comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dicit apłe: idem. gentes quelegem ñ hñt
naturalit̾ que legis sunt faciunt. hii le¬
gem non habentes. ip̃i sibi sunt lex: Scd̾m
hoc ergo quoddicit legem non habentes sñ
lege peccau̾unt. sine lege ꝑibunt. Scd̾um
id u̾o quod ait. ip̃i sibi sunt lex: non in m̾ito
preuaricatores estimantur omnes petca¬
tores t̾re. Nullus enim ẽ. qui fac̃ alt̾i iniui¬
riam nisi qui fieri nolit sibi. Et in hoc tͣns¬
greditur nature legem quam non sinit᷑
ignorare. dum id quod facit non uult pa¬
tĩ. Num quid autem lex ista naturał erat iꝰ¬
non populo isrł: Erat plane quoniam et
ip̃i homines erant. sine lege autem nat᷑ali
eẽnt: si p̃t̾ naturam humani gñis. eẽ. po¬
tuissent. Muitomag̃ ergo p̃uaricatores fc̾i
sunt lege diuina. qua naturał illa siue instar¬
rata siue aucta siue firma . ẽ. Iam u̾osiũ om̃ib
peccatorib t̾re non incongrue deputantur.
⁊ parui ꝓpt̾ originał uincla peccati etiã ip̃i
in similitudinem pectati preuaricantiᷤᷤ ade

Expanded text:
 «Gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt; hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex» ? Secundum hoc ergo quod dicit, «Legem non habentes;» sine lege peccaverunt, et sine lege peribunt: secundum id vero quod ait, «Ipsi sibi sunt lex;» non immerito praevaricatores aestimantur omnes peccatores terrae. Nullus enim est qui faciat alteri injuriam, nisi qui fieri nolit sibi: et in hoc transgreditur naturae legem, quam non sinitur ignorare, dum id quod facit non vult pati. Numquid autem lex ista naturalis non erat in populo Israel? Erat plane, quoniam et ipsi homines erant: sine lege autem naturali essent, si praeter naturam humani generis esse potuissent. Multo magis ergo praevaricatores facti sunt lege divina, qua naturalis illa sive instaurata, sive aucta, sive firmata est. 5. Jamvero si in omnibus peccatoribus terrae non incongrue deputantur et parvuli, propter originalis vincula peccati, etiam ipsi in similitudine praevaricationis Adae
Abbreviated transcription (Latin):
Non iustificabitur ex lege om̃is camo.
coram ip̃o. Per legem enim cogni¬
tio pectati. Cognitio dix̃ ñ ꝯsum¬
tio. quando autem cognoseit homo
peccatum suum sinon ad iuuet gr̃a
ut cognitũ caueatur. sine dubio lex
iram oꝑatur. Quod alio loco ipse
apłc dicit. Ipsuis enim u̾ba sunt. lex
iram o ꝑatur. hoc autẽ dix̃. quia ira
dĩ maior.ẽ. in p̃uaricatore qui per
legen cognoscit peccatũ. ⁊ tamen
facit. Talis quippe hõ p̃naricator .ẽ.
legũ sicut et in alio loco aicit. Ubi
hocet alibi ait. Ut seruiamus in nouitate
sp̃c. et non in uetustate litt̾e legens uolẽs
intelligi litt̾e uetustatem. Nouitatẽ uͦ sp̃s:
quid nisi gram: Et ne putaretur accꝰas¬
se legem uel reprebendisse continuo si¬
bi opposut questionem ⁊ ait. Quid gͦ
dicemus: lex pectatum . ẽ. Absic. Dem̃
subiunxit. s peccatum non cognom. nͥ ꝑ

Expanded text:
non justificabitur ex lege omnis caro coram illo, per legem enim cognitio peccati . Cognitio dixit; non, Consumptio. Quando autem cognoscit homo peccatum, si non adjuvat gratia ut cognitum caveatur, sine dubio lex iram operatur. Quod alio loco ipse Apostolus dicit, ipsius enim verba sunt: Lex iram operatur. Hoc autem dixit, quia ira Dei major est in praevaricatore, qui per legem cognoscit peccatum, et tamen facit: talis quippe homo praevaricator est legis, sicut et in alio loco dicit, Ubi . Propter hoc et alibi ait, Ut serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate litterae: legem volens intelligi litterae vetustatem, novitatem vero spiritus quid, nisi gratiam? Et ne putaretur accusasse legem vel reprehendisse; continuo sibi opposuit quaestionem, et ait, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Deinde subjunxit, Sed peccatum non c
Abbreviated transcription (Latin):
ita nicħ ꝓdee̾ asseu̾at ut dicat. Si habe¬
am omnem fidem ita ut montes tͣnsfe¬
ram. karitatẽ aut̃ ñ hãm: nicħ sum.
Ubi aut̃ fideł caritas operatun sñ dubio¬
bñ uiuuit᷑. Plenitudo enim legis caritaᷤ.
U ũ euidenter in scłia epła sua petrꝰ. cũ
ad uite moꝵq sanctitatẽ hortaretur
mundumq istum transit᷑um p̃nun¬
ciaret celos nouos et t̾ram uiuam ex-¬
pectari que iustis in habitanda trade¬
ret᷑ ut ex hoc attendẽt qualit̾ eos opor¬
t̾et uiu̾e. ut habitatione illa digni fi¬
erent sciens de apłi pauli quibusdã¬
subobscuris sentenciis non nullos iniqͦᷤ
accepisse occasionem ut tamquam se-¬
curi de salute que in fide .ẽ bñ uiu̾e
non curarẽt. Cominemorauit quedam
ad intelligendum difficilia. eẽ. in epłi s
eiꝰ que homines ꝑu̾t̾ent. sicut apłe pau¬
ład alias scripturas ad ꝓpͥum suum
m̾itum. cum tamen et ille apłe de sa¬

Expanded text:
ita nihil prodesse asseverat, ut dicat: Si habeita nihil prodesse asseverat, ut dicat: Si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil sum . Ubi autem fideenitudo enim legis charitas . 22. Unde evidenter in secunda Epistola sua Petrus, cum ad vitae et morum sanctitatem hortaretur, mundumque istum transiturum praenuntiaret, coelos vero novos et terram novam exspectari, quae justis inhabitanda traderetur, ut ex hoc attenderent qualiter eos oporteret vivere, ut habitatione illa digni fierent; sciens de apostoli Pauli quibusdasubobscuris sententiis nonnullos iniquos accepisse occasionem, ut tanquam securi de salute quae in fide est, bene vivere non curarent, commemoravit quaedam ad intelligendum difficilia esse in Epistolis ejus, quae homines perverterent, sicut et alias Scripturas, ad proprium suum interitum: cum tamen et ille apostolus de sa
Abbreviated transcription (Latin):
sentencie pauli et iacobi cum dic̾ unus
iustificari hominem ꝑ fidem sñ oꝑib
⁊ alius dicit manem. eẽ. fidem sine oꝑib.
Quia ille dicit de oꝑib que fidem p̾cedunt.
iste autem q̃ fidem sequntur de hif sicͣ
etiam ip̃e paulus multis locis ostendit
Cum ergo dicit apłe. arbitrari se iꝰti¬
ficari hominem ꝑ fidem sine operib
legis. non hoc agit. ut percepta ac ꝓfes¬
sa fide oꝑa iusticie comtempnant᷑. ħ ut
sciat sequisq ꝑ fidem pꝰse iustificari. ⁊̃¬
silegis oꝑa non p̃cee̾rint. Sequntur
enim iusfificatum: ñ p̃cedunt iustificã¬
dum. Quoniam ergo hec opinio. tc̃ fue
intencionem. ut uebement̾ astruant
fidem sine oꝑib non ꝓdee. Sicut etiam
ip̃e paulus non qualembet fidẽ qͣm
in deum credit᷑ s eam salubrẽ plane¬
q euuangłicam diffiniuit. euiusoꝑa
ex dilectione ꝓcedit. fides inquit qͣ ꝑ
dilectionem oꝑat᷑. Uñ illam fidẽ que
suffic̾e ad salutem quibusdam uidt᷑

