comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
doꝑ ingu sit agnitio paeciti dũꝑ lege dscim̃ quid agendusit quide auendũ simul : & quieł
eliate sit̃ & quid ñsit agnoscimꝰ : Nerge ut heretici dm̃legis accussant malura q̃
pecdi lexs& mala arbor ꝑqua peecati uenit agnitio: quiandix̃ exlege agre tio precati
ses plire : ut scas ñꝑipsa ortũ silꝑ ipsã ugnitũ eepet catũ: ut uerbi gnatia: sidicerem̃ ꝑ
anrte medicinae dat᷑ languons agnitio : Nũquid na uidebit᷑ tibi causa languoris oẽ medi¬
tina quia ꝑ ipsa qualitas lagigoris agnosut̃ sed sic constat bona eẽ medicinã quȩ egn¬
tudinis intellegentiã prestat᷑. quapossit uitare quȩ uelit : ita & lexbonae ꝑ quã peccatũ¬
u dep̃ hendit᷑ & agnoscit᷑ : seruatautẽ ut puto huius modi expositio &ia illius explanatio

Expanded text:
it, agnitio peccati. Dum per legem Domini qui agendum sit, quid cavendum simul, et quid peccatum sit, et quid non sit, agnoscimus, non ergo, ut haeretici Deum legis accusant, mala radix est lex, et mala arbor, per quam peccati venit agnitio: quia non dixit ex lege agnitio peccati, sed per legem, ut scias non ex ipsa ortum, sed per ipsam agnitum esse peccatum, ut verbi gratia, si diceremus, per artem medicinae datur languoris agnitio, nunquidnam videretur tibi causa languoris esse medicina, quia per ipsam qualitas languoris agnoscitur? Sed sicut constat bonam esse medicinam, quae aegritudinis intelligentiam praestat, qua possit vitari infirmitas, ita et lex bona est, per quam peccatum deprehenditur et agnoscitur. Nunc autem
Abbreviated transcription (Latin):
ac semina & poalore quo in ipsos purit̃ nominatesint: partes dũ mundi haec eñ singilt
nilent̃ Marbitror ite quẽpiã ineptũ inuenin : ut haec possit assemie: Nostitigit utons¬
sn iundũ õ neniionabile animaldicat : & sc̃ omne qđ inrationabileẽ excipit᷑ abtioo
sensu ttanullẽ enibiuid&̃ tebhac fonditione rationatils crectura secerni onisergo
mundus ob noxius fitdõ ꝑ hogeđ legẽ naturalẽ in seruit õmb: deqͥbi & in alio loco dic̃:

Expanded text:
 nominatae sint? partes enim mundi hujus esse singula videntur. Non arbitror ita quempiam ineptum inveniri ut haec possit asserere. Restat igitur ut omnem mundum, omne rationabile animal dicat, et sicut omne quod irrationabile est, excipitur ex hoc sensu, ita nulla mihi videtur ab hac conditione rationabilis creatura secerni: omnis ergo mundus obnoxius fit Deo per hoc quod legem naturalem inseruit omnibus, de quibus et in alio loco
Abbreviated transcription (Latin):
dep̃uaricitione : ut non omnẽ p̃uaricationẽ generalitor in hoc loco astruat appel¬
latam : sed eius qui in lego positus dels querit. Vt grauius delictũ uideatur nius
qui ꝑlegẽ płibitus peccat : quã eius qui nulla fuerit lege commonitus. Seda¬

Expanded text:
de praevaricatione, ut non omnem praevaricationem generaliter in hoc loco astruat appelde praevaricatione, ut non omnem praevaricationem generaliter in hoc loco astruat appellatam, sed ejus qui in lege positus deliquerit, ut gravius delictum videatur ejus, qui per legem prohibitus peccat, quam ejus qui nulla fuerit lege commonitus.
Abbreviated transcription (Latin):
secundũ interiorẽ hominẽ : uideo autẽ aliã legẽ in membris meis. repugnantẽ legi mex¬
tis meae & captiuũ meducentẽ inlegẽ pectati : & ita deuna aalteram legẽ transit:
Vt nisi sensus uigilans & intentus sit : dephendere eũ & saquiuix possit Videndũ ẽ ergo
ne forte illulex quȩ ẽ in membris nr̃is. & captiuos nosducit in legẽ peccati: ipsa sit lex
quã tpostolur irã dic̃ operari. Operatur enĩ sine dubio irã ei : quem captiuũ dis¬
erit inlegẽ peccati. Vbi autẽ lexista non fuerit : certũ ẽ qdibi nec p̃uaricatioerit.
Quiuero subista lege fuerint : consequenter nec herades erunt. Quod sidelege morsi aõ¬
imemorari quis uelit. & dicere : quia irã operatur : ꝑeo fortassis solo hoc poterit us¬
firmare qued pec cantẽ in seaut lapidari coñtinuo: aut cromari ignibi iuba
uel si quod aliud pec cantib: decernitur inlege suppliciũ . ut poena ipsa quȩpa¬
canti infertur ex lago : iranunc aba postolo nominata uideatur. Similite &

Expanded text:
in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivum me ducentem in lege peccati ; et ita de una ad alteram legem transit, ut nisi sensus vigilans et intentus sit, deprehendere eum et sequi vix possit. Videndum est ergo ne forte illa lex quae est in membris nostris, et captivos nos ducit in lege peccati, ipsa sit lex quam Apostolus iram dicit operari; operatur enim sine dubio iram ei, quem captivum duxerit in lege peccati. Ubi autem lex ista non fuerit, certum est quod ibi nec praevaricatio erit. Qui vero sub ista lege fuerint, consequenter nec haeredes erunt. Quod etsi de lege Moysi commemorari quis velit, et dicere quia iram operatur, pro eo fortassis solo hoc poterit affirmare, quod peccantem in se aut lapidari continuo, aut cremari ignibus jubet, vel si quod aliud peccantibus decernitur in lege supplicium, ut poena ipsa quae peccanti infertur ex lege, ira nunc ab Apostolo nominata videatur. Similiter et
Abbreviated transcription (Latin):
&acom inillomortificatio istanẽ brorũ non incitabat᷑ luxuria. non urebatur l
ra quia defecer surre fieri muliebria: Non enĩ erat in illa lasciuia muliebris
aut in continentiae de solutio neq: in usũ libidinis p̃cipitabantur inuiti sedubi
audiunt tuntã posteritacis spem et sobolis sua egloriã cuelo & siderib exequian¬
dam
porui u oreesunt st̃ ispiciunt adpmpriabona. ad contnentiae gratiam. ad mẽ¬
brorã mortisicatione: salhut om̃a que sibilucra querban arbittera ae ciemã¬

