comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bilior prestantiorq uis est : qua ualuit
adiacens humor commixtus terrae tan¬
quam materies. uerti in ligni illius qua¬
litatem. in ramorum diffusionem. info¬
liorum uiriditatem ac figuram. infruc¬
tuum formas & opulentiam. omniũq
ordinatissimam distinctionem: Quid enĩ
ex arbore illa surgit aut pendet. quod
non ex quodam occulto thesauro seminil
ilius extractum atq depromtum est
It illud semen: ex arbore licet non illa
sed altera. atq illa rursus ex altero semi¬
ne: Aliquando autem & arbor ex arbo-¬
re: cum surculus demitur atq planta¬
tur: Ergo etsemen ex arbore: & arbor
exsemine. & arbor ex arbore: semen
aitem ex semine nullomodo: nisi arbor
interueniat prius: Arbor uero ex arbo¬
re: etiam sisemen non interueniat
Alternis igitur successionibus alterum
ex altero : sed utrumq exterra. nec ip¬
sis terra prior: Igitur eorum parens
terra: Sic & animalia: Potest incertũ
esse utrum exipsis semina: anipsa

Expanded text:
bilior praestantiorque uis est, qua ualuit bilior praestantiorque uis est, qua ualuit adiacens humor conmixtus terrae tamquam materies uerti in ligni illius qualitatem, in ramorum diffusionem, in foliorum uiriditatem ac figuram; in fructuum formas et opulentiam omniumque ordinatissimam distinctionem. quid enim ex arbore illa surgit aut pendet. quod non ex quodam occulto thesauro seminis illius extractum atque depromtum est? at illud semen ei arbore licet non illa sed altera, atque illa rursus ex altero semine; aliquando autem et arbor ex arbore, cum surculus demitur atque plantatur. ergo et semen ex arbore et arbor ex semine et arbor ex arbore. semen autem ex semine nullo modo, nisi arbor interueniat prius; arbor uero ex arbore, etiamsi semen non interueniat. alternis igitur successionibus alterum ex altero, sed utrumque ex terra nec ex ipsis terra; prior igitur eorum parens terra. sic et animalia: potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
trantur. qui esse nonputant nisiquod
uidere possunt. aut si putant. tale
aliquid putant: quale uidere consuer̃
Nos autem quorum gressus ne in illam
peruersitatem incidamus eadem diuina
prouidentia ꝑ scam scripturam regit
ex ipsis quoq operibus dĩ eodem aduiun¬
te indagare conemur. ubi haec simul
creauerit. cum a consummatis suis oꝑib
requieuit: quorum species ꝑ ordinem
temporum usq nunc operatur: Conside¬
remus ergo cuuis libet arboris pulchri¬
tudinem. in robore. ramis. frondibus.
pomis: haec speties non utiq repente
tanta ac talis exorta est: sed quo etiam
ordine nouimus: Surrexit enĩ aradi&
quam terrae primũ germen infixit
atq inde omnia illa formata et distincta
creuerunt P orro illud germen: exsenos
insemine: Ergo illa omnia. fuerunt¬
primitus. non mole corporeae magnitu¬
dinis. sed ui potenciaq causali : Nam illa
magnitudo: copia terrae humorisq con¬
gesta est: Sed illa in exiguo grano mira¬