Expanded text:
sententiae, Pauli et Jacobi, cum dicit unus justificari hominem per fidem sine operibus, et alius dicit inanem esse fidem sine operibus: quia ille dicit de operibus quae fidem praecedunt, iste de iis quae fidem sequuntur; sicut etiam ipse Paulus multis locis ostenditcum ergo dicit apostolus arbitrari se iustificari hominem per fidem sine operibus legis, non hoc agit, ut percepta ac professa fide opera iustitiae contemnantur, sed ut sciat se quisque per fidem posse iustificari, etiamsi legis opera non praecesserint. sequuntur enim iustificatum, non praecedunt iustificandum. uintentionem, ut vehementer astruant fidem sine operibus non prodesse: sicut etiam ipse Paulus, non qualemlibet fidem, qua in Deum creditur, sed eam salubrem planeque evangelicam definivit, cujus opera ex dilectione procedunt: Et fides, inquit, quae per dilectionem operatur . Unde illam fidem quae sufficere ad salutem quibusdam videtur,
Abbreviated transcription (Latin):
quecumq lex dicit. his qu in lege
sunt loquitur ut omne osobistrnat
etreus fiat omnis mundus dõ. Iud̃i
scilicet de transgressione legis gs
de immpietate sine lege. Uñ ⁊ it̾ũait
Conclusit enim deuiꝰ ominia in uiere¬
dulitate ut omnium misereatur.¬
Tonclusit scriptura omnia surb
peccato ut ꝓmissio ex frde ihuxp̃i
darctur credentib. Ita dñe itafac
Misericors dñe. Impera quod ñ pꝰsit
homines ꝑ suas uires idimplere
nequiuint. omne os obstruatur
⁊ nemo sibi magnuis uideat᷑. Sĩt oĩs
paruuli et reus fiat opinis mũd
tibi quia ñ iustific abit᷑ exlege om̃i

Expanded text:
quaecunque lex dicit, his qui in lege quaecunque lex dicit, his qui in lege sunt, loquitur, ut omne os obstruatur, et reus fiat omnis mundus Deo . Judaei scilicet de transgressione legis, et gentes de impietate sine lege. Unde et iterum ait: Conclusit enim Deus omnia in credulitate, ut omnibus misereaturConclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus: ita, Domine, ita fac, misericors Domine, impera quod non possit homines per suas vires adimplere nequiverunt, omne os obstruatur, et nemo sibi magnus videatur, sint omnes parvuli, et reus fiat omnis mundus tibi, quia non justificabitur ex lege omnis
Abbreviated transcription (Latin):
timordĩ ante occulos eorum. lsti ñ
deum. Scimus autem qm q̃cũq
lex loquitur. his qui in lege sunt
loquitur. In istis enim erat per n orpõa
transgressionẽ legis confringẽda
suꝑbia. qui głiantes de patre abra¬
han. quasi naturalẽ se lactabant
hab̾e iusticiam. Et m̾ita sua incutũ¬
cisis cet̾is gentib tauto ꝑniciosuis:
quanto arrogancius preferebãt. Gẽ¬
tes autem facillue etiam sine huiꝰ¬
modi legis transgressione humilia¬
rentur. homines enim nullamex pa¬
rentib originem iusticie se trahere
prefidentes simulacrorum etiam ser¬
uos inuenit enuangelica gr̃a. Nõ enĩ
sicut istis dici pot̾at non fuisse illam
uisticiam parentum eorum incolẽ¬
dis idolis quam. eẽ. arbitrabantur.
ita etiam indeis dici pot̾at falsam
fuisse iusticiam patrit abraham
eniq illic infideles de oliua sua frac¬
ti hic aucem fideles de oleo fistro in
oluia illorum inserci eẽ. monstrant᷑
llorumgͥ erat de legis tranig̃ssione
set. scimus autem inquit. quoniã

Expanded text:
timor Dei ante oculos eorum. Dominus Deum. Scimus autem quoniam quaecunque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur. In itransgressionem legis confringenda superbia, qui gloriantes de patre Abraham, quasi naturalem se jactabant habere justitiam, et merita sua in circumcisione caeteris gentibus tanto perniciosius, quanto arrogantius praeferebant. Gentes autem facillime etiam sine hujusmodi legis transgressione humiliarentur. Homines enim nullam ex parentibus originem justitiae se trahere praevidentes, simulacrorum etiam servos invenit evangelica gratia. Non enim sicut istis dici poterat, non fuisse illam justitiam parentum eorum in colendis idolis, quam esse arbitrabantur: ita etiam Judaeis dici poterat, falsam fuisse justitiam patris Abrahamenique illic infideles de oliva sua fracti, hic autem fideles de oleastro in oliva illorum inserti esse monstrantur. Illorum ergo erat de legis transgressioneset: Scitis autem, inquit, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
dum ausem quia nolunt audire pre¬
cepta legis. sicut aspides nolunt
audire uerba cantantis. Quod ĩ alio
psalmo euidentiꝰ dicit᷑. Quoꝵ os locu
maledictione et amaritudine pleuũ
.ẽ. hoc. ẽ. uenenum aspidum. Ueloceᷤ
pedes eorum ad effundendum san¬
minum ue plene sunt laborib ⁊
miseria. lõ dñs clamat. Uenite ad¬
me omnes qui laboratis ⁊ oneraci¬

Expanded text:
dum autem, quia nolunt audire praedum autem, quia nolunt audire praecepta legis, sicut aspides nolunt audire verba incantantis , quod in alio psalmo evidentius dicitur. Quorum os maledictione et amaritudinest, hoc est, venenum aspidum: veloces pedes eorum ad effundendum sanminum viae plenae sunt laboribus et miseria. Ideo Dominus clamat: Venite ad me, qui laboratis, e
Abbreviated transcription (Latin):
faciat bonum non .ẽ. usq ad unum.
Usq ad unum uel cum ip̃o uno potest
intelligi ut nullus hominum intelli¬
gatur uel p̃t̾ unum ut accipiatur
dñs iħc xp̃c. Sicut dicimus iste ager
usq ad mare .ẽ. Non utiq simul cõ¬
putamus et mare. Et iste . ẽ. melior in¬
tellectꝰ ut nemo intelligat᷑ fecisse bo¬
nitatem. usq ad xp̃m: quia non pot̃
quia usquequo quisq cognoseat
unum deum non potest fac̾e̾ bonita
tem. Sepulcrum patens. ẽ. guit᷑
eorum. aut uolacitas significat᷑
inhiantis gule. aut in allegoria. qͥa
occidunt ⁊ quasi deuorant int̾fec¬
tos eos quib suorum morum ꝑu̾sitatẽ
ꝑsuadent. Cui simile. ẽ econtrario
quod petro dictum. ẽ. Macta ⁊ mandu¬
ca. ut in suam fidem et bonos mores
gentes conu̾t̾et. Iinguis suis dolose
agebant idest linguis mał. Nam hoc
iuidetur significare quod ait suis. Ma-¬
li enim malas hñt linguas. idest ma
Quomodo potestis bona loqui cũ sitit
eorum. Nenenum dolum dicit. Aspi¬

