. gr̃a tius
sursum. Nam quãtũ ad ip̃m actinet¬
ex eadem massa oritur q̃ originalit̾ est
tota dãnata. s tanꝙͣ figulus deꝰ hant
sinulitudinem non imprudenter s pru¬
denter introducit apłs. ex eadẽ massa
fecit aliud uas in honorem. aliud ĩcon¬
tumeliam. Prius autẽ factũ est uas
ĩ ꝯtumeliam post uero aliud in honorẽ.
qr et in ip̃o uno sicut iam dixi hoĩe priꝰ
est reprobũ. unde necesse ẽ incipiauiꝰ.
et ubi non est necesse ut remaneamꝰ.
posteriꝰ uero probũ qͣ ꝓficientes ueniamꝰ
et quo ꝓuenientes maueamꝰ. Proinde
non quidem ĩ oĩb homo malus erit.¬

Expanded text:
sterius autem isto peregrinus in saeculo et pertinens sterius autem isto peregrinus in saeculo et pertinens ad ciuitatem Dei, gratia praedestinatus gratia electus, gratia peregrinus deorsum gratia cinis sursum. Nam quantum ad ipsum aex eadem massa oritur, quae originaliter est tota damnata: sed tanquam figulus Deus hanc enim similitudinem non imprudenter, sed prudenter introducit Apostolus ex eadem massa fecit aliud vas in honorem, aliud in contumeliam . Prius autem factum est vas in contumeliam, post vero alterum in honorem: quia et in ipso uno, sicut jam dixi, homine, prius est reprobum, unde necesse est incipiamus, et ubi non est necesse ut remaneamus; posterius vero probum, quo proficientes veniamus, et quo pervenientes maneamus. Proinde non quidem omnis homo malus erit
Abbreviated transcription (Latin):
Sz iste fiuis est eaꝵ deqͦ post loquẽdũ est
Nũc autẽ quĩ exortũ eaꝵ siue in angr̃is
qͦꝵ nuimerꝰ ignorat᷑ a nobis. siue in
duob p̾mis hõib satis dictũ ẽ: iam mͥ
uidetur earũ aggrediendus excursus
ex quo illi duo generare ceperũt donec
hoĩes generare cessabũt. Hoc eñi uniu̾ssĩ
tempus. siue sclm̃ in qͦ cedũt morientes
succedũtq nascentes istaꝵ duaꝵ ciuitatũ
de quib disputaniꝰ excursus est. Natus
est itaq pͥor tam ex illis duob generis
hũam parentib ꝑtinens ad hõi ciuita¬
tem. Posterior abel ad cuiitatem dei.
Situt enĩ in uno hoĩe qd̾ dixit apłe
experinuir. qr non p̾mũ qd̾ spiritale ẽ.¬
s qd̾ aĩale postea qd̾ spiritale. uñ unus
quisq qm̃ ex dãnata ꝓpagine exoritur
pͥmo sit necesse est ex adam malus atq
genere hũauo cũ p̾mũ due iste ceperũt
nastendo atq moriendo ꝓcurrere ciui¬
tates. prior natus ciuis huiꝰ scli. po¬

Expanded text:
is est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excursus est. Natus est igitur prior Cain ex illis duobus generis humani parentibus, pertinens ad hominum ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno homine, quod dixit apostolus, experimur, quia non primum quod spiritale esquisque quoniam ex damnata progenie exoritur, primo sit necesse est ex Adam malus atquegenere humano, cum primum duae istae coeperunt nascendo adque moriendo procurrere ciuitates, prior est natus ciuis huius saeculi, po
Abbreviated transcription (Latin):
ait. In spem uite eterne quã ꝓmisit nõ
mendax deus ante tꝑa et̾na: manifes
tauit autẽ temporib suis uerbũ suũ.
ille ante tꝑa et̾na non solũ erat. uerũ
etiã ꝓiuisit uitã et̾nã: quã mauifesta¬
uit temporib suis id ẽ congrus: qͥd̾
aluid ꝙͣ uerbũ suũ. ħ est eñ uita et̾ua.
Quomiͦ autẽ ꝓmisit cũ hoĩb utiq ꝙ

Expanded text:
ait: In spem uitae aeternae, quam promisit non ait: In spem uitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna; man i fe s tau ita autem temporibus suis uerbum suum. ille ante tempora aeterna non solum erat, uerum etiam promisit uitam aeternam, quam manifestauit temporibus suis, id est congruis, quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim uita aeterna. Quo modo autem promisit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
creata ẽ. et non pociꝰ creatori coeterna ẽ
si semper fuit: Uereor ne fatiliꝰ iudicer
affirmare qd̾ nestio: ꝙͣ docere qd̾ scio.
.Redeo igitur ad id quod creator nr̃ stire¬
in alia uita scienda seruait: ultra uires
meas ẽẽ confiteor. S ideo putaui. sine
affirmatõe tractanda. ut qui hec legũt
uideant a quib questionũ ꝑiculis debeãt
temperare. nec ꝑ oĩa se ydonros arbitrẽt᷑.
potiusq intelligant ꝙͣ sit aplo̾ obtẽpe¬
randũ p̾cipienti salubriter ubi ait. Dico¬
autẽ ꝑ gratiã dei que data est mͥ oĩb qͥ
sunt in uobis non plus sapere ꝙͣ oportet
sapere s sapere ad tẽperantiã sicut uni¬
cuiq deus partitus ẽ mẽsurã fidei. Si¬
eñ pro uirib suis alatur infans fiet
ut trestendo plus capiat: si autẽ uires
sue capacitatis excedat: deficiet anteꝙͣ
gendũ sit ꝓmissa hoĩ a deo uita et̾na
aut tempora eterna
magis est mirandũ p̾terita. Sic enĩ

Expanded text:
creata est et non potius creatori coaeterna est, creata est et non potius creatori coaeterna est, si semper fuit: uereor ne facilius iudicer adfirmare quod nescio, quam docere quod scio. Redeo igitur ad id, quod creator nostein alia uita scienda seruauit, ultra uires meas esse\' confiteor. Sed ideo putaui sine adfirmatione tractanda, ut qui haec legunt uideant, a quibus quaestionum periculis debeant temperare, nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit apostolo obtemperandum praecipienti salubriterautem per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam, sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei . Hienim pro viribus suis alatur infans, fiet ut crescendo plus capiat: si autem vires suae capacitatis excedat, deficiet antequam genda sit promissa homini a Deo uita aeterna ante tempora aeterna. magis est mirandum, praeterita. Sic enim
Abbreviated transcription (Latin):
facti sunt. S ideo semper fuisse dicũtur
qr oĩ tpe fuerũt: siue quibus tꝑa nullo
niͦ ẽẽ potuerũt. Tempus autem qm̃ inu
tabilitate transturrit. et̾nitati ĩnuitabili
non p̃t ẽẽ coet̾nũ: ac per hoc enã si ĩmor¬
est quasi iam non sit. nec futura qiͣ nõdũ
sit: tñ eoꝵ motus quibz tempora ꝑagũt᷑.
ex futuro in p̾teritũ trãseñt: et ideo creatori
cuiꝰ motu dicendũ non est uel fuisse quod
iam non sit. uel futurũ ẽẽ qd̾ nondũ sit.
coeterm ẽẽ nõ possunt. Quaꝓpter si deꝰ
semper dũs fuit semper habuit creaturã
suo dñatiu seruientẽ: uerũtamẽ nõ de ip̃o
genitam: s ab ip̃o de nithilo factã nec
ei coeternã. Erat quippe ante illã ꝙͣuis
nullo tꝑe siue illa: non eã spacio trãs¬
currente s manẽte ꝑpetuitate p̾cedẽs
S hͦ si respondero eis qui reqͥrũt quõ
semper creator. semper dñs fuit: si tre¬
atura seruiens non semper fuit. Aut qͦmi

