comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
necessarius causagenerandi.
inculpabilis & solus ipse nura¬
alis. Illeautem quiultra istam
necessitatemprogreditur. Ia
non rationi sedlibidini obsequitur
Itemidẽ in eodẽ. Nuptiarum
quippeusus ita sehabet. ut si
quid in eis ꝑcarnis commixti¬
onem quod excedat generan¬
dinecessitatem quamꝰuis ueni¬
aliter factum fuerit. conta¬
minatiosit. Et paulo post.
coniugali senim concubitus
generan digratia non habetꝰ
culpam. Concupiscentiae
uero sociandȩ secum coniuge
proptertori fidem. uenialt̃
habetculpam. Adulte riũ
uero si uero fornicatio leo talẽ
habetculpam. Ac ꝑhocme¬
lior quidem ab omni concubi¬
tu continentia quam uel ipsȩ
matrimonialis concubi tus qui
fit causagignendi. Sed quia
illa continentia meritiam plio¬
ris est reddete uero debitum
coniugale nullius estcriminis.
exigereautem ultragerandi
necessitatem culpȩuenialis.
fornicariautemuel moecha¬
ripunien dicriminis. cauerede¬
bet cara castitas. Nedum

Expanded text:
necessarius causa generandi, necessarius causa generandi, inculpabilis, et solus ipse nuptialis. Ille autem qui ultra istam necessitatem progreditur, jam non rationi, sed libidini obsequitur. » Item idem in eodem: « Nuptiarum quippe usus ita se habet, ut si quid in eis per carnis commistionem quod excedat generandi necessitatem, quamvis venialiter factum fuerit, contaminatio sit. » Et paulo post : « Conjugalis enim concubitus generandi gratia non habet culpam; concupiscentiae vero satiandae, sed cum conjuge propter thori fidem, venialem habet culpam. adulterium vero, sive fornicatio, lethalem habet culpam. Ac per hoc melior quidem ab omni concubitu continentia, quam vel ipse matrimonialis concubitus, qui fit causa gignendi . Sed quia illa continentia meriti amplioris est, reddere vero debitum conjugale nullius est criminis; exigere autem ultra generandi necessitatem, culpae venialis; fornicari porro, vel moechari, puniendi criminis; cavere debet chara castitas, ne dum
Abbreviated transcription (Latin):
bertatis arbitrium. Quo dnunc
ideo habet adiunctum. ut ñ
sit caus a uoluntatis sed neces¬
sitatis. sinȩ quatamen in pro¬
creandis filus. ad fructum
perueniri non potest ipsius
uoluptatis. quȩ uoluptas in
conubus fidelium noneo fine
determinatur ut transituri
filiinas cantur insȩculo isto.
sedut ꝑmansuri renas cantur
in xp̃o quodsi prouenerit
merceserit de coniugio plenȩ
felicitatis. si autem non pro¬
uenerit paxerit coniugibus
bonȩ uoluntatis. Hac inten¬
tione cordis quisuum uas.
si cut gentesquȩ ignorant dm̃
sedinscificatione et honore si¬
cut fideles quisperant indm̃. Il¬
lud quippe concupis centiȩ malo
utitur homo nonuincitur. quan¬
do eam in ordinatis at que inde¬
coris motibus aestuantem fre¬
nat & cohib& nec nisi propagi¬
ni consulens relaxat. atque ad¬
hibet ut spiritaliter regeneran¬
dos carnali tergignat. non ut
sp̃mcarnisor dida seruitute su¬
biciat. Itemidẽ in libro debo¬
noconiugali. Concubitus enim

Expanded text:
bertatis arbitrium; quod nunc bertatis arbitrium; quod nunc ideo habet adjunctum, ut non sit causa voluptatis, sed necessitatis; sine qua tamen in procreandis filiis ad fructum perveniri non potest ipsius voluntatis: quae voluptas in connubiis fidelium, non eo fine determinatur, ut transituri filii nascantur in saeculo isto, sed ut permansuri renascantur in Christo. Quod si provenerit, merces erit de conjugio plenae fidelitatis; si autem non provenerit, pax erit conjugibus bonae voluntatis. Hac intentione cordis qui suum vas sicut gentes, quae ignorant Deum, sed in sanctificatione et honore, sicut fideles, qui sperant in Deum. Illo quippe concupiscentiae malo utitur homo, non vincitur, quando eam inordinatis atque indecoris motibus aestuantem frenat et cohibet; nec nisi propagini consulens relaxat atque adhibet, ut spiritaliter generandos carnaliter gignat, non ut spiritum carni sordida servitute subjiciat. » Item idem in libro de Bono conjugali : « Concubitus enim
Abbreviated transcription (Latin):
menta subnex a declarant. Hie¬
ronimus in expositione ecclesiastes.
Nolite fraudare inquit inuicem
nisi forte ex consensu ad tempus ut
uacefisorationi. Liberisscili¬
c& dandamoperam &rur sum
continentiae. Reatus quoque
augustinus in libro que ma dua¬
lerianum comitẽ scribit expo¬
nens sententiam pauli ita dicit.
Haccest enim uoluntasdĩ scĩfi¬
catio uestra. abstine reuos a for¬
nicatione. ut sciatunus quis que
uestrũ suumuas possidere inscĩ¬
ficatione & honore. nonininor¬
bo desideru sicut &gentes quae
ignorant dm̃ Non solumigi
tur coniugatus fidelis uase non
utitur alieno quod faciunt
aquibus uxores appetuncur
alienat. sed nec ipsu propriu
in concupiscentiae carnalis mor¬
bopossidendum sciat quod non
sic accipiendum ẽ tamquã pro¬
hibuerit a postolus coniugalem
hoc ẽ licitum honestumque
concubitum sed ut iste concubi¬
tis quinihil morbi dȩlibidinis ha¬
beret ad iunctum sinon praece¬
dente peccato in eo perisset li¬

Expanded text:
menta subnexa declarant. Hiementa subnexa declarant. Hieronymus in expositione Ecclesiastae : « Nolite fraudare, inquit, invicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi . Liberis scilicet dandam operam, et rursum continentiae. » Item ideAugustinus in libro, quem ad Valerium comitem scribit, exponens sententiam Pauli: Haec haec est enim uoluntas dei, sanctificatio uestra, abstinere uos a fornicatione, ut sciat unusquisque uestrum suum uas possidere in sanctificatione et honore, non in morbo desiderii sicut et gentes, quae ignorantur conjugatus fidelis vase non utitur alieno, quod faciunt a quibus uxores appetuntur alienae; sed nec ipsum proprium in concupiscentiae carnalis morbo possidendum sciat. Quod non sic accipiendum est, tanquam prohibuerit Apostolus conjugalem, hoc est licitum honestumque concubitum; sed ut iste concubitus, qui nihil morbidae libidinis haberet adjunctum, si non praecedente peccato in eo periisset li
Abbreviated transcription (Latin):
lis necessitatis & diligat sempiter¬
naebeatitudinis. Scribit etiam
idẽ adualerianum comitem.
Absitergo ut fidelis homo cũ
audit ab apostolo diligite uxo¬
res uestras concupiscentiam car¬
nis diligat inuxore quam nec in se¬
ipso deb&diligere. Audiensalte¬
rum a postolum. Nolite dilige¬
re mundũ necea quae inmundo sunt.
Perpendaent itaque coniugati qđ
sicut praemissa documenta decla¬
rant exterior pulchritudo & car¬
nalis uxorum delectatio. eirum
interiori casto amori nullatenus
sit praeferenda. Non sunt igitur
in uxoribus diuitia e tantum &
pulchritudo. sed potius pudi¬
citia& morũ probitas quae¬
renda
Mudiant fideles coniugati
apud quos in explenda
cumuxoribus carnali uo lupta¬
taepene quicquid libitum estlicitũ
putatur. quod non expediateis se¬
cundum ritumgentium qua e igno¬
rant dm̃ in morbo desidernuasa
sua idest coniuges suas sed inscĩ fica¬
tione & honore possidere. Sicut
plenissime scõrum patrum docu¬