Expanded text:
faciat bonitatem, non est usque ad unum. Usque ad unum: vel cum ipso uno potest intelligi, ut nullus hominum intelligatur: vel praeter unum, ut accipiatur Dominus Christus; sicut dicimus, Iste ager usque ad mare est; non utique simul computamus et mare. Et iste est melior intellectus ut nemo intelligatur fecisse bonitatem usque ad Christum; quia non potest qquia usquequo quisque cognoscat unum Deum, non potest facere bonittem. Sepulcrum patens est guttur eorum. Aut voracitas significatur inhiantis gulae, aut in allegoria quia occidunt, et quasi devorant interfectos eos, quibus suorum morum perversitatem persuadent: cui simile est econtrario, quod Petro dictum est, Macta et manduca , ut in suam fidem et bonos mores gentes converteret. Linguis suis dolosagebant, id est linguis malis: nam hoc videtur significare, cum dicit suis, mali enim malas habent linguas; id est, mQuomodo potestis bona loqui, cum sitis eorum: Venenum dolum dicit; aspi
Abbreviated transcription (Latin):
p̃hendendum ñ idonei ad intelligẽ¬
dum. putabant et iactabant apło
dic̾e̾. faciamus mala. ut ueniant
bona quod absit ut apłi dicerent.
sz bomines non intelligentes hoc
putabant dici qñ audiebant. quod
dixit apłc. Lex autem subintrauit:
ut habundarec delictum. Ubi aut̃
habundauit delictum: superha¬
bundauit et gr̃a. S utiq grͣa id
agitur ut iam fiant bona ab eis.
qui fec̾ant mala. non ut ꝑseu̾ent in
mał et reddi sibi existinent bona.
Non itaq debent dice faciamus mala
ut ueniant bona: s fecimus mala⁊
uen̾unt bona. Iam faciamus bona
ut in futuro scło recipiamus ꝓ boniᷤᷤ
bona. qui in hoc scło recepimus ꝓ
malis bona. Propter quod scͥptũ . ẽ.
in psalmo. Miscdiam et iudicium

Expanded text:
prehendendum, non idonei ad intelligendum, putabant et jactitabant Apostolum dicere, Faciamus mala, ut veniant bona Quod absit ut Apostolus diceret: sed homines non intelligentes hoc putabant dici, quando audiebant quod dixit Apostolus, Lex autem subintravit, ut abundaret delictum: ubi autem abundauit it delictum, superabundauit gratia. sed utique gratia id agit, ut iam fiant bona ab eis qui fecerant mala, non ut perseuerent in malis et reddi sibi existiment bona. non itaque debent dicere: faciamus mala, ut ueniant bona, sed: "fecimus mala, et uenerunt bona; iam faciamus bona, ut in futuro saeculo recipiamus pro bonis bona, qui in hoc saeculo recipimus pro malis bona." propter quod scriptum est in psalmo: misericordiam et iudicium
Abbreviated transcription (Latin):
nem ip̃am dirimit et litem compo¬
nit. que int̾ eos qui ex iudeis ⁊ eos
qui ex gentib credid̾unt orta erat.
cum illi tamquam ex m̾̃itis oꝑum
legis sibi redditum euuangłi p̃miũ
arbitrarent᷑. Quod p̃mium incircũ
se preferre gestiebant. tamquam

Expanded text:
nem ipsam dirimit, litemque comprimit, quae inter eos qui ex Judaeis et eos qui ex gentibus crediderant orta erat: cum illi tanquam ex meritis operum legis sibi redditum Evangelii praemium arbitrarentur, quod praemium incircumcse praeferre gestirent, tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
Suꝑ iudeos potest intelligͥs dm̃¬
ut honoratius eos appellauerit.
filios hominum ꝓpt̾ uiius dei cultũ
in comparatione gentilium de quib
arbiror suꝑuis dictum. dix̃ impru¬
dens in corde suo non. ẽ deus. ⁊ cet̾a. ꝓs¬
picit autem dñs ut uideat ꝑ animaᷤ
sc̃as suas. quod significat id quod dic¬
tum. ẽ. decelo. nam pe  se ip̃m nichil

Expanded text:
Super Judaeos potest intelligi, ut honoratius eos appellaverit filios hominum, propter unius Dei cultum, in comparatione Gentilium de quibus arbitror superius dictum: Dixit imprudens in corde suo, Non est Deus, et caetera. Prospicit autem Dominus, ut videat per animas sanctas suas: quod significat id quod dictum est, de coelo; nam per seipsum nihil
Abbreviated transcription (Latin):
turum iudicem uidicandum a pec¬
catorib iustum. et in eo uincentem
quia quid in illo iudicaret᷑ ñ erat.
uic itaq nullũhabenti peccatũ dic᷑
in presciencia ꝓpha daid. tͥ soli pec¬
cam et malum coram te feci: ut uis¬
tific̾is in sermonib tuis et uincas
dum iudicaris. Suꝑas enim omnes
homines omnes iudices. et qui se
putat. ẽc̃ iustum coram te inuistꝰ
tuam et it̾um potestatem habes
sumendi eam. Uincis ergo cum iu¬
dicaris. Omnes homines superas. qr
plus es quam homines. ⁊ ꝑ te facti

Expanded text:
m judicandum? Judicandum a peccatoribus justum et in eo vincentem: quia quid in illo judicaretur, non erat. Huic itaque nullum habenti peccatum dicit in praesentia propheta David: Tibi soli peccavi, et malignum coram te feci: ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Superas enim omnes homines, omnes judices, et qui se putat justum, coram te injustus tuam, et potestatem habes iterum sumendi eam . Vincis ergo cum judicaris. Omnes homines superas, quia plus es quam homines, et per te facti
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ dii erunt et filii altissumi.
erbi gr̃a potens aliquid querit.
a te ꝓpt̾ predam suam. ꝓpt̾ rapi¬
nam suam minist̾ium falsi testimo¬
nii. Negas tu. negas falsum. ñ negas
u̾um. Ne multis immorer: ille iras¬
citur Potens est premit. Accedit ami¬
cus qui ñ uult te. eẽ. in pressura. nõ
Iuult. eẽ. in malo. Rogo te fac qͦd tͥ dr̃
Quid magnum. ẽelam forte quomͦ
et sathanas dño scriptum . ẽ. de te.
quia augeł suis mandauit de te. ne
offendas ad lapidem pedem tuum.
Forte et iste amicus tuus. quia uider te
debe fac̾e. Fac quod dicit. Quid: Hoc qͦd uult
ille. S timendum. ẽ. falsum. ẽ. Nõ legisti.
omiiꝰ homo mendax. lam iste scandalũ
.ẽ. amicus . e̾. qui facturus es: Occulus est
manus .ẽ. Amputa. et ꝓice abste. Noliꝯ
sibi aliquid dixisse ad suadendum mẽ¬
dacium testimonium de lege ꝓferens¬
et urgens te de lege contra legem. In le¬
ge enim scͥptum ẽ falsum testimoni¬