Expanded text:
trantur. qui esse non putant. nisi quod trantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tale aliquid putant, quale uidere consueuerunt. Nos autem, quorum gressus, ne in illam peruersitatem incidamus, eadem diuina prouidentia per sanctam scripturam regit, ex ipsis quoque operibus dei eodem adiuuante indagare conemur, ubi haec simul creauerit, cum a consummatis suis operibus requieuit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. consideremus ergo cuiuslibet arboris pulchritudinem in robore, ramis. frondibus, pomis: haec species non utique repente tanta ac talis exorta est. sed quo etiam ordine nouimus. surrexit enim a radice. quam terrae primum germen infixit, atque inde omnia illa formata et distincta creuerunt. porro illud germen ex semine: in semine ergo illa omnia primitus fuerunt non mole corporeae magnitudinis, sed ui potentiaque causali. nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. sed illa in exiguo grano mira
Abbreviated transcription (Latin):
suae necessitatem diligent̃ pate facta
& dinumerata rimati sunt. sed cuius lib&
mediocris cordis et con siderationis ho¬
minis: nonne clamarent. ne puncto
quidem temporis dm̃ aquo ẽ omnis
mensurarum modus. omĩs parilitas
numerorum. omnis ordo ponderum.
abeius gubernatione cessare: quid
ergo absurdius. quid insulsius sentiri
potest. quam eam totam esse uacuam
nutu & regimine ꝓuidentiae. cuius
extrema & exigua uideas tanta dispo¬
sitione formari. ut aliquanto attentiuus
cogitata. in effabilem incuciant ammi¬
rationis horrorem Et cum animae
natura naturae corporis ante cellat.
quid est dementius. quam putare nulum
esse diuinae ꝓuidentiae udicium de
moribus hominum. cum in eorum
carne tantae guis solertiae clareant
& demonstrentur indicia: sed quia
haec minima in promtu sunt sensib
nr̃is. et ea facile uestigamus: elucet in
eis ordo rerum: at illa quorum ordinẽ
uidere non possumus. in ordinata arbi¬

Expanded text:
suae necessitatem diligenter patefacta suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuiuis mediocris cordis et considerationis homini, nonne clamarent ne puncto quidem temporis deum, a quo est omnis mensurarum modus, omnis parilitas numerorum, omnis ordo ponderum, ab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispositione formari, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horrorem? et cum animae natura naturae corporis antecellat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae clareant et demonstrentur indicia? sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordinem uidere non possumus, inordinata arbi
Abbreviated transcription (Latin):
imperio. latere nos potius quam uni¬
uersitatis deesse naturae. quod autẽ
ore suo saluator cum dicit unum pas¬
serem noncadere interram sine dĩ uo¬
luntate. & quod fenum agri post pau¬
lulum mittendum inclibanium ipse
tamen uestiat: nonne confirmat non solũ
totam istam mundi partem rebus morta¬
libus et corruptibilibus deputatam. ue¬
rum etiam uilissimas eius abiectissimas¬
q particulas diuina ꝓuidentia regi.:
Et certe isti qui hoc negant. nec sc̃ĩs eloqͥis
tante auctoritatis adquiescunt. si in hac
mundi parte quam putant fortuitis mo¬
tibus perturbari potius quam sapientia
diuinae summitatis regi. & ut hoc quasi
probent gemino abutuntur argum̃to.
uel quod supra commemoraui deincon¬
stantia tempestatum. uel defelicitatibus
atq infelicitatibus hominum. quod non
prouitae meritis accidunt. uiderent
tantum ordinem quantum in menbris
carnis cuius libet animantis apparet.
nondico medicis qui haec propter artis

Expanded text:
imperio latere nos potius quam uniimperio latere nos potius quam uniuersitatis deesse naturae. quid autem? ore suo saluator, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine dei uoluntate, et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen uestiat. nonne confirmat non solum totam istam mundi partem rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam, uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi? Et certe isti, qui hoc negant nec sanctis eloquiis tantae auctoritatis adquiescunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari potius quam sapientia diuinae summitatis regi et, ut hoc quasi probent, gemino abutuntur argumento, uel quod supra commemoraui de inconstantia tempestatum uel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro uitae meritis accidunt, uiderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cuiuslibet animantis adparet, non dico medicis, qui haec propter artis
Abbreviated transcription (Latin):
omni prouidentia occurrit illis nec omĩ¬
no audiendi sunt: qui putauerunt
sublimes quidem mundi partes. idest
aconfinio corpulentioris aeris huius
& supra diuina prouidentia guberna¬
ri. hanc autem imam partem terrenã
& humidam. aerisq huius uicinioris
qui terrarũet aquarum exalationib
humescit. in quo uenti nubesq consur¬
gunt: casibus potius etfortuitis moti¬
bus agitari: Contra hos enim loquitur
psalmus. quicum explicasset laudem
caelestium: se etiam ad ista inferiora
conuertit dicens. Laudate dñm de
terra. dracones et omnes abrssi. ignis.
grando .nix. glacies. sp̃s tempestatis.
quae faciunt uerbum eius: Nihil enĩ
tam uidetur casibus uol ui: quam
omnes istae procellosae ac turbulentȩ
qualitates. quibus caeli huius inferioris
quod non inmerito etiam terrae nomine
deputatum est: facies uariatur & uerti¬
tur: Sed cum addidit quae faciunt
uerbum eius: satis ostendit earum
quoq rerum ordinem diuuno subditum