Expanded text:
etiam in illo mortificatio ista membrorum: non incitabatur luxuria, non urebatur lira, quia defecerant Sarae fieri muliebria. Non enim erat in illa lascivia muliebris, aut incontinentiae dissolutio, neque in usum libidinis praecipitabantur inviti. Sed ubi audiunt tantam posteritatis spem, et sobolis suae gloriam coelo et sideribus exaequandam, haec audiunt, non aspiciunt ad propria bona, ad continentiae gratiam, ad membrorum mortificationem, sed haec omnia quae sibi lucra ducebant, arbitrantur de
Abbreviated transcription (Latin):
eclinauer̃ simubinutiles factis : inibiuid& qđ ñdicit᷑ declinasse : nisi isqui
aliquando inuiarata stait undeappar&e primũ illud nature rationabi¬
s opus qđ adõ factũ ẽ fuis serectũ: & inuia rectacreatoris ipsius munere c̃loc
sed quia abhac ad leuum peccati it̃ decorsit: merito nunc dicitur declinasse sic̃
ceplũẽ primꝰ homo adã quidepara disi uia recta malesua sus fia de serpen
ad prauas & tortuosas mortalis uitue semitas declinauit : Consequent̃ ergo om̃s¬

Expanded text:
is qui aliquando in via recta stetit. Unde apparet primum illud naturae rationabilis opus, quod a Deo factum est, fuisse rectum, et in via recta Creatoris ipsius munere collocatum. Sed quia ab hac ad laevum peccati iter detorsit, merito nunc dicitur declinasse, sicut exemplo est primus homo Adam, qui de paradisi via recta malesuadi fraude serpentis ad pravas et tortuosas mortalis vitae semitas declinavit. Nemini dubium
Abbreviated transcription (Latin):
ordo manimauna eadẽ intelligi. Vt quia initiũ ẽ conuersionis amimae male derelin¬
quere : ꝓhoc iniquitatũ remisionẽ mereit accipere. Cũ autẽ coepent bona ficere uelut
singula quai quae p̃cesserant mala bonir recentib: ohtegens: & abundantiorẽ numerũ
bonorum in trodacens quã priur suerat malorũ : tegerepeccata dicatur. Vbi ueroiã ad ꝑsit¬
cũ uenent itecut omnis deea malitiae radix poenitus amput&ur.eousq: ut dllũ
cunullũ possit dñs imputare peccatũ : iniquitas sane apeccato hanchab& differen¬
tam : quodinquitas in his dicit᷑ quȩ conira legẽ cõmittuntur: Vnde & pra
illito dici potest : si contra quđ atura doc&x etconiuentia cergust cdinqieat oria¬

Expanded text:
ae, mala derelinquere, propter hoc iniquitatum remissionem mereatur accipere. Cum autem coeperit bona facere, velut singula quaeque quae praecesserant mala bonis recentibus obtegens, et abundantiorem bonorum numerum introducens, quam prius fuerat malorum, tegere peccata dicatur. Ubi vero jam ad perfectum venerit, ita ut omnis radix de ea malitiae penitus amputetucum nullum possit Dominus imputare peccatum. Iniquitas sane a peccato hanc habet differentiam, quod iniquitas in his dicitur quae contra legem committuntur: unde et Graecus etiam dici potest, si contra, quam natura docet et conscientia arguit, delinquatur
Abbreviated transcription (Latin):
receper inse affectũ iniusti prauiq: operis multomagis reca lustique
recipere : iustelgit ado ira suꝑ om̃ ner homines inducidicit Allȩ enim

Expanded text:
receperunt in se affectum injusti pravique operis, multo magis recti justique receperunt in se affectum injusti pravique operis, multo magis recti justique recipere. Juste igitur a Deo ira super omnes homines induci dicitur. Si enim
Abbreviated transcription (Latin):
&idcirco fortastis nondixitapostolus quia nosbomines iniusti cõmendam iustita di
Sedait siiniustitia nra dĩ iustitiã cõmendat ut ostender& ñ dm̃ hominib seđ
iustitã iniustitiae ẽẽ c̃trariã : bi duceauted bominibus irã proeo quod inso¬
m& ipsis locũ iniustitiae dederint. Nonergo iniustus uidebit̃ ds̃ quiestius¬
titia cũ irascitꝰ ad uersũ i iustioa Cui eũ necdec& eẽ propitiu uentnu¬
nit ira haec&i ã i homines qui soministros iiustitiae. Cuids̃ irascit p̃bue¬
runt N eque enĩ innullo porest subsistere iniustitia ueliustitia: sed sicut
iustiuae effectus est iusti rectique operis. qui primo bido tũ&iã i his quimi¬
tantur eũ inuenit̃ lta & iustitiae effectus est in iusti prauiq operisqui
primo indiabolo tũ &iã in his quie ũuolunt imitari dep̃henditur :¬
& ldeo digneeis iramemoratur in ferri quãuns ex iniustitia corum
uelut e contranio uideat᷑ dĩ daruisse iustitia ꝓoterant nãq sicuiee

Expanded text:
idcirco fortassis non dixit Apostolus quod nos homines injusti commendemus justitiam Dei, sed ait: Si injustitia nostra Dei justitiam commendat, ut ostenderet non Deum hominibus, sed justitiam injustitiae esse contrariam: induci autem hominibus iram pro eo quod in semetipsis locum injustitiae dederint. Non ergo injustus videbitur Deus, qui est justitia, cum irascitur adversus injustitiam, cui eum nec decet esse propitium; sed pervenit ira haec etiam in homines, qui se ministros injustitiae, cui Deus irascitur, praebuerunt. Neque enim in nullo potest subsistere injustitia vel justitia; sed sicut justitia effectus est justi rectique operis, quae primo in Deo, tum etiam in his qui imitantur eum, invenitur, ita et injustitia effectus est injusti pravique operis, quae primo in diabolo, tum etiam in his qui eum volunt imitari deprehenditur, et ideo digne eis ira memoratur inferri, quamvis ex injustitia eorum, velut ex contrario videatur Dei claruisse justitia. Poterant namque, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
los eorũ: Praediximꝰ lã quod in hacepistola paulus uelut arbit quiciã inrcos q̃uiexcrcũ¬
cusione crediderunt & eos qui exgentib: tẽper& semonõ sẽ ꝑ & libt& uo nunchos. nune
illor in quibdã uideatur argiero lrursum singulas parte tertas pe pmis ionis abumie
Quia ergo uisus fuerat in superioribus dicere qm̃ sip̃putiũ r iustia a legr cistod aoimua¬
di cauit eũ qui incircũ cisione p̃uaricator ẽlogis Rur sũeos quos humilia uerat alle¬
uar&: addit uid ergoã plius ẽ iudei. aut qꝑotilitas circũsionis multũ pomnẽ modum :
primo quidẽ quia credita s̃ illis eloquiadi : posthaec cũ hos consequẽpe que siqued
uni aduersũ aliũ: Cũ ut̃q non ex sua iustitia sed ex dimisericordie ueniatans aute:
obauit ergo grecos quidẽ idẽ gentiles c̃e subpeccato: Cũ ait : Sicentes enĩ secs iage¬
entes : stulti factisunt : & mutauer gloriã incorruptibilis dĩ insimilitudinẽ imatiniscor