Expanded text:
quoniam dii erunt et filii Altissimi.quoniam dii erunt et filii Altissimi.erbi gratia, potens aliquis quaerit a te, propter praedam suam, propter rapinam suam, ministerium falsi testimonii. Negas tu: negas falsum, ne neges verum. Ne multis immorer, ille irascitur, potens est, premit. Accedit amicus, qui non vult te esse in pressura, non vult te esse in malo: Rogo te, fac quod tibi dicitur; quid magnum est? Jam forte quomodo et satanas Domino, Scriptum est de te, quia Angelis suis mandavit de te, ne offendas ad lapidem pedem tuum . Forte et iste amicus tuus, quia videt te debere facere. Fac quod dicit. Quid? Hoc quod vult ille. Sed mendacium est, falsum est. Non legisti, Omnis homo mendax ? Jam iste scandalum est. Amicus est, quid facturus es? Oculus est, manus est: Amputa, et projice abs te. Quid sibi aliquid dixisse ad suadendum mendacium, testimonium de Lege proferens, urgens te de Lege contra Legem. In Lege enim scriptum est, Falsum Testimoni
Abbreviated transcription (Latin):
go autem dixi in extasi mea
omnis homo mendax. Conterritꝰ
enum respexͣ infirmitatem suam. et
uidit nõ de se sibi. eẽ. p̃sumendum.
Quantum enum ad ip̃m hominem
ꝑtinet mendax. ẽ. s gr̃a dĩ u̾ax ef¬
fectus. ẽ. ne pressuris inimicorum
cedens nõ loqueret᷑ quod credid̾at
s negaret. siuut petro accidit. qm̃ de
se p̃sumpserat. et docendus erat de
iste uidit in pauore suo omnem ho¬
minem. eẽ. mendacem. quia illi
qui nullo pauore uanescunt. ne
ꝑsequentib cedendo mentiant᷑
munerib di tales sunt ñ uirib
deus uerax qui ait. Ego dixi dii estis¬
et filii altissimi omnes. uos aut̃ sic̃
homines moriemni: et sicut unus de
pͥncipib cadetis. Consolat᷑ humiles
et implet eos. non solum fide credẽde
s etiam fiducia predicande u̾itatis
si ꝑ seu̾antes subdantur deo. nec uu¬
tentur unum de principib diabolũ
qui in u̾itate stecit et cecidit. Si enim
omnis homo mendax non erunt mẽ¬
daces. in quantum non erunt hoĩes

Expanded text:
go autem dixi in ecstasi mea, Omnis homo mendax.» Conterritus enim respexit infirmitatem suam, et vidit non de se sibi esse praesumendum. Quantum enim ad ipsum hominem pertinet, mendax est: sed gratia Dei verax effectus est, ne pressuris inimicorum cedens non loqueretur quod crediderat, sed negaret; sicut Petro accidit, quoniam de se praesumpserat, et docendus erat de iste vidit in pavore suo omnem hominem esse mendacem; quia et illi qui nullo pavore vanescunt, ne persequentibus cedendo mentiantur, muneribus Dei tales sunt, non viribus Deus verax, quet filii Altissimi omnes: vos autem sicut homines moriemini, et sicut unus ex principibus cadetis» . Consolatur humiles, et implet eos non solum fide credendae, sed etiam fiducia praedicandae veritatis, si perseveranter subdantur Deo, nec imitentur unum ex principibus diabolum, qui in veritate non stetit, et cecidit. Si enim omnis homo mendaxdaces, in quantum non erunt homines,
Abbreviated transcription (Latin):
uideis. Nam primo de alia tribudatus. ẽ
Postea datus. ẽ. de tribu iuda rex. dd̃. et ex
illo de tribu inda fuerunt reges. Iacob
suos. Non deficiet princeps de iuda. nͦ
dux de femoribus eiꝰ donec ueniat cui re¬
ꝓmissum. ẽ. De tribu autem uida: ueni

Expanded text:
. Nam primo de alia tribu datus estpostea datus est de tribu Juda rex David, et ex illo de tribu Juda fuerunt reges . Jacobfilios suos: Non deficiet princeps de Juda, nec dux de femoribus ejus, donec veniat cui repromissum est . De tribu autem Jud
Abbreviated transcription (Latin):
priora tempora. et inuenitur. quia ui¬
dei de tribu iuda semꝑ reges hũert̃.¬
uñ uidei dicti sunt. Et ñ habuerũt
de tͥbuuida. s donec ueniret cui reꝓ¬
missum.ẽ. Itaq ip̃o iam ueniente
quia noluerunt cognosc̾e u̾um regẽ.
Iam uidete si uidei sunt appellandi.
Ipsi uote sua abdicau̾unt se ab isto
nomine ut uidei ñ sunt digni appella¬
ri nisi tantum carne. U seꝑau̾unt segͦ
ab isto nomine: dicebãt Seniebant in
xp̃m. idest genus uide. Seiiebant in
semen dauid: et ait ilł pilatꝰ. Regen
ur̃m crucifigam: Et illi. Non habemꝰ¬
nos regem nisi cesarem. O iidei qͥ uoca¬
num iudei et non estis si non habetis re
gem nͥ cesarem: defecit iam princeps ex
lli gͦ u̾ius uidei qui xp̃iani facti sunt
didunt: etiam nomen ip̃m perde dig¬
nni fuerunt. ludea gͦ uera xp̃i eccł̃ia .ẽ.
credens in illum regem qui uenit ex
tribu uida ꝑ uirginem mariam.
Eredens in illum de quo apłe scͥbens

Expanded text:
enitur quia Judaei de tribu Juda semper reges habuerunt, unde dicti sunt Judaei; et non habuerunt de tribu Juda, sed donec veniret cui repromissum est. Itaque ipso jam veniente quia noluerunt cognoscere verum regem. Jam videte si Judaei sunt apIpsi voce sua abdicaverunt se ab isto nomine, ut Judaei non sint digni appellari, nisi tantum carne. Ubi ergo se separaverunt ab isto nomine? Dicebant, saeviebant in Christum, id est genus Juda, saeviebant in semen David. Et ait illis Pilatus: Regem vestrum crucifigam? Et illi: Nos non habemus regem, nisi Caesarem . O Judaei qui vocamini, et non estis; si ngem nisi Caesarem, defecit iam princeps ex Illi ergo uerius Iudaei, qui Christiani facti sunt diderunt, etiam nomen ipsum perdere digni fuerunt. Judaea ergo vera, Christi Ecclesia est, credens in illum regem qui venit ex tribu Juda per virginem Mariam; credens in illum de quo modo Apos
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃c quocor insipiens obscuratũ. ẽ.
eorum qui cognitum deum ñ ut dm
gras agendo głificau̾unt᷑. Nec alio sp̃u
nouit a quo speret quod ñ dũ ht̃
quã qͥ sibi tribuit id quod ht̃. Qͣm¬
ins utriq horum p̃ferendus sit
inuitium illius pharisei. qͥ qͣq
dõ grãs ag̾et ex his q̃ habebat ni¬
tħ tamen petebat dari sibi tamꝗͣ
nichilo indig̾et ad augendã ꝑfi¬
ciendamq iusticiam. His gͥ ꝯsid̾atis
ꝑtractatisq  uirib quas dñs dare
dignat᷑ colligimus ñ iustificari hõiẽ¬