Expanded text:
omni prouidentia occurrit illis. nec omniomni prouidentia occurrit illis. nec omnino audiendi sunt, qui putauerunt sublimes quidem mundi partes, id est a confinio corpulentioris aeris huius et supra, diuina prouidentia gubernari, hanc autem imam partem terrenam et humidam aerisque huius uicinioris, qui terrarum et aquarum exhalationibus humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuitis motibus agitari. contra hos enim loquitur psalmus, qui cum explicasset laudem caelestium se etiam ad ista inferiora conuertit dicens: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi: ignis, grando, nix. glacies. spiritus tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addidit: quae faciunt uerbum eius, satis ostendit earum quoque rerum ordinem diuino subditum
Abbreviated transcription (Latin):
fecit manifestum est nouum autẽ genꝰ
instituere. credi recte non potest: qm̃
tunc omnia consummauit: Mouet
itaq occulta potencia uniuersã creatu¬
ram suam: eoq motu illa uersata. dum
angeli iussa ꝑficiunt. dum circũ eunt
sy dera. dum alternant uenti. dum abys¬
sus aquarum lapsibus & diuersis etiam
per aerem conglobationibus agitatur.
dum uirecta pullulant suaq semina
euoluunt. dum animalia gignuntur.
uarioq appetitu proprias uitas agunt.
dum iniqui ustos exercere permittun¬
tur: explicat scła : quae ille cum primũ
conditit est tanquam implicita indiderat
quae tamen in suos cursus non ex plicaren¬
tur. siea ille qui condidit ꝓuido motu
amministrare cessar&: Ammoneri autẽ
nos oportet his quae intempore forman¬
tur atq nascuntur. quomodo ista consi¬
derare debeamus: Non enim frustra scrip¬
tum ẽ. desapientia : quod amatoribus
suis ostendit se inuiis hilariter. & in

Expanded text:
fecit, manifestum est. nouum autem genus fecit, manifestum est. nouum autem genus instituere credi recte non potest, quoniam tunc omnia consummauit. mouet itaque occulta potentia uniuersam creaturam suam eoque motu illa uersata, dum angeli iussa perficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant uenti, dum abyssus aquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum uireta pullulant suaque semina euoluunt, dum animalia gignuntur uarioque adpetitu proprias uitas agunt, dum iniqui iustos exercere permittuntur, explicat saecula, quae illi, cum primum condita est. tamquam plicita indiderat: quae tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille, qui condidit, prouido motu administrare cessaret. Admoneri autem nos oportet his, quae in tempore formantur atque nascuntur, quomodo ista considerare debeamus. non enim frustra scriptum est de sapientia, quod amatoribus suis ostendit se in uiis hilariter et in
Abbreviated transcription (Latin):
mundo : pater in me manens inquit
facit opera sua. & sicut pater suscitat
mortuos & uiuificat: sic etfilius quos
uult uiuificat: Deinde quia non solum
magna atq pręcipua. uerum etiam
ista terrena & extrema ipse operatur.
ita dicit apostolus: Stulte tu quod
seminas non uiuificatur : nisi moria¬
tur : Et quod seminas. non corpus qđ
futurum est seminas: sed nudum gra¬
num fere tritici aut alicuius cȩterorĩ :
Ds̃ autem illi dat corpus quomodo uoli¬
erit. et unicuiq seminum proprium
corpus: Sic ergo credamus. uel si pos¬
simus etiam intelligamus usq nunc
operari dm̃: ut si conditis abeo rebus
operatio eius subtrahatur. intereant
S ed plane si aliquam creaturam sic eum
nunc instituere putauerimus. ut genus
eius primae illi suae conditioni non
inseruerit: aperte contradicimus dicen
ti scripturae. quod consummauerit omĩa
opera sua indie sexto: Scđ̾m illa enim
genera rerum quae primum condidit:
noua eum multa facere quae tunc non

