comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Pptius ꝑsingalis sclũ tahers qdidlic̃ pͥmũ¬
b̃i quide ꝓ pt̾ inudiã & contentionẽ
ibauidis xp̃m adnunciant. unum est :
s pos quidã exuideis eredentib atq gen¬
ebadur solus magister gentiũ & p̃di¬
ue : dicebant : Nlumquid paulus solus
letur magister fuisse gentiũ &ꝰ nosdoc¬
hã hebemꝰ. p̃dicabimus sicut & ille:
uappellemur magistri gentiũ: Et hoc
agbant: quia uolebant contenderecũ
ilo : Scd̾a speties ÷: quidã ꝓpt̃ bonã
uoluntatẽ. id ÷ bonã intentionẽ cupien¬
mit: Tercia species ÷ Quidã excaritate
sibaudis qua diligebant dm̃ cupiebant
aisaluare: uł excaritate quadiligebant
excontentione ñ sincere: Sincera res est:
solida & firma. Et erant quidã quip̃¬
dicabant ñ sincere. id ÷ ñ pura conscien¬
aa: quia ꝓpt̃ cõmoda p̾sentis uitae.
aꝓpt̃ loca tẽporalia p̃ dicationi insis¬

Expanded text:
 singulas stilum trahere. Quod dicit primum quidem propter invidiam et contentionem, subaudis Christum annuntiant unum esse. Erant quidam ex Judaeis credentibus atque gen ipse dicebatur solus magister gentium et praedicator, dicebant: Nunquid Paulus solus dicitur magister gentium? Nos doctrinam habemus, praedicabimus sicut et ille, ut appellemur magistri gentium. Et hoc agebant, quia volebant contendere cum illo. Secunda species est: Quidam propter bonam voluntatem, id est, bonam intentionem, cupienerant. Tertia species est: Quidam ex charitate, subaudis qua diligebant Deum, cupiebant alios salvare, et ex charitate qua diligebant ex contentione, non sincere. Sincera res est solida et firma. Et erant quidam qui praedicabant non sincere, id est, non pura conscientia, quia propter commoda praesentis vitae, et propter lucra temporalia praedicationi insis
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i. & nr̃ȩ congregationis in ipsũ.
Duos dñiaduentus. legimus: Primũ
in humilitate: scđm inpotentit.
quando ueniet adiuditiũ: de quo
hic oratio agitur: Congregationẽ
suam appellat multitudinẽ elec¬
torum. uł qui cum eo uenient ad¬
adiuditiũ .: In ipsum dicit quasi
in ipso. quiu & in xp̃o sunt om̃s
electi: ut pote menbra adherentes

Expanded text:
rae congregationis in ipsum. Duos Domini adventus legimus, primum in humilitate, secundum in potentia, quando veniet ad judicium, de quo hic ratio agitur. Congregationem suam appellat multitudinem electorum, vel quae cum eo veniet,judicium. In ipsum dicit quasi in ipso, quia in Christo sunt omnes electi, ut pote membra adhaerentes
Abbreviated transcription (Latin):
atq contubernales: uł cõmilitones .u
Sectue sunt diuisiones. idem sunt
hereses . Dicuntur aut̃ uł a secan¬
do id ÷ diuidendo. eo qđ diuidant
se a communione aliorum sicut he¬
retici faciebant : qui ab a eccłae
unitate segregabant:D equib: dic̃
sed non erant ex nobis Veł &iã
a sequendo dicuntur sectae. uel
hereses ab eligendo: eo qđ exmul
sequantur:
Inuidide:

Expanded text:
atque contubernales vel commilitones. atque contubernales vel commilitones. Sectae sunt divisiones. Idem sunt et haereses. Dicuntur autem vel a secando, id est dividendo, eo quod dividant se a communione aliorum sicut haeretici faciebant, qui ab Ecclesiae unitate se segregabant, de quibus sed non erant ex nobis . Vel etiam a sequendo dicuntur sectae, sicut haereses ab eligendo, vel haerendosequantur. Invidiae
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc est
idolatria: quae tunc tẽporis
erat pene in omnib gentibus:
Possumus & ꝑhoc quodꝰ dicit ido¬
lorumseruitus: alciori senlu aua¬
riciam intelligere : Unde in
epistola ad colosenses: Ueneficia sunt
maleficia. hoc ÷ maleficȩ artes ꝑquas
coguntur sepe miseri amare & amari.i
Unde dicuntur ueneficiu: quasi ueneno
in fecta : Inimiciciȩ sunt male uolunta¬
tes: Contentiones: sepe exsuꝑbiu ꝓcẽ¬
dunt. quia uolunt quidam contende¬
re dequestionib diuinurum scriptura¬
rum atq humanarum. utdum illi
uictores existunt: glorificentur ab¬
aliiss Ae mulatio ÷ inuidia dequa
legitur. qđ aemulantes hoc ÷ in ui¬
dentes ioseph fr̃s uendiderunt illũ .
Ira ÷ grauis commotio animi Ethoc
distat int̾ iratum & iracundũ:
qđ iratus ꝓ tempore. iracundus
autẽ facile irascitur: & semꝑ ꝓnus
ẽ adirascendum : Rixae id ÷ con
sine causa exsurgunt: Dissensio ÷
discordici. quae sol& oriri inter
maritum & uxorem. int̃ fr̃s quoq

Expanded text:
 est idololatria, quae tunc temporis erat pene in omnibus gentibus. Possumus et per hoc quod dicit, idolorum servitus, altiori sensu avaritiam intelligere. Unde in Epistola ad Colossenses veneficia sunt maleficia, hoc est maleficae artes, per quae coguntur saepe miseri amare et amari. Unde dicuntur veneficia, quasi veneno infecta. Inimicitiae sunt malae voluntates. Contentiones saepe ex superbia procedunt quia volunt contendere de quaestionibus divinarum Scripturarum atque etiam humanarum, ut dum illi victores existunt, glorificentur. Aemulatio est invidia, de qua legitur, quod aemulantes, hoc est, invidentes Joseph fratres sui, vendiderunt illum. Ira est grandis commotio animi. Et hoc distat inter iratum ac iracundum, quia iratus pro tempore est, iracundus vero facile irascitur, et semper pronus est ad irascendum. Rixae sunt lites sine causa exsurgunt. Dissensio est discordia quae solet oriri inter maritum et uxorem, inter fratres quoque
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ pietatis dicit. id est religionis aln
culturȩ qr illi soli cũ petitꝰ religio sẽ
& illu conuenit uenerari: Istud mag
sacram̃tũ pietatis manifeste ẽ. ioqt
manifestatum ÷ in ȩccłia cordibus
fideluĩ qđ filu: di est: Et hoc est quo
subiungit: qđ manifestũ ẽ. in care
ro est istuo sacram̃tũ qđ in natura di¬
uinitatis non poterat uideru iusibile

Expanded text:
 pietatis dicit, id est religionis et verae culturae, quia illi soli competit religio sancta, et illum convenit venerari. Istud magnum sacramentum pietatis manifeste est, id est manifestatum est in Ecclesia, in cordibus fidelium, quod Filius Dei est. Et hoc est quod subjungit: quod manifestatum est in carne, id est istud sacramentum quod in natura Divinitatis n
Abbreviated transcription (Latin):
plerũq. ꝓpt̃ irã quȩ uindictã expetit.
ppt̃ discordiã occidit nobis: id ÷rece¬
dt anobis. sic̃ occidit falsis ꝓphetis de
qͥb dr̃: Occidit eis sol: cũ adhuc ẽet me¬
dadies
s Sol ñ occidat suꝑ iracundiã
mat diabolus princeps tenebrarũ: Quan¬
.docũq. enĩ peccamꝰ: locũ damꝰ diabolo
in nobis.
iã non furetur: Uel qui furabatur uerba
& dostrinã euangłii. ꝑhereticã prauitatẽ
furabantur sibi uerba dicentes: haecdicit
dñs. cũ dñs ñ miserit eos
sed recedat ab errore suo:
agis aut̃
labor& oꝑando manib suis qđ bonũ:
ut habeat unde tribuat necessitatẽ¬
Ille qͥ ante furabatur. ñ solũ deb& afurto
cessare: sed deb& oꝑarimanib suis. utha
beat unde sustent& aliũ in opiã pacientẽ:¬

Expanded text:
plerumque propter iram quae vindictam expetit et propter discordiam occidit nobis, id est recedit a nobis, sicut occidit falsis prophetis, de quibus dicitur: Occidit sol eis cum adhuc esset media dies . Sol non occidat super iracundiam veniat diabolus princeps tenebrarum. Quandocunque enim peccamus, locum diabolo in nobis djam non furetur. » Vel, qui furabatur verba et doctrinam Evangelii per haereticam pravitatem, furabantur sibi verba, dicentes: Haec dicit Dominus, cum Dominus non miserit eos, sed recedat ab errore suo. Magis autem laboret, operando manibus suis quod bonum est, ut habeat unde tribuat necessitateIlle qui ante furabatur, non solum debet a furto cessare, sed debet operari manibus suis, ut beat unde sustentet alios inopiam patiente
Abbreviated transcription (Latin):
De urgine: & hoc nouum fuit : becit
miracula : que nemo alius fecit: Con¬
uersatus est sine peccato. in hoe mun¬
dos Est uerus ds̃: & uerus homo. Re¬
surrexit amortus: & haet omnia
noua fuerunt ⁊& sunt:¬

Expanded text:
e viri; hoc novum fuit. Fecit miracula quae nemo alius fecit, conversatus est sine peccato in hoc mundo verus Deus et verus homo, resurrexit a mortuis, et haec nova omnia fuerunt et sunt
Abbreviated transcription (Latin):
Pristina conuersatio: est petcatum.
& inpeccatis manere: lietus aut̃ ho¬
mo: est conuersatio ueteris hominis
adae. Quicũq enim inpetcato man&:
conuersationẽ ueteris hominis habet :
Quihomo id ÷ conuersatio illa corrũpitur
& deprauatur : scđm desideria errorum
uestrae: Sp̃m & mentem ꝓuno debemꝰ
accipere. scđm beatũ augustinũ: id est
ꝓrationabilitate mentis Duae sunt aut̃:
renouationes : Un a est subitanea. ac
momentanea quaefit inbaptismate:
in qua renouamur ab om̃ib peccatis
originalibus. & ac gucdibus: Altera
quae fit ꝑspaciũ tẽporis. & ꝑ assiduita¬
tem lectionis. & ꝑ oꝑationem bonorum
oꝑum : dequahic dicitur: Dum enim
animus ea eotidie ꝑstudiũ lectionis
dedõ intelligit quae antea ignorabat.
cutẽ : cotidie innouatur: Tale est
acsi dicer&: Estis in nouati inbaptisma¬
te: renouamini cotidie ꝑstudiũ lecci¬
tionis ea dedeo intelligendo quȩ antea
uos latebant. & crescendo deuirtute
inuirtutem:

Expanded text:
Pristina conversatio peccatum est, et in peccatis manere: vetus autem homo conversatio veteris hominis Adae. Quicunque enim in peccato manet conversationem veteris hominis habet. Qui homo, id est conversatio illa, corrumpitur et depravatur secundum desideria errorum vestrae. Spiritum et mentem, pro uno debemus acciperepro rationabilitate mentis. Duae autem sunt renovationes. Una est subitanea ac momentanea, quae fit in baptismate, in qua renovamur ab omnibus peccatis originalibus et actualibus. Altera quae fit per spatium temporis, et per assiduitatem lectionis, et per operationem bonorum operum, de qua hic dicit. Dum enim ea animus quotidie per studium lectionis de Deo intelligit, quae ante ignorabat, tutem, quotidie innovatur. Tale est ergo ergo ac si diceret: Estis renovati in baptismate, renovamini quotidie per studium lectionis, ea de Deo intelligendo quae ante vos latebant, et crescendo de virtute in virtutem.
Abbreviated transcription (Latin):
in die resurrectionis idẽ. indiebaptis¬
matis: Sic̃ enĩ contristatur homo quando
deꝓpria domo expellitur quã ipse si bi
aelificauit. ut quiete inibi habitaret:
quando dehomine quẽ sibi munda uit
in baptismate. ꝑ praua oꝑa eicitur: Alit̃:
Nolite contristari sp̃m sc̃m dĩd ÷ spirita¬
tristiri ꝑ urã mala oꝑa : Si quidẽ spiri¬
tales uiri. siquando uident aliquos pet¬
care. & auia rectitudinis deuiare: con¬
tristant᷑ deillorũ miseria. & condolent
deillis: ut̃ pote dese:¬

Expanded text:
in die redemptionis, id est in die baptismatis. Sicut enim contristatur homo quando de propria domo expellitur quam ipse sibi aedificavit ut quiete ibi habitaret, quando de homine quem sibi mundavit in baptismate, per prava opera ejicitur. Aliter: Nolite contristare Spiritum tristare per vestra mala opera. Siquidem spiritales viri, si quando vident alios peccare, et a via rectitudinis deviare, contristantur de illorum miseria, et condolent de aliis utpote de se
Abbreviated transcription (Latin):
qr̃ plerũq seducimur ꝑ illã. putantes
ea uera ẽẽ: quaesunt falsa. Ec isti ephe¬
si dialetici erant: ꝑ quã seducebant
simplices. facientes illos putare uera
que erant falsa: suis fictio nibus & astu¬
cus: Unde sequitur:
cia illorũ circumferimur:
tus hieronimus : Qud ꝓdest iugit̾
dialeticae arti insistere. & siluas
iamborũ cõponere. id÷ diuersa car¬
mina : ubi nulla ueritas ÷ sedse¬
ductio & herror hominũ: in p̃sen¬
ci quidẽ seculo potest illud esse:
sed post resurrectionẽ cessabit:
ite nouum hominẽ. quiscđm dm̃
creatus ÷ in iusticia & seitate ueritaitis

Expanded text:
educimur per illam, putantes ea esse vera quae sunt falsa. Et isti Ephesii dialectici erant, per quam seducebant simplices, facientes ea putare vera quae erant falsa suis fictionibus et astutiis. Unde et sequitur: a illorum circumvenimur tus Hieronymus: Quid prodest jugiter dialecticae arti insistere, et syllabas iamborum componere in diversa carmina, ubi nulla veritas est, sed seductio et error hominum? In praesenti quidem saeculo potest illud esse, sed post resurrectionem cessabit. ite novum hominem, qui secundum Deum creatus est i
Abbreviated transcription (Latin):
su hoe faciendo er̃ sibunucẽ menbra:
uobos : Irascimimi : & nolite pedcaue
Slia possumꝰ hoc intelligere : Di quaon
espedeitis. & auia rectietulnus duaboln
ulrtt receditis: irascimini in uob m&
ps &in dignamini neam plius talia fa¬
ounis: Aliter. Et si iquit irascimini.
on uolite rã ꝑficere: Permietit quidẽ

Expanded text:
illi: hoc faciendo, erunt sibi invicem membra. illi: hoc faciendo, erunt sibi invicem membra. Sequitur: Irascimini et nolite peccare. Dupliciter possumus hoc intelligere: Si quano peccatis et a via rectitudinis diabolo suadente receditis, irascimini vobis ipsis, et indignemini, ne amplius talia fas et jejuniis; aliter: Et si, inquit, irascimini, nolite iram perficere. Permittit quidem
Abbreviated transcription (Latin):
duplicitatẽ. & loqui ueritatẽ de animo
puro cũ omĩ homine. non solũ cũ xp̃iane
uerũ &iam cũ heretico. & pagano. qua
om̃s sunt nr̃i proximi : Et quare debenis
loqui ueritatẽ cũ proximo: adiungit qͥ sin
inuicẽ menbra: Est xp̃c caput. men¬
bra illius. sunt electi Etsicut menbra
corporis nr̃i sunt sibi inuicẽ necessa¬
ria. & sibi inuicẽ ministrant: ita m̃bra
debent sibi inuicẽ ministrare queneces¬
rius manui & pedi: & manus & pesocalo
Idõq. ministrat oculus manui & pedilu¬
m̃: manꝰ aut̃ abstergit illũ & lauat asor¬
dibus: Sic inscã aeccłia p̃dicator quiliba
qui est oculus: deb& ministrare lum̃ saen¬
cie. & p̃dicationis aliis quisunt manus
& pedes: qui sunt elemosinarii. & quias¬
runt ad sepeliendũ mortuũ. & qui acdi¬
ue uitȩ sunt dediti: Econtra illi debetꝰ
desuat substancia sustentare cculũ. Ses
p̃ dicatorẽ. p̃ bentes ei cibũ & potusl
& ministantes cetera quȩ n ecessaria sunt

Expanded text:
animo puro, cum omni homine, non solum cum Christiano, verum etiam cum haeretico et pagano, quia omnes sunt nostri proximi . Et quare debemus loqui veritatem cum proximo? « Quoniam sumus invicem membra. » Est Christus caput, membra illius sunt electi. Et sicut membra corporis nostri sunt sibi invicem necessaria, et sibi invicem ministrant, ita membra Christi debent sibi invicem ministrare quae sunt necesoculi manui ac pedi, et manus ideoque ministrat oculus manui et pedi lumen, manus autem abstergit illum et lavat a sordibus; sic in sancta Ecclesia praedicator quilibet qui est oculus, debet ministrare lumen scientiae et praedicationis aliis qui sunt manus , id est qui sunt eleemosynarii, et qui currunt ad sepeliendum mortuum, et qui activae vitae sunt dediti. Econtra autem illi debent de sua substantia sustentare oculum, id est praedicatorem, praebentes ei cibum et potum, et ministrantes caetera quae necessaria sunt
Abbreviated transcription (Latin):
gendo :
Neque enim qui in ma¬
sub auđ placetdõ.
neq circũ cisio
quae in manifesto & in curne ÷
plac& deo S ed qui in abscondito
id ÷ qui incorde uidȩus ÷ ille plac&
dõ. & circũcisio cordis inspũ
iudȩi laus: ñ ex hominib sed ex
fidelitatis. et susceptio fidei xp̃i: atq
exspoliatio uitiorũ: Et ÷ sensus
Quitantũ modo genere & nomine ÷
uideus & circum cisionẽ carnalit̃
obseruat. non plac& dõ neq mere¬
tur laudari ab illo: quãuis abho¬
minib laudetur: Qui uero in oo¬
culto incorde ÷ iudeus. id ÷ confi¬
tens dm̃. & incorde ÷ circũ cisus
ab omniꝰ fidelitate. ab om̃i mala
uoluntate & cogitatione: pla¬
ca dõ & meretur laudari ad eo.
aut quę utilitas ÷ circũ cisionis.
mul tum ꝑ omnẽ modũ. id ÷ per
multus causas ÷ Primũ quidem

Expanded text:
gendo. gendo. Non enim qui in masubaudis placet Deo; neque circumcisio quae in manifesto et in carne est, placet Deo. Sed qui in abscondito, id est qui in corde Judaeus est placet Deo. Et circumcisio cordis in spiritu, udaei, laus non ex hominibus, sed ex fidelitatis et susceptio fidei Christi, atque exspoliatio vitiorum. Et est sensus: Qui tantummodo genere et nomine est Judaeus, et circumcisionem carnaliter observat, non placet Deo, neque meretur laudari ab illo: quanquam ab hominibus laudetur; qui vero in occulto, in corde est Judaeus, id est confitens Christum, et in corde est circumcisus ab omni infidelitate et ab omni mala voluntate et cogitatione, placet Deo et meretur laudari a Deo, Aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum, id est per multas causas. Primum quidem
Abbreviated transcription (Latin):
do inxpm. circũcisionẽ spiritaliter
obseruando cȩterasq quae lex p̃cipit
spiritali intelligentia custodiendo
Numquid gentilitus illius reputabitur
ꝓphȩta dicit: Conuertetur libanus in
chermel: id ÷ gentilitus incircũ cisionẽ
dealbatio: Chermel uero: scientia
uerae circũcisionis ÷ Libanus ergo in
chermel uersus ÷: quando gentilitas
nis habens: Et iudicabit te quod
ex natura est preputiũ. legem
consũmans. id ÷ ꝑ ficiens: quiplit¬
teram & circumcisionem p̃ua¬
ricator legis es ÷ Preuaricator
legis ÷. qui xp̃m non crȩdit : Ex su¬
periorib ista pendent: Et est sensus
Num quid ille qui naturalit̃ gentilis ÷
&legem consũmat. siue ꝑficit & ob¬
te comparatione scilic& melioris
facti. qui per litteralem intelli¬
genticm. & circũcisionẽ carnalẽ
łegis p̃uaricaris : utique dãpna¬
bittẽ sicut diximus. quia ille spiritalẽ
intelligentiam in lege scrutundo re¬
quirit: tu semꝑ carnali intellectu
delectaris. suꝑficiem tantũ modo lin¬

Expanded text:
m, circumcisionem spiritualiter observando, caeteraque quae lex praecipit spirituali intelligentia custodiendo, nunquid gentilitas illius non reputabitur Christum. Unde propheta dicit: Convertetur Libanus in Chermel , id est gentilitas in circumcisionem dicitur, Chermel vero scientia verae circumcisionis. Libanus ergo in Chermel conversus est, quando gentilitas nis habens. Et judicabit id quod ex natura est praeputium, legis consummans, id est perficiens, qui per litteram et circumcisionem praevaricator legis es. Praevaricator legis est qui Christum non credit. Et superioribus ista pendent, et est sensus: Nunquid ille qui naturaliter gentilis est, et legem consummat, sive perficit et obte comparatione, sed melioris facti quia per litteralem intelligentiam et circumcisionem carnalem legem praevaricaris? Utique damnabit te, sicut diximus, quia ille spiritualem intelligentiam in lege scrutando requirit: tu semper carnali intellectu requiris, superficiem tantummodo le
Abbreviated transcription (Latin):
seruas: circũcisio tua p̃putiũ fac¬
ta est: id÷ talis es qualis et gentilis
qui non habet legem. quia quidebu¬
eras esse iudȩus credendo inxepm.
& legem spiritaliter implendo: similis
effectus es gentili. idõq & ingentilitutẽ
reputaberis : Vnde dicit dñsꝑ prophetã:
Chermel in saltum reputabitur: circum¬
cisio uidelic& in gentilitutẽ¬

Expanded text:
servas. Circumcisio tua praeputium facta est, id est talis es qualis et gentilis qui legem non habet, quia qui debueras esse Judaeus credendo in Christum, et legem spiritualiter implendo similis effectus es gentili, ideoque in gentilitatem reputaberis. Unde dicit Dominus per prophetam: Chermel in saltum reputabitur , circumcisio videlicet in gentilitate
Abbreviated transcription (Latin):
qui me in p̃sentia sua segregauit
& separauit ex utero matrismeie
ad predicutionem euuangłii sui
Vel ex utero matris: ex consortio
sinagogȩ me abscra xit. & uoauit

Expanded text:
qui me in praesentia sua segregavit, et separavit ex utero matris meae, ad praedicationem Evangelii sui, vel ex utero matris, id est ex consortio Synagogae me abstraxit, et vocavit
Abbreviated transcription (Latin):
sum. Proficiebam inuidais mosuꝑ
multos coetaneos meos. id ÷ super
om̃s coȩuos & qui meae aetitis erant.
ꝓficiebam ego indoctrina legis scđm
traditionemꝰ pharisȩorũ de quorũ
genere ortus eram: & nullus pote¬
rat coȩquari mihi in studio lecti¬
onis atq questionum. sed non in
ꝑ secutione xp̃i a norum ita po¬

Expanded text:
 proficiebam in judaismo supra multos coetaneos meos, id est super omnes coaevos, et qui meae aetatis erant. Proficiebam ego in doctrina legis secundum traditionem Pharisaeorum, de quorum genere ortus eram, et nullus poterat coaequari mihi in studio lectionis atque quaestionum, sed neque in persecutione Christianorum, ita po
Abbreviated transcription (Latin):
ulipere & discere euuangelium
hocinter÷: qđ ille accipit euuan¬
plium. cui primum in sinuatur
ual& i Perreuelationem ihu
Nũ: Id ÷ ꝑ manifestationem¬
xp̃i didici euuangelium : Dequa
do mansit damasco tribus dieb¬
solem lucis neq diei: sed neq.
manducans neq bibensi uel
&iam tunc accepit: quando sicut
ipsedicit quadam die cũ ess&
intẽplo: in extasi positus ẽ  Audifas
uuebam si ne querela inlege in
lege ut mihi uidebatur. quando
adherebam iudeis : quia circũci¬
sionem seruabam & sabbatum.
& c& era quaelexp̃cipit: preter

Expanded text:
accipere et discere Evangelium, hoc interest: quod accepit Evangelium cui primum insinuatur, et sed per revelationem Jesu Christi, id est manifestatione didici Evangelium. De qua do mansit in Damasco tribus dielucem solis neque diei, sed neque manducans neque bibens. Vel etiam tunc accepit, quando sicut ipse dicit quadam die cum esset in templo, in exstasi positus est. Audistis vivebam sine querela in lege, ut mihi videbatur, quando adhaerebam legi et circumcisionem servabam et sabbatum, et caetera quae lex
Abbreviated transcription (Latin):
tradimus corpus nr̃m libidinꝰ a
coniungimus illud meretrici quod
cludimus illum a nobis & fugams:
Et quantũ innobis ÷ ut augustinus
dixit: extinctores eiussumus s
nehoc agamus: ait apostolus: S̾pn
neq ex tinguatis illum in uobis pec¬
cando. & tradendo corpus ur̃m di¬
sicut hieronimus c& eriq doctores
& aedificationem auditorũ loqui
& praedicare : nolite illum desput¬
re. neq contemꝑnere : sed huml
addendite quae doc&  Om̃auil

Expanded text:
tradimus corpus nostrum libidini, et conjungimus illud meretrici, quod Spiritus, excludimus illum a nobis, et fugamus, et quantum est in nobis, ut Augustinus dicit, exstinctores sumus ejus. Sed ne hoc agamus, ait Apostolus, Spirineque exstinguatis illum in vobis peccando et tradendo corpus vestrum disicut Hieronymus caeterique doctores ad aedificationem auditorum loqui et praedicare: nolite illum despicere, nolite contemnere, sed humiliter attendite quae docet. Omni
Abbreviated transcription (Latin):
Dicamus hoc: scđm ambrosu
sensum: Sp̃mnolite extinque¬
re. id ÷ si aliquem ad oram sp̃s
sc̃s repleuerit sua gratiu. ut
possit inter pretari sacrasdi¬
uinas scripturas & diuina mis¬
ceriu loqui nolite eum ꝓ libeno
loquatur & doceat. quia dẽ quio

Expanded text:
Dicamus hoc secundum Ambrosii sensum: Spiritum nolite exstinguere, id est si aliquem ad horam Spiritus sanctus repleverit sua gratia, ut possit interpretari divinas Scripturas, et divina mysteria loqui, nolite eum prohibere quin loquatur et doceat: quia Deus qui
Abbreviated transcription (Latin):
cate. neponatis
offendiculum frĩ uel scandalũ.
id ÷ hoc muxime cauete. & magis decerni¬
te. nequisurõ malo uerbo. autͦꝑuerso exẽ¬
plo scandali zetur : et offendutur i
Vł hocstatuite. necausa carnaliũ ciborum:
offensionem fr̃ib minus ꝑfeccis generetis
Scio & confido indño iħu. Quia nibil
cõmune per ipsum creatum est:
tantũ modo mundos : Quib autẽ gen¬
tes cõmune utebantur: cõmunes id ÷
inmundos appellabant. sicut et petr
ait ÷ Commune ñ manducaui : id ÷ in¬
mundum: Inde dic̃ apłs : Scio inqui
ꝑ dnm̃ iħm: qui mihi hoc manifesta¬
uit. quia ꝑ ipsũ nihil ÷ immundũ
creatũ. sed oma munda ab eo facta sunt:
sicut scriptũ ÷̃ :uidit ds̃ cuncta quae fect:
et erant ualdebona : Hisi forte ei iudeo
alimentũ cõmune. id ÷ immundum aẽe
illi ÷ cõmune : quia immundũ uidetura
et hoc scđm eius sensum: ñ scđm dm̃ qui
om̃a fecit munda :
adesei ut comedut.
Contristaueris

Expanded text:
, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum, id est, hoc maxime cavete, et magis decernite, ne quis vestro malo verbo, aut perverso exemplo scandalizetur et offendatur; vel hoc statuite, ne causa carnalium ciborum offensionem fratribus minus perfectis generetis. Scio et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum creatum est. tantummodo mundos, quibus autem gentes communiter utebantur, communes, id est in mundo appellabant, sicut et Petrus ait: Commune non manducavi , id est immundum. Inde dicit Apostolus: Scio, inquieominum Jesum, qui mihi hoc manifestavit, quia per ipsum nihil est immundum creatum, sed omnia munda ab eo facta sunt, sicut scriptum est: Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona . Nisi ei, forte Judaeo,  immundum, esse, illi commune est, quia immundum videtur ei hoc secundum ejus sensum, non secundum Deum, qui omnia fecit munda. Sades ei ut comedat, contristatur
Abbreviated transcription (Latin):
Id: silex quae euacucripotuit ingła
fuit morsi suisq obseruatoribus mul¬
tomagis euuangelium quodman&
maeternum. in gła est suis ministrato¬
ribus & cultoribus : Quantum enim

Expanded text:
 si lex quae evacuari potuit, in gloria fuit Moysi suisque observatoribus, multo magis Evangelium, quod manet in aeternum, in gloria est suis ministratoribus et occultoribus. Quantum enim
Abbreviated transcription (Latin):
incredulitatis: discedendi
adeo uiuo: Ortatur iterum
eos apłs blandiendo uocans eos
fr̃s & dans consilium quomodo
possint in requiem uerã : Pr̃s

Expanded text:
incredulitatis discedendi a Deo vivo. Hortatur iterum eos Apostolus blandiendo, vocans eos fratres, et dans consilium, quomodo intrare possint in requiem. Fratres
Abbreviated transcription (Latin):
psalmo dicente ꝓpħa. Si reddidi
retribuentib mihi mala: id ÷
non reddidi ÷̃ Ordo uerborũ ÷ gion
introibunt in requiem meã: sicut
iuraui inira mea hoc ÷ iniun dictt
meaĩ Ira eñi dĩ: uindictti illius ÷. n¬
loqui dm̃: magnũ ÷: uirare uero :
nimis metuendũ est: Cũ eñi sermo
illius ꝓiuramento accipi debeat
rei. & ut terrorẽ incutiat audi¬
torib ꝗSic dicitur & irasci more
humano: cum sẽꝑ ipse idẽ maneat.
quatinus dũ audimus illũ iratũ
metuamus peccare : Quod aũt
dicit non intrabunt in requiem
meam hic sicut supra dictũ est :
geminã requiem debemus intel
ligere. unã. scilic& terre reꝓmis¬
sionis ꝓmis sam abrahȩ: quã illi
ꝑdiderunt ꝓpter infidelitatem
suamialterã uero uitã ȩternã.
dequa apł̃s spiritaliter loquitur.

Expanded text:
Psalmo dicente Propheta: Si reddidi Psalmo dicente Propheta: Si reddidi retribuentibus mihi mala , id est, non reddidi. Ordo verborum est: Non introibunt in requiem meam, sicut juravi in ira mea, hoc est in vindicta mea. Ira enim Dei vindicta est illius. Loqui Deum, magnum est: jurare vero, nimis metuendum. Cum enim omnis sermo illius pro juramento accipi debeat,rei, et ut terrorem incutiat auditoribus. Sic dicitur et irasci more humano, cum semper ipse idem maneat, quatenus dum audivimus illum iratum, metuamus peccare. Quod autem dicit, non introibunt in requiem meam, hic sicut supra dictum est geminam requiem debemus inteligere, unam scilicet terrenae promissionis promissam Abrahae, quam illi perdiderunt propter infidelitatem suam, alteram vero vitam aeternam, de qua Apostolus spirital
Abbreviated transcription (Latin):
offensus fui generationi huicłlus ÷
dici offensũ siue infensũ quã irati:
qm̃ qui irascitur facile potest abira
remoueri: qui uero infensus siue
offensus fuerit: Aut uix aut nullo
modo potest placari. itti om̃ps ds
offensus id÷ ualde & inplacabilite
iratus fuit illis sex centis milibis
que perierunt indeserto. Etdix̃
ad moysen & aaron: uel etiam
adiosuccei
succeꝰ Semꝑ errant cordermulbs
modis castigauit eos omp̃s ds. sedili
semꝑ corde errauerunt. auia uer¬
ttitis & rectitudinis deui antes:qui¬
cũq eñi dĩ uoluntati non obsecundas
errat arectitudine iustitiaei lpli
uero non cogno uerunt in as medino
cognouerunt dicit hoc÷ non ad pba¬
uerunt nec elegerunt ac ciones mea
a p̃ceptti mec i Uel non cognouerunT:
qua noluerunt ad hoc cognoscere.
u tenerent & obseruagent illa
Sicut iuraui mira mea: si introibunt
nrequiem meam Si: abtquando
ponitur ꝓ affirmatione. aliquando
ydubitatione. aliquando ꝓnega¬
cione ut inp̃senti loco ꝓnon: & in

Expanded text:
Offensus fui generationi huic. Plus est dici offensum, sive infensum, quam iratum: quoniam qui irascitur, facile potest ab ira revocari: qui vero infensus, sive offensus, aut vix, aut nullo modo potest placari. Ita omnipotens Deus offensus, id est valde et implacabiliter iratus fuit illis sexcentis millibus, qui perierunt in deserto. Et dixi. Ad Moysen, et Aaron, vel etiam ad Josue. Semper hi errant corde. Multis modis castigavit eos omnipotens Deus; sed illi semper corde erraverunt, a via veritatis et rectitudinis deviantes; quicunque enim voluntaterrat a rectitudine justitiae. Ipsi vero non cognoverunt vias meas. Non cognoverunt dicit, hoc est non approbaverunt, nec elegerunt actiones meas et praecepta mea; vel non cognoverunt, quia noluerunt ad hoc cognoscere ut tenerent et observarent illa. Quibus juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam. Si, aliquannitur pro affirmatione, aliquando pro dubitatione, aliquando pro negatione, ut in praesenti loco pro non, et in
Abbreviated transcription (Latin):
quadraginta annos: & ꝑ manserunt
ingratis Potest qđ dicit quadraginte
annis: & ad sequentia coniungi ⁊
Quadragenarius aũt numerus :¬
misticus indiuina scriptura habet᷑. ii
heremo contra dm̃iͥ Consũ mataq
tudinẽ penetraret n Primis ergo xl¬
dieb tẽptationẽ: huius peregrina¬
tionis ostendit. Posteriorib uero xl
dieb consolationẽ qua consolan¬
disunt inpatria h Corpus eñi eius
id ÷ aeccła. neces se ÷ ut tẽptationes
paciatur inp̃senti scło: ut post modũ
ꝑ uenire possit ad gaudia patriae.¬

Expanded text:
quadraginta annos, et permanserunt quadraginta annos, et permanserunt ingrati. Potest quod dicit: Quadraginta annis et ad sequentia conjungi. Quadragenarius autem numerus mysticus in divina Scriptura habetur. Qudeserto contra Deum: consummatique tudinem penetraret. Primis ergo diebus tentationem hujus peregrinationis ostendit, posterioribus quadraginta diebus consolationem, qua consolandi sunt in patria: corpus enim ejus, id est Ecclesia, necesse est ut tentationes patiatur in praesenti saeculo, ut postmodum pervenire possit ad gaudia patriae
Abbreviated transcription (Latin):
cae. Si quidẽ unetus est ipse. non oleo
uisibili. sed oleo inuisibili. plentu¬
dine uidelic& sp̃s scĩ dequa unctio¬
ne dicit psalmistti unxit tedsds̃
tuus. oleo lȩticiae. Aluis olim fuit
adiectuum hoc nom̃. sacerdotib
udelic&. regibus. & ꝓphecis. sed
iħu factum ÷ proprium. Uocat
ap̃ls. Est uocatio generalis. dequa
lis: dequa ait idẽ apłs quodã loco. quos
uocauit hos iustificauit: scõm quã.
uocatus est paulus apłs: io ÷ missus
Notandũ autẽ iccirco nom̃ apostola¬
tus ab apło in om̃ib epłis ẽe positũ.¬

Expanded text:
as: siquidem unctus est ipse non oleo visibili, sed oleo invisibili, plenitudine videlicet Spiritus sancti. De qua unctione dicit Psalmista: Unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae . Aliis fuit olim adjectivum hoc nomen, sacerdotibus videlicet, regibus et prophetis, sed Jesu factum est proprium: Vocatus apostolus. Est vocatio generalis, de qualis, de qua idem ait Apostolus quodam loco: Quos vocavit, hos et justificavit , secundum quam vocatus est Paulus apostolus, id est missus. Notandum autem idcirco nomen apostolatus ab Apostolo in omnibus esse posit
Abbreviated transcription (Latin):
simulq nob̾ demonstratur. quia sicut succ̃
resurrectionẽ ꝓcurauit : ita quoq mul¬
torũ mortuorum corpora. & animas
pariter secum resuscittiut. tam illoꝵ
de quibus dicitur. multa corpora sc̃oꝵ
quidorimierant surrexerunt: quam
etiam om̃iũ electoꝵ: E x quorũ ergo¬
se ꝑtinebant. quos ipse resuscitat adiu¬
tam. & dequibus idem apłs dicit: ut sit ipse
primogenitus in multis fr̃ibus :Nam
deresurrectione reꝓborũ: nihil dicitur hic

Expanded text:
 demonstratur quia sicut suam resurrectionem procuravit, ita quoque multorum mortuorum corpora et animas pariter resuscitavit secum, tam illorum de quibus dicitur: Multa corpora sanctorum qui dormierant surrexerunt , quam etiam omnium electorum. Ex quorum ergse pertinebant, quos ipse resuscitat ad vitam et de quibus idem Apostolus dicit, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus . Nam de resurrectione reproborum nihil hic dic
Abbreviated transcription (Latin):
Marchus dicit. initiũ euangłu iħu xp̃i
patris e̾e affirmat. Quare sit ista
diuersitas: quia ut filius ait. omũ pa¬
tris sua sunt: & sua patris Ideoq
unũ euangłm. cõmunit̃ possident.
io ÷ bonũ nuntiũ Namsicut una
substantia patris ÷ & filii. una potes
tas. & una deitas: ita unũ euangłm
est patris etfilii. Quid est ergo euan¬
głm : bonũ nontiũ ut diximus
Etquid ÷ melius nuntiũ. quã omni¬
po tentẽ dm̃ trinitatẽ habere in ꝑso¬
nis. unitatẽ in sub stantia: patrem
ingenitũ. filiũ genitũ. spm̃ scm̃ ꝓ¬

Expanded text:
Marcus dicit, Initium Evangelii Jesu Chatris esse affirmat. Quare fit ista diversitas? Quia, ut Filius ait, omnia Patris sua sunt, et sua Patris; ideoque unum Evangelium communiter possident, id est bonum nuntium. Nam sicut una substantia est Patris as, ita unum Evangelium est Patris et Filii. Quid ergo est Evangelium? Bonum nuntium, ut diximus. Et quod est melius nuntium quam omnipotentem Deum Trinitatem habere in personis, unitatem in substantia; Patrem ingenitum, Filium unigenitum, Spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ut cipłi quoq dũ conprehendere. tͥ
relicto eo fugerent. sed postquã solob¬
scuratus est inmorte eius terra contre¬
muit : Monum̃ta aꝑta sunt. uelũ quoq
templi scissum est: & resurrexit: Cogni¬
tus est uere filiusdĩ. siue etiam quando
post resurrectionẽ ascensionẽq suam
coeperunt loqui om̃iũ gentiũ linguis
magnaliadĩ : Tunc potius cognitus est
esse uerus filius dĩ. abhis uidelicet. de
quibus lucas dicit: quodunadie credi¬
derunt tria milia. alteradie . quinq mi¬
lia: Digna autẽ consideratione atum¬
aduertendum ÷: quia non dix̃ apłs
absolute. qui predestinatus ÷ filius dei
inuircute ex resurrectione mortuoꝵ:
sed adhuc aliquid ad didit dicens. x
resurrectione mortuor iħ u id est¬

Expanded text:
tum ut apostoli quoque, dum comprehenderetur, tum ut apostoli quoque, dum comprehenderetur, relicto eo, fugerent. Sed postquam sol obscuratus est in morte ejus, terra tremuit, monumenta aperta sunt, velum quoque, templi scissum est, et resurrexit, cognitus est esse verus Filius Dei, sive etiam quando post resurrectionem ascensionemque suam coeperunt loqui omnium gentium linguis magnalia Dei, tunc potius cognitus est esse verus Filius Dei, ab his videlicet de quibus Lucas dicit quod una die crediderunt tria millia, altera die quinque millia . Digna autem consideratione animadvertendum est, quia non dixit Apostolus absolute: Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute ex resurrectione mortuorum, sed adhuc addidit aliquid, dicens, ex resurrectione mortuorum Jes
Abbreviated transcription (Latin):
lius dĩ inuirtute diuinitatis et potentia
uerbi. exresurrectione mortuorum
primus resurgere: & primus ccelos
penetrare : Destructo enĩ mortis impio
ipse primus om̃iũ mortuorũ electoꝵ
resurrexit. Iuxta quod iohannes deillo
dicit. qui est primogenitus mortuoꝵ
& princeps regum terrae: et primitiȩ
dormientiũ xp̃s: Etsicut primus resur¬
rexit. ita primus cuelos penetrauit:
dans fidelibus suis postse aditũ in gre¬
diendi: Alit scõm beatũ ambrosiũ
Merito illum p̃destinatũ cẽfiliũ dĩ exresur¬
rectione. siue post resurrectione: Quia
tunc patuit uerus filius dĩ eẽ. quando
inmorte illius multa miracula acce¬
dentia compuler̃ dicere. Uere filius dĩ erat
iste: Si quidẽ antequã suspenderetur in
ligno ꝓsalute generis humani & more¬
retur. multaq miracula fierent in pas¬
sione illius quȩ euangłm narrat: a pau¬
cis cognoscebatur filius dĩ ẽẽ Intun¬

Expanded text:
lius Dei in virtute divinitatis et potentia lius Dei in virtute divinitatis et potentia Verbi, ex resurrectione mortuorum, primus resurgere et primus coelos penetrare. Destructo enim mortis imperio, ipse primus omnium mortuorum electorum resurrexit, juxta quod Joannes de illo dicit: Qui est primogenitus mortuorum, et princeps regum terrae, et primitiae dormientium Christus ; et sicut primus resurrexit, ita et primus coelos penetravit, dans fidelibus suis post se aditum ingrediendi. Aliter, secundum beatum Ambrosium, merito dicit illum praedestinatum esse Filium Dei ex resurrectione, sive post resurrectionem, quia tunc patuit verus Filius Dei esse, quando in morte illius multa miracula accidentia compulerunt dicere: Vere Filius Dei erat iste . Siquidem antequam suspenderetur in ligno pro salute generis humani et moreretur, multaque miracula fierent in passione illius, quae Evangelium narrat, a paucis cognoscebatur Filius Dei esse, intan
Abbreviated transcription (Latin):
At uero scđm agustinũ. melius est dicendũ
qui p̃ destinatus ÷ filius dĩ. quia non deuer¬
boloquitur hic apłs: sed de homine qui
nonerat antequã ftictus ẽet. Huma nitas
enĩ quae ñ erat antea. illa est p̃ destina¬
te & p̃ finita siue p̃ordinata. sine suis
meritis. ut filius dĩ e̾et assumptauer¬
bo inuirtute diuinltts. & podentia
uerbi & unita illi in uniecte ꝑsonȩ
tctẽ prestat angłis. & hominib uistis
Qui etiam formauit. uiuificauit etscĩfica¬
uit ipsũ hominẽ inutero uirginali ex
semine uirginis: sine semine uiri: Con¬
siderandũ est autem quia non fuit ei sp̃s
sc̃s: ꝓsemine: Nec dicimus illũ patrem
eẽ humanitutis. nedicantur duo esse
patres: quod omnino nefus ÷ dicere:
Nonenĩ omẽ quod nascitur ex nob. utq
filius nr̃ ÷. Uerbi gr̃a. Capillus nasci¬
tur deccpite: & tam̃ non idõ filius capi¬
tis recte dicitur. Pediculi quoq exno¬
b nascuntur: & tam̃ filii nr̃i nequaquã
augustino dicente. qui p̃ destinatus ÷ fi¬

Expanded text:
atum Augustinum melius est dicendum: Qui praedestinatus est Filius Dei, quia non de Verbo loquitur hic Apostolus, sed de homine, qui non erat antequam factus esset. Humanitas enim quae non erat antea, illa est praedestinata et praefinita, sive praeordinata, sine suis meritis, ut Filius Dei esset, assumpta a Verbo in virtute divinitatis, et in potentia Verbi et unita illi in unitate personatatem praestat angelis et hominibus justis qui etiam formavit, vivificavit et sanctificavit ipsum hominem in utero virginali, ex semine virginis sine semine viri. Considerandum est autem quia non fuit ei Spiritus sanctus pro semine, nec dicimus illum patrem esse humanitatis, ne dicantur esse duo patres, quod omnino nefas est dicere: non enim omne quod nascitur ex nobis utique filius noster est. Verbi gratia: capillus nascitur de capite, et tamen non ideo filius capitis recte dicitur. Pediculi ex nobis quoque nascuntur, et tamen filii nostri nequaquam Augustino docente. Qui praedestinatus est Fi
Abbreviated transcription (Latin):
turis scĩs defilio suo: Sunt scrip¬
turae non scũe. ut sunt dicta philoso phoꝵ
platonis & aristotelis. carmina poe¬
tarũ homeri siue uirgilu. aliorumq
poetcrũ gentiliumͦ Scripturae
ueroscãe appellantur lex & ꝓphecȩ. atq
psalmi. quiascĩficant obseruatores suos.
ꝓhibendo uitia: & cõmendando uirtu¬
tes. Quae scripturae scãe uł quod euan¬
gelium defilio patris. id ÷ dexp̃o sunt:
quia illũ adnuntiant Multi quidems
dedit eis potestatem filios dĩ fieri: sed unꝰ
inquit filius meus carissimus. Et dequo
trifilius. ex semine dauid scđm carnem.
& humana in unitute ꝑ sonę sub sistens.
uerus ds̃ ÷: & uerus homo. Scđm quod
ds̃ ÷ non est faccus sed genitus: quia non ÷
creatura. Scd̃m autẽ carnẽ factus ÷ ex
semine dauid qui fuit detribuiuda. de
cuius ꝓ gene descendit beatissi ma uir¬
go maria. ex cuius semine formata ÷
caro dominica: opere sp̃s sc̃i in utero uir¬

Expanded text:
pturis sanctis de Filio suo. Sunt scrippturis sanctis de Filio suo. Sunt scripturae non sanctae, ut sunt dicta philosophorum, Platonis seu Aristotelis, carmina poetarum, Homeri seu Virgilii, aliorumque poetarum gentilium. Scripturae vero sanctae appellantur lex et prophetae atque psalmi, quia sanctificant observationes suas, prohibendo vitia et commendando virtutes. Quae Scripturae sanctae vel Evangelium de Filio Patris, id est de Christo sunt, quia illum annuntiant. Multi quidem sdedit eis potestatem filios Dei fieri , sed unuinquit, Filius meus charissimus . Et de quo Filius, ex  est in unitate personae subsistens, verus Deus est et verus homo; secundum quod Deus est, non est factus, sed genitus, quia non est creatura; secundum autem carnem, factus ex semine David, qui fuit de tribu Juda. De cujus progenie descendit beatissima virgo Maria, ex cujus semine formata est caro Dominica, opere Spiritus sancti in utero vir
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ. scđm humanitatẽ in fine tẽporum.
miracula illius. passionẽ. resurrecti¬
onẽ. ascensionem adcȩlos. aduentum
illius ad iudiciũ. resurrectionem
generalem. głam electoꝵ. dapnatio¬
debeamꝰ: ad ista om̃a p̃dicanda: se¬
gregatus ÷ paulus. Sequitur. Quod
Sante ꝓmiserat ꝑ prophetas suos Sicut ꝓ¬
misit ds̃ pater ꝑ prophetass filiũ suũ ad
nom̃ comiune ÷ : & accipitur aliquam¬
do ꝓbono. aliquando ꝓmalo. Namsic̃
fuerunt in ueteri testam̃to ꝓphetȩ bo¬
ni. qui spũ scõ afflati multa mysterisue
sibi diuinitus ostensa p̃dixerunt: & sta
eos: unde ꝑesaiam dicitur. Eꝙꝓphęcti
loquens mendacium ipse cauda est.
N on ergo ꝑ istorũ ora ꝓmisit euangłm:
sed potius ꝑ illorũ quos ipse inueritate
inquiens domui is rahel & domui iud&
testamentũ nouũ. id ÷ euangłm. Etite¬
rum. Feriam inquit uobiscũ: sẽpit̾nũ
pactum. Per psalmistã quoq Iuilegẽ
morsi iam habebat: ex orabat dicens
legem euangłi constitue mihi Inscri¬

Expanded text:
secundum humanitatem in fine temporum, miracula illius, passionem, resurrectionem, ascensionem ad coelos, adventum illius ad judicium, resurrectionem generalem, gloriam electorum, damnatioum. Ad ista omnia praedicanda segregatus est Apostolus. Sequitur: Quod ante promiserat per prophetas suos. Sicut promisit Deus Pater per prophetas Filium suum ad nomen commune est, et accipitur aliquando pro bono, aliquando pro malo. Nam sicut fuerunt in Veteri Testamento prophetae boni, qui Spiritu sancto afflati multa mysteria sibi divinitus ostensa praedixerunt, ita eos. Unde et per Isaiam dicitur: Et propheta loquens mendacium ipse est cauda . Non ergo per istorum ora promisit Evangelium, sed potius per illorum quos ipse in veritate inquiens, domui Israel et domui Juda Testamentum Novum , id est Evangelium. Et iterum: Feriam, inquit, vobiscum pactum sempiternum . Psalmista quoque, qui legem Mosaicam habebat, exorabat dicens: Legem Evangelii constitue mihi . In Scri
Abbreviated transcription (Latin):
Romanos appellat hic apł s qui exiu¬
dȩis gentibusq credentes: in partib
italiȩꝰ habita bant. Int̾pre tant᷑ autẽ
romani sublimes siue tonantes. quia
misit. cunctis gentibus principabant᷑.
idõq sublimiores erant om̃ib popłis.
& intonabant p̃cepta publicti & pri¬
uata. eorũq ftma in om̃iũ hominũ
resonabat ore.
iam suꝑius dictũ ÷: sed querendũ est
cũ dominꝰ dicat. iã non dicã uosseruos
sed amicos ine̾os. quare apłs seseruũ
appellat. Ad qđ dicendũ: duo gene¬
ra esse seruitutis. Unũ uidelic& ti¬
moris: alterũ amoris Est siquidem
seruitus timoris. quatim& seruus dnm
suũ. timens ab illo flagellari. si per
om̃a uoluntati eiꝰ non õbedierit
& est seruitus amoris filiationisq qua
seruit bonus filius patri. timens offen¬
cepta sunt uobis : dicite. serui inutiles
sumus. hoc est non seruitute timoris
& penae seruilis: sed amoris & filiationis
quo instar filu non uult offendere xp̃m.

Expanded text:
Romanos appellat hic Apostolus, qui ex Judaeis gentibus credentes in partibus Italiae habitabant. Interpretantur autem Romani sublimes sive tonantes, quia misit, cunctis gentibus principabantur. Ideoque sublimiores erant omnibus populis, et intonabant praecepta publica et privata, eorumque fama in omnium hominum resonabat ore.jam superius dictum est: sed quaerendum est cum Dominus dicat: Jam non dicam vos servos, sed amicos meos , quare Apostolus se servum appellet. Ad quod dicendum duo genera esse servitutis: unum videlicet timoris, alterum amoris. Est quidem servitus timoris, qua timet servus dominum suum, timens ab eo flagellari si per omnia ejus voluntati non obedierit. Et est servitus amoris filiationisque, qua servit bonus filius patri, timens ejus offenaecepta sunt vobis, dicite, Servi inutiles sumus . Hoc est non servus timoris et poenae, sed servus amoris et filiationis, quo, ad instar filii, non vult offende
Abbreviated transcription (Latin):
adduxit. ostendens nullũ eorũ suis
xp̃i. quia om̃s & iudei & gentiles
sub peccato tenebantur.¶ Epła¬
greco uocabulo: latine dicitur
suꝑ missai. uł addita. sicut epy
Epłae autẽ istȩ. iccircodicunt᷑ suꝑ¬
missae uł addite. non dignitatis
causa quod suꝑ excellantur: sed ad
completionẽ illorũ postea scriptȩ
sunt. Epła autem iste non illũ
ordinẽ tenet incorpore epłarum¬
quo est conscripta: sed causa dig¬
nitutis romanoꝵ. qui tunc tẽpo¬
ris uniuersis gentib imꝑabant.
primatũ obcinuit hõc autem
factum est non ab apło. sed potius ab il¬
lo qui om̃s eius epłas subuno corpore
salus consistit. ab apło sint missȩ fide¬
Et ut siquis transgressus fuerit euan¬
gelium. hic inueniat medicinũ sa¬
lutis. quatinus uindictã euangelii
possit effugere: redditꝰ illi ꝑ dignã

Expanded text:
adduxit, ostendens nullos eorum suis adduxit, ostendens nullos eorum suis quia omnes et Judaei et gentiles sub peccato tenebantur, Graeco vocabulo, Latine dicitur supermissa vel addita, sicut epigEpistolae autem istae idcirco dicuntur supermissae vel additcausa quod superexcellant, sed ad completionem illorum postea scriptae. Epistola autem ista non illum ordinem tenet in corpore Epquo est conscripta, sed causa dignitatis Romanorum, qui tunc temporis universis gentibus imperabant, primatum obtinuit. Hoc autem factum est, non ab apostolo, sed potius ab illo qui omnes ejus Epistolas sub uno corpore salus consistit, ab apostolo sint missae credeet ut si quis transgressus fuerit Evangelium, hic inveniat medicinam salutis: quatenus vindictam Evangelii possit effugere, redditur illi per dignam
Abbreviated transcription (Latin):
sit apostolus paulus romanis
hanc epłam. quos non ipse. non
petrus. non qui libet duodecim dis
cipulorũ. primũ instruxit : sed qͥ¬
dam uidȩoꝵ credenstiũ: Qui ab
hierosolimis romã uenientes. ubi
princeps orbis residebat cui erant
ipsi subiecti. fidẽ quam apud hie¬
rosolimam didicerant : romanis
euuangeli ⁊ auerunt : Causa
autẽ scribendi hanc epłam: hȩc
ut pote idolatriȩ suꝑsticioni acte¬
nus deditos. dicentes ꝓpt̃ obseruan.¬
tiam legis cuiseruierant. meruis¬
gelii: E contra gentiles prefere¬
bant se nihil hominus iudȩis imꝓ¬
perantes eis mortẽ filii dei. simulq
ꝓtestabant᷑ sẽ idolis obsequium ue¬
nerationis minime ex hibuisse. sile¬
gis precepta aut ꝓphetrũ oracu¬
ła habuissent. Omnib igitur
his p̃buit sẽ paulus apłs mediũ.
omnes illorũ contentiones destru¬
ens. quae in prologo huius epłue
narrantur : et quasibonus concio¬
nator ex tenta manu illos al¬
loquens. om̃s ad unã concordiam

Expanded text:
sit apostolus Paulus Romanis hanc Epistolam, quos non ipse, non Petrus, non quilibet apostolorum duodecim primum instruxit, sed quidam Judaeorum credentium, qui ab Hierosolymis Romam venientes, ubi princeps orbis residebat, cui erant ipsi subjecti, fidem quam apud Hierosolymam didicerant Romanis evangelizaverunt. Causa autem scribendi hanc Epistolam, hut pote idololatriae superstitioni hactenus deditos, dicentes propter observationem legis cui servierant, meruisgelii. Econtra gentiles praeferebant se nihilominus Judaeis, improperantes eis mortem Filii Dei, simulque protestabantur se idolis obsequium venerationis minime exhibuisse si legis praecepta aut prophetarum oracula habuissent. Omnibus his igitur praebuit se Paulus apostolus medium, omnes illorum contentiones destruens, quae in prologo hujus Epistolae narrantur: et quasi bonus concionator extenta manu illos alloquens, omnes ad unam con
Abbreviated transcription (Latin):
tione ꝑcussionis. uł certe ut quidã
ut plurimi uiueniuntꝰ duob nomi¬
nib uocati. sicut orias qui& aza¬
rias inueteri testam̃to. Innouo uero.
matħs qui & leui Unde in actibus
apłorũ legitur. saulus qui et paulus
inualescebat & confundebat iudȩos. n¬
uł etiã more scõrũ cõmutationẽ meru¬
it nominis. ut abrahã & iacob simon
diccicor effectꝰ. dicitur paulus. id ÷
humilis xp̃i discipulus APLS.¬

Expanded text:
tione persecutionis: vel certe, ut quidam ut plurimi inveniuntur duobus nominibus vocati, sicut Ozias qui et Azarias in Veteri Testamento; in Novo vero Matthaeus, qui et Levi. Unde in Actibus apostolorum legitur: Saulus, qui et Paulus invalescebat et confundebat Judaeos. Vel etiam more sanctorum, communicationem meruit nominis, ut Abraham et Jacob, et Simon aedicator effectus diceretur Paulus, id est humilis Christi discipulus Apos