Expanded text:
unt; sed ideo semper fuisse dicuntur, quia omni tempore fuerunt, sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt: tempus autem quoniam mutabilitate transcurrit, aeternitati immutabili non potest esse coaeternum. Ac per hoc etiamsi immorterita est quasi iam non sit, nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus, quibus tempora peraguntur, ex futuro in praeteritum transeunt, et ideo Creatori, in cuius motu dicendum non est uel fuisse quod iam non sit, uel futurum esse quod nondum sit, coaeterni esse non possunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit, semper habuit creaturam suo dominatui seruientem; uerum tamen non de ipso genitam, sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam; erat quippe ante illam, quamuis nullo tempore sine illa; non eam spatio transcurrente, sed manente perpetuitate praecedens. Sed hoc si respondero eis qui requirunt, quo modo semper creator, semper dominus fuit, si creatura seruiens non semper fuit; aut quo modo
Abbreviated transcription (Latin):
uerbi gr̃ã. sicut isto sclo̾ plato philosophꝰ¬
in urbe atheniensi. et in ea stola que
achademiea dcã ẽ distiplõs docuit. ita
ꝑ ĩnumerabilia retro sclã multũ quidẽ
ꝓ lixis ĩteruallis s tñ certis. et idẽ plato
et eadẽ ciuitas. et eadẽ stola. et idẽ disti¬
puli repetiti ꝑ ĩnumerabilia deinde stlã
repetendi sint absit inꝙͣ ut nos ista cre¬
damꝰ. Semel enĩ xp̃s mortuus ẽ pro
non moritur. et mors ei ultra nõ dñabit᷑.
Et nos post resurrectionẽ semꝑ tũ dño
erimus: cui mͦ dicimꝰ. ꝙ sacer admonet
psalmus. Tu dñe seruabis nos: et cu¬
stodiet nos a gn̾acione hac in et̾nũ. Sa¬
tis autẽ istis existimo ꝯuenire qd̾ seqͥt᷑

Expanded text:
uerbi gruerbi grin urbe Atheniensi, et in ea schola quae Academia dicta est, discipulos docuit, ita per innumerabilia retro saecula, multum prolixis quidem intervallis, sed tamen certis, et idem Plato et eadem civitas et eadem schola iidemque discipuli repetiti, et per innumerabilia deinde saecula repetendi sint: absit, inquam, ut nos ista credamus. Semel enim Christus mortuus est pro non moritur, mors ei ultra non dominabitur et nos post resurrectionem semper cum domino erimus, cui modo dicimus quod sacer admonet psalmus: tu, domine, seruabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. satis autem istis existimo conuenir
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ unus : s non relictus est solus. Nichil
em̃ ẽ ꝙͣ hͦ genus tam discordiosũ ui¬
cio. tam sociale natura. Neq eñ co¬
modiꝰ contra uitiũ distordie uel tũ ca¬
uendũ existeret uel sanãdũ cũ extitiss
natura loqueretur hũana: ꝙͣ recorda¬
cionẽ illiꝰ parẽtis quẽ propt̾ea deus
treare uoluit unũ de qͦ multitudo ꝓpa¬
garetur: ut hac ꝯmonicõe etiã ĩ multis
concors unitas seruaret᷑. Qd̾ ꝟo illa
significatũ est ꝙͣ tara mariti et uxoris
hoc sũt utiq ĩusitata: qr pͥma. Qui
autẽ ista non credũt: nulla facta ꝓdi¬
gia debent credere. Neqz enĩ et ip̃a si usi¬
tato nature curriculo gignerẽtur. pro¬
digia dicerentur. Quid autẽ sub tãta
causa lateat. frustra gignit᷑. Ait qui¬
dã psaluiꝰ sacer. Ueĩte uidete oꝑa dñi.
que posuit ꝓdigia suꝑ terrã. Cur gͦ
ex latere uiri feĩa facta sit. et hͦ pͥmũ
quodãmodo ꝓdigiũ quid p̾sigurauerit

Expanded text:
est unus, sed non relictus est solus. Nihil est unus, sed non relictus est solus. Nihil enim est quam hoc genus tam discordiosum uitio, tam sociale natura. Neque commodius contra uitium discordiae uel cauendum ne existeret, uel sanandum cum extitisset, natura loqueretur humana, quam recordationem illius parentis, quem propterea Deus creare uoluit unum, de quo multitudo garetur, ut hac admonitione etiam in multis concors unitas servaretur. Quod vero significatum est quam chara mariti et uxoris ea sunt utique inusitata, quia prima. Qui autem ista non credunt, nulla facta prodigia debent credere: neque enim et ipsa, si usitato naturae curriculo gignerentur, prodigia dicerentur. Quid autem sub tanta is ejus causa lateat, frustra gignitur? Ait quidam psalmus sacer: Venite et uidete opera Domini, quae posuit prodigia super terram. Quur ergo ex latere uiri femina facta sit, et hoc primum quodam modo prodigium quid praefigurauerit,
Abbreviated transcription (Latin):
noliũtur: et oĩm uiuẽtiũ siue in celo siue
in terra. nullus ẽ conditor nisi a quo
facta sũt celũ et terra. Nam si nulla cã
fieri nõ potuisse pulcherrimũ atq optiniũ
nisi oĩm aĩaliũ id ẽ ĩmortaliũ et mortaliũ
generib ĩpleretur: Si autẽ nr̃a iustitutio.
qua uel mortales conditi sumꝰ diuinum
munꝰ est: quoui pena est ad ista corꝑa
ide̾ ad diuina beuesiria remeare: Et si
deus qd̾ assidue plato cõmemorat sicut
mũdi unui̾sas ita cũctorũ aĩaliũ spe¬
cies et̾ na diligencia ꝯtinebat. quori
non ip̃e cũcta ꝯdebat: An aliqͦꝵ esse
artifex nollet: qͦꝵ efficiendoꝵ artem
ieffabilis eiꝰ et ĩeffabiliter laudabilis
uersoꝵ hͦ est et aĩoꝵꝵ et corporũ con¬
ditorem ꝯgnostit et p̾dicat. In qͥb
teruenis p̾cipuus ab illo ad eiꝰ yma¬
ginẽ. homo ꝓpter eã tãm quã dixi
et si qua forte alia maior latet factꝰ