Expanded text:
lis necessitatis, et diligat sempiterlis necessitatis, et diligat sempiternae beatitudinis. » Scribit etiam idem ad Valerium comitem: Absit ergo ut fidelis homo, cum audit ab Apostolo, Diligite uxores vestras , concupiscentiam carnis diligat in uxore, quam nec in seipso debet diligere, audiens alterum Apostolum: Nolite diligere mundum, et nec ea quae in mundo sunt . » Perpendant itaque conjugati, quod sicut praemissa documenta declarant, exterior pulchritudo, et carnalis uxorum delectatio, earum interiori casto amori nullatenus sit praeferenda. Non sunt igitur in uxoribus divitiae tantum et pulchritudo, sed potius pudicitia, et morum probitas quaerendaudiant hoc fideles conjugati, apud quos in explenda cum uxoribus carnali voluptate, pene quidquid libitum est, licitum putatur: quod non expediat eis secundum ritum gentium quae ignorant Deum, in morbo desiderii vasa sua, id est conjuges suas, sed in sanctificatione et honore possidere, sicut plenissime sanctorum Patrum docu
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim tampulcritudo
mulieris quã uirtus eius &
grauitas delectatiurum
Quisuauitatẽ querit coniugii. non supe¬
riore censu ambi& quã necessitates
nonteneant maritales. non mo¬
nilibus ornatam sed moribus.
Augustinus in libro desermone
dñi inmonte. Inuenitur inquit
bonus xp̃ianas diligere in una
femina creaturam dĩquare for¬
mari & renouaride siderat. Odis¬
scautẽ coniunctionem copulati¬
onem que corruptibilẽ atque
mortalem. Hoc est diligere
inea quod homo est odisse quod
uxor est et paulopost. Pocest
igitur xp̃ianus cumuxore concor¬
diteruiuere siue indigenuam car¬
nalem cumea supplens quod se¬
cundũ ueniam non secundum
debitum dicita postolus. siue
filiorum propagationem qđ
lam non nullo gradu potesse lau¬
dabile siue fracernam societatem
si ne ulla corporum commixtio¬
ne. Habensuxorem tam quã
non habens quod non est in con¬
iugioxp̃i anorum excellen¬
tissimum at que sublimeut.
tamen oderit in ea nomentẽ pora¬

Expanded text:
Non enim tam pulchritudo Non enim tam pulchritudo mulieris quam virtus ejus et gravitas delectat virum. Qui suavitatem quaerit conjugii, non superiorem censu ambiat quam necessitates non teneant maritales; non monilibus ornatam, sed moribus. » Augustinus in libro de Sermone Domini in monte : « Invenitur, inquit, bonus Christianus diligere in una femina creaturam Dei, quam renovari et reformari desiderat; odisse autem conjunctionem copulationemque corruptibilem atque mortalem, hoc est diligere in ea quod homo est, odisse quod uxor est. » Et paulo post: « Potest igitur Christianus cum conjuge concorditer vivere: sive indulgentiam carnalem cum ea supplens, quod secundum veniam, non secundum debitum, dicit Apostolus: sive filiorum propagationem, quod jam nonnullo gradu potest esse laudabile; sive fraternam societatem sine ulla corporum commistione, habens uxorem tanquam non habens, quod est in conjugio Christianorum excellentissimum atque sublime: ut tamen oderit in ea nomen tempora
Abbreviated transcription (Latin):
buit describit. Itadicit. Et dixit
sarrȩ festina & consparge tres
mensuras similaginis. Et facsub¬
cineritia. Bonus maritus ex¬
sortem religiosimai neris esse
non patitur uxorem. Necaua¬
re sibitotum munus usur pati
Recte igit̃ et pictatis & uerecundiae
causa seruatur Qđ pictatis est
uult esse commune. Qđ pudo¬
ris. est integrum : maneat. an¬
te taberculũ uirhospitm explorac
aduentum Intrataber naculũ
sarratuetur feminȩ uere cun¬
diã & opera muliebria coto ex¬
erc& pudore. foris mariuis in¬
uitat. in cus sarra ador natcon¬
uiuiũ. Nec solum ipse festinac
abraham. sed &iam fesunan¬
dũ dicituxori. sotiam deuoti¬
onis ostendens. nec fide dispa¬
rem. Quiergomagis pulcritu¬
dinem corporis & desiderium
uoluptatis quam decorem
mentis inuxoribus diligunt. au¬
diant quid prȩfatus ambrosi¬
us in memorato primo libro
dicat. Docetur quisque non
magnopere decorem quȩ ren¬
dũ coniugis. quiuiro plerum¬
que necemgignere sol&.

Expanded text:
buit, describit , ita dicit : « Et dixit buit, describit , ita dicit : « Et dixit Sarae: Festina, et consperge tres mensuras similaginis, et fac subcineritia. Bonus maritus exsortem religiosi muneris esse non patitur uxorem; nec avare sibi totum munus usurpat. Recte igitur et pietatis et verecundiae causa servatur. Quod pietatis est, vult esse commune; quod pudoris est, integrum manet Sarae. Ante tabernaculum vir hospitum explorat adventum; intra tabernaculum Sara tuetur feminae verecundiam, et opera muliebria toto exercet pudore. Foris maritus invitat, intus Sara adornat convivium; nec solum ipse festinat Abraham, sed etiam festinandum dicit uxori, sociam devotionis ostendens, nec fide disparem. » Qui ergo magis pulchritudinem corporis, et desiderium voluptatis quam decorem mentis in uxoribus diligunt, audiant quid praefatus Ambrosius in memorato primo libro dicat : « Docetur quisque non magnopere decorem quaerendum conjugis, qui viro plerumque necem gignere solet.
Abbreviated transcription (Latin):
gularitatẽ. facilius tamen plura¬
litatẽ uidemus insub ditis. tamen
plures feminae uniuiro num quã
licite iungerentur. Nisi ex hoc
plures filunascerentur. Vnde
siuna concumbat cum pluribus
qui a non estei hinc multiplicatio
prolis sed frequentatio libidinis.
conu non potestesse sed mere trix
quoniã sanenontum fecunditas
cuius fructus in ploreest. nec tan¬
tũ pudicitia cuius uinculum
est fides. ueru &liam
quoddam saa nrm̃tũ nuptiarum cõm̃¬
datur fidelib: coniugatis. unde di
est ut masculus & femina conubio
copulati quam diuuiunt in separa¬
biliterpseuerent. Necliceatex¬
cepta causa fornicationis a con¬
iuge coniugem dirimi. Hieroni¬
mus in libro contra louinianum.
la macula ecclesiam diligit. uiri
quoque in castitateuxores suas
diligant. et sciatunus quisque
suumuas possidere inscĩficati¬
in libro primo culustitulus est
de abra hamubi eius demabra hȩ
ospitalitatẽ quã angelis ex hi¬