Expanded text:
mundo, pater in me manens, inquit, mundo, pater in me manens, inquit, facit opera sua; et sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. deinde quia non solum magna atque praecipua, uerum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit apostolus : stulte, tu quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur; et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici aut alicuius ceterorum; deus autem illi dat corpus quomodo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. sic ergo credamus uel, si possumus, etiam intellegamus usque nunc operari deum, ut, si conditis ab eo rebus operatio eius subtrahatur, intercidant. Sed plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putauerimus, ut genus eius primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dti Scripturae, quod consummaverit omnia opera sua in die sexto . Secundum illa enim genera rerum quae primum cnoua eum multa facere, quae tunc non
Abbreviated transcription (Latin):
ficatum . ẽ. in spũ. apparuit angelis.
predicatum est ingentib. creditum
.ẽ. inmundo. assumptum est ingła:
Et nisi fallor mirum. ẽ. si non omnia
quae dicitur ds̃ tanquam adp̃sens
tempus cognoscere. ideo dicitur: qͥa
cognosci facit. siue ab angelis. siue
abhominibus: Modus quippe iste
locutionis cum ꝑefficientem id quod
efficitur significatur. crebro est in
scripturis scis. maximne cum dedõ
aliquid dicitur: quod ei ad proprietatẽ
locutionis non conuenire prȩsidens
mentibus nrĩs ipsa ueritas clamat:
Iam nunc ergo discernamus operadĩ
quae usq nunc operatur: ab illis oꝑib
aquibus indie septimo requieuit:
Sunt enim qui arbitrentur tantũ modo
mundum ipsum factum adõ. cȩtera
iam fieri ab ipso mundo sicut ille ordi¬
nauit & iussit: dm̃ autem ipsum nihil
operari: Contraquos ꝓfertur illa sen¬
tentia dñi: pater meus usq nunc ope¬
ratur : Et nequisquam putaret apud
se illum aliquid operari non in hoc

Expanded text:
ficatum est in spiritu, apparuificatum est in spiritu, apparuipraedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem ipsum nihil operari. contra quos profertur illa sententia domini: pater meus usque modo operatur. et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
tesceret principibus et potestatibuss
incaelestibus. per aeccłam multi formu
sapientiae dĩ. scđm propositum scłorũ.¬
ergo fuit hoc absconditum a scłis indõ.
ut tamen in notesceret principibus &¬
potestatibus incaelestibus. per aeccłam
multiformis sapientiae dĩ: quia ibi
primitus aeccła. quo post resurrectionẽ
et ista aeccła congreganda. ẽ : ut simus
aequales angelis dĩ : Iilis ergo asȩculis
innotuit: quia omnis creatura non ante
scła sed ascłis: abipsa enim exorta sunt
autem ante scła: perquem facta sunt
scła: ideoq expersona sapientiae ante
scła in quit fundauit me: ut in ea face¬
ret omnia cui dictum est omĩa insa¬
pientia fecisti: Quod autem non indõ
tantum innotescit angelis quod abs¬
conditum est. uerum etiam hic eis ap¬
paret cumefficitur atq propalatur
idem apostolus ita testis. ẽ: et sinedubio
inquit magnum  pietatis sacram̃tum:
quod manifestatum. ẽ. in carne. iusti¬

Expanded text:
tesceret principibus et potestatibus tesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dergo fuit hoc absconditum a saeculis in Deo, ut tamen innotesceret Principibus Potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia Dei; quia ibi primitus Ecclesia, quo post resurrectionem et ista Ecclesia congreganda est, ut simus aequales Angelis Dei . Illis ergo a saeculis innotuit; quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis. Ab ipsa enim exorta sunt autem ante saecula, per quem facta sunt saecula . Ideoque ex persona Sapientiae, Ante saecula, inquit, fundavit me ; ut in ea faceret omnia, cui dictum est, Omnia in Sapientia fecisti . 39. Quod autem non in Deo tantum innotescit Angelis quod absconditum est, verum etiam hic eis apparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: Et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justi
Abbreviated transcription (Latin):
& assistere. ut eum deinferioribus consu¬
lant. eiusq supernis prȩceptis & iussis ut¬
obtemperent bonum est eis. in ordin e
propriae naturae atq substantiae:
N uncii autem. grece angeli dicuntur:
quo nomine generali uniuersa illa suꝑ¬
na ciuitas nuncupatur: quemprimum
diem conditum existimamus: Nam
nec illud eos latuit misterium regni
caelorum. quod oportuno tempõre
reuelatum. ẽ. ꝓsalute nr̃a : quod ex
hac peregrinatione liberati. eorum
cȩtui coniungamur: Neq enim hoc
ignorarent: quandoquidem ipsum
semeni quod oportuno tempore adue¬
nit. ꝑ ipsos dispositum. ẽ. inmanu me¬
diatoris: id est in eius potestate. quidñs
eorum est. & informadĩ & informa
serui: Dicit item apostolus: Mihi
minimo omnium scõrum data ẽ. gr̃a
haec ingentibus. annuntiare inuesti¬
gabiles diuitias xp̃i. & illuminare
quae sit dispositio et dispensatio sacra¬
menti. quod fuit absconditum a scłis
indõ qui uniuersa creauit: ut inno¬