Expanded text:
uoluuntur, et omnium uiuentium siue in caelo siue uoluuntur, et omnium uiuentium siue in caelo siue in terra nullus est conditor, nisi a quo facta sunt caelum et terra. Nam si nulla causa fieri non potuisse pulcherrimum adque optimum, nisi omnium animalium, id est et inmortalium et mortalium, generibus inpleretur? Si autem nostra institutio, qua uel mortales conditi sumus, diuinum munus est: quo modo poena est \' ad ista corpora, id est ad diuina beneficia, remeare? Et si Deus, quod adsidue Plato commemorat, sicut mundi uniuersi, ita omnium animalium species aeterna intellegentia continebat: quo modo non ipse cuncta condebat? An aliquorum esse artifex nollet, quorum efficiendorum artem ineffabilis eius et ineffabiliter laudabilis uersorum, hoc est et animarum et corpo- \' rum, conditorem agnoscit et praedicat. In quibus terrenis praecipuus ab illo ad eius imaginem homo propter eam causam, quam dixi, et si qua forte alia maior latet, factus
Abbreviated transcription (Latin):
opinione: qua putauerũt anglõs quidẽ
a deo conditos: s ip̃os ẽẽ humanorũ cor¬
porum conditores.
¶Ta sane plato minores et a sũmo dee
factos deos effectores ẽẽ uoluit aĩaliũ ce¬
terorũ ut ĩmortalẽ partem ab ip̃o sumerẽt:
ip̃i uero mortalem actexerent. Proinde
aĩaꝵ nr̃aꝵ eos creatores noluit ẽẽ s cor¬
porũ. Unde qm̃ porphiriꝰ ꝓpter aĩe pur¬
gationen dicit corpus om̃e fugiendum:
simulq cũ suo platone aliisq platonicis
seutit eos qui ĩmoderate atq ĩ houeste ui¬
uerint propter luendas penas ad corꝑa
redire mortalia: plato quidem etiã bestia
deos istos qͦs a nobis uolũt qiͣ parentes
et conditores nr̃os coli. nichil aliud esse¬
uniculis. Dut gͦ desinant. platonici
penas aĩaꝵ ex istis corꝑib cõminari :
aut eos nobis deos colendos nõ p̾dicent
giamus et euadamiꝰ hortantur: cũ tñ
sit utrũq falsissimũ. Ilam neq ita lu¬
unt penas aĩe. cũ in istã uitã denuo de¬

Expanded text:
opinione, qua putaverunt angelos quidem a Deo conditos, sed ipsos esse humanorum corporum conditores. Ita sane Plato minores et a summo Deo factos deos effectores esse voluit animalium caeterorum, ut immortalem partem ab ipso sumerent, ipsi uero mortalem adtexerent. Proinde animarum nostrarum eos creatores noluit esse, sed corporum. Unde quoniam Porphyrius propter animae purgationem dicit corpus omne fusimulque cum suo Platone aliisque Platonicis sentit eos, qui immoderate ac inhoneste vixerint, propter luendas poenas ad corpora redire mortalia, Plato quidem etiam ad bestdeos istos, quos a nobis volunt quasi parentes et conditores nostros coli, nihil esse aliud quvinculis. Aut ergo desinant Platonici poenas animarum ex istis corporibus comminari; aut eos nobis deos colendos non praedicent, giamus et evadamus, hortantur; cum tamen sit utrumque falsissimum. Nam neque ita luunt poenas animae, cum ad istam uitam denuo re
Abbreviated transcription (Latin):
condicione gnis hu̾ani: quã deus nec
nouo ꝯsilio ꝯstituerit. n ͨ. mutabili uolu ͭ ͤ
Uid autẽ mirũ est si in hiis cirauti¬
ẜus orrantes. nec aditũ nec exitũ
iueniũt: Quia genus hũanũ atq ista
nr̃a mortalitas nec quo inicio cepta sit
scĩt nec qͦ fine claudatur. qñquidem
altitudinẽ dei penetrare non possunt.:
qr cũ ip̃e sit eternus et sine iuitio. ab ali¬
quo tñ mitio exorsus est tꝑa. et hoĩem
quẽ nũꝙͣ ante fecerat. fecit in tꝑe: nõ
tiĩ nouo et repentino. s ĩnuitabili eter¬
noq ꝯsilio. Quis hãc ualeat altitu¬
dinem ĩuestigabilem ĩuestigare et ĩstru
tempore condidit et genus hũanũ ex

Expanded text:
onditione generis humani, quam Deus nec nouo consilio instituerit nec mutabili uoluntate. Quid autem mirum est, si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inueniunt? quia genus humanum adque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt, nec quo fine claudatur; quando quidem altitudinem Dei penetrare non possunt, qua, cum ipse sit aeternus et sine initio, ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem, quem numquam antea fecerat, fecit in tempore, non tamen nouo et repentino, sed inmutabili aeternoque consilio. Quis hanc ualeat altitudinem inuestigabilem uestigare et inscruttempore condidit et genus humanum ex
Abbreviated transcription (Latin):
unt qm̃ liber iste claudendus ẽ. in
h ͦ pͥmo hoĩe ꝯͥ primitꝰ factꝰ est:
dei p̾stienciã. exortas fuisse in genere
ciuitates duas. Ex illo eñi futuri erãt
hoĩes alii malis angłis ĩ supplicio. alii
bonis in pͥmio sociandi: ꝙͣuis occulto dei
iuditio: s tamen iusto. Cũ enĩ scriptũ
sit uiuuerse uie dm̃ misericordia et ue¬
ritas: nec ĩiusta eius gratia: nec crude¬
lis potest esse iusticia¬
De lapsu pͥmor honn per quẽ ẽ ꝯͣcta

Expanded text:
n hoc primo homine, qui primitus factus est, Dei praescientiam exortas fuisse existimemuciuitates duas. Ex illo enim futuri erant homines, alii malis angelis in supplicio, alii bonis in praemio sociandi, quamuis occulto Dei iudicio, sed tamen iusto. Cum enim scriptum sit: Uniuersae uiae Domini misericordia et ueritas: nec iniusta eius gratia nec crudelis potest esse iustitiaDe lapsu primorum hominum, per q
Abbreviated transcription (Latin):
suã ut ita dicã fabricatoriã. reb subtra¬
hat. ita non erũt. sicut anteꝙͣ fierent.
non fuerũt: S ante dico: et̾uitate non
tꝑe. Quis eniĩ aliꝰ creator est temporũ:
nisi qui fecit ea qͦꝵ motib currerẽt tꝑac¬

Expanded text:
suam, ut ita dicam, fabricatoriam rebus subtrasuam, ut ita dicam, fabricatoriam rebus subtrahat, ita non erunt, sicut ante quam fierent non fuerunt. Sed ante dico aeternitate, non tempore. Quis enim alius creator est temporum, nisi qui fecit ea, quorum motibus currerent t
Abbreviated transcription (Latin):
quelibet eciã desideria motisue aĩe ma¬
tris ualeant aliqͥd liniamẽtoꝵ aut colo¬
rũ aspergere. teneris mollibusq cõtep¬
tib: ip̃as om̃o naturas. que sit uel sit
iii suo genere afficiant᷑. nõ facit nisi
sũmus deꝰ cuiꝰ occulta potẽtia cũcta pe¬
netrãs ĩ ꝯtamiabili p̾sencia facit esse
quicqͥd aliqͦ mͦ est ĩ quãtũtũq est: qr nͥ
faciente illo. non tale uel tale eẽt. sed
prorsus eẽ non poss. Quapropter si ĩ
in illa specie quã fornsecus corporalibus
opifices rebus ĩponũt. urbem romã et
urbem alexandriã non fabros et architet¬
tos s reges qͦꝵ uolũtate. ꝯsilio. ĩperio fa¬
bricate sunt. istã romulũ. illã alexan¬
drũ habuisse dicimꝰ conditores: ꝙͣto po¬
tius non nisi deũ debeniꝰ conditorẽ dic̾e
naturarũ. qui neq ex ea materia facit
aliquid. quã ip̃e nõ fecerit nec oꝑarios
habet nisi qͦs ip̃e creauerit. et si potẽtiã