Expanded text:
gularitatem, facilius tamen pluragularitatem, facilius tamen pluralitatem videmus in subditis; tamen plures feminae uni viro nunquam licite jungerentur, nisi ex hoc plures filii nascerentur. Unde si una concumbat cum pluribus, quia non est ei hinc multiplicatio prolis, sed frequentatio libidinis, conjux non potest esse, sed meretrix . Quoniam sane non tantum fecunditas, cujus fructus in prole est, nec tantum pudicitia, cujus vinculum est fides, verum etiam quoddam sacramentum nuptiarum commendatur fidelibus conjugatis. Unde dicest, ut masculus et femina connubio copulati, quandiu vivunt, inseparabiliter perseverent, nec liceat, excepta causa fornicationis, a conjuge conjugem dirimi. » Hieronymus in libro contra Jovinianum :la macula Ecclesiam diligit, viri quoque in castitate uxores suas diligant; et sciat unusquisque suum vas possidere in sanctificatiin libro primo, cujus titulus est, De Abraham: ubi ejusdem Abrahae hospitalitatem quam angelis exhi
Abbreviated transcription (Latin):
more illius delectare iugiter
& in ecclesi asten. ꝑfruere uita
cumuxore quã diligitis cunttis
diebus uitae stabilitatis tuȩ qui
datisunt tibi subsole omnitẽ po¬
reuanitatistuȩ. petrus uero
a postolusait. uirisimiliter co¬
habitantes secundũ scientiam
quasi infirmioriuasi muliebri
inꝑtientes honorem tam quã
cohere dibus gratiȩ uitȩ ut non
inpediantur orationes uestrae
paulus quo que: uirunquit di¬
ligite uxoresuestras. sicut&
xp̃secclesiam. Itẽ idem. Ne¬
mo enimum quã carnem suam
hodio habuit sed nutrit etfru&
cam. Ita & uiri debent diligert
uxoressuas sicutcorpora sua.
augustinus quoque in libro ad
uirospotius feminis. quam uiris
feminas principari. quod seruans
apostolus ait : capud mulieris uir
& mulieres subditae esto te uiris
uestris & a postolus petrus.
quo modo inquit sara obseque¬
batur abra hae dominum eum
uocans. quod lic& ita se habeat
ut natura principiorum am& sin¬

Expanded text:
more illius delectare iugitermore illius delectare iugiter. Et in Ecclesiaste: Perfruere vita cum uxore quam diligis, cunctis diebus vitae instabilitatis tuae, qui dati sunt tibi sub sole, omni tempore vanitatis tuae . Petrus vero Apostolus ait: Viri similiter cohabitantes secundum scientiam, quasi infirmiori vasi muliebri impertientes honorem; tanquam cohaeredibus gratiae vestrae, ut non impediantur orationes vestrae . Paulus quoque: Viri, inquit, diligite uxores vestras, sicut et Christus Ecclesiam . Item, idem: Nemo enim unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam: ita et viri debent diligere uxores suas, sicut corpora sua . Augustinus quoque in libro ad ine viros potius feminis, quam viris feminas principari. Quod servans Apostolus ait: Caput mulieris vir. Et, Mulieres, subditae estote viris vestris . Et apostolus Petrus: Quomodo, inquit, Sara obsequebatur Abrahae, dominum eum vocans . Quod licet ita se habeat, ut natura principiorum amet sin
Abbreviated transcription (Latin):
seindignum prebeat. Accipite &iã
illud quia huius modi intemperantia
soluit caritatem coniugii. Super¬
bas ancillas facie. iracundas matro¬
nas discor des: concumaces. concu¬
binas procaces. inuerccundos ma¬
ricos. simulut dedomino concepe¬
ritancilla. spernit dominam suã
tam quam ditior partu. Domina
sedes picit dol&. maritum aucto¬
rem iniuriarum suarũ arguit
Patecergo quod interuirum & uxo
parpudicitiae forma. & coniugalis
corifides sit conseruanda neque
fas situiro aut causa prolis aut
causa luxoriae cum altera. ne¬
que mulieri cum altero. uin¬
culũ coniugale dissoluere¬
IN praecedenti capitulo defide
conseruanda interuirũ &uxorem
brcuitor collectum. in hoc quoque
sequenti de diligendis aiiris uxo¬
ribusamore castorestat colli gen¬
dum. Legitur enim in prouerbus
Situenatua benedicta & lacta¬
re cammuliere adulescentiae
tuae ceruacarissima & gra¬
tis simus hinulus. uberaeius in a¬
ebriantec omni tempore. Ina¬

Expanded text:
se indignum praebeat. Accipite etiam se indignum praebeat. Accipite etiam illud: quia hujusmodi intemperantia solvit charitatem conjugii, superbas ancillas facit, iracundas matronas, discordes, contumaces, concubinas procaces, inverecundos maritos. Simul ut de domino conceperit ancilla, spernit dominam suam tanquam ditior partu; domina se despici dolet; maritum auctorem injuriarum suarum arguit. Patet nempe quod inter virum et uxorem par pudicitiae forma, et conjugalis tori fides sit conservanda; neque fas sit viro, aut causa prolis, aut causa luxuriae cum altera, neque mulieri cum altero vinculum conjugale dissolIn praecedenti capitulo de fide conservanda inter virum et uxorem breviter collectum; in hoc quoque sequenti de diligendis a viris uxoribus amore casto restat colligendum. Legitur in Proverbiis: Sit vena tua benedicta, et laetare cum muliere adolescentiae tuae. Cerva charissima, et gratissimus hinulus ubera eius inebrient te omni tempore in a
Abbreviated transcription (Latin):
ullaest redampnatio sed exlege
Osinparadi solic& coniugium liu¬
daueratnon adulterium damp¬
nauerat. Habesunam abra¬
hae defensionem secunda illa
quod non ardore aliquouagae
succensus libidinis non petulan¬
tis forme captus decoreancillae
contubernio coniugalem post¬
habuittorum. sed studio poste¬
ricatis. & propagandȩ sobolis.
Adhuc post diluuium raritas
eratgeneris humani. erat ctiã
relioni nequis non reddidisse
uideretur debitum naturae.
Vosergo moneo uirimaxime
qui ad gratiam dñi tenditis.
non coniungi adulterinocorpori
Qui enim seme retrici coniun¬
gitunum corpus est nec dare
hat occasionem diuortumuli¬
cribus. No mosibiblandiatur
delegibus hominum. omnestu¬
prum adulterium est. nec uiro
lic& quodmulicrinonlicet. ea¬
demuiro quae abuxore debe¬
tur castimonia. quic quid in ea.
quȩ non sitlegitimauxor commissũ
fuerit. adulterii dampnaturtri¬
minȩ. Ergo aduertiscis quid de¬
beatiis cauere nequis sacramentis