Expanded text:
et adsistere. ut eum de inferioribus consuet adsistere. ut eum de inferioribus consulant eiusque supernis praeceptis et iussis obtemperent, bonum est eis in ordine propriae naturae atque substantiae. nuntii autem graece. angeli dicuntur: quo nomine generali uniuersa illa superna ciuitas nuncupatur, quem primum diem conditum existimamus. Nam nec illud eos latuit mysterium regni caelorum. quod oportuno tempore reuelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eorum coetui coniungamur. neque enim hoc ignorarent, quandoquidem ipsum semen, quod oportuno tempore aduenit, per ipsos dispositum est in manu mediatoris, id est in eius potestate, qui dominus eorum est, et in forma dei et in forma serui. dicit item apostolus: mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus adnuntiare inuestigabiles diuitias Christi et inluminare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit absconditum a saeculis in deo, qui uniuersa creauit. ut inno
Abbreviated transcription (Latin):
latent uel in profundo abyssi. uel inoc¬
cultis simbus terrae: haecigitur ante¬
quam fierent: utiq nonerant: Quomͦi
ergo dõ nota erant quae nonerant.
łtrursus quomodo ea faceret. quae sibi
rota nonerant: Nonenim quicquam
secit ignorans: Nota ergofecit: non
facta cognouit: Proinde antequam
fierent: et erant et non erant: Erant
incu̾scientia : nonerant insua natura ac
perhoc factus est dies ille. cui utroq modo
innotescerent. & indõ et in seipsis: ille
uelut matutina siue diurna cognitione.
hac uero: uelut uespertina, Ip̃si autẽ
dõ non audeo dicere alio modo inotuis¬
se cum ea fetisset. quam illo quo ea
nouerat ut faceret: apud quem non est
commutatio. nec momenti obumbratio:
N onsane propter inferiorum scientiam
nuntiis indiget. quasi per eos fiat scien¬
tior: sed illo simplici ac mirabili modo
nouit omnia stabiliter atq incõmutabi¬
liter: habet autem nuntios ꝓpter nos
e propt ipsos. quia illo modo d̃o parere

Expanded text:
latent uel in profundo abyssi uel in oclatent uel in profundo abyssi uel in occultis sinibus terrae. haec igitur antequam fierent, utique non erant. quomodo ergo deo nota erant, quae non erant? et rursus quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant? non enim quidquam fecit ignorans. nota ergo fecit, non facta cognouit. proinde, antequam fierent, et erant et non erant: erant in dei scientia, non erant in sua natura. ac per hoc factus est dies ille, cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut matutina siue diurna cognitione, hac uero uelut uespertina. ipsi autem deo non audeo dicere alio modo innotuisse, cum ea fecisset, quam illo. quo ea nouerat ut faceret, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio. Non sane propter inferiorum scientiam nuntiis indiget, quasi per eos fiat scientior; sed illo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atque incommutabiliter. habet autem nuntios propter nos et propter ipsos, quia illo modo deo parere
Abbreviated transcription (Latin):
A scło autem eadicimus: ex quo coepit
scłm. sicut ipsum mundum: In seculo
autem: sicut ea quae nascuntur inmun-¬
do: Cum ergo scriptura dixisset. omĩa
peripsum facta sunt et sineipso factum
est nihil: paulopost ait in hoc mundo
erat: et mundus peripsum factus est:
Dehoc opere dĩ alio loco scriptũ est:
qui fecisti mundum demateria informi:
Hic mundus plerũq caeli et terrae nomi¬
ne nuncupatur. sicut iam commemo¬
rauimus. quae scriptura dicit dm̃ fecise
cum factus est dies: Dequibus uerbis
iam quantum uisum est disputauimus:
quem admodum congruat conditioni
mundi huius. et quod sex diebus con¬
summatus .t̃. cum omnib: quac ineost:
e quodtunc factus cumfactus ẽ. dies. ut¬
& illud congruat quod creauit omĩa simul:
Huius uniuersae dĩ creaturae multa non
nouimus. siue quae in caelis sunt altius
quamut nr̃ sensus eapossit attingere.
sue quae in regionibus terrarum fortas¬
ss in habitabilibus. siue quae deorsum