Expanded text:
s, quo cor insipiens obscuratum est eorum, qui cognitum deum non ut deum gratias agendo glorificauerunt ? nec alio spiritu nouit a quo speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id quod habet. quamuis utrique horum praeferendus sit in uitium illius pharisaci, qui quamquam deo gratias ageret ex his quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tamquam nihilo indigeret ad augendam perficiendamue iustitiam. his igitur consideratis pertractatisque pro uiribus, quas dominus donare dignatur, collig
Abbreviated transcription (Latin):
deum. Omnes declinau̾unt simul
inutiles facti sunt. nõ . ẽ. qui faciat
bonum non. ẽ usq ad iuium. Quare:
Quia filii hominum. cẽ uoluert̃. Ut
autem eos ab is inquitatib tolleret
redim̾et. curaret. sanaret filios ho¬
minum. dedit eis potestatem filios dĩ
tis. mendaces eratis. Omnis enim hõ
mendax. Accidit uobis gr̃a dĩ. dedit
uob̾ potestatem filios dĩ fieri Audite
uocem patris dicentis. Ego dixi dii
estis et filii altissimi omnes. Qm̃ om̃s
filii bominum. si non filii altissimi
mendaces. quia omnis homo mẽdax
Si filii dĩ si gr̃a saluatoris redempti.
si p̃cioso sanguine comparati. si aqͣ
et sp̃u renati. si ad ħeditatẽ celorum
predestiuati. utiq filii dĩ. Ergo iam
dii. Quid ad te nult mendatium. t¬

Expanded text:
m. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum . Quare? Quia filii hominum esse voluerunt. Ut autem eos ab his iniquitatibus tolleret, redimeret, curaret, sanaret, mutaret filios hominum, dedit eis potestatem filios Dei tis, mendaces eratis; omnis enim homo mendax. Accedit vobis gratia Dei, dedit vobis potestatem filios Dei fieri. Audite vocem Patris mei dicentis, Ego dixi, Dii estis, et filii Altissimi omnes . Quoniam homines filii hominum, si non filii Altissimi, mendaces; quia omnis homo mendax. Si filii Dei, si gratia Salvatoris redempti, si pretioso sanguine comparati, si aqua et Spiritu renati, si ad haereditatem coelorum praedestinati, utique filii Dei. Ergo jam dii. Quid ad te vult mendacium?
Abbreviated transcription (Latin):
nacione pene sempit̾ne tolerabilius erit
sodome. quam alt̾i ciuitati. Et erũt qͥdã
duplo amplius quibdam gehenne filii.
Ita nec illud in iudiciodĩ uacabit quodĩ
ip̃a impietate dampnabili magiᷤᷤ aliꝰ alio
minus ue peccau̾it. Quid ergo hinc apłe ef¬
ficere uoluit. quod iactanciam chohibẽs
iudeorum cum dixiss. non auditores le¬
gis iusti sunt apud dm̃ s factores legis
iustificabunt᷑ continuo subiecit de his
qui legem non habentes. naturalit̾ q̃ le¬
gis sunt faciunt. si ñ illi sunt intelligẽdi
qui ꝑtinent ad gr̃am mediatoris. s illi
potiꝰ qͥcum dm̃ u̾um u̾a pietate ñ colãt
babent tamen q̃dam oꝑa bona in uita impiͣ:
An forte hoc ip̃o ꝓbandum credidet quod su¬
pradix̾at quia non. ẽ ꝑsonarum acceptio
apud dm̃: Et quod pꝰea dixit. quia ñ uide¬
orum ẽ ds cantum. s et gentium: Quod
quantulacumq legis oꝑa naturalit̾ in¬
sita ñ inuenirentur in eis qui legem nõ

Expanded text:
natione poenae sempiternae tolerabilius erit natione poenae sempiternae tolerabilius erit Sodomae quam alteri ciuitati et erunt quidam duplo amplius quibusdam gehennae filii. ita nec illud in iudicio dei uaeabit, quod in ipsa impietate damnabili magis alius alio minusue peccauerit. Quid ergo hinc apostolus efficere uoluit, quod iactantiam cohibens ludaeorum, cum dixisset: non auditores legis insti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur, continuo subiecit de his, qui legem non habentes naturaliter quae legis sunt faciunt, si non illi sunt intellegendi, qui pertinent ad gratiam mediatoris, sed illi potius, qui cum deum uerum uera pietate non colant, habent tamen quaedam opera bona in uita impia? an forte hoc ipso probandum credidit, quod supra dixerat, quia non est personarum acceptio apud deum, et quod postea dixit, quia nou ludaeorum deus est tantum, sed etiam gentium, quod quantulacumque legis opera naturaliter insita non inuenirentur in eis, qui legem non
Abbreviated transcription (Latin):
uitam transfert beatam et et̾nam legem
habet immaculatam conu̾tentem ani¬
mas. ut ex illo lumine renouent᷑. fiantq
in eis. signatum e̾ suꝑ nos lumen uultꝰ
tui domine. Uñ et aduersi absolesc̾e meru-¬
erunt. Renouari autem nͥ gr̃a xp̃iana.
hoc. ẽ nisi mediatoris int̾ceẽione non pꝰst̃.
Unus enim deus unus et mediator dei ⁊
si alieni sunt illi de quib agimus. qͥ scđm
illum modum de quo suꝑius satis diximꝰ.
naturalit̾ q̃ legis sunt faciunt. Quid eis
ꝓd̾unt exc̾antes cogitaciones in die qua
iudicabit ds̃ occulta hominum. nͥ forte uͭ
mitius puniant᷑: Sic̃ enim ñ impediũt
a uita eterna iustum quedam peccata ue-¬
nialia sine quib ħ uita ducitur. sic ad sa¬
lutem et̾nam nicħ ꝓsunt impio aliqua
bona oꝑa. sine quib difficillime uita cu¬
iuslibet pessimi hominis inuenit᷑. Uerũ
tamen sicut in regnodĩ uelud stella ab-
stella ingłam differunt sancti. sic et ĩ dãp¬

Expanded text:
vitam transfert beatam et aeternam, legem vitam transfert beatam et aeternam, legem habet immaculatam, convertentem animas , ut ex illo lumine renoventur, fiatque in eis, Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine . Unde aversi obsolescere meruerunt: renovari autem nisi gratia christiana, hoc est, nisi Mediatoris intercessione non possunt. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et  si alieni sunt illi de quibus agimus, qui secundum illum modum, de quo superius satis diximus, naturaliter quae legis sunt faciunt, quid eis proderunt excusantes cogitationes in die, qua iudicabit deus occulta hominum. nisi forte ut mitius puniantur? sicut enim non inpediunt a uita aeterna iustum quaedam peccata uenialia, sine quibus haec uita non ducitur, sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio aliqua bona opera, sine quibus difficillime uita cuiuslibet pessimi hominis inuenitur. uerum tamen sicut in regno dei uelut stella ab stella in gloria differunt sancti, sic et in dam
Abbreviated transcription (Latin):
idest non omnimodo deletum ẽ qd̾ ibi
ꝑ imaginemdĩ cum creant᷑ imp̃ssum
ẽ. Etiam sic illa differencia non ꝑtͣbabi¬
tur. qua distat a uet̾i testamentum no¬
uum eo quod ꝑ nouum scribitur lex dĩ
in cordefidelium. que ꝑ uetꝰ in tabulis
scripta .ẽ. Hoc enim illic scribit᷑ ꝑ reno¬
uacionem. quod ñ omnim deletum est
ꝑ uetustatem. Nam sic̃ ip̃a imago dei
renouatur in mente credentium ꝑ testa¬
mentum nouum quam ñ penitꝰ impͥ¬
etas aboleu̾at nam remanserat utiꝙ id
quod anima hominis nͥ racionał. ẽẽ. ñ
potest. ita etiam ibi lex dĩ non ex om̃i
parte deleta ꝑ inĩticiam ꝓfecto scribit᷑
renouata ꝑ gr̃am. Nec ip̃am inscͥptio¬
nẽ q̃ itificatio ẽ pot̾at effic̾e in uidei ᷤ
lex in tabuł scͥpta.s soluam p̃uaricacionẽ
Nam et ip̃i homines erant et uis illã nat᷑e
inerat eis. qua legittimum aliqͥ. animal
ratione et sentit et facit S pietas q̃ ĩ aliã