Expanded text:
ulla est rei damnatio, sed ex lege. ulla est rei damnatio, sed ex lege. Deus in paradiso licet conjugium laudaverit, non adulterium damnaverat. Habes unam Abrahae defensionem. Secunda illa est, quod non ardore aliquo vagae succensus libidinis, non petulantis formae captus decore, ancillae contubernio conjugalem posthabuit torum, sed studio posteritatis, et propagandae sobolis. Adhuc post diluvium raritas erat generis humani. Erat etiam religionis ne quis non reddidisse videretur debitum naturae. » Vos ergo moneo, viri maxime, qui ad gratiam Domini tenditis, non conjungi adulterino corpori; qui enim se meretrici conjungit, unum corpus est. Nec dare hanc occasionem divortii mulieribus. Nemo sibi blandiatur de legibus hominum: omne stuprum adulterium est; nec viro licet quod mulieri non licet. Eadem a viro quae ab uxore debetur castimonia. Quidquid in ea quae non sit legitima uxor commissum fuerit, adulterii damnatur crimine. Ergo advertistis quid debeatis cavere, ne quis sacramentis
Abbreviated transcription (Latin):
cumquis hab&uxorem neque¬
seruam ne que liberam habe poterit
ut matrimonii fidem seru&. Ne que
cnimutiurispublicauo est sola muli¬
er adulteraest quȩ uirum habes ab
altero polluitur. dũ diuinalexita
duos in unius matrimonii. corpore
comunxerit: ut adulter sit quisquis
conpagem corporis detraxerit¬
& post pauca. iniquum est enim
utuir idexigat abuxore quod
prȩstare non possit ambrosius
in librode habraham. Imitem¬
ut ergo abraham ut heredes sim
terrae perius citiam fidei ꝑquamille
mundiheres factus est. Sedfor¬
cassedicat aliquis. quomodo abra¬
ham nobi simitandum proponis
cum de ancilla susceperit filium
Aut quid sibi hoc uult esse ut tan¬
tus uir huicerrori fuerit ob noxi¬
uscuius tanta opera miramur. sed
cosidere mus primum. quia abra¬
ham ante legẽ morsi. & ante euan¬
gelium fuit. Nonduminter¬
dictum ad ulterium uidebatur
poenacriminis extempore legis est
que crimen in hibuit. Nec antelegẽ

Expanded text:
« Cum quis habet uxorem, neque« Cum quis habet uxorem, nequeservam neque liberam habere poterit, ut matrimonio fidem servet. Neque enim, ut viris publicatio est, sola mulier adultera est, quae virum habens ab altero polluitur: dum divina lex ita duos in unius matrimonii corpore conjunxerit, ut adulter sit quisquis compagem corporis in diversa detraxerit. Iniquum est enim ut vir id exigat ab uxore, quod praestare non possit. » Ambrosius in libro de Abraham : « Imitemur ergo Abraham, ut haeredes simus terrae per justitiam fidei, per quam ille mundi haeres factus est. Sed fortasse dicat aliquis: Quomodo Abraham nobis imitandum proponis, cum de ancilla susceperit filium? Aut quid sibi hoc vult, ut tantus vir huic errori fuerit obnoxius. cujus tanta opera miramur? Sed consideremus primum, quia Abraham ante legem Moysi, et ante Evangelium fuit; nondum interdictum adulterium videbatur. Poena criminis ex tempore legis est quae crimen inhibuit; nec ante legem
Abbreviated transcription (Latin):
que conponere uelcausam facti
collere. Si haec obseruanda sun
propter decus terrenae ciui¬
tatis quanto castiores quȩ rit
elestis patriaet soci& a sange¬
lorum & Beda inexpositione
cerua serpentes. Ita ꝑsequatur. scoria
& suis effuget ab ȩdib Hieronim
inepistola de morte fabiolae. Quc¬
quid inquit uiris iubetur. hoc conse¬
quenterredundat ad feminas. Ne
que enim adultera uxor dimĩtenda
est &uir moecus tenendusi. Si qui
mere crici iungitur. unum corpus
facit. Ergo ques cortatori in puro¬
que sociatur unum cumeo corpus
efficitur aliȩ sunt leges caesarum.
aliccexp̃i. aliud papianus aliud pau¬
lus noster praecipit. Apud illos in
uiris pudititiȩ frena laxantur.
& solostupro atque adulterio con
demnato passim perlu panaria
& ancillulas libido permittitur
qua siculpam dignitas faciat. Non
uoluptas. apud nos quod non lic&
feminis. ae que non lic& uiris. &¬
eadem seruitus pari conditione
censet᷑. Scribita utẽ & lactantius.

Expanded text:
que componere, vel causam facti que componere, vel causam facti tollere. » « Si haec observanda sunt propter decus terrenae civitatis, quanto castiores quaerit coelestis patria et societas angelorum. » Beda in Expositione cerva serpentes, ita persequatur scorta, et suis effuget ab aedibus. » Hieronymus in Epistola de morte Fabiolae : « Quidquid, inquit, viris jubetur, hoc consequenter redundat aque enim adultera uxor dimittenda est et uir moechus tenendus. si, qui meretrici iungitur, unum corpus facit, ergo et, quae scortatori inpuroque sociatur, unum cum eo corpus efficitur. aliae sunt leges Caesarum, aliae Christi; aliud Papinianus, aliud Paulus noster praecipit. apud illos in uiris pudicitiae frena laxantur et solo stupro atque adudemnato, passim per lupanaria et ancillulas libido permittitur: quasi culpam dignitas faciat, non voluptas. Apud nos quod non licet feminis, aeque non licet viris: eadem servitus pari conditione censetur. Scribit autem et Lactantius:
Abbreviated transcription (Latin):
tibi enimfacit. dole sed ipsum no¬
lumitari. ut mala facias. sed ipse
te imitetur inbono. Namineo
quod mala facit. noli eum puta.¬
re capudtuum. sed me. nam si¬
& in eo quod mala facit capudest
secuturuest corpus capud suũa
euntam boinprȩceps. Vt autem non
sequaturmalum capud suum. tene¬
at sead capud eclesiae xp̃m. huic
debt̃ caritatẽ suam. huic defert.
honorem suum. ab sensituir prae¬
sensituir non peccat illa quianum¬
quam estabsens cuidebet ut non
peccet. Item ideminlibro deadulte¬
displic& ut interuirum & uxo rẽ
parpudicitie forma scruetur.
& potius eligunt maxime que in
haccausa mundi legibus subditi
esse quam xp̃i. legant quit impe¬
rator antoninus nonutiquexp̃ianus
dehacre constiuerit. Ait enim
interreliqua. ꝑ iniquum enim
mihiuideturesse: ut pudititiam
uirabuxore exigat qua ipse non
ex hib& que respocest &uirum
damnare & ob confessionem
mutiuicriminis remincerutrum¬