Expanded text:
quaelibet etiam desideria motusue animae maquaelibet etiam desideria motusue animae matris ualeant aliquid liniamentorum aut colorum aspergere teneris mollibusque conceptibus: ipsas omnino naturas, quae sic uel sic in suo genere afficiantur, non facit nisi summus Deus, cuius occulta potentia cuncta penetrans incontaminabili praesentia facit esse quidquid aliquo modo est, in quantumcumque est; quia nisi faciente illo non tale uel tale esset, sed prorsus esse non posset. Quapropter si in illa specie, quam forinsecus corporalibus opifices rebus inponunt, urbem Romam et urbem Alexandriam non fabros et architectos, sed reges, quorum uoluntate consilio imperio fabricatae sunt, illam Romulum, illam Alexandrum habuisse dicimus conditores: quanto potius non nisi Deum debemus conditorem dicere naturarum, qui neque ex ea materia facit aliquid, quam ipse non fecerit, nec operarios habet, nisi quos ipse creauerit; et si potentiam
Abbreviated transcription (Latin):
neq qui rigat s qui ĩtremẽtũ dat deus.
sed ne ip̃ani quidẽ terrã quãuis mater
oĩm fecunda uideatur. que germinib
erupentia promouet. et fixa radicibus
continet. cũ itidem legamꝰ deꝰ illi dat
corpus. quoni uoluerit. et unicuiq se¬
nmũ propriũ corpus: ita nec seminã
sui puerperii creatritẽ appellare debemꝰ
sed pocius illũ qui cuidã famulo suo dixit
priusꝙͣ te formarẽ in utero noui te.
Et quãuis aĩa sit uel sit affecta p̾gnã¬
tis. ualeat aliquib uelut induere qua¬
litatib fetũ. sicut de uirgis uariatis
fecit iacob. ut peccora colore uaria gigne¬
rentur: naturã tñ illam que gignitur
tã ip̃a non fecit: ꝙͣ nec ip̃a se fecit. Que¬
libet igitur corꝑales uel seĩales cause gi¬
gnendis rebus adhibeantur. siue oꝑacio¬
nib angeloꝵ aut hõm aut qͦrũq aĩa¬
liũ. siue mariũ feĩarũq mixtionibus.

Expanded text:
neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus; neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus; sed ne ipsam quidem terram, quamuis mater omnium fecunda uideatur, quae germinibus erumpentia promouet et fixa radicibus continet, cum itidem legamus: Deus illi dat corpus quo modo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. Ita nec feminam sui puerperii creatricem appellare debemus, sed potius illum qui cuidam famulo suo dixit: Priusquam te formarem in utero, noui te. Et quamuis anima sic uel sic affecta praegnantis ualeat aliquibus uelut induere qualitatibus fetum, sicut de uirgis uariatis fecit Iacob, ut pecora colore uaria gignerentur: naturam tamen illam, quae gignitur, tam ipsa non fecit, quam nec ipsa se fecit. Quaelibet igitur corporales uel seminales causae gignendis rebus adhibeantur, siue operationibus angelorum aut hominum aut quorumque animalium siue marium feminarumque mixtionibus;
Abbreviated transcription (Latin):
fieret rotũditas teli et rotunditas solis:
eadem ui diuina et effectiua que fieri ne-¬
stit s facere. accepit spetiẽ rotunditas ocli
et rotũditas pomi. et tetere figure nat̾ales
quas uidemꝰ in reb quibusq nastẽtibus
non extrinsecus adhiberi. s intima tre¬
atoris potẽtia q̃ dixit. celũ et t̾rã ego ĩ¬
plebo: et cuiꝰ sapĩa est que et actingit
a fine usq ad finẽ fortiter. et disponit oĩa
suauiter. Proinde facti p̾mitus angli.
cuiusmodi ministeriũ p̾beant creatori
cetera facienti nestio: nec tabuere illis
audeo quod forte nõ possunt: nec debeo
derogure qd̾ possunt. Creationẽ tñ con¬
ditionẽq oĩum naturaꝵ qua fit ut oĩno
nature siit. eis qͦ fauẽtib illi deo tͥbuo
cui se etiã ip̃i debere qd̾ sũt. cũ gratiaꝵ
actione nouerũt. Non solũ igit᷑ agrico¬
las non dicimꝰ fructũ qrũq creatores.
cũ leganiꝰ neq qui plantat est aliquid

Expanded text:
fieret, rotunditas coeli et rotunditas solis; fieret, rotunditas coeli et rotunditas solis; eadem vi divina et effectiva, quae fieri nescit, sed facere, accepit speciem rotunditas oculi et rotunditas pomi, et caeterae figurae naturales quas videmus in rebus quibusque nascentibus non extrinsecus adhiberi, sed intima Creatoris potentia, qui dixit, Coelum et terram ego impleo, et cuius sapientia est, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter. Proinde facti primitus angeli cuius modi ministerium praebuerint Creatori cetera facienti nescio; nec tribuere illis audeo quod forte non possunt, nec debeo derogare quod possunt. Creationem tamen conditionemque omnium naturarum, qua fit ut omnino naturae sint, eis quoque fauentibus illi Deo tribuo, cui se etiam ipsi debere quod sunt cum gratiarum actione nouerunt. Non solum igitur agricolas non dicimus fructuum quorumque creatores, cum legamus: Neque qui plantat est aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
intelligi. Angłi autẽ qͦs illi deos libẽ¬
maliũ: quã nec agritolas frugũ alq
arboꝵ¬
speciem uniu̾se creature nõ nͥ oꝑe dei forͣri.
un enñ alia sit species que adhi¬
betur extriusecus cuitũq materie
corpordli sicut operantur hoĩes figuli et
fabri atq id genus opifites qui eciam
pingunt et effingũt formas simuiles
corporib aĩaliũ: alia uero que intrinsetꝰ
efficientes causas ht de secreto et occulto
nature uiuentis alq ĩtelligẽtis arbit᷑o
que nõ solũ naturales corporũ species
uerũ etiã ip̃as aĩantiũ aĩas dũ nõ sint
facit. supradicta illa species artificibus
quibusq tribuatur: hec autẽ altera nõ¬
nisi uni artifiti creatori et conditori deo.
qui mũdũ ip̃m et angłos siue ullo mũdo
et sine ullis augelis fecit. Qua enim
diuina ui et ut ita dicã effectina q̃ fiert
nestit s facere. accepit speciẽ cũ mũdus