Expanded text:
a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materia informi. hic mundus plerumque caeli et terrae nomine nuncupatur, sicut iam commemorauimus, quem scriptura dicit deum fecisse, cum factus est dies . de quibus uerbis iam, quantum uisum est, disputauimus, quemadmodum congruat conditioni mundi huius, et quod sex diebus consummatus est cum omnibus, quae in eo sunt, et quod tunc factus est, cum factus est dies, ut et illud congruat, quod creauit omnia simul Huius uniuersae dei creaturae multa non nouimus, siue quae in caelis sunt altius, quam ut noster sensus ea possit adtingere, siue quae in regionibus terrarum fortassis inhabitabilibus siue quae deorsum
Abbreviated transcription (Latin):
apuddm̃. ut perhoc sciamus quot et
quanta qualiaq sint: etiam si non ea
uideamus percorporis sensus: Remota
quippe sunt: et asensibus corporis nr̃i.
qm̃ longe sunt uel interpositis aut
oppositis aliis. a nr̃o contuitu actuq
separantur : Ex quofit: ut maior ad
illa inuenienda sit labor. quam adillũ
a quo facta sunt: cum sit incomparabili
felicitate prestantius. illum ex quantula¬
cumq particula piamente sentire:
quam illa uniuersa comprehendere:
Onde recte culpantur in libro sapientiae.
inquisitores huius scłi: Si enim tantũ
inquit potuer̃ ualere ut possent aesti¬¬
mare scłm. quomodo eius dñm nonfaci¬
lius inuener̃: ignota enim sunt funda¬
menta terrae oculis nr̃is. etqui fundauit
terram: ꝓpinquat mentibus nr̃is:
Iamnunc consideremus eaquae fetit ds̃
omiã simul. aquibus insexto die con¬
summatis requieuit inseptimo: postea
consideraturi opera eius. inquibus usq
nunc operatur: Ipse enim: ante scła:

Expanded text:
apud deum, ut per hoc sciamus, quot et apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per corporis sensus. remota quippe sunt a sensibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula;
Abbreviated transcription (Latin):
ge scilicet aliter quam sunt ista quae
facta sunt: qm̃ illud uere ac primitus
est quod eodem modo iemꝑ est nec solun
non commutatur. sed commutari omni¬
no non potest.Hihil horum quae
fecit existens. et omnia primitus habens
sicut ipse est: neq enim ea faceret. nisi
ea nosset antequam faceret. nec nosset
nisi uideret: nec uideret nisi haberet.
nec haberet ea quae nondum facta erant.
nisi quem admodum. ẽ. ipse non factus.
quam uis inquam illa substantia in ef¬
fabilis sit: nec dici utcumq homini ꝑ
hominem possit nisi usurpatis quibus¬
dam locorum ac temporum uerbis.
cum sit ante omnia tempora & ante
omis locos : tamen propinquior nobis
est qui fecit. quam multa quae facta sunt:
In illo enim uiuimus. & mouemur. et
sumus: istorum autem pleraq remota
sunt amente nr̃a. propt̾ dissimilitu¬
dinem sui generis. qm̃ corporalia sunt:
nec idonea est ipsa mens nr̃a in ipsis
rationibus quibus facta sunt ea uidere