Expanded text:
eum. Praediximus jam quod in hac Epistola Paulus, velut arbiter quidam inter eos qui ex circumcisione crediderunt, et eos qui ex gentibus, temperet sermonem semper et libret, et nunc hos, nunc illos, in quibusdam videatur arguere, et sursum per singulas partes certaque spe promissionis animae. Quia ergo visus fuerat in superioribus dicere, quoniam si praeputium justitiam legis custodiat, judicabit eum qui in circumcisione praevaricator est legisvare addidit: Quid ergo amplius est Judaeo, aut quae utilitas circumcisionis? multum per omnem modum: primo quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Post haec cum hic consequenter quaedam uni adversum alium, cum uterque non ex sua justitia, sed ex Dei misericordia veniat ad salutem. Probavit ergo Graecos quidem, id est gentiles, esse sub peccato cum ait: Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei i
Abbreviated transcription (Latin):
ca indeniq cũ pecar& : nti ait: maius ẽ pec catũ meũ : quã ut remitti possit
Sed & patri archa cũ adio seph descendissent in egrptũ &simulata abeo con¬
tatione urgerent᷑ ita ad alterutrũ dicunt. In peccatis sumꝰ ꝓfratrenrõ quia dis¬
peximꝰ tribulationẽ animȩ eius. cũ rogar& nos & ñ ex audiuim eũ : propt̃ hocue¬
pacaui inuitus. sioccultaui peccatũ meũ aut confusus sũ multitudinẽ populi
quominus annuntiarẽ delictũ meũ : Qui om̃s e ident̃ docent᷑ agnouis sepeccatũ¬

Expanded text:
um peccasset, ait, Majus est peccatum meum, quam ut remittatur ? Sed et patriarchae cum ad Joseph descendissent in Aegyptum, et simulata ab eo confutatione arguerentur, ita ad alterutrum dicunt: In peccatis sumus pro fratre nostro, quia despeximus tribulationem animae ejus, cum rogaret nos, et non exaudivimus: en propter hoc vedicit: Quod et si peccavi invitus, si occultavi peccatum meum, aut confusus sum multitudine populi, quominus annuntiarem delictum meum . Qui omnes evidenter docentur agnovisse peccatu
Abbreviated transcription (Latin):
intũquiiustificat impiũ. reputit᷑ fides eiꝰ adiustitiam ꝑomne itaq: hunc
locũ aposto ł hoc uidetur ostendere quoo nͣ que dam sint iustificationes peri¬
babete goria apuđ dm̃ ut pote apud in spici entẽ corda hominũ & suentẽ
quis ẽ quicra dit in occulto & quis ẽ qui ñ crodit Et id eo mento apud so¬
lum dm̃ hab& gloriam : qui affectũ fidei eius ꝑuid& in occultis. Quin
uero iustificationẽ ex operib sperit : potest fieri ut opęrlei &ic̃ ab homi¬
nib conpbent᷑: palam nãq ẽ & uideno culis potestꝰ quic quid opere &¬
manifestũe Et sifides noccultoẽ: opera autẽ palã sunt conueri &t
in hoc tras sumiillud quod scriptũ ẽ: occulta sunt dño dõ tuo qua eaut
mani fosta sunt uobis & filus urĩr: Sed & illudhis aptari comueni & quad¬
surisetun duł interiore boniinẽ circũciduntur & ihocculto iudeisunt spũ monlit tera
norustur a oria non apud hominer sed apudm̃ẽ: Qui uero exoperibi iusti ficanto¬

Expanded text:
hunc textum Apostolus hoc videtur dicere quod duae quaedam sint justificationes, quarhabere gloriam apud Deum, ut pote apud inspicientem corda hominum, et scientem quis est qui credit in occulto, et quis est qui non credit. Et ideo merito apud solum Deum habet gloriam, qui affectum fidei ejus pervidet in occultis: qui vero justificationem ex operibus sperat, potest fieri ut opera ejus etiam ab hominibus comprobentur. Palam namque est, et videri oculis potest quidquid opere manifestum est: et si fides in occulto est, opera autem palam sunt, conveniet in hoc assumi illud, quod scriptum est: Quae occulta sunt Domino Deo tuo; quae autem manifesta sunt vobis et filiis vestris . Sed et illudqui secundum interiorem hominem circumciduntur et in occulto Judaei sunt, spiritu, non littera, horum laus et gloria non apud homines, sed apud Deum est. Qui vero ex operibus justificant
Abbreviated transcription (Latin):
uobis regnũ dĩ & dabit᷑ gentifacienti fructũ eius puto quod sensũ leg
regnũ dĩ dix erit. quiablatusẽ auidȩis manentiblis apudillos solis litte¬
⁊ slegis & datũ ẽ gentib quipossint ꝑfidẽ fructũ sps facere Que cũ ito

Expanded text:
vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus, puto quod sensum legis vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus, puto quod sensum legis regnum Dei dixerit, qui ablatus est a Judaeis, manentibus apud illos solis litteris legis, et datus est gentibus qui possent per fidem fructum spiritus facere. Quid enim
Abbreviated transcription (Latin):
qđ diuina cipudeos uolumina relegiuident᷑ : Sed quia nihil in his sentiunt
nĩ talẽ ni hildõ dignũ : solã apud eos quȩ occidit haberelit terã dixerim. Verũ
si forte uidei nollent recipire a posto linrĩ sententiã quedic̃. Quia litteralegisoc¬
t : & in iuriã putent legifieri : Siseundũ litterã sperniui det᷑ reuertamur
ad ipsũ morsen & uideamꝰ ipsequã magnificauerit litterã leges: Quicũ ac¬
epis set tabulas lapideas inscriptas digito dĩ : tantũ honoris detulit lt terȩ
lagis ut picer& demanib: suis tabulas & cõminuer& quidẽ digito dĩ scriptas uec
menꝑ hoc impi&atis culpa notatussit: Videsergo quia ñ solu s paulus sper¬
nit litꝰ terã legis: sed multo antecũ morses & spuit & abiecit & contriuit lit¬
eras legir hocsine dubio iamunc designans quod honor &uirtus legisnͥ en

Expanded text:
quod divina apud eos volumina relegi videntur. Sed quia nihil in his sentiunt quod divina apud eos volumina relegi videntur. Sed quia nihil in his sentiunt spiritale, nihil Deo dignum, solam apud eos quae occidit haberi litteram dixerim. Verum si forte Judaei nollent recipere Apostoli nostri sententiam, quae dicit quia littera legis occidit, et injuriam putant legi fieri, si secundum litteram sperni videatur, revertamur ad ipsum Moysen, et videamus ipse quam magnam fecerit litteram legis, qui cum accepisset tabulas lapideas, inscriptas digito Dei, tantum honoris detulit litterae legis, ut projiceret de manibus suis tabulas, et comminueret quidem digito Dei scriptas, nec tantum pro hoc impietatis culpa notatus sit. Vides ergo quod non solum Paulus spernit litteram legis, sed multo ante eum Moyses et sprevit, et abjecit, et contrivit litteras legis, hoc sine dubio jam tunc designans, quod honor et virtus legis non esset
Abbreviated transcription (Latin):
ham & isacac & iacob in regnodĩ paluautẽ regniedientur in tenebra sex teriores:
biergo ad leges uenit᷑ & ltteras habent uidei amplius multũ ꝑonẽ modũ
Ubi uero uenit᷑ ad fidẽ ut ex comparatione dix erim. haben tam plius gentes
ultũ ꝑ omnẽ modũ Requirendũ saneẽ si&iam samaritis dicendũ ẽ pri¬
mis credita eẽ eloquiadĩ : qm̃quidẽ &iã capud ipsos lex morsi seruari uid&
ed illis ego neipsã quidẽ litterã quȩ qcidere dicit᷑ creditã dixerim dicitem
deeis ꝓph&a. Vae his quispernunt montẽ sion & confidunt in montẽ samariae
osiquippe sealienos alitterisdĩ faciunt : repudi antes ꝓph&as. Sed & hereticis
qui iniquitatẽ locuntur in excelsũ &qui impi&ate suadiuidunt unitatẽ
eitatis : & qui legẽ ab euangelis separant Non dixerĩ credita eẽ eloquiadĩ: peo