Expanded text:
intelligi. Angeli autem, quos illi deos libenintelligi. Angeli autem, quos illi deos libenmalium, quam nec agricolas frugum atque arborspeciem universae creaturae nonnisi opere Dei formari. Cum enim alia sit species quae adhibetur extrinsecus cuicumque materiae corporali, sicut operantur homines figuli et fabri atque id genus opifices, qui etiam pingunt et effingunt formas similes corporibus animalium; alia vero quae intrinsecus efficientes causas habet de secreto et occulto naturae viventis atque intelligentis arbitrio, quae non solum naturales corporum species, verum etiam ipsas animantium animas, dum non fit, facit: supradicta illa species artificibus quibusque tribuatur; haec autem altera nonnisi uni artifici creatori et conditori Deo, qui mundum ipsum et Angelos sine ullo mundo et sine ullis Angelis fecit. Qua enim vi divina, et, ut ita dicam, effectiva, quae fieri nescit, sed facere, accepit speciem, cum mundus
Abbreviated transcription (Latin):
bus atq partubz si ĩexpertis narrẽtur
ĩ credibiliora uiderent᷑: ꝙͣuis et ea ip̃a
pleriq magis nature corꝑalib causis
ꝙͣ operib diuine mentis assignent.¬
¶ Tapłm ⁊4ͫͫ. dni ullius uel minime
treature possint dici augeli creatores.
Ed cũ hiis nullũ nobis est in hiis
libris negotiũ: qui diuinã mẽtẽ
facere uel curare ista non credũt. Illi
autẽ qui platoni suo credũt nõ ab illo
sũmo deo qui fabritatus ẽ mũdũ s ab
aliis mĩorib qͦs quidẽ ip̃e creauerit per¬
missu siue iussu eiꝰ aĩalia facta ẽẽ cũcta
mortalia in quib homo p̾cipuũ diisq
careant. qua querũt uude iuste uideãt᷑
sacra et sacrificia facere qiͣ ꝯditorib suis.
facile carebũt etiã huiꝰ opinionis erro¬
re. Neqz enĩ phas est ulliꝰ nat̾e quãli¬
bet minime mortalisq treatorẽ nisi
deũ credere at dicere: eciã anteꝙͣ possit

Expanded text:
bus adque partubus, si inexbus adque partubus, si inexincredibiliora viderentur; quamvis et ea ipsa plerique magis naturae corporalibus causis, quam operibus divinae mentis assignent. CAPUT XXIV.-- An ullius vel minimae creaturae possint dici Angeli creatores. Sed cum his nullum nobis est in his libris negotium, qui divinam mentem facere vel curare ista non credunt. Illi autem qui Platoni suo credunt, non ab illo summo Deo qui fabricatus est mundum, sed ab aliis minoribus, quos quidem ipse creaverit, permissu sive jussu ejus animalia facta esse cuncta mortalia, in quibus homo praecipuum diisque careant, qua quaerunt unde juste videantur sacra et sacrificia facere quasi conditoribus suis, facile carebunt etiam hujus opinionis errore. Neque enim fas est ullius naturae quamlibet minimae mortalisque creatorem nisi Deum credere ac dicere, et antequam possit
Abbreviated transcription (Latin):
dines et ueras miserias. alt̾uatim qͥdẽ
s reuolucõe ĩcessabili sempit̾nas nota
ẽẽ opera sua. quĩ neq a faciendo qͥestere.
neqz stiendo p̃t ea q̃ infinita sũt ĩdagare
Quis hec audiat: Quis credat: Quis
ferat: Que si uera ẽẽnt nõ solũ tacerẽt᷑¬
debracto fecit ut deus. Neq enĩ hec car¬
nati cõsuetudine cogitanda surit: ut ui¬
dere solemus opifites ex materia quatũq
terrena corꝑalib mẽbris quod artis ĩ¬
dustria potuerint fabricãtes. Manus
dei potentia dei ẽ. que etiã uisibilia ĩui¬
sibiliter operatur. S hec fabulosa po¬
ciꝰ quã uera ẽẽ arbitrãtur qͥ uirtutẽ ac
sapiãm dei qua nouit et potest eciã sine
seminib ip̃a certe facere seĩa. ex hiis
usitatis et cotidianis metiũt᷑ operib
ea uo q̃ pͥmitus instituta sũt. qm̃ non
nouerũt infideliter togitant. qrͣ non
hec ip̃a que nouerũt de hũanis ꝯcepti¬

Expanded text:
dines et ueras miserias alternatim quidem, dines et ueras miserias alternatim quidem, sed reuolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua, quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea, quae infinita sunt, indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si uera essent, non solum tacerentdetracto fecit, ut Deus. Neque enim haec carnali consuetudine cogitanda sunt, ut uidere solemus opifices ex materia quacumque terrena corporalibus membris. quod artis industria potuerint, fabricantes. Manus Dei potentia Dei est, qui etiam uisibilia inuisibiliter operatur. Sed haec fabulosa potius quam uera esse arbitrantur, qui uirtutem ac sapientiam Dei, qua nouit et potest etiam sine seminibus ipsa certe facere semina, ex his usitatis et cottidianis metiuntur operibus; ea uero, quae primitus instituta sunt, quoniam non nouerunt, infideliter cogitant; quasi non haec ipsa, quae nouerunt de humanis concepti
Abbreviated transcription (Latin):
miserias laboresq redituras.
Uorũ enĩ aures pioꝵ ferãt. post
emeusani tot tantisq calamitatib
uitani. si tñ uita ista dicenda est q̃ potius
mors est ita grauis ut mors que ab
hac liberat mortis eius amore timeat᷑.
post tam magna mala tãq młta et
horrenda tñ aliqñ per uerã religionem
atq sapĩãm expiata atq finita ita per¬
uenire ad ꝯspectũ dei. atq ita fieri btĩ
cõtemplatõe ĩcorporee lucis ꝑ partitipa¬
tionẽ ĩmutabilis ĩmortalitatis eiꝰ adi
piscende amore flagramꝰ: ut eã quãdoq
necesse sit deseri. et eos qui deserũt. ab
illa et̾nitate. ueritate. felicitate deiectos
tartaree mortalitati turpi stultitie. mi¬
seris exetrabilibus implicari. ubi deus
amictatur. ubi odio ueritat habeatur.¬
et hͦ itidem atq ilideni. sine ullo fiue pͥoꝵ
et posteriorũ certis int̾uallis et dimen¬
sionib sclõꝵ factũ et futierũ: et h ꝓpłea
ut possint deo circuitib definitis. eñtib

Expanded text:
oresque redituras. Quorum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus uitam si tamen uita ista dicenda est, quae potius mors est, ita grauis, ut mors, quae ab hac liberat, mortis huius amore timeatur, post tam magna mala tamque multa et horrenda tandem aliquando per ueram religionem adque sapientiam expiata adque finita ita peruenire ad conspectum Dei adque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem inmutabilis inmortalitatis eius, cuius adipiscendae amore flagramus, ut eam quandoque necesse sit deseri et eos, qui deserunt, ab illa aeternitate ueritate felicitate deiectos tartareae mortalitati, turpi stultitiae, miseriis exsecrabilibus inplicari, ubi Deus amittatur, ubi odio ueritas habeaturet hoc itidem adque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis interuallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum; et hoc propterea, ut possint Deo circuitibus definitis euntibus
Abbreviated transcription (Latin):
est tnĩ ĩ ꝯpͥhensibilis ei cuiꝰ ĩtelligencie nõ
ꝯpͥhenditur scientis cõphensione fiuitur:
ꝓfecto et oĩs infinitas qͣdã ineffabili mͦ¬
scientie dei. qua cõphenditur eẽ non p̃t
infinita: qui tandem nos sumꝰ homun¬
culi qui eiꝰ stĩe liuites figere p̾sumamꝰ¬
eadẽ temporalia ⁊epetantur. nõ potest
deus que facit uel p̾stire ut faciat. uel
stire cũ fecerit: cuiꝰ sapĩa simpliciter
mlt̾iplex et uniformiter mltiformis.
tam ĩ ꝯpͥhensibili ꝯp̾hensione oĩa ĩ ꝯphẽ¬
sibilia ꝯpͥhendit. ut quecũq noua et
dissimilia ꝯsequẽtia p̾cedentib si semper
facere uellet mordinata et ĩ prouisa ha-¬
sere non possit: nec ea ꝓuideret ex pro¬