Expanded text:
ge scilicet aliter, quam sunt ista, quae ge scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi uideret, nec uideret, nisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus —: quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt, nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere
Abbreviated transcription (Latin):
eius głam : Dñs commendauit uiam
eus: & ipse nouit locum eius: ipse enĩ
omne quod est sub caelo perfecit. et
nouit quae sunt interra omnia quae
fecit: uentorum libramenta atq mensu¬
ras quando fecit: sicut uidit enumera¬
uit: his atq huiusmodi testimonus.
ꝓbatur quod haec omnia priusquam
fierent: erant innoticia facientis:
Et utiq ibi meliora : ubi ueriora: ubi
aeterna & incommutabilia: Quãquã
sufficere debeat utquisq nouerit uel
in concusse credat. quod ds̃ haec omĩa
fecerit: nonopinor cum esse tam
e cort᷑em. ut dm̃ quae non nouerat
fecisse arbitretur : Porro si nouerat
ea priusquam faceret: ea profecto pri¬
usquam fierent apud illum erant. eo
modo nota. quosempit̾ne atq incom¬
mutabiliter uiuunt. et uita sunt: fac¬
ta autem eomodo. quo una quaeq crea¬
tura ingenere suo est: Quamuis ergo
illa aeterna in commutabilisq natura
quod ds̃ est habens inse ut sit. sicut
moysi dictum est egosum qui sum. lon-¬

Expanded text:
eius gloriam. dominus commendauit uiam eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmodi testimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia facientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura in genere suo est. Quamuis ergo illa aeterna incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, lon
Abbreviated transcription (Latin):
Q uod ergo factum est: iam uita erat in illo.
& uita nonqualiscumq nam etpeco¬
ra dicuntur uiuere. quae frui nonpos-¬
sunt participatione sapientiae : sed uita
erat lux hominum: Mentes quippe
rationales purgatȩ gr̃a eius. possunt
peruenire ad euismodi uisionem: qua
nec superius quicquam sit nec beatius:
Sed etiam si hoc legamus & intelligamus.
quod factum. ẽ. in illo uita est: manet
isti sententia. ut id quod peripsum factũ
est uita esse in illo intelligatur: Inqua
uta uidit omnia quando fecit: etsicut
iidit ita fecit. non prȩter scipsum uidens
sed inseipso: ita enumerauit omĩa quae
fecit: Nec alicc uisio ipsus etpatris.
sed una sicut una substantia: Nam &
in libro iob: ita ipsa sapientia perquam
facta sunt omnia predicatur: Sapien¬
tia uero inquit unde in uenta est. uel
quis sit locus scientiae: ignorat morta¬
lis uiam eius : nec inuenietur in homi¬
nibus: Et paulopost audiuimus inqͥt

Expanded text:
quod ergo factum est, iam uita erat in illo, quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
sequens ergo erit si ita distinxerimus
ut et ipsa terra & quȩcumq inea sunt
uita sit: Quae cum absurde dicantur
omnia uiuere. quanto absurdius ut
etiam uita sint:  presertim quia distin¬
guit dequali uita loquatur: cum addit
& uita erat lux hominũ: Sic ergo dis¬
tinguendum est. ut cumdixerimus
quod factum est: deinde inferamus.
in illo uita est: non in se scilic&e. hoc est
insua natura: qua factum. ẽ. ut condi¬
tio creaturaq sit. sed in illo uita est: qͥa
omnia quae ꝑipsum facta sunt. noue¬
sicut creatura quam fecit: sed sicut uita
& lux hominum quod ipsa est sapientia.
& ipsum uerbum unigenitus dĩ filius:
ł omodo ergo in illo uita. ẽ. quod factum
est: quomodo dictum est sicut habet
pater uitam insemetipso: sic dedit filio
habere uitam in semetipso: Nec p̃termit¬
tendum est quod emendatiores codices
habent. quod factum. ẽ. in illo uita erat.
uerbum erat apud dmñ. & dĩ erat uerbũ:

Expanded text:
sequens ergo erit, si ita distinxerimus, sequens ergo erit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouesicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uEo modo ergo in illo vita est quod factum est, quomodo dictum est, Sicupater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum.
Abbreviated transcription (Latin):
dñi. aut quis consiliarius eius fuit.:
quis prior dedit illi et retribuetur ei :
qm̃ exipso & ꝑipsum & in ipso sunt omĩa
quamquã & ea quae secuntur in euangł̃o.
fatis asserant istam sententiam: Ad iun¬
git enim euangelista et dicit:
q uod factum. ẽ. in illo uita est: Et uita erat
lux hominum: Quia scilic&e rationales
mentes in quo genere homo factus est
acdimaginem dĩ: non habent ueram
lucem suam. nisi ipsum uerbum dĩ
perquod facta sunt omĩa: cuius parti¬
cipes esse poter̃ ab omni iniquitate
et errore mundatae: Non ergo ita
ꝓnuntiari oportet. quod factum ẽ in
illo uita est. ut subdistinguamus. quod
factum . ẽ. in illo : et demnde inferamus.
uita est: Quidenim non in illo factum
est. cum commemoratis multis etiam
terrenis creaturis dicatur inpsalmo.
omnia insapientia fecisti. dicat & aposto¬
lus: qm̃ in ipso condita sunt omĩa incȩlo
& interra. uisibilia & inuisibilia. con¬

Expanded text:
domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribueturm ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terra. uisibilia et inuisibilia. con
Abbreviated transcription (Latin):
quae ex illis usq nunc operatur: horũ
trium hoc quod extremum posui nobis
ut cumq notum est per corporis sensus.
et huius consuetudinem uitae duo
tationis humanae. prius ex diuina.
auctoritate credenda sunt : deinde per
haec quae nota sunt ut cumq noscenda
quantoquisq magis minus ue potuerit.
prosuae capacitatis modo diuinitatis ope¬
adiutus ut possit: Depriis ergo illis
diuinis in commutabilibus aeternisq
rationibus. qm̃ ipsa dĩ sapientia ꝑ quam
facta sunt omĩa priusquam fierent ea
nouerat : sic scriptura testatur : In prin¬
cipio erat uerbum. et uerbum erat apud
dm̃. et dĩ erat uerbum: hoc erat inprin¬
cipio apud dm̃: Omĩa per ipsum facta
sunt: et sine ipso factum est nihil:
Quis ergo tam sit demens ut dicat non ea
dm̃ fecisse quae nouerat: porro sino¬
uerat. ubi nisi apud ipsum apud quem
uerbum erat ꝑ quod facta sunt omnia:
Nam si extra seipsum ea nouerat. quis eum
docuerat: quis enim cognouit sensum

Expanded text:
quae ex illis usque nunc operatur, horum quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo tationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum
Abbreviated transcription (Latin):
enim operatur ista. nisi ds̃ etiam sine
ullo tali suo motu: non enim et ipsi
accidit tempus: Interilla ergo opera
dĩ aquib requieuit indie septimo. et
ista quae usq nunc operatur. quendam
scriptura interponens suae narrationus
articulum: commendauit se illa expli¬
casse. et coepit iam ista contexere:
Illorum explicatorum commendatio.
sic facta est: Hic est liber creaturae
caeli et terrae: Cumfactus . ẽ. dies: fecit
ds̃ caelum & terram: et omne uiride
agri antequam esset super terram.
et omne f ęnum agri antequã exori¬
retur: Nonenim pluerat ds̃ suꝑ terrã:
nec erat homo qui operaretur terram:
I storum autem contexio: sic cȩpit:
Fons autem ascendebat deterra: ẽt irri¬
gabat omnẽ faciem terrae: Abhac
commemoratione fontis huius. et de¬
inceps ea quae narrantur: per moras
creaturarum rationes. incommutabiles
in uerbo dĩ. aliter illa eus opera quib
indie septimo requieuit. aliter ista¬

Expanded text:
enim operatur ista nisi deus etiam sine enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc operatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride aet omne fenum agri antequam exoriretur. Non enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur terram. Istorum autem contextio sic coepit: Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Ab hac commemoratione fontis hujus et deinceps ea quae narrantur, per moras creaturarum rationes incommutain uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista
Abbreviated transcription (Latin):
regiones proprias irrigantes. sicut dicitur
miles & multi intelliguntur. sicut dicta
est locista & rana inplagis quibus aegrp¬
tipercussi sunt. cum esset innumerabilis
locustarum numerus et ranarum: iam
nondiutius laboremus: Sed illud etiam
atq: etiam consideremus. utrum possit
nobis peromnia constare sententia: qua
dicebamus aliter operatum dm̃ omnes
crtaturas prima conditione. aquibus
operibus indie septimo requieuit. aliter
ista eorum amministrationem qua