Expanded text:
ham, et Isaac, et Jacob in regno Dei; filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores . ham, et Isaac, et Jacob in regno Dei; filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores . Ubi ergo ad leges venitur et litteras, habent Judaei amplius multum per omnem modum: ubi vero venitur ad fidem, ut ex comparatione dixerim, habent amplius gentes multum per omnem modum. Requirendum sane est, si etiam Samaritis dicendum est primis credita esse eloquia Dei, quoniam quidem etiam apud ipsos lex Moysi servari videtur. Sed illis ego ne ipsam quidem litteram, quae occidere dicitur, creditam dixerim, dicit enim de eis propheta: Vae his qui spernunt montem Sion, et confidunt in monte Samariae . Ipsi quippe se alienos a litteris Dei faciunt repudiantes prophetas. Sed et haereticis qui iniquitatem loquuntur in excelsum, et qui impietate sua dividunt unitatem deitatis, et qui legem ab Evangeliis separant, non dixerim credita esse eloquia Dei, pro eo
Abbreviated transcription (Latin):
Sedet hoc ipsũ qđ dic̃ quia cradita sunt illis eloquia dĩ considerandũ ẽ quia ñ dixert
lt terasbr̃ criditas sedelo quiadi : undeuia nobisdat̃ inteiligendi quod hisqui lagtint
l& nintelloruntis legunt et ncredunt : littera solasit cradita : alide qua dicit apostolus
nia littera occidit : Eloquia cutẽdi illis sint credita qui inte lligeut socis &iplimcens
rederetis utiq & mihii . Demeenĩ ille smipsit. Sedistud habeat ã pliti siuudeis mlt¬
teris habeat aliquid & inelo quiis dĩ : nũquid poenitus relics̃irunt hiqui exgen¬
tib ueniunt adx pm̃s an& ipsis ẽ ubi habeant aliquid ã plicis. audidnimdicentẽ
ad centuponẽ ex gentib credentẽ : cm̃dico uobis nec inisrł tantã fidẽ inueni:
uid eergo ubi uenit᷑ ad fidẽ quantũ aplius habent gentes: dequib in alio loco dñsdiẽ:
qui a uenient ab oriente & occidente & aquat tuor uentisterrae : et recũbent cũ abta¬

Expanded text:
oc ipsum quod dicit, quia credita sunt illis eloquia Dei, considerandum est quia non dixerat litteras esse creditas, sed eloquia Dei. Unde via nobis datur intelligendi, quod his qui legunt et non intelligunt, et legunt et non credunt, littera sola sit credita illa, de qua dicit Apostolus, quia littera occidit ; eloquia autem Dei illis sint credita, qui intelligentes et credentes hicrederetis utique et mihi: de me enim ille scripsit . Sed esto habeat amplius Judaeus in litteris, habeat aliqua in eloquiis Dei. Nunquid penitus reliquerunt, hi qui ex gentibus veniunt ad Christum, an et ipsis est ubi habitant aliquid amplius? Audi Dominum dicentem ad centurionem eVide ergo ubi venitur ad fidem, quantum amplius habeant gentes, de quibus alio loco Dominus dicit: Quia venient ab oriente, et occidente, et a quatuor ventis terrae, et recumbent cum Abra
Abbreviated transcription (Latin):
Nos affirmare c̃figunt Veritas dĩ in meomen datio abundauit suꝑ flus egotãquã
peccator ludicor: sed illud magis uidebit in quoblas phem ant nos: quasi ho cuide amur
dicore utsi ueritas dĩ in hominũ mendaco magis ostendit᷑. &ius titia eiuaꝑ homin
in iustitiã c̃probat᷑ faciamus ergo nos mala utex malis eueniantbona & memnn¬
mur nos ut ex nostromendatiodi ueritas cdarescat: sed haec quidẽ denobierom¬
figunt blas ꝓbemantes nos. quod quasi exipsius assertionis c̃sequentia haec diciuel
consequi uideantur : quod ratio dogm atis nnĩ omnino ñ recipit. quiiustũ & uerum

Expanded text:
nos affirmare confingunt, veritas Dei in mendacio abundavit, superflue ego tanquam peccator judicor. Sed illud magis videbitur in quo blasphemant nos, inquit, quasi hoc videamur dicere, ut si veritas Dei in hominum mendacio magis ostenditur, et justitia ejus per hominum injustitiam comprobatur, faciamus ergo nos mala, ut ex malis eveniant bona, et mentiamur nos, ut ex nostro mendacio Dei veritas clarescat. Sed haec quidam de nobis confingunt blasphemantes nos, quod quasi ex ipsius assertionis nostrae consequentia haec vel dici vel consequi videantur, quod ratio dogmatis nostri omnino non recipit, qui justum et verum
Abbreviated transcription (Latin):
quib respondere necessarium puto: Sed primogentibi : nemo sapiens ea ino
lus notat quia pud se honesta ducit. Et magna & enĩcircũcisio apud uos
Ogettiles ita magmi hab&ur ut ñ passim uulgo ignobili. sed solis sacerdotil
& hisqui inter ipsos electiorib studiis mancipatiꝰ fuerint credatur nã a pud
cegeptios qui in suꝑ stitionib urĩs & u&ussimi habengtur. et eruditis sum
aquibus ꝓpeoms reliquiritũ sacrorũ & cerimonias mutuati sunt. apud hos
inquam nullus ccut geom&ricȩ studebat aut astio nomiae quiapud illos p̃¬
cipuaducitur : Nulluscerte austro logiae. & geneseos. qua nihildiuimus pu¬
tant secreta rimabatur: nisicircũ cisione suscepta: Sacerdosapudeos haruspi
aut quorũ lib& sacrorũ minister: uellltilli appellant ꝓph&a omnis circũci¬
circũ cisus : hoc igit᷑ apudnos turpe & obscenum iudicatis. quod apud uos ita
honestũ habetur & magnũ : ut caelestium infernorũ q secr&a. non nisi ꝑh