Expanded text:
tibi enim facit, dole, sed ipsum notibi enim facit, dole, sed ipsum noli imitari, ut male facias; sed ipse te imitetur in bono. Nam in eo quod male facit, noli eum putare caput tuum, sed me. Nam si in eo quod male facit, caput est, secuturum est corpus caput suum; eunt ambo in praeceps. Ut autem non sequatur malum caput suum, teneat se ad caput Ecclesiae Christum. Huic debet charitatem suam, huic defert honorem suum. Absens sit vir, praesens sit vir, non peccat illa, quia nunquam est absens, cui debet ut non peccet. » Item idem in libro de adultedisplicet, ut inter uirum et uxorem par pudicitiae forma seruetur, et potius eligunt, maximeque in hac causa, mundi legibus esse quam Christi, legant quid imperator Antonius, non utique Christianus, de hac re constituerit. Ait enim inter reliqua: « Periniquum enim mihi videtur esse, ut pudicitiam vir ab uxore exigat, quam ipse non exhibet; quae res potest et virum damnare, et ob confessionem mutui criminis rem inter utrum
Abbreviated transcription (Latin):
uitandos mutuam quod ã modo ser¬
uitutem ut& si alteri eorum ꝑ¬
petua continentia placeat. Ni¬
si ex alterius consensu non possit
& ad hoc enim uir non habet
potestatẽ corporissui. sed muli
er Itemidem in librodedecem
cordis. in tuemim sermonem
dĩ non moe chaberis. Nolite
mocchari postuxores uestras.
quia non uultis utmȩ chentur
postuos uxores uestrẽ. Noliteice
reuos quosequinonuultis. Sine
causa uos excus are conamini.
quando dicitis. num quid ego ad
uxorem alienam: ad amillam
ad seruumin eum eo dicis. non estuxor
aliena ad quã uado . num quid uis
dicatur tibi nonestuir alienus ad
que muado absitut dicat hocilla.
quã imiteturte . Illa enim casta
sed quia tibinon expedit. Nam
si propterea non facit ut non facias
debeat quod euexigis. &ideo regat quia
iub&ille &sifornicaturuir. castita
in cor dibus bonarum feminarum
loquitur in tus huiusmodi uerbis.
de iniuriis uiri tuitor q ris& qđ

Expanded text:
euitandos mutuam quodam modo sereuitandos mutuam quodam modo seruitutem, ut, etsi alteri eorum perpetua continentia placeat, nisi ex alterius consensu non possit; et ad hoc enim uxor non habet potestatem corporis sui, sed ui Item idem in libro de decem chordis : « Intuemini sermonem Dei: Non moechaberis . Nolite moechari post uxores vestras, quia non vultis ut moechentur post vos uxores vestrae. Nolite ire vos quo eas sequi non vultis; sine causa vos excusare conamini quando dicitis: Nunquid eo ad uxorem alienam, ad ancillam ad servum meum eo? Dicis, Non est uxor aliena ad quam vado, nunquid vis dicatur tibi, Non est vir alienus ad quem vado? absit ut dicat hoc illa, atur imitetur te. Illa enim casta sed quia tibi non expedit; nam si propterea non facit, ut non facias, debeat, quod tu exigis, et ideo reddit, quia jubet ille, etsi fornicatur vir, castitatoquitur in cordibus bonarum feminarum; loquitur intus hujusmodi verbis: De injuriis viri tui torqueris: quod
Abbreviated transcription (Latin):
uir &uir non hab& suicorporis
potestatem sedmulier. Augusti¬
nus in libro debono coniugali. De¬
cusergo in quit coiugaleest casti¬
tas procrxandi & reddendi carna¬
lis debitifides. hoc est opus nuptia¬
rum hocabomni crimine defen¬
dit a postolus dicendo. Et si acce¬
peris uxorem non peccasti. & sinup¬
serit uirgononpeccauit. & quod
uultfaciat non peccatnubat. exi¬
gendi autem debiti ad alterutro
sexuinmoderatior progressio
propter illa quae supra diximus
secundum ueniam conceditur.
Itẽ ide in eodẽ ad castita temnam¬
que pertin&. Non fornicari.
non moechari. nullom licito c̃¬
cubitu maculari. quȩ qui non
obseruant contra preceptum
dñi faciunt &obhoc extorressun
auirtuce oboe digentiae. Ite mide
Oebent er gosibi coniuga tinonso¬
lũ ipsius sexus sui conmiscen difidem
liberorum procreandorum cau¬
sa quae prima est humanigene¬
ris inista mortalitate societas
uerum &i aminfirmitatis in uicẽ
excipiendȩ ad inlicitos concubitus

Expanded text:
vir. Et vir non habet sui corporis vir. Et vir non habet sui corporis potestatem, sed mulier . Augustinus in libro de Bono conjugali : « Decus ergo conjugale est castitas procreandi, et reddendi carnalis debiti fidem; hoc est opus nuptiarum, hoc ab omni crimine defendit Apostolus dicendo: Et si acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit virgo, non peccat; et quod vult faciat, non peccat si nubat . Exigendi autem debiti ab alterutro sexu immoderatior progressio, propter illa quae supra diximus, secundum veniam conceditur. » Item idem in eodem : « Ad castitatem namque pertinet non fornicari, non moechari, nullo illicito concubitu maculari: quae qui non observant, contra praeceptum Domini faciunt, et ob hoc extorres sunt a virtute obedientiae. » Iteebent ergo sibi coniugati non solum ipsius sexus sui conmiscendi fidem liberorum procreandorum causa, quae prima eat humani generis in ista mortalitate societas, uerum etiam infirmitatis inuicem excipiendae ad inlicitos concubitus
Abbreviated transcription (Latin):
fasestne que decet xp̃ianum
relicta coniugalistorifide
perdiuersa scor tauagari
Quod&iamea quȩ sequuntur
fieri non debere de monstrant
Ait autem dñs ꝑmalachiam pro¬
phetam hocrur sum fecisti
operiebatis lacrimis alta¬
redñi fletuetmugitu. ita
ut non respiciam ad sacrificiũ
necacipiam placabile quid
demanuuram et dixistis quã
ob causam: qui a dñstestifica¬
tus est interte etuxor empu¬
bertatis tuae quamtu dispe¬
xisti et haec particepstua &u¬
xor foederistut Non ne unus
nus quaeritnisi semenđi. cus¬
toditeergo sp̃m uestrum etuxo¬
remadulis centia etuae noli
dispicere et a postolus uxo¬
riinquituir debitum reddat
similiterecuxor uiro et paulo
post Nolite in quit fredare inuict̃
nis forte ex consensu ad tẽ pusutua
ceusorationi &iterumreuertimini
inidipsum. Ne temptetuossatanas
propter in continentiam uestrã.
Itemidem. Mulier in quit non
habet suicorporis potestatm sed