Expanded text:
id est non omni modo deletum est, quod ibi id est non omni modo deletum est, quod ibi per imaginem dei cum crearentur inpressum est —, etiam sic illa differentia non perturbabitur, qua distat a uetere testamentum nouum, eo quod per nonum scribitur lex dei in corde fidelium, quae per uetus in tabulis scripta est. hoc enim illic scribitur per renouationem, quod non omni modo deletum est per uetustatem. nam sicut ipsa imago dei renouatur in mente credentium per testamentum nouum, quam non penitus impietas aboleuerat — nam remanserat utique id quod anima hominis nisi rationalis esse non potest — ita etiam ibi lex dei non ex omni parte deleta per iniustitiam profecto scribitur renouata per gratiam. nec istam scriptionem, quae iustificatio est, poterat efficere in Iudaeis lex in tabuNam et ipsi homines erant, et vis illa naturae inerat eis, qua legitimum aliquid anima rationalis et sentit et facit: sed pietas quae in aliam
Abbreviated transcription (Latin):
sit gr̃a. s potiꝰ ꝑ gr̃am reparata nat᷑a. qͣ gr̃a
hii quelegis sunt faciunt ñ dum sunt ha¬
benddi in num̾o. eorum. quos xp̃i ĩtificat
gr̃a s in eorum pocius quorum etiã impͥ¬
orum. nec dm̃ u̾um u̾acit̾ iꝰteq colenciũ.
Quedam tamen facta uel legimꝰ ł nouimꝰ.
ł audiuimꝰ que secundum iꝰticie regłam
recteq laudamꝰ Quamquam si discuci¬
antur. quo fine fiant. uix inuenuntur
que iusticie debitam laudem defensio¬
nemue m̾eant᷑ U unitamen quia ñ iit¬
t̾renorum affectuum labe decͥta e̾ ut
nuua mea uelud liniam̃ta extrema re¬
manserint uñ m̾ito dici possit etiamĩ
ip̃a impietate uite sue fac̾e aliqua legiᷤᷤ
uel saꝑe: si hoc e̾ quod dictum.ẽ quiã
gentes que legem non hñt. hoc. e̾. legem
dei naturalit̾ que legis sunt faciunt. Et
quia huiꝰmõi homines ip̃i sibisunt lex
et scͥptum opꝰ legis habent in cordib suiᷤ.

Expanded text:
sit gratia, sed potius per gratiam reparata natura. Per sit gratia, sed potius per gratiam reparata natura. Per ter quae legis sunt faciunt, nondum sunt habendi in numero eorum, quos Christi iustificat gratia, sed in eorum potius, quorum etiam impiorum nec deum uerum ueraciter iusteque colentium quaedam tamen facta uel legimus uel nouimus uel audiuimus, quae secundum iustitiae regulam recteque laudamus — quamquam si discutiatur, quo fine fiant, uix inueniuntur quae iustitiae debitam laudem defensionemue mereantur. Verum tamen quia non usterrenorum affectuum labe detrita est, ut nulla in ea uelut liniamenta extrema remanserint — unde merito dici possit etiam in ipsa impietate uitae suae facere aliqua legis uel sapere, si hoc est quod dictum est, quia gentes quae legem non habent, hoc est legem dei, naturaliter quae legis sunt faciunt et quia huiusmodi homines ipsi sibi sunt lex et scriptum opus legis habent in cordibus suis,
Abbreviated transcription (Latin):
one carnis ostendunt. s cordis caritate iꝰ¬
todiunt. Quoniam si p̃pucium iꝰticias
legis custodiat. ñ ne p̃pucium eiꝰ inqͥt
incircumcisionem deputabit᷑: & p̃t̾ea¬
pessunt noui testam̃ti. quia dat diꝰ legẽ
in mentem eorum. et incordib eorum
scriptas digito suo sp̃u sancto quo ibidif¬
funditur caritas. quelegis. e̾ plenitudo.
Nec moueat quod naturaliter eos dix̃.
que legis sunt faciunt non sp̃u dĩ. nõ
fide. non gr̃a. Hoc enim agit sp̃c gr̃e ut
imaginem dĩ in qua naturalit̾ facti
sumus instauret in nob̃. Uicium qͥppe
contra naturam.ẽ. Ꝙ utiq sanat grã
ꝓpt̾ quam deo dicitur. Misertre mei. sa¬
na animam meam quia peccam tibi.
Dinde naturalit̾ homines que legis st̃
faciunt. Qui enim hoc ñ faciunt. uiciͦ
suo non faciunt. Quo uicio: lex dĩ.ẽ de¬
leta de cordib Ac ꝑ hoc uicio sanato.
cum illic scribit᷑. fiuint quelegis sunt
naturalit᷑ Non qͥd ꝑ naturã negata

Expanded text:
one carnis ostendunt, sed cordis charitate cusone carnis ostendunt, sed cordis charitate custodiunt: quoniam si praeputium justitias legis custodiat, nonne praeputium ejus, inquit, in circumcisionem deputabitur ? pes sunt testamenti noui, quia dat deus leges in mentem ipsorum et in cordibus eorum scribit eas digito suo, spiritu sancto, quo ibi diffunditur caritas, quae legis est plenitudo. Nec moueat, qoud naturaliter eos dixit quae legis sunt facere, non spiritu dei, non fide, non gratia. hoc enim agit spiritus gratiae, ut imaginem dei, in qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. uitium quippe contra naturam est, quod utique sanat gratia, propter quam deo dicitur: miserere mei, sana ani mam meam, quoniam peccaui tibi. proinde naturaliter homines quae legis sunt faciusuo non faciunt. Quo vitio lex Dei est deleta de cordibus; ac per hoc, vitio sanato, cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter: non quod per naturam negata
Abbreviated transcription (Latin):
et ip̃i ꝑ insercionem quam oleastro presti¬
tam dicit ad eandem oleam. hoc ẽ. ad eundẽ
dĩ populum ꝑtinent. Pociusq concordat
ꝓphtico etiam hoc apłicum testimonium
ut hoc sit ꝑtin̾e ad testamentum nouum
legem dei habe non in tabuł s in cordibusᷤ
scͥptam ħ. ẽ. in intimo affectu iꝰticiam legiꝰ.
amplecti uͥ fides ꝑ dilectionem oꝑat᷑ quia
ex fide iustificat gentes ds. Quod scͥpturꝰ
p̃uidens p̃nunciauit abrahe dicens In
semine tuobñdicent᷑ omnes gs Yt ꝑ hanc
ꝓmissionis grͣam olius inseret᷑. oleaster:
et fierent fideles gentes filii abrahe. in se
bens ip̃am cirtumcisionem credid̾ dõ etd¬
putatum. t̃ illi ad iusticiam. Ac si tale e¬
bus suis quale. ẽ. istud ad corinthios. Nõ
intabuł lapideis. s in tabuł cordis carnã¬
lib Ita enim fuint de domo ysrł. cui p̃¬
pucium eorum in circumcisionem de¬
putatur. eo quod iusticiam legis ñ p̃cisi¬