Expanded text:
est tamen inconprehensibilis ei, cuius intellegentiae non est tamen inconprehensibilis ei, cuius intellegentiae non ntia conprehenditur, scientis conprehensione finitur: profecto et omnis infinitas quodam ineffabili mscientiae Dei, qua conprehenditur, esse non potest infinita: qui tandem nos sumus homunculi, qui eius scientiae limites figere praesumameadem temporalia repetantur, non potest Deus cuncta quae facit uel praescire ut faciat, uel scire cum fecerit? cuius sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis tam inconprehensibili conprehensione omnia inconprehensibilia conprehendit, ut, quaecumque noua et dissimilia consequentia praecedentibus si semper facere uellet, inordinata et inprouisa habere non posset, nec ea prouideret ex pro
Abbreviated transcription (Latin):
in ip̃a racõe atq scĩa numeroꝵ non solũ
duplicari uerũ etiã multiplitari p̃t. Ita
uero suis quisq numerꝰ propͥetatib ter¬
minat᷑: ut nullus eoꝵ par ẽẽ cuicũq
alteri possit. Ergo et dispares inter se
atq diuersi sũt: et singuli quiq finiti
sunt: et om̃s infiniti sũt. Itane nimeros
propter ĩfinitatẽ nestit om̃s deꝰ: et usq
ad quãdã sũmã mimeroꝵ stĩa dei ꝑuenit
reteros iiinorãs: Quis hͦ eciã demẽtissimꝰ
dixerit. Nec audebũt isti cõtennere nũos
et eos dicere ad dei scĩam non ꝑtinere: apd̾
qͦs plato deũ magna auctoritate ꝯmẽdat.
deo dictũ legitur. Oĩa in mẽsura et nu̾o
et pondere disposuisti. De qͦ dicit et pro
om̃s numerati sũt. Aibsit itaq ut du¬
ligencie sicut in ꝓsaliuo tanit᷑ non ẽ¬
numerꝰ. Infinitus itaq nuumerꝰ ꝙͣuis
ĩfinitoꝵ numeroꝵ nullus sit nimerꝰ: nõ

Expanded text:
in ipsa ratione adque scientia numerorum non solum in ipsa ratione adque scientia numerorum non solum duplicari, uerum etiam multiplicari potest. Ita uero suis quisque numerus proprietatibus terminatur, ut nullus eorum par esse cuicumque alteri possit. Ergo et dispares inter se adque diuersi sunt, et singuli quique finiti sunt, et omnes infiniti sunt. Itane numeros propter infinitatem nescit omnes Deus, et usque ad quandam summam numerorum scientia Dei peruenit, ceteros ignorat? Quis hoc etiam dementissimus dixerit? Nec audebunt isti contemnere numeros et eos dicere ad Dei scientiam non pertinere, aput quos Plato Deum magna auctoritate commendat Deo dictum legitur: Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti; de quo et propheta omnes numerati sunt. Absit itaque ut dulegennumerus. Infinitas itaque numeri, quamuis infinitorum numerorum nullus sit numerus, non
Abbreviated transcription (Latin):
et posteriꝰ. in reb priꝰ non existentib
et posteriꝰ existẽtib fuit. In illo mutẽ
non alterã p̾cedentẽ altera subsequẽs
nuutauit. aut abstulit uolũtatẽ: s una
eademq sempiterna et ĩmutabili uolũ¬
tate res quas ꝯdidit et ut priꝰ nõ essent
egit quãdiu non fuerũt et ut posterius
ẽent qñ ẽẽ ceperũt: huic eis qui talia
uidere possũt mirabiliter fortassis osten-¬
dẽs. ꝙͣ non eis indiguerit. s eas gratui¬
ta bonitate cõdiderit: cũ sine illis ex et̾¬
uitate micio carente ĩ nõ minore blitudĩe
qui ditũt ea q̃ ĩfiuita sũt nec dei posse
stientia cõprehendi
lłud autẽ aliud qd̾ dicũt nec dei stia q̃
infiuita sũt posse ꝯp̾hendi: restat eis
ut dicere audeant atqz huit se uoragini
ꝓfunde impietatis iumergãt ꝙ oñĩs nũo¬
faciendũ putaueris. idẽ ip̃e nõ dico uno
addito augeri: s quãlibet sit magnus
et quãlibet ingentẽ mltĩtudinẽ cõtinẽs

Expanded text:
 in rebus prius non existentibus et posterius existentibus fuit; in illo autem non alteram praecedentem altera subsequens mutauit aut abstulit uoluntatem, sed una eademque sempiterna et inmutabili uoluntate res, quas condidit, et ut prius non essent egit, quamdiu non fuerunt, et ut posterius essent, quando esse coeperunt, hinc eis. qui talia uidere possunt, mirabiliter fortassis ostendens, quam non eis indiguerit, sed eas gratuita bonitate condiderit, cum sine illis ex aeternitate initio carente in non minore beatitate qui dicunt ea, quae infinita sunt, nec - Dei posse scientia conprehendi. Illud autem aliud quod dicunt, nec Dei scientia quae infinita sunt posse conprehendi: restat eis, ut dicere audeant adque huic se uoragini profundae inpietatis inmergant, quofaciendum putaueris, idem ipse, non dico uno addito augeri, sed quamlibet sit magnus et quamlibet ingentem multitudinem continens,
Abbreviated transcription (Latin):
quod sunt aque: et tñ psaluus. et aque
inquit q̃ super celos sũt laudẽt nomẽ
dñi. Quid gͦ istoꝵ duoꝵ sit. an ꝓpter
hec duo aliquid alud de scłis scloꝵ possit
intelligi. profundissima questio est : neq
h ͦ qd̾ nũt agimiꝰ ĩpedit sũdistussa interĩ
differat᷑ siue aliquid ĩ ea diffinire ualeamꝰ.
sue nos faciat cautiores diligẽtior ip̃a
tractatio: ne in tãta obscuritate rerũ affir¬
mare tenere aliquid audeamꝰ. Nũt enĩ
cõtia opinionem disputamꝰ: qua illi cir¬
cuitus asserũtur quib semꝑ eadẽ ꝑ interual¬
la tẽporũ necesse ẽẽ repeti existimãt᷑. Que
sint nõ eadẽ repetita. s alterũ ex altero
ꝯuexione ordinatissima ꝓcurrẽtia. libe¬
ratoꝵ btĩtudine siue ullo recursu miseriaꝵ
certissima ꝑmanẽte. siue sclã stlõꝵ etna
tus illi eadem reuoluẽtes locũ nõ habẽt:
qͥs maxĩe refellit et̾na uita sanctoꝵ
¶ Tapłm.ro. De impietate eoꝵ qͥ asserũt