Expanded text:
fas est, neque decet Christianum, fas est, neque decet Christianum, relicta conjugalis thori fide, per diversa scorta vagari. Quod etiam ea quae sequuntur, fieri non debere demonstrant. Ait autem Dominus per Malachiam: Hoc rursus fecistis. Operiebatis lacrymis altare Domini, fletu et gemitu; ita ut non respiciam ad sacrificium, nec accipiam placabile quid de manu vestra. Et dixistis: Quam ob causam? Quia Dominus testificatus est inter te et uxorem pubertatis tuae, quam tu despexisti. Et haec particeps tua, et uxor foederis tui. Nonne unus nusquisque quaerit, nisi semen Dei? Custodite spiritum vestrum, et uxorem adolescentiae tuae noli despicere . Et Apostolus: Uxori, inquit, vir debitum reddat: similiter et uxor viro . Et paulo post: Nolite, inquit, fraudare invicem: nisi forte ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi. Et iterum revertimini in idipsum, ne tentet vos Satanas, propter incontinentiam vestram . Item idem: Mulier, inquit, non habet sui corporis potestatem, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ret. Nolite constanter mundũ
diligere: quando & ipse non potest
quẽ diligitis stare. in cas sumer¬
go corqua si manens figitis dũfu¬
git ipse quemamatis ad monen¬
di sunt coniuges utea. in quibus
sibi aliquando displicent. & pa¬
tienter inuicem tolerent &exor¬
tantes inuicem saluent. Scriptũ
nam queest. inuicẽ onera uestra
portate & sic adimplebitis legem
ex illo nobis & largienter sua
bona contulit & ae quanimi ter
mala nostra portauit. Tuncer
Quando& nostrabona benigne con¬
farimus & nostror ũ mala piesus¬
tinemus. Hisergo quȩ suprame¬
morata sunt auditis diligenter¬
que ꝑspectis. omittant in pudici
coniugatisibiuo luptuo sum libi tũ
suum facerelegem. et discantex
praemissis auctoritatibus quos
eos nonoporteat suis immodera¬
te utidebere uxoribus
on conuenitxp̃ianae religio¬
ne ut unus multas aut una diuer¬
sos inuno corpora societ apud
iudeosnempe et quos damalios
incredulos haec inpudi ca con¬
suetudo ꝑ durat Non enim

Expanded text:
ret: Nolite constanter mundum ret: Nolite constanter mundum diligere, quando et ipse non potest, quem diligitis, stare. Incassum ergo cor quasi manens figitis, dum fugit ipse quem amatis. Admonendi sunt conjuges, ut ea in quibus sibi aliquando displicent, et patienter invicem tolerent, et exhortantes invicem salvent. Scriptum namque est: Invicem onera vestra portate, et sic adimplebitis legem ex illo nobis et largienter sua bona contulit, et aequanimiter mala nostra portavit. Tunc erquando et nostra bona benigne conferimus, et nostrorum mala pie sustinemus. » His ergo quae supra memorata sunt auditis, diligenterque perspectis, omittant impudici conjugati voluptuosum libitum suum sibi facere legem; et discant ex praemissis auctoritatibus, quod eos non oporteat suis immoderate uti debere uxoribuson convenit Christianae religioni ut unus multas, aut una diversos in uno corpore societ. Apud Judaeos nempe et quosdam alios incredulos haec impudica consuetudo perdurat. Non enim
Abbreviated transcription (Latin):
iaceat suꝑ nȩspei. refectione
itineris seruet quȩ dĩsunt in
fructuꝑ uentionis nectotum se
in hoc qđ agit inferat neabeo qđ
robuste sperare debuit funditus
cadat. Quodbene acbreui ter
paulus ex primit dicens. qui haben
uxorestam quam noh habentessint
& quiflenttam quã non flentes
& quigaudent tam quã non
gaudentes. Vxorem quippe qua¬
si non habendo habet quisic ꝑillam
carnali consolatione utitur utta¬
mennũ quã in praua opera ame¬
lioris intentionis rectitudinicius a¬
more flectatur. Vxorem fiuasiñ
habendohab&. qui transitoria esse
cuntta conspiciens cura carnis exne¬
cessitate tolerat & aeternagaudia
sp̃sex desiderio expectat. Nonflen¬
do autem flere est sic exteriora
aduersa plangere. et rur sum non
gauden dogaudereest. sic de in fi¬
mis animũ ad tollere ut tamennũ¬
quam desinat summa formida¬
re. ubi apte quo que paulo post
subdidit. Prȩ teritenim figura
huiusmundi. acsia perte dece¬

Expanded text:
jaceat, supernae spei refectione jaceat, supernae spei refectione itineris, sperat quae Dei sunt in fructu perventionis; nec totum se ad hoc quod agit conferat, ne ab eo quod robuste sperare debuit funditus cadat. Quod bene ac breviter Paulus exprimit, dicens: Qui habent uxores, tanquam non habentes sint; et qui flent, tanquam non flentes; et qui gaudent, tanquam non gaudentes . Uxorem quippe quasi non habendo habet, qui sic per illam carnali consolatione utitur, ut tamen nunquam ad prava opera a melioris intentionis rectitudine ejus amore flectatur. Uxorem quasi non habendo habet, qui transitoria esse cuncta conspiciens, curam carnis ex necessitate tolerat, sed aeterna gaudia spiritus ex desiderio exspectat. Non flendo autem flere, est sic exteriora adversa plangergaudendo gaudere, est sic de infimis animum attollere, ut tamen nunquam desinat summa formidare. Ubi apte quoque paulo possubdidit: Praeterit enim figura hujus mundi ; ac si aperte dice
Abbreviated transcription (Latin):
faciat uxori putans omnitẽ pore
subiectã sibi debere esse coniugu
uoluptatem. papa &iam gregori¬
us in libro pastorali. ad momen¬
dinam que sunt inquit coniugus
obligati. ut cũ uicissim que sunt
alterius cogitant siceorum
gi ut non displiceat conditori.
Siceaquȩ huiusmundi sunt agan
uitamen appetere quaedi sunt
non omictant. Sic debonis prȩ¬
sentibus gaudeant. ut tameninte¬
tione sollicitamala ȩternapti¬
mescant. Sic dẽmalis tempora
libus lugeanta uota men consola¬
tione in tegra spẽmin bonis peren¬
nibus figant. quatenus dũ intran¬
situcognoscunt seesse quotagunt.
inmansione quod appetunt. nec
malamundicorfrangant cum spes
bonoru cȩlestiũ roborat. Necbo¬
na prȩsenti s uitȩ decipant. cũ sus¬
cepta sub sequentis iudicis mala
contristant. Ita que animus.
xp̃i inorum coniugum & infir¬
mus & fidelis qui& plene cunc¬
ta temporalia despicere non ua¬
let & tamenȩ ternis se coniun¬
gere perdesideriũ ualet. quã¬
uis indilectione carnis interim