Expanded text:
et ipsi per insertionem, quam oleastro praestiet ipsi per insertionem, quam oleastro praestitam dicit, ad eandem oleam, hoc est ad eundem dei populum, pertinent, potiusque concordat prophetico etiam hoc apostolicum testimonium. ut hoc sit pertinere ad testamentum nouum legem dei habere non in tabulis. sed in cordibus scriptam, hoc est intimo affectu iustitiam legis amplecti, ubi fides per dilectionem operatur, quia ex fide iustificat gentes deus, quod scriptnuntiavit Abrahae, dicens, In semine tuo benedicentur omnes gentes: ut per hanc promissionis gratiam olivae insereretur oleaster, et fierent fideles Gentes filii Abrahae in sembens ipsam circumcisionem, credidit Deo, et deputatum est illi ad justitiam . Ac sic tale ebus suis : quale est illud ad Corinthios, non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Ita enim fiunt de domo Israel, cum praeputium eorum in circumcisionem deputatur, eo quod justitiam legis non praecisi
Abbreviated transcription (Latin):
auditores indig̾o se gr̃a iustificators: ut
possent. ec̃ factores. Aut c̾te ita dictum. ẽ iusti¬
ficabuntur. ac si dic̾et᷑. Iusti habebunt᷑. iusti
deputabunt᷑. Sicut dictum . ẽ de quodam:
ille autem uolens se iustificare idest ut iꝰtꝰ
hab̾et᷑ et deputaret᷑. Uñ alit̾ dicimꝰ. deus iꝰ¬
tificat sanctos suos: alit̾ autem sc̃ificetur
nomen tuum. Illud ideo quia ip̃e illos fec̃
sanctos. eẽ qui non erant sancti: hoc aut̃
ideo ut qd̾ semꝑ apud se sc̃m. ẽ sc̃m etiã
ab hominib habeatur idest sc̃e timeat᷑. Sig
gentes commemorans naturalit̾ q̃ legiᷤ st̃.
facientes et scͥptum habentes opꝰ legis ĩ cor¬
dib illos intelligi uoluit qui credunt in
xp̃m. quia non sic̃ uidei p̃missa sibi lege
uenunt. ad fidem . nõ. ẽ. Cur eos conemur
discern̾e ab his quib dominꝰ ꝑ ꝓpħam pro¬
mittens testamentum nouum. dix̃ leges
suas se script᷑um in cordib eorum: quia

Expanded text:
auditores indigere se gratia iustifieatoris, ut auditores indigere se gratia iustifieatoris, ut possint esse factores. aut certe ita dictum est \'iustifieabuntur\',ac si diceretur\'iustihabebuntur,\' \'iusti deputabuntur\', sicut dictum est de quodam: ille autem uolens se iustificare, id est ut iustus haberetur et deputaretur. unde aliter dicimus \'deus sanctificat sanctos suos\', aliter autem sanctificetur nomen tuum; nam illud ideo, quia ipse illos facit esse sanctos, qui non erant sancti, hoc autem ideo, ut quod semper apud se sanctum est sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est sancte timeatur.. Si ergo gentes commemorans naturaliter quae legis sunt . facientes et scriptum habentes opus legis in cordibus illos intellegi uoluit, qui credunt in Christum, quia non sicut Iudaei praemissa sibi lege ueniunt ad fidem, non est cur eos conemur discernere ab his quibus dominus per prophetam promittens testamentum nouum dixit leges suas se scripturum in cordibus eorum, quia
Abbreviated transcription (Latin):
sic intelligendum. c̃. factores legis iustifica¬
buntur. ut sciamus alit̾ eos eẽ: nõ factores
legis nisi iustificentur ut ñ ustificacio facto¬
rib accedat. s ut factores iustificatio p̃cedat
Quid s̃ enim aliud iustificati. quam ĩti facti:
Ab illo suł quiꝰtificat impium ut ex inpio
fiat iustus: Si enim ita loquerem᷑ ut dicem᷑
homines lib̾abuntur: hoc utiq intellig̾et᷑
tis qui iam homines. eẽnt accede libationẽ
Si autem dic̾emꝰ homines creabunt᷑. ñ utiꝙ
gis honorabuntur. recte nõ acciperemus nͥ hon¬
rem illis. qui iam ee̾nt factores legis accedẽ.
Cum u̾o dictum . c̃. factores legis iustificabũ¬
tur. Quid aliud dictum . ẽ. quam iusti iustifi¬
cabuntur: factores enim legis utiq iꝰti sũt
ac ꝑ hoc tantumdem. ẽ hac si dic̾etur fac¬
tores legis creabuntur: non quia erant s
ut sint: Ut sic intellig̾ent etiam iudei legeᷤᷤ

Expanded text:
sic intellegendum est factores legis iustificasic intellegendum est factores legis iustificabuntur, ut sciamus aliter eos non esse factores legis, nisi iustificentur, ut non iustificatio factoribus accedat, sed ut factores iustificatio praecedat. quid est enim aliud \'iustificati\' quam \'iusti facti\', ab illo scilicet qui iustificat impium, ut ex impio fiat iustus? si enim ita loqueremur, ut diceremus \'homines liberabuntur\', hoc utique intellegeretur eis, qui iam homines essent, accedere liberationem; si autem diceremus \'homines creabuntur\', non utique gis honorabuntur\', recte non acciperemus nisi honorem illis qui iam essent factores legis accedere; cum uero dictum est factores legis iustifica buntur, quid aliud dictum est quam \'iusti iustificabuntur\' ? factores enim legis utique iusti sunt. ac per hoc tantundem est, ac si diceretur \'factores legis creabuntur\', non quia erant, sed ut sint, ut sic intellegerent etiam Iudaei legis
Abbreviated transcription (Latin):
autem gentib bone oꝑantib głam et hono¬
rem pacemq ꝓmitt̾et. extra euuangłii gr̃ã
constitutis. Quia enim ꝑsonarum acceptõ
non .e̾. ap̃ deum. et non auditores legis s fat¬
tores iustrficantur ideo siue iudeꝰ siue g̃cꝰ.
hoc ẽ quilibet ex gentib crediderit salutẽ
in euuangłio parit̾ habebit. Non enim. ẽ.
distiactio sicut postea dicit omnes enim pec¬
cau̾unt et egent gła dĩ. iustificati gratis ꝑ
grãm ip̃ius. U ñ autem factorem iegis g̃cum
iustificati dic̾et sine gr̃a saiuatoris: Neq
enim contra se ip̃m diceret quod ait factoreᷤ
legis iustificabuntur. tamquam ꝑ oꝑañ ꝑ
iustificari hominem ꝑ fidem sine oꝑib le¬
gis. nicħq aliud uelit intelligi. in eo quod
dicit gͣti. Nisi quia iustificationem opera
non p᷑cẽdunt. Aꝑte quippe alibi dic̃. Si gr̃a:
ñ ex oꝑib Alioquin gr̃a: iam non . ẽ gr̃a Sed