Expanded text:
 psalmus: Et aquae, inquit, quae super caelos, laudent nomen Domini. Quid ergo istorum duorum sit, an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi, profundissima quaestio est, neque hoc quod nunc agimus inpedit, si indiscussa interim differatur; siue aliquid in ea definire ualeamus, siue nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio, ne in tanta obscuritate rerum adfirmare temere aliquid audeamus. Nunc enim contra opinionem disputamus, qua illi circuitus adseruntur, quibus semper eadem per interualla temporum necesse esse repeti existimantur. Quaelsint, non eadem repetita, sed alterum ex altero connexione ordinatissima procurrentia, liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima permanente, sive saecula satus illi eadem revolventes locum non habent, quos maxime refellit aeterna vita sanctorum . CAPUT XX.-- De impietate eorum qui asserunt
Abbreviated transcription (Latin):
quid hiuioĩ: postremo si non cũ initio tꝑis.
s post aliqd̾ tempus factus est mũdus
possumꝰ dicere. erat tempus qñ nõ erat
mũdus. At uero erat tempus qñ nullũ
erat tp̃s tã ĩcõuenienter dicimiꝰ: ac si qͥsꝙͣ
dicat erat homo qñ nullus erat homo: aut
erat iste mũdus. qñ non erat iste mũdus.
Si enĩ de alio atq alio intelligat᷑. p̃t dici
erat iste homo. Sic gͦ erat aliud tempus
qñ non erat hoc tempus: recte possumus
dicere. Dit uero erat tẽpus qñ nullũ erat
Sicut gͦ dicimꝰ creatũ tempus. tũ ĩdeo
semper fuisse dicatur. qr oĩ tꝑe tempus fuit:
ita non est tousequẽs. ut si semper fuerũt
angeli ⁊deo non sint creati. ut propterea
semper fuisse dicãtur qr omni tp̃e fuerũt:
et ꝓpterea oĩ tꝑe fuerũt. qr nullo mͦ sine

Expanded text:
quid huius modi; postremo si non cum initio temporis, quid huius modi; postremo si non cum initio temporis, sed post aliquod tempus factus est mundus, possumus dicere: Erat tempus, quando non erat mundus; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, tam inconuenienter dicimus, ac si quisquam dicat: Erat homo, quando nullus erat homo, aut: Erat iste mundus, quando iste non erat mundus. Si enim de alio adque alio intellegatur, potest dici erat iste homo. Sic ergo, Erat aliud tempus, quando non erat hoc tempus, recte possumus dicere: at vero, Erat tempus, quando nullum eratSicut ergo dicimus creatum tempus, cum ideo semper fuisse dicatur, quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens, ut si semper fuerunt Angeli, ideo non sint creati, ut propterea semper fuisse dicantur, quia omni tempore fuerunt; et propterea omni tempore fuerunt, quia nullo modo sine
Abbreviated transcription (Latin):
motu cuiꝰ aliud priꝰ aliud posteriꝰ p̾terit.
eo ꝙ simuil ẽẽ non possũt: si gͦ ante celũ
in angelicis motib tale aliquid fuit. et
ideo tp̃s iam fuit. atq augeli ex qͦ facti
sũt tꝑaliter mouebantur: etiã sit omni
tꝑe fuerũt qñquidẽ cũ illis facta st̃ tꝑa.
Quis autem dicat. non semper fuit qd̾ oĩ
tꝑe fuit: S si hͦ respondero: dicetur michi
Quomiͦ gͦ non toeterui creatori si semper
ille. semper illi fuerũt: Quoniͦ eciã crea¬
ti dicendi sunt: si semper fuisse intelligũ¬
tur: Ad h ͦ quid respondebitur: An dicẽdũ
ips fuisse nemo ambigat. Nain si omni
tempore fuit tꝑs: erat gͦ tempus: qñ nul¬
lũ erat tempus. Quis hoc stultissimus
dixerit: Possimus enĩ recte ditere. erat
tempus quãdo non erat roma. erat tepꝰ
qñ non erat ihrłm. erat tẽpus qñ nõ erat
abrahã. erat tẽpus qñ non erat hõ et si

Expanded text:
motu, cuius aliud prius, aliud posterius praeterit, motu, cuius aliud prius, aliud posterius praeterit, eo quod simul esse non possunt; — si ergo ante caelum in angelicis motibus tale aliquid fuit et ideo tempus iam fuit adque angeli, ex quo facti sunt, temporaliter mouebantur: etiam sic omni tempore fuerunt, quando quidem cum illis facta sunt tempora. Quis autem dicat: Non semper fuit, quod omni tempore fuit? Sed si hoc respondero, dicetur mihi: Quo modo ergo non coaeterni Creatori, si semper ille, semper illi fuerunt? Quo modo etiam creati dicendi sunt, si semper fuisse intelleguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum i tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non omni tempore fuit tempus, erat ergo tempus, quando nullum erat tempus? Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus, quando non erat Roma; erat tempus,  non erat Hierusalem; erat tempus, quando non erat Abraham; erat tempus, quando non erat homo, et si
Abbreviated transcription (Latin):
ficat: aut illud potiꝰ celũ de qͦ dictũ est
in p̾ncipio fecit celũ et t̾rã. cũ tñ nõ fue¬
rint. anteꝙͣ fierent: ne ĩmortales si sẽꝑ¬
fuisse dicũt᷑. deo coeterni ẽẽ credant᷑. Si
autem dixero nõ ĩtꝑe creatos anglõs. sed
qui nũꝙͣ nisi dñs fuit. q̃ritur a me eciã
si ante oĩa tꝑa facti sũt. utrũ sẽper potu¬
erint ẽẽ qui facti sunt. Hit respondendũ¬
ẽẽ forte uideatur: quõ non semꝑ cũ id qd̾ ẽ
adeo auteni isti omui tꝑe fuerũt. ut eciã
ante oĩa tꝑa facti suit: si tñ a celo cepta
sũt tꝑa et illi iam erãt ante celũ. At si tp̃s
non a telo uerũ et ante celũ fuit. non qͥdẽ
in horis et dieb et mẽsib et ãnis. nam¬
et iste dimẽsiones tꝑaliũ spacioꝵ q̃ usitate
at ꝓprie dicũtur tꝑa. manifestũ est qd̾ ad
instituere dixit. et sint ĩsigna et in tꝑa
et in dies et in ãnos. s in aliqͦ mutabili

Expanded text:
ficat aut illud potius caelum, de quo dictum est: ficat aut illud potius caelum, de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram, cum tamen non fuerint, antefuisse dicantur, Deo coaeterni esse credantur. Si autem dixero, non in tempore creatos Angelos, sed qui nunquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam, si ante omnia tempora facti sunt, utrum semper potuerint esse qui facti sunt. Hic respondendum forte videatur, Quomodo non semper, cum id quod est adeo autem isti omni tempore fuerunt. ut etiam ante omnia tempora facti sint; si tamen a caelo coepta sunt tempora, et illi iam erant ante caelum. At si tempus non a caelo, uerum et ante caelum fuit; non quidem in horis et diebus et mensibus et annis nam istae dimensiones temporalium spatiorum, quae usitate ac proprie dicuntur teminstitueret, dixit: Et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, sed in aliquo mutabili
Abbreviated transcription (Latin):
primũ hoĩem creatũ ẽẽ. dubitare nõ debeo.
S cũ cogito cuiꝰ rei dñs semper fuerit
si creatura semper non fuit: affirmare
aliquid ꝑtimesto: qr et meip̃m intueor
et scriptũ ẽẽ recole. Quis hoĩm p̃t̃ stire
ꝯsiliũ dei. Aut quis p̃t cogitare quid uelit
dommꝰ: Cogitatões enĩ mortaliũ timide.
et incerte adiuuẽtiones nr̃e. Coruuptibi¬
le enĩ corpus aggrauat aĩam: et dep̾mit
terrena habitacio sensũ multa cogitantẽ.
Ex hiis igitur q̃ in hac trena habitacõe
multa cogito. ideo utiq multa qr unũ qd̾
ex illis uel p̾ter illa qd forte non cogito
uerũ est: ĩuenire non possũ. Si dixero
ꝙ fides racioq sana condẽnat: cauendũ ẽ
ne sit absurdu. et a luce ueritatis alienũ
mortalem quidem ꝑ uices tẽporũ semper
fuisse creaturã decedentẽ aliã. aliam succe¬
dentem. ĩmortalem uero non ẽẽ cepisse. nͥ
qͥͦ ad nr̃m sclm uentũ ẽ qñ et angli creati
sunt si eos recte lux illa pͥmũ facta signi¬