Expanded text:
faciat uxori, putans omni tempore subjectam sibi debere esse conjugii voluptatem. »  Papa enim Gregorius in libro Pastorali : « Admonendi namque sunt conjugiis obligati, ut cum vicissim quae sunt alterius cogitant, sic eorum gi, ut non displiceat conditori: sic ea quae hujus mundi sunt, agant, ut tamen appetere quae Dei sunt, non omittant. Sic de bonis praesentibus gaudeant, ut tamen intentione sollicita mala aeterna pertimescant. Sic de malis templibus lugeant, ut tamen consolatione integra spem in bonis perennibus figant; quatenus dum in transitu cognoscunt esse quod agunt, in mansione quod appetunt; nec mala mundi cor frangant, cum spes bonorum coelestium roborat; nec bona praesentis vitae decipiant, cum suspecta subsequentis judicii mala contristant. Itaque animus Christianorum conjugum et infirmus et fidelis, qui et plene cuncta temporalia despicere non valet, et tamen aeternis se conjungere per desiderium valet; quamvis in delectatione carnis interim
Abbreviated transcription (Latin):
A deo ut nonnum quam tales tantosque
discurrentium cogitationem fluctꝰ
pros tratinoratione toleremus Sunt itaq
plerque quibus potius cordiost uanis
& obscenis confabulationibus uacare
quam lectionibus diuinis aurem acpom¬
modare quibus &iam nusquam tam
delec tabi leuidetur esse consiliari su¬
surrationes aliorum aribus ingerere
cacinnis oradis soluere quam inecdesi¬
a dĩ ubi eum humiliter deuoteq deba¬
erant inuocare & peccata suadefle¬
re. sed & hoceius dem hostis anti¬
qui instinctu fieri dubium nonest.
quod autem domus dĩnon sit huius¬
cemodi in licitarum actionum sepbotius
onttinum dñs doc& in euangelio dicens.
Do mus mea domus oratonisest uos au¬
tem fecistis eam speluncã latronum
Origenes quoque ubi deuelamine mo¬
rsi scribit. itadicit. Dicendum no¬
b̵ estprius quid sit homo auersusa
dño ut scire possimus quid sit con¬
uersus. Omnis quicum recitatur
uerba legis cõ munibus fabulis
occupatur auersus ost. Omius

Expanded text:
adeo ut non nunquam tales tantosque adeo ut non nunquam tales tantosque discurrentium cogitationum fluctus prostrati in oratione toleremus. » Sunt itaque plerique, quibus potius cordi est vanis et obscoenis confabulationibus vacare, quam lectionibus divinis aurem accommodare; quibus etiam nusquam tam delectabile videtur esse susurrationes aliorum auribus ingerere, cachinnis ora dissolvere, quam in ecclesia Dei, ubi eum humiliter devoteque debuerunt invocare, et peccata sua deflere: sed et hoc ejusdem hostis antiqui instinctu fieri dubium non est. Quod autem domus Dei non sit hujuscemodi illicitarum actionum, sed potius orationum, Dominus docet in Evangelio, dicens: Domus mea, domus orationis est, vos autem fecistis eam speluncam latronum . Origenes quoque ubi de velamine Moysis scribit, ita dicit: « Dicendum nobis prius est quid sit homo aversus a Domino, ut scire possimus quid sit conversus. Omnis qui, cum recitantur verba legis, communibus fabulis occupatur, aversus est. Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
desidiȩ iugiter ex oremus. ut scili.¬
c& acunctis erratibus nrĩsnos absol¬
uat & a&erne patriae participes
OSISTUREIBOSR FABULIS UACANDÕ ET
C̃O QUINAECFACIVN ÑSOLÕ SI BIPEC CATAMINUAN
SED ETIÃ MAIORA ACCUMULENT
IL. Tiecclesi AM IN gressi
non addmpuram simplicem¬
queo rationem dirigunt qm̃ quodore
pretantur hoc&iam mente meditan¬
tuar. Decalibus beda in omebaeuan¬
quuntrantes ec dam multis psalmo¬
diȩ uelorationum semonibus pro¬
longant sed alibi corde intendendo
nec ipsi quid dicant recolunt. ore qui¬
demorantes sed men tem foris uagan¬
temomniorationis fructu priuantes.
Putantes adõ pretem ex audiri quam
nec ipsi quifundunt audiunt quod
antiqui hostis in stinctu fierinemo
quianim aduerterene que at
Sciens enim utilitatem oran& inui
dens hominibus gratiam impecran¬
di inmit tit osuentibus multimo da
cogitationum leuium & aliquando
&iam turpium nocentium que fan¬
tasmata : quibuso rationem in pediat

Expanded text:
desidiae, jugiter exoremus, ut scilicdesidiae, jugiter exoremus, ut scilicet a cunctis erratibus nostris nos absolvat, et aeternae patriae participes osis turpibusque fabulis vacandum; et quod qui haec faciunt, non solum sibi peccata non minuant, sed et majora accumulent. Multi ecclesiam ingressi, non ad Deum puram simplicemque oratiprecantur, hoc etiam mente non meditantur. De talibus Beda in homilia 17 Evanqui intrant in ecclesiam, multis psalmodiam vel orationem sermonibus prolongant, sed alibi corde intendendo, nec ipsi quid dicant, recolunt: ore quidem orantes, sed mente foris vagantes, omni se orationis fructu privant; putantes a Deo precem exaudiri, quam nec ipsi qui fundunt, audiunt. Quod antiqui hostis instinctu fieri nemo est qui animadvertere nequeat. Sciens enim utilitatem orandi, et hominibus invidens gratiam impetrandi, immittit orantibus multimoda cogitationum levium, et aliquando etiam turpium nocentiumque phantasmata, quibus orationem impediat;
Abbreviated transcription (Latin):
neglegunt quibus & iam conue¬
nitut aliis bonsoperibus oratio¬
nem quoque as siduam adnectant
Ait autem hieremias proph&a. Le¬
uemuscordanracum manibus ad
dñm. qđ hisidorus ita exponit
cor in quit cummanibus leuat qui
orationem cumopore subleuat.
Namquis quis orat & nono peratur
corleuat & manus non leuat quis¬
quis uero ohratur &ðrat manus
leuat & cornon leuat. sed quia
operarinecosse est &c orare¬
Beneiuxta utrum que dic tum est.
Leuenius corda nr̃acũ manib: ad dir̃m
qui aergo saluator noster non solum for¬
mamorationis sed instantiam frequenti¬
amque tradiditorande o port& ut
in portumtatem illius uiduae iudicem
iniquum crebtis uocibus interpellan.¬
tis nec non & illius amiabostium amici
sui constanter pulsantis tresque sibipa¬
nes commodare petentis quos nobex
empligratia ad instantiamorandise.¬
que iugiter humiliter que deprecan¬
diex hibu it imitantes eundem dñm&
saluatorem nostrum remototor pere