Expanded text:
Quibus respondere necessarium puto. Nemo sapiens in aliis notat quae apud se honesta ducit et magna. Etenim circumcisio apud nos gentiles ita manifesta habetur, ut non passim vulgo ignobili, sed solis sacerdotibus, et his qui inter ipsos electioribus studiis mancipati fuerint, credatur. Nam apud Aegyptios qui in superstitionibus vestris vetustissimi habentur et eruditissimi, a quibus prope omnes reliqui ritum sacrorum et caeremonias mutuati sunt; apud hos, inquam, nullus aut geometriae studebat, aut astronomiae, quae apud illos praecipua ducitur; nullus certe astrologiae et Geneseos, qua nihil divinius putant, secreta rimabatur nisi circumcisione suscepta. Sacerdos apud eos aut aruspex, aut quorumlibet sacrorum minister, vel ut illi appellant propheta omnis circumcicircumcisus fuerit. Hoc ergo apud nos turpe judicatis, quod apud vos ita honestum habetur et magnum, ut coelestium infernorumque secreta nonnisi per
Abbreviated transcription (Latin):
runt ergo culpabiles qui continentiae et uirgimtatis obtentu necessariis na
alios scoũ tum &iam dum i lit̃n : In sũma uero dicendũ ẽ quod sicut multa
utes saria erant baptismata antebaptismũ xpi i& multȩ purificationes
multorũ sanguinis effusio p̃cessit : uiq quo ꝑ unius sanguinẽ omniũ redi¬

Expanded text:
runt ergo culpabiles qui continentiae et uirginitatirunt ergo culpabiles qui continentiae et uirginitati propter regnum Dei. In summa vero dicendum est, quod sicut multa necessaria erant baptismata ante baptismum Christi; et multae purificationes, multorum sanguinis effusio praecessit quousque per unius sanguinem omnium red
Abbreviated transcription (Latin):
passionis excepit & cũ cracis poena sangunc suũ fudit quoo uero circũci¬
sionis horro redifficils uobis ad religionẽ uid&ur accessus difficilior multo
uidet᷑ ingrossus aideuan gelium : ubi non partẽ exiguã corporis sed ipsã quis
animã poner iub&ur. Sed ex ẽpla martxrũ secduos ꝓhibebunt hom
accedere ad fidẽ aneo magis creditur firma religio qubdniirl remisomin
uhildelicatum pollic&ur aut molle : quod & sinihilaliat sacram̃ti figuralit̃¬
circutisioten  quid e& absurde sud discretionẽ c&erarumgentiũ popułs
qui sublegeli institui ebatur ꝓpriũ aliquod gestara& in signe : & si necessari
usaẽ partis alicuius amputatio quid tam conueniens fuit quã eã in uemire
queudebat᷑ obscena & illa auferre quorũ deminutio nihilad officium
corporis impedir& : quod uero dicunt quia necessaria nerat pars illa membri.
Nos si necessaricẽ dicant filiorũ ꝓcreationẽ necessanã sine dubio respondebuat :¬

Expanded text:
st et cum crucis poena sanguinem suum fudit. Quod uero circumcisionis horrore difficilis ad religionem uidetur accessus, difficilior multo uidebitur ingressus ad Euangelium, ubi non partem exiguam corporis sed ipsam quis animam ponere inbetur. Sed et exempla martyrum secundum uos prohibebunt homines accedere ad fidem. An eo magis creditur firma religio quod nihil remissum, nihil delicatum pollicetur aut molle? Quod et si nihil sacramenti circumcisio teneret, quid esset absurdi, si ad distinctionem caeterarum gentium populus qui sub lege Dei instruebatur, proprium aliquod gestaret insigne? Et si necessaria uisa est partis alicuius amputatio, quid tam conueniens fuit quam eam inuenire quae uidebatur obscena, et illa auferre quorum diminutio nihil ad officium corporis impediret? Quod uero dicunt quia si necessaria non erat pars illa membri, ogemus et nos si necessariam dicant filiorum procreationem? Necessariam sine dubio respondebunt. E
Abbreviated transcription (Latin):
sesphac sola fide ait ciibis Amendi cotibi hodie mecũeris in paridiso: Aptem¬
seib munc siuid& causae huis latronis uerba a postolipauli: & dicam ad
quia suꝑ hoc dñsñ requ siuit quid prius operitus a& nec expec tauit quid
operis cũ cradidirs& expler& sal sola confessione iuustificatũ. comitat
sibi eũ paradist̃ ingressurur assupsit: sed & muli er illa quȩ in euangelio se

Expanded text:
ptemus nunc causae hujus latronis verba apostoli Pauli, et dicamus ad quia super hoc Dominus non requisivit quid prius operatus esset, nec exspectavit quid operis, cum credidisset, expleret, sed sola confessione justificatum comitem sibi eum paradisum ingressurus as
Abbreviated transcription (Latin):
exnatura ẽ p̃putiũ . legẽ ꝑficiens tequiꝑlitterã &circũcisionẽ p̃ uaricator eslegis:
uerũ qm̃ sciebat multas in lege & ꝓph&is eẽ reꝓmisiones quȩ a diudeos fieriuidentur.
ne possent desperare gentes dbuã quȩnibil soci&atis in conscriptis reꝓmisionib: ha¬
beant : doc& eos quod scd ͣmisticam rationẽ &iã ipsi udes fiant et habeant cirtũcisionẽ¬
sũ uelut quȩ rellis eorũ qui ex circucis. one sunt occurrens. ꝓponit sibi ipse quae
in p̃senti capitulo continentur dicens: quid ergt am plius ẽ uideis autq utilitas¬
manifeste incarneẽ circucisio ñ reputat᷑. sed qui in occulto iudeus ẽ & circũcisio cordis
quȩ sit inspũ ipsa ẽ uera circũ cisio: Dic eñsmihi. quidam plius ẽ uideis qui hax
uid et᷑ in utroqq populo minusiustus arbiter resedisse : ꝓnuntians quidam pliu
habeat iudeus & eaquȩ in carne ẽ circũcisio : Et dicit eos habeream plius multum

Expanded text:
ex natura est praeputium, legem perficiens, te, qui per litteram et circumcisionem praevaricator legis es. Verum quoniam sciebat multas in lege et prophetis repromissiones, quae ad Judaeos fieri videntur, ne possent desperare gentes, tanquam qui nihil in conscriptis repromissionibus habeant, docet eos quod secundum mysticam rationem etiam ipsi Judaei sint, et habeant circumcisionesum velut querelis eorum qui ex circumcisione sunt, occurrens, proponit sibi ipsi haec quae in praesenti capitulo continentur, dicens: Quid ergo amplius est Judamanifeste in carne est circumcisio, non reputabitur, sed qui in occulto Judaeus est: et circumcisio cordis, quae fit spiritu, ipsa est vera circumcisio, dices mihi, quid amplius est in his Judaeusvideatur inter utrumque populum justus arbiter residere, pronuntiat quid amplius habeat Judaeus, et ea quae in carne est circumcisio: dicit eos habere amplius multum
Abbreviated transcription (Latin):
uert b ꝗsufficit utatur officiis uerũ am̃ decircũcisionis iaddones talius ma¬
aiam lsi dsus adiungere non absurdũ uid&ur quodiesus filius naui
exp̃cepto dnĩ filios is rł secundo circũcidisse cultris sax eis memoratuse
Quodutiq: quantũ adlitterã spectat impos sibile factum uid&ur. Semelem̃
circũ cisis in carne p̃putii quid inueni repossit secunda circũcisi quodofferr&¬
i ħs uero noster quiuere post morsen filios isrł interra scãnfluente lac& mel¬
itedentium populum. Primanãq ẽ eius circũ cisio: quaabeis uel idolorum sutũ
uel cominenta phrlosophrae ꝑsuasionis execuit: secundauero untur curcu¬
one cu abisiu&eris bominis consu&udinem: et passiones acuitia carnis ab scidi
& tunc conpl&ur quod iniesu naue scriptũ e hodi ea uobis abstuli obꝓpria erpi