Expanded text:
autem gentibus bene operantibautem gentibus bene operantibrem pacemque promitteret, extra Evangelii gratiam constitutis? Quia enim personarum acceptio non est apud Deum, et non auditores legis, sed factores justificantur; ideo sive Judaeus sive Graecus, hoc est, quilibet ex Gentibus crediderit, salutem in Evangelio pariter habebit. Non enim est distinctio, sicut postea dicit. Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei; justificati gratis per gratiam ipsius unde autem factorem legis Graecum iustificari diceret sine gratia saluatoris ? Neque enim contra se ipsum diceret, quod ait: factores legis iustificabuntur, tamquam per opera,iustifieari hominem per fidem sine operibus legis nihilque aliud uelit intellegi in eo quod dicit \'gratis\', nisi quia iustificationem opera non praecedunt. aperte quippe alibi dicit: s i gratia, non ex operibus; alioquin gratia iam non est gratia. sed
Abbreviated transcription (Latin):
in lege petcau̾unt: ꝑ legem uidicabunt᷑.
Non enim auditores leg̃is iusti st̃ apd dm̃
I. factores legis iustificabuntur. his u̾b̃. ħ uñ
agitur subiung̃ et dicit. Cum enim gentes
quelegem non habent naturalit̾ quelegis
sunt faciunt. ⁊ cetera q̃ iam supͣ commemora-¬
ui. Sinde non uidetur alios hit significasse
gn supra significabat cum dic̾et uideo p̾¬
mum et g̃co. Porro si euuangłium uirtꝰ dĩ .ẽ.
in salutem omni credenti uideo pͥmum et
greto et ira et indignacio et tribulatio et an¬
gustia in omnem hominis animam oꝑantiꝰ
malum. udei primum et g̃ci. gła aũ ⁊ honor¬
et pax omni operantibonum iudeo pͥmum
et greto. Iste autem greiꝰ nomine gencium
significatꝰ. ẽ naturalit̾ que legis sunt faciẽt.¬
tium et que scriptum habent opꝰ legis ĩ cor¬
dib suis. ꝓfecto qd̾ ad euuangłium ꝑtinent
gentes. quibꝰ lex in cordib scripta .ẽ. G is quip¬
pe autem credentib uirtꝰ dĩ in salutemͦ Ub

Expanded text:
cauerunt, per legem iudicabuntur. non enim auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores legis iustificabuntur. his uerbis hoc unde agitur subiungit et dicit: cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt et cetera quae iam supra commemoravi. Proinde non videtur alios hic significasse  Graeci supra significabat, cum diceret, Judaeo primum et Graeco. Porro si Evangelium virtus Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum et Graeco; et ira et indignatio et tribulatio et angustia in omnes animam hominis operantis malum, ludaei primum et Graeci, gloria autem et honor pax omni operanti bonum, Iudae primum et Graeco, iste autem Graecus nomine gentium significatus est naturaliter quae legis sunt facientium et quae scriptum habent opus legis in cordibus suis, profecto ad euangelium pertinent gentes, quibus lex in cordibus scripta est; eis quippe credentibus uirtus dei est in salutem. quibus
Abbreviated transcription (Latin):
et cet̾a. łestem u̾o se dicit fut᷑um: qui in ui¬
dicio suo ñ indiget testib eumq uelocem
siue quia repente uenturꝰ ẽ erit iudicium.
ip̃o inopinato eiꝰ aduentu celerrimum. ꝙͦ
tardissimum uidet᷑. siue quia ip̃as ꝯuĩcet
sine ulla sermonis ꝓ lixitate consencias.
In cogitationib enim sicut scriptum. ẽ
impii: int̾rogatio erit Et apłc. Gogitatio¬
nib inquit accꝰantib uel etiam excꝰantibꝰ
in die qua iudicabit deus hominum oc¬
intelligendꝰ. ẽ uelox. cum sine mora reuo-¬
caturꝰ. ẽ in memoriam. uñ conuincat pu¬
modum iudicant homines qui corda
non uident a quibus plerumq det̾iores
absoluunt᷑ quam condempnant᷑ s in eqͥ¬
tate et cum iustitia dominus iudicabit
testimonium ꝑhibente conscientia ⁊ co¬
gitacionib accusantib seu defendẽtib¬
ecidant a cogitacionib suis dictum. ẽ

Expanded text:
 mutor. Testem vero se dicit futurum, quia in judicio suo non indiget testibus: eumque velocem, sive quia repente venturus est, eritque judicium ipso inopinato ejus adventu celerrimum, quod tardissimum videbatur; sive quia ipsas convincet sine ulla sermonis prolixitate conscientias. In cogitationibus enim, sicut scriptum est, impii interrogatio erit . Et Apostolus, Cogitationibus, inquit, accusantibus, vel etiam excusantibus in die qua judicabit Deus ocintellegendus est uelox, cum sine mora reuocaturus est in memoriam, unde conuincat pumodum judicant homines, qui corda non vident, a quibus plerumque deteriores absolvuntur quam condemnantur; sed in aequitate et cum justitia Dominus judicabit, testimonium perhibente conscientia, et cogitationibus accusantibus seu defendentibecidant a cogitationibus suis dictum est,
Abbreviated transcription (Latin):
.s̃ et cirtumstisione cordis ñ lict̾a sẽd
sp̃u. Sunt ergo uidei in circumcisione
carnis. et sunt udei in circumcisione.
cordis patres nr̃i ⁊ multi sancti. et circũ¬
tisionem carnis habebant. ꝓpt̾ signa¬
culum fidei ⁊ cireumcisionem cordi ꝓpt̾
ip̃ã fidẽ Ab hi pñbꝰ degñateᷤᷤ isti qͥ mͦ in noĩe głant᷑
⁊ fca ꝑdidunt. Ab his gͦ patͥb d̃gñantes re-¬
manserunt incarne udei. in corde paga¬
ni. Ip̃i enim iudei qui sunt ex abraham
a quo ysaac natus. ẽ. et ex iacob duodecĩ¬

Expanded text:
qui circumcisione cordis, non littera, sed spiritu : sunt ergo Judaei in circumcisione carnis, et sunt Judaei in circumcisione cordis. Patres nostri multi sancti, et circumcisionem carnis habebant propter signaculum fidei, et circumcisionem cordis propter ipsam fidem. Ab his patribus degenerantes isti qui m perdiderunt; ab his ergo patribus degenerantes, remanserunt in carne Judaei, in corde Pagani. Ipsi enim Judaei, qui sunt ex Abraham, a quo Isaac natus est, et ex illo Jac
Abbreviated transcription (Latin):
sicut ab ip̃o moy se ꝓpħisq obseruata
sunt congruentib illi populo. cui ad¬
huc tał seruitꝰ utił erat. ut sub timore
tustodiret᷑. Nicħ enim tam pie terret
animam quam sacͣmentum. ñ intel¬
lectum. Ilitellectum autem gaudium
Si autem opꝰ non. ẽ: cum suauitate spi¬
ritali tantum modo legitur ⁊ tractat᷑
Omne Aut̃ sacͣmentum cum intelligit᷑
aut ad contemplacionem. u̾itatis refer¬
turaut ad bonos mores. Contemplacio
u̾itatis in soluis dĩ dilectione fundata.t̃
bom mores indilectione dei et ꝓximi. In
quib duob p̃ceptis tota lex pendet ⁊ ꝓ¬

Expanded text:
sicut ab ipso Moyse Prophetisque observata sicut ab ipso Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudium si autem non est opus, cum suavitate spirituali tantummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est: boni mores in dilectione Dei et proximi, in quib