Expanded text:
negligunt: quibus etiam convenegligunt: quibus etiam convenit ut bonis operibus orationem quoque assiduam annectant. Ait autem Jeremias propheta: Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum . Quod Isidorus ita exponit: « Cor, inquit, cum manibus levat, qui orationem cum opere sublevat. Nam quisquis orat, et non operatur, cor levat, et manus non levat. Quisquis vero operatur, et non orat, manus levat, et cor non levat. Sed quia operari necesse est et orarebene juxta utrumque dictum est: Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum. » Quia ergo Salvator noster non solum formam orationis, sed instantiam frequentiamque tradidit orandi, oportet ut importunitatem illius viduae judicem iniquum crebris vocibus interpellantis, nec non et illius amici ostium amici sui constanter pulsantis, tresque sibi panes commodari petentis, quos nobis exempli gratia ad instantiam orandi, seque jugiter humiliterque deprecandi exhibuit, imitantes , eumdem Dominum et Salvatorem nostrum, remoto torpore
Abbreviated transcription (Latin):
tere quam diuex sur gendo uinca¬
mus Et paulo postoratio cordis est
non labiorum. Neque enimuer¬
ba deprtecantis ds̃ intendit sed
orantiscor aspicit. Quodsitaci¬
te cororet & uox sileat . quamuis
homines lecttat dm̃ latere non po¬
test qui conscientiae presensest
Mulius ẽ autem consilentio o rocre
cordesine sono uocis quam solisuer¬
bis sine in tuitu mentis . Num¬
quam est sine gemitu orandum:
Nãpeccatoꝵ recordatio merorẽ gignit
Dumi ienim oramus adme moriã
cul pamreducimus & magis reo stunc
no sce cognoscimus: Ideo quecum dõ
ad sisti musgemere & flerede¬
bemus reminiscentes quam grauia sint
scelera quae commisimus quam que
dira inferm sub plicia quae timemꝰ
Porro sunt non nulli quiorationi fre¬
quenter in sistunt & a caeteris bonisoperib
uicant Quibus neces seestutora¬
tioniceterarum uirtutum a diun¬
gant operationem: Suntȩ con¬
trario quialus bonis operibus inser¬
uiunt & assi duae orationis usim

Expanded text:
tere, quandiu exsurgendo vincatere, quandiu exsurgendo vincamus. » Et paulo post: « Oratio cordis est, non labiorum; neque enim verba deprecantis Deus intendit, sed orantis cor aspicit. Quod si tacite cor oret, et vox sileat, quamvis hominem lateat, Deum latere non potest, qui conscientiae praesens est. Melius est cum silentio orare corde sine sono vocis, quam solis verbis, sine intuitu mentis. Nunquam est sine gemitu orandum, nam peccatorum recordatio moerorem gignit; dum enim oramus, ad memoriam culpam reducimus, et magis reos tunc nos esse cognoscimus. Ideoque cum Deo assistimus, gemere et flere debemus; reminiscentes quam gravia sint scelera quae commisimus, quamque dira inferni supplicia quae timemus. » Porro sunt nonnulli qui orationi frequenter insistunt, et a caeteris bonis operibus vacant: quibus necesse est ut orationi caeterarum quoque virtutum adjungant operationem. Sunt, e contrario, qui aliis bonis operibus inserviunt, et assiduae orationis usum
Abbreviated transcription (Latin):
sit: Tamen diuisas orandioras habe¬
redebemus: cit si forte aliquo fueri¬
mus.opere d&enti ipsumnos ad offici¬
um tempus ad moneat horam tertiam
sex tam nonam diluculum quo¬
que uesperam nemo quinesciat: nee
cibus antesumatur nisioratione pre¬
mis sa nec recedatur a mensanisire¬
ferantur gratiae creatori. Nocti¬
bus bifterque surgendum. re¬
reuol uenda descripturis quae
momonter tenemus. Item hisi¬
dorus. sicut enim militis ine armis
adbellum exire non conpenit : Ita
hominichristiano procere quo lib&
sineorationenon expedit hoc est
re medium eius quiuitiorum tempta¬
mentis exestuat . Vt quotias quoli¬
b& inpugnatur uitiototies inorati¬
onese subdat quia frequensoratio
uitiorum inpugnationẽ extinguit tã
per seueranter intendere oporte
animum noscrum orando atquepul¬
sando quo usque in portunas deside¬
riorum car nalium suggestio nesq
nr̃is subrepunt sensibus fortissima
intentione superemus actam diuinsis¬

Expanded text:
sit, tamen divisas orandi horas habesit, tamen divisas orandi horas habere debemus; ut si forte aliquo fuerimus opere detenti, ipsum nos ad officium tempus admoneat: horam tertiam, sextam, nonam, diluculum quoque et vesperam, nemo est qui nesciat. Nec cibus ante sumatur nisi oratione praemissa; nec recedatur a mensa nisi referantur gratiae Creatori. Noctibus bis terque surgendum: revolvenda de Scripturis quae memoriter tenemus. » Item Isidorus: « Sicut enim militisine armis ad bellum exire non convenit, ita omni Christiano procedere quolibet sine oratione non expedit. Hoc est remedium ejus qui vitiorum temperamentis exaestuat, ut quoties quolibet impugnatur vitio, toties in oratione subdatur;  quia frequens oratio vitiorum impugnationem exstinguit. Tam perseveranter intendere oportet animum nostrum orando atque pulsando, quousque importunas desideriorum carnalium suggestiones, quae nostris subrepunt sensibus, fortissima intentione superemus: ac tandiu insis
Abbreviated transcription (Latin):
Q alibi Peate & dabitur uobis quente
& inuenietis pulsate &aperietur
uobis. Omnisenim quipeit accipit
& quique rit inuenit & pulsantia pe¬
rietur: Item uigi late itaque om¬
nitem pore ut digni habeaminief¬
fugere ista omnia quae futura sunt:
& ad stare ante filium hominis : Eta¬
postolus semper gaudete sine
internissio ne orate in omnibus
gratia sagite. Item idemiOrato¬
ni instate uigilantes in ea Itẽ idem
Dñs in proximo ẽ nihil solliciti
sitis sed inomnioratione & ob¬
setratione cumgratiarum actionepe¬
tti ones uestrite innotescant apud dm̃.
ł tpetrus. estote inquid prudentes & uigi¬
late inorationibus hisidorus inli¬
bro sententiarũ Orationibus mun¬
damurlectionibus instruimur. utrum¬
que bonum est siliceat: si nonliceat me¬
lius estorare quam legere quia in lec¬
tione. cognos cimus quod facere de¬
beamꝰ Inoratione eadẽ accipimꝰ
quae postulamus :
hietaramus ad eustochium. Quã¬
quam a posto lus sempernos orare
iubeat & scĩs &iam ipse somnus oratio

Expanded text:
te et invenietis. Pulsate et aperietur vobis. Omnis enim qui petit accipit; et qui quaerit invenit: et pulsanti aperietur . Item: Vigilate itaque omni tempore; ut digni habeamini effugere ista omnia quae futura sunt, et astare ante filium hominis . Et Apostolus: Semper gaudete: sine intermissione orate: in omnibus gratias agite . Item idem: Orationi instate, vigilantes in ea . Item idem: Dominus in proximo est: nihil solliciti sitis: sed in omni oratione et obsecratione cum gratiarum actione petitiones vestrae innotescant apud Deum . Et Petrus: Estote, inquit, prudentes et vigilate in orationibus . Isidorus in libro Sententiarum: « Orationibus mundamur, lectionibus instruimur; utrumque bonum est si liceat; si non liceat, melius est orare quam legere; quia in lectionibus agnoscimus quid facere debeamus, et in orationibus eadem accipimus quae postulamus. » Hieronymus ad Eustochium: « Quanquam Apostolus semper orare nos jubeat, et sanctis etiam ipse somnus oratio