Expanded text:
inem creatum esse dubitare non debeo. Sed cum cogito cujus rei dominus semper fuerit, si semper creatura non fuit, affirmare aliquid pertimesco: quia et me ipsum intueor, et scriptum esse recolo, Quis hominum potest scire consilium Dei? aut quis poterit cogitare qDominus? Cogitationes enim mortalium timidae et incertae adinuentiones nostrae. Corruptibile enim corpus adgrauat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Ex his igitur, quae in hac terrena inhabitatione multa cogito ideo utique multa, quia unum, quod ex illis uel praeter illa. quod forte non cogito, uerum est, inuenire non possum, si dixero quod fides ratioque sana condemnat: cauendum est, ne sit absurdum et a luce ueritatis alienum mortalem quidem per uices temporum semper fuisse creaturam, decedentem aliam, aliam succedentem; inmortalem uero non esse coepisse, nisi cum ad nostrum saeculum uentum est, quando et angeli creati sunt, si eos recte lux illa primum facta signi
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit. Patitur quippe qui afficit᷑. et
nuitabile ẽ om̃e qd̾ aliqͥd patit᷑. Non itaq
ĩ eiꝰ uacatõe cogitet᷑ ignania. desidia. ĩ¬
ertia. situt in eiꝰ oꝑe. labor conatꝰ. ĩdu¬
stria: nouit quiestẽs agere et agẽs quiesc̾e :
potest ad opus nouũ non nouũ s sẽpi¬
ternũ adhibere ꝯsiliũ: nec penitendo qr
priꝰ cessauerat. cepit facere qd̾ nõ fecerat.
S et si priꝰ tessauit. posteriꝰ oꝑatus est
quod nestio quẽ admodũ ab hoĩe possit

Expanded text:
fuerit. Patitur quippe qui afficitur, et fuerit. Patitur quippe qui afficitur, et mutabile est omne quod aliquid patitur. Non itaque in eius uacatione cogitetur ignauia desidia inertia, sicut nec in eius opere labor conatus industria. Nouit quiescens agere et agens quiescere. Potest ad opus nouum non nouum, sed sempiternum adhibere consilium; nec paenitendo, quia prius cessauerat, coepit facere quod non fecerat. Sed et si prius cessauit et posterius operatus est quod nescio quem ad modum ab homine poss
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃i hos uolubiles circulos qͦs opimio con¬
fingit: racio manifesta confingit. Hĩc
eñ maxĩe isti eruant ut in tirtuitu fal¬
so ambulare ꝙͣ uero et relicto itinere
malunt : ꝙ mẽtẽ diuinã om̃o ĩniuta¬
bilem cuiuslibet infiuiti capatẽ: et ĩnu¬
mera oĩa sine cogitatõis alternatõe mi¬
merãtem. de sua hũana mutabili ãgusta¬
q metiũtur. et fit illis qd̾ ait apłs. Cõ¬
parãtes enĩ semetip̃os sibimetipĩs: semet¬
ip̃os non intelligñt. Nam qr illis quicqͥd
noui faciendũ uenit ĩmẽtẽ. nouo ꝯsilio
faciũt mutabiles quippe mẽtes gerũt: pro¬
fecto non deũ quẽ cogitare non possũt sed
semetipõs ꝓ illo cogitãtes nõ illũ s seipõs.
nec illi s sibi ꝯparant. Nobis autẽ ꝓ has
nõ est credere aliter deũ affici cũ uacat. alit̾
cũ oꝑatur: qr nec affici dicendus ẽ. tãꝙͣ
ini eiꝰ natura fiat aliquid qd̾ ante non

Expanded text:
nostri hos uolubiles circulos, quos opinio connostri hos uolubiles circulos, quos opinio confingit, ratio manifesta confringit. Hinc enim maxime isti errant, ut in circuitu falso ambulare quam uero et recto itinere malint, quod mentem diuinam omnino inmutabilem, cuiuslibet infinitatis capacem et innumera omnia sine cogitationis alternatione numerantem, de sua humana mutabili angustaque metiuntur; et fit illis quod ait apostolus: Conparantes enim semet ipsos sibimet ipsis non intellegunt. Nam quia illis quidquid noui faciendum uenit in mentem, nouo consilio faciunt mutabiles quippe mentes gerunt: profecto non Deum, quem cogitare non possunt, sed semet ipsos pro illo cogitantes, non illum, sed se ipsos, nec illi, sed sibi conparant. Nobis autem fas non est credere, aliter affici Deum cum uacat, aliter cum operatur; quia nec affici dicendus est, tamquam in eius natura fiat aliquid, quod ante non
Abbreviated transcription (Latin):
mertem ac desidiosam. et ideo sibi dis¬
plicẽtem dãnasse qͦdãmͦ atq ob hͦ mu¬
tasse credat᷑. Si autẽ. semper quidem
tẽporalia s alia atq  per hibetur oꝑatꝰ.
ac sit aliqñ eciã ad hoĩem faciendum
quẽ nũꝙͣ aute fecerat ꝑuenisse non
scĩa qua putant non posse quetũq ĩfi¬
nita ꝯp̾hendi. s qiͣ ad horã sicut uenie¬
bat in mẽtẽ fortuita quadã ĩ ꝯstãcia
uideatur fecisse que fecit. Porro si illi
cirtuitꝰ admittũt᷑ inqͥunt quib ma
nẽte mũdo. et ip̃os qͦ reuolubiles ortꝰ
suos. et occasus eisdem circuitib ĩ serẽte
eadẽ tꝑalia repetũt᷑. nec ignanũ ociũ
pͥsertini tã longe sine mitio diuturni¬
tatis deo tribuit᷑ nec ĩprouida temeritas
operũ suoꝵ: qm̃ si nõ eadẽ repetantur.
non possunt ĩfinita diuersitate uariata
futare non poss. fides iroideri deberet.
Huc accedit: quod in adiutorio dm̃ dei

Expanded text:
inertem ac desidiosam et ideo sibi disinertem ac desidiosam et ideo sibi displicentem damnasse quodam modo adque ob hoc mutasse credatur; si autem semper quidem temporalia, sed alia adque alia perhibetur operatus ac sic aliquando etiam ad hominem faciendum, quem numquam antea fecerat, peruenisse, non scientia, qua putant non posse quaecumque infinita conprehendi, sed quasi ad horam, sicut ueniebat in mentem, fortuita quadam inconstantia uideatur fecisse quae fecit. Porro si illi circuitus admittantur, inquiunt, quibus uel manente mundo uel ipso quoque reuolubiles ortus suos et occasus eisdem circuitibus inserente eadem temporalia repetuntur, nec ignauum otium, praesertim tam longae sine initio diuturnitatis, Deo tribuitur, nec inprouida temeritas operum suorum; quoniam si non eadem repetantur, non possunt infinita diuersitate uariata futare non posset, fides inridere deberet. Huc accedit, quod in adiutorio Domini Dei