Expanded text:
itati sufficit utatur officiis? Verum quondam de circumcisionis ratione tractauimus, etiam illud adiungere non absurdum uidebitur quod filius Naue ex praecepto Domini filios Israel secundo circumcidisse cultris saxeis memoratur. Quod utique quantum ad litteram impossibile videtur. Semel enim circumcisis in carne praeputiis, quid invenire potest secunda circumcisio? Jesus vero noster qui vere post Moysem filios Israel in terram sanccredentium populum. Prima namque est circumcisio qua ab eis uel idolorum cultum uel commenta philosophicae persuasionis resecuit, secunda autem ueteris hominis consuetudinem ac uitia carnis abscidit. Et tunc completur quod in Iesu Naue scriptum est: "Hodie a uobis abstuli opprobri
Abbreviated transcription (Latin):
sensũ & reł: Iudeosuen cũ dic̃ : Siaut̃ tuiudeus cognomine is etrequiestis inle ge: Ent : quibi
ad didit: q uiergo doces aliũ tripsũ non docer quipdicasnon furindte fulrir eset quib:
ꝓbaec ergo dicit q̃uia causati sumur iud eor& gritor om̃s subpeccatocẽ post hut uino
ut ei morisẽ deserpturis scis uult asfirmare uidixera Simul& doc tonos ttidesia pbe
exemplums pte ch locuntur ad populũ non ppnis psumptasententuss sildi ui nls mepnae
testimoniis proseroitt. Siecũ pse tontis actalis apostolus cale torttur dic toru suo rũ sur¬

Expanded text:
eos vero cum dicit: Si autem tu Judaeus cognominaris, et requiescis in lege, et reliqua, quibus addidit: Qui ergo doces alium, teipsum non doces; qui praedicas non furandum, furaris, etc. Post haec ergo dicit, quia causati sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse. Post haec vero, ut ei moris est de Scripturis sanctis vult affirmare, quae dixerat simul et doctoribus Ecclesiae praebet exemplum, ut ea quae loquuntur ad populum non propriis praesumpta sententiis, sed divinis munita testimoniis proferant. Si enim ipse tantus ac talis Apostolus auctoritatem dictorum suorum suf
Abbreviated transcription (Latin):
dofacere debeat doc&: Certũẽ enĩ nec dubitam potest quod dũ hieru soun
templũ constar&. et religio patrib tradita uiger& plurimi &iam gentiũ ueni
ebant adorare etofferre saenificia: Sed hoc qm̃ in loco uno tantũ modo
rip̃ceptum ẽ: deso &iam hic mandat ut adostuĩ taber naculi iugulanda
uctima slestic auar. ⁊ amdio gotuit larea noes fien diuan dui stitus lac pmanst

Expanded text:
do facere debeat, docet. Certum est enim quod, cum Hierosolymis templum constaret, et religio tradi adorare et offerre sacrificia. Sed hoc quondam in loco uno tantummodo fieri praeceptum est, de quo etiam hic mandat ut ad ostium tabernaculi iugulanda uictima deducatur, tamdiu potuit legitime fieri quamdiu status loci permansit
Abbreviated transcription (Latin):
Verũ potest nobis obici quici si a postolus circũcisionẽ ꝓdes sedicit qued utiq ñ alia¬
non intelligit᷑ eẽ quam animaȩ purgatio & ab iectio uitiorũ quo modo addit adhuo
ita demũ ꝓ̃desse huius modi circũ cisionẽ si lege custodiascũ hiec ipsacircũcisio¬
Nnisi ex legis obseruantia fieri uideat᷑ : sed intuere ne forteabscidere uitia & cessare¬
amalis circũcisionẽ signific& a gereuitẽ quȩ bona sunt & efficerequaeperfectas
gusto dire sit legẽ: Neti enĩ in eo ꝑfectio ẽ sicessorur amalis : sed in eosiagant᷑ bona:
ꝓdes secir cũcisibni. de abietionẽ malorũ sicustodiasle ge bonorĩ Neq enĩ ꝑfectus
quis se potost sinhilegerat mab: salsialigud egendont lonorit. Nesu enĩ ꝑfes tu¬

Expanded text:
lis cordis. Verum potest nobis objici, quasi Apostolus circumcisionem prodesse dicit. Quae utique non alialis cordis. Verum potest nobis objici, quasi Apostolus circumcisionem prodesse dicit. Quae utique non alia intelligitur esse, quam animae purgatio et abjectio vitiorum. Quomodo addit adhuc ita demum prodesse hujusmodi circumcisionem, si legem custodias, cum haec ipsa circumcisio non nisi ex legis obsera malis circumcisionem significet: agereque quae bona sunt et efficere quae perfecta sunt, custodire sit legem; neque enim in eo perfectio est si cessetur a malo, sed in eo si agantur bona, prodesse circumcisionem et abjectionem malorum, si custodias legem bonorum; neque enim perfectus quis esse potest si nihil egerit mali, sed si aliquid egerit boni. Unde e
Abbreviated transcription (Latin):
circũcisio quã ꝓdeẽ dicit apostolus. uel quid ꝓdest uel quȩlex sicustodiat¬
diligentiu requirendũ uid&ur . Vt cũ haec intellexerimus simꝰ & circũ cidi qsuippe
si prodest circũ cisio secũ dũ uerbũ apostolidicentis quia circũ cisio pd est sil
custodias: ĩpsea postolus in consequentib: doc& quia ñ illa quȩ in mani festo in car¬
neẽ circũ cisio quispũdõ sed circũcisio cordis ꝑspm̃ ñ ꝑlitterã facta laudẽ hab
ñ ab hominib sed exdõ : & alibidicit: uid& econcisionẽ : Nosenĩ sumꝰ circũci¬
sio. qui spũ dõ seruimꝰ : & non incarne confidimur haec ut opinorẽ circũcis
quã prodesse dicit a postolus silegẽ custodias ñ legẽ litterȩ cuiusuti circũ¬
cisionẽ in carne ñ recipis. sed legẽ spr scđ quã circũcideris corde: Lit tera enĩ
occidit : sp̃sautẽ uiuificut: quia & lex dĩ non refert᷑ atramento scripta:

Expanded text:
circumcisio, quam prodesse dicit Apostolus, vel quae prosit lex, si custodiatdiligenter requirendum videtur, ut cum haec intellexerimus, possimus et circumcidi. Quippe si prodest circumcisio secundum verbum Apostoli dicentis quia circumcisio prodest, si legem custodias, ipse Apostolus in consequentibus docet, quia non illa quae in manifesto est in carne circumcisio, sed circumcisiosed ex Deo; et alibi dicit: Videte circumcisionem: nos enim sumus circumcisio, qui spiritu Deo servimus, et non in carne confidimus. Haec, ut opinor, est circumcisio quam prodesse dicit Apostolus, si legem custodias: non legem litterae, cujus utique circumcisionem in carne non recipis, sed legem spiritus, secundum quam circumcideris corde; littera enim occidit, spiritus autem vivificat , quia et lex Dei non refertur atramento scripta,
Abbreviated transcription (Latin):
detemplo dĩ id est uerȩfidei margaritas descripturis sc̃is furantes : perqu
& nomendĩ blas phematur intergentes : dum casta & honesta a ecclesiae dogmata
corruptis ac turpibus maculant hera&icae prauitatis erroribus Exillis enĩ
& in fanticidii & incesti c&erorumq: similium scelerum ꝓbra ad inuidiam:
scaet religionis exorta sunt. Sciendũ tam̃ẽ : haeca postolũ prroniam dicere ad
sudeos Neq enĩ quiuere requiescit in lege & gioriatur indõ & probat ut iuor¬

Expanded text:
de templo Dei, id est, verae fidei margaritas in Scripturis sanctis furantes, per quos de templo Dei, id est, verae fidei margaritas in Scripturis sanctis furantes, per quos et nomen Dei blasphematur inter gentes, dum casta et honesta Ecclesiae dogmata, corruptis ac turpibus maculant haereticae pravitatis erroribus. Ex illis enim et infanticidii et incesti, caeterorumque similium scelerum probra ad invidiam sanctae religionis exorta sunt. Sciendum tamen est haec Apostolum per ironiam dicere ad Judaeos: neque enim qui vere requiescit in lege,
Abbreviated transcription (Latin):
rat obꝓpria. & deauaritiaei aeq iniquis uidiciis & temulentia. publicã iã ten
notam dehonorat᷑ dr̃ in actib ei. & cũ doctor aecclesiae talis eẽ populis in notu¬
erit : Nom̃dĩ blas phemat᷑ ingentib: : certis enĩ magistrosimilis eẽ discipulos :
possunt tam̃ haec eadẽ : tertio loco &iam hereticis aptari. & ipsi enĩ cognominant᷑¬
xp̃iani & non nullieorũ &iam legẽ tenere ꝑquã instructi doctores seeẽ cuecoru
& magistros infantiũ ꝓfitent᷑ ꝓbantes utilora quaȩ latere ab ecclesiasticisdicunt
sed istiqm̃ furant᷑ uerbadĩ & intellec tum eorũ ꝑuersa ex positione subripiunt. & adulti
fideisensũ ad sponsam xp̃i ecclesiam inregios thalamos inducunt : pecte adeos
dicitur qui praedicas non furandum furaris. Quidicis non moechandui
moecharis & quiab ominant᷑ idola sacilegium faciunt pretios auasa

Expanded text:
rat opprobria, et de avaritia ejus atque iniquis judiciis et temulentia publicam jam teneat rat opprobria, et de avaritia ejus atque iniquis judiciis et temulentia publicam jam teneat notam, dehonoratur Deus in actibus ejus; et cum doctor Ecclesiae talis esse, populis innotuerit, nomen Dei blasphematur in gentibus; certi sunt enim magistro similes esse discipulos. Possunt tamen haec eadem tertio loco, etiam hnominantur, et nonnulli eorum, lege instructi, doctores se esse caecorum et magistros infantium se esse profitentur, probantes utiliora quae latere ab ecclesiasticis dicunt. Sed isti quoniam furantur verba et intellectum eorum perversa expositione usurpant, adulterum fidei sensum ad sponsam Ecclesiam Christi in regios thalamos inducunt. Recte ad eos dicitur: Qui pmoecharis? q
Abbreviated transcription (Latin):
possunt in quonom̃ tantũ religionis & pi&atis ẽ opera uite & scientia et fides
deẽ. Et ideomaiorecnt haec in nobis ipsis quã in hisquiad fidẽ xp̃i ñ ueniunt
iudeus effectus ẽ & inlegexp̃i requiescit gloniat᷑ quoq: seidolorũ errore de¬
pulso agnouis sedm̃. et eius sibi in notus se uoluntatẽ : scit enĩ ꝓbarequodbo nu
luminandos eos qui inscientia cecisunt & instruendos paruulor in xpo Nehis
istitatis exigere. ipseu ero in tẽperantiae uitio & cupiditatis urgueat᷑ nonnũ quã
&iam flãmis occuliue libi dinis aestu&. Adhuius modiergo hominẽ a postolicus
csermo conp&enter aptatus dicenser: Tuquido cesaliũ te ipsũ ñ doces : qui p̃dica
furandũ furaris: quidicis ñ mechandũ mecharis quod si&iã ut ñ nũquã fieri sol&
uneru oblatadõ & stipem inusus pauperũ datã adꝓprialucra conuerterit̃. ra¬
te eidicetur: quiab ominaris idola sacrilegiũ facis: si ue ro &iã aꝑta incur¬

Expanded text:
possunt, in quo tantum nomen religionis et pietatis est; opera autem et scientia, et fides deest, et ideo majore cura haec in nobis ipsis quam in ipsis his qui ad fidem Christi non veniunt,Judaeus effectus est, et in lege Christi requiescit, gloriatur quoque se, idolorum errore depulso, agnovisse Deum, et ejus sibi innotuisse voluntatem. Scit enim probare quod bonulesiae, ad illuminandos eos qui in scientia caeci sunt, et instruendos parvulos in Christo, ncastitatis exigere, ipse vero intemperantiae vitio et cupiditatis urgeatur, nonnunquam etiam flammis occultae libidinis aestuet. Ad hujusmodi ergo hominem apostolicus hic sermo competenter aptatur, dicens ei: Tu qui doces alium, teipsum non doces; qui praedicas non furandum, furaris; qui dicis non moechandum, moecharis. Quod si etiam, ut nonnunquam fieri solet, munera oblata Deo, et stipem in usus pauperum datam, ad propria lucra converteret, recte ei dicitur: Qui abominaris idola, sacrilegium facis. Si vero etiam aperta incur
Abbreviated transcription (Latin):
detur ordo dicendi : dũ diuersitates credentiũ & non credentii¬
tn partis utrusq: prosequitur : Inquib: necessario sermonẽ
c̃uertt addm̃ ut in his omnibus as sumptionũ repulsi onũq dif¬
sn penuniutera quidõ &ius ta dĩ doceat ẽẽ iudicia multũ autem
in bominib: ab undare mendacui & ideo dicit: sit aut̃ ds̃ uera xomiis¬
nis aute bomo mendax sicut scriptũ est ut ius uficeris inserno¬

Expanded text:
videtur ordo dicendi, dum diversitates credentium et non credentium partis utriusque persequitur. In quibus necessario sermonem convertit et ad Deum, ut his omnibus assumptionum repulsionumque differentiis vera quidem et justi Dei doceat esse judicia. Multum autem in hominibus abundare mendacii, et ideo dicit: Sit autem Deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est, ut justificeris in sermo
Abbreviated transcription (Latin):
populus audiat & credat sacrilegium cõmittit : & uerasi teplũ uiolat:
Idem quoq: hic qui cognominatꝰ iudeus & gloriat᷑ inluttera legismo¬
non sunt inom̃tublas pbenatur intergenter : non solũ ꝑ operib: eorũ pes¬
simis sed& ꝓpt̃ humilẽ & deiectuc̃ intellegentiam quam habent in lege&
ꝓph&is: pidicula nãq: &iam ipsisgentib fiunt cũ legis lit tera sequenter
dicunt: Netetigeris negusta ueris ne contaminaueris : quae st̃ om̃a incor¬

Expanded text:
populus audiat, et credat, sacrilegium committit, et vere templum Dei violat; item quoque hic qui cognominatur Judaeus, et gloriatur in littera legis Mor inter gentes, non solum pro operibus eorum pessimis, sed et propter humilem et dejectam intelligentiam quam habent in lege et prophetis: ridicula etiam in ipsis gentibus fiunt, cum legis litteram sequentes dicunt: Ne tetigeris, ne gustaveris, ne contaminaveris. Nomen en
Abbreviated transcription (Latin):
ste p arttm illã corporis notat quã post modũ mandat abscidi. & ꝑ miserorũ
supplicia proprium emendat errotẽ : aut qđ necessano &utiliter ferit.
Nonrecte mandat auferri : tam̃ p̃terea sicurae ẽdõ pluri mos ad cultũ sanȩre¬
ligionis ad duci: maximũ excircũcisione obstaculum nascitur. cqeoimi
quod suppliciũ unusciuisq declinat : Tum &iam inrisionẽ turpitudinis re

Expanded text:
se partem illam corporis notat quam postmodum mandat abscidi, ut per miserorum supplicia proprium emendat errorem? aut quod utiliter fecit, non recte mandat auferri? Praeterea, si curae est Deo plurimos ad cultum sanae religionis adduci, maximum ex circumcisione obstaculum nascitur. Cum eo enim quod supplicium unusquisque declinat, tum etiam irrisionis turpitudinem re
Abbreviated transcription (Latin):
sione mandatum : cũ responsa direntur ad abra ham hoc modo: & dixit dr̃ada
raham : tuautẽ testamentũ meũ serua bis &om nesementuũ postie ingeneratione
generationes eorum: Circũ cidetur omne masculinũ uestru & circũcid&is carne p̃pu
uestri & entinsignũ testamenti int̃me & uos: et puer octauadiae. circũcid&ur in uob:
Omnis masculus in generationib uris. uernaculus & pecuniaremptur abomnib fili¬
scoriiini genarum quinon ẽ exeminetuo. circũosione circucido&rur. uernaculus
domustuue: & pecunia comparatus ate eterit testumentũ meũ supcarne uram : testamentu¬

Expanded text:
sione mandatum, cum responsa darentur ad Abraham, hoc modo: Et dixit Dominus ad Abraham: Tu autem testamentum meum servabis, et omne genus tuum post te in generationes vos: Circumcidetur omne masculinum vestrum, et circumcidetis carnem praeputii vestri, et erit in signo testamenti inter me et vos; et puer octavo die circumcidetur in vobis; omnis masculus in generationibus vestris, vernaculus et pecunia emptus, ab omnibus filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur uernaculus domus tuae et emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testament
Abbreviated transcription (Latin):
aecclesiam nb̵ dictas int: uerũ considera sipossit in hoc loco et ille intellectus
idmitti: utdicat᷑ & iã. post aduentũ xpi carnaliscircũ cisio quae ex lege obs¬
uabatur ꝓdessea liquid custodientib legẽ. secund hoc quod ininitio fidei nraẽ
dhuc acredentib obseruabat᷑ . ut in actibi apostolorũ doc&ur. uel p&rus in
discretione ciborũ. uel paulus in sacrificus purificationis fecisse: si forte&iam¬

Expanded text:
ac bonum . Verum considera si possit hoc in loco et ille intellectus admitti, ut dicatur etiam post adventum Christi carnalis circumcisio, quae ex lege observabatur, prodesse aliquid custodientibus legem, secundum hoc quod initio fidei nostrae adhuc a credentibus observabatur, ut in Actibus apostolorum docetur, vel Petrus in discretione ciborum, vel Paulus in sacrificiis purgationis fecisse. Se
Abbreviated transcription (Latin):
runtur in omnigenere castitatis: salutate andronicũ & iuntã cognatos ieos & concapauos meos
quis nobiles in apłis. qui & ante fuer in xp̃o. Potest quidem fieriutet secundũ carnem isticoguatu
erat paudi captiuitas inquasibietiã andronicũ & iuniã c̃captiuos eẽ testat᷑ nisi forte ꝑfundioreeeu
nirsterio adillã respiciam: captiuitatt Quimxp̃s uent ab soluerei dequa scriptõ÷. uenire oda recũ

Expanded text:
runtur, in omni genere castitatis. Salutate Andronicum et Juniam cognatos et concaptivos meos, runtur, in omni genere castitatis. Salutate Andronicum et Juniam cognatos et concaptivos meos, um pedes lavare. Cognatos meos. Potest quidem fieri, ut et secundum carnem isti cognati erat Pauli captivitas, in qua sibi etiam Andronicum et Juniam concaptivos esse testatur? nisi forte profundiore mysterio ad illam respiciamus c
Abbreviated transcription (Latin):
cat : ut in cellegamus angelos dĩ quiecdes us p̃s offerre singulos quosq: primitiasdõ exhis
qui credunt. Primitia e autem apud illos iudicentur non his qui temporeprimis: sed qui
uitib & meritis p̃cellunt. Quorũ sciens ꝑ sꝑm̃ paulus elcetionẽ ergaepenetũ & qđ ipsum
ex omnifideliũ namero quierant iñsi a electio iĩ ueneritangelorũ ap pellauit eũ prim¬
tias asiae: sed & in alia episto ladicit dequibdam quia sintprimitiae achaiae : eandem sacra
sine dubiorationẽ &iam iniblis aspiciens. Salutate marum: quaemultum laborauitin uobis
docet & in hocdebereetiam feminas labo rarȩ pecdesus dĩ: Nam & laborant cuindocet adulescentulas
brias. eẽ : diligerauros. filios enutrire pudicas. eẽ. castas. domũ beneregentes. benignas. sub dias
uiris suis. hospitio recipere. scõrum pedes lauare & cetera om̃ã q̃ deo fficiis mulierũseripta res¬

Expanded text:
cet, ut intelligamus angelos Dei, Ecclesiis qui praesunt, offerre singulos quosque primitias Deo ex his cet, ut intelligamus angelos Dei, Ecclesiis qui praesunt, offerre singulos quosque primitias Deo ex his qui credunt; primitiae autem apud illos judicentur non in his qui tempore primi sunt, sed qui virtutibus et meritis praecellunt: quorum sciens per Spiritum Paulus electionem erga Ephenetum, et quod ipsum ex omni fidelium numero qui erant in Asia electio invenerit angelorum, appellavit eum primitias Asiae. Sed et in alia Epistola dicit de quibusdam quia sint primitiae Achaiae; eamdem sacramenti sine dubio rationem etiam in illis aspiciens. Salutate Mariam, qDocet et in hoc debere etiam feminas laborare pro Ecclesiis Dei. Nam et laborant, cum docent adolescentulas sobrias esse, diligere viros suos, filios enutrire, pudicas eviris suis, hospitio recipere, sanctorum pedes lavare, et caetera omnia quae de officiis mulierum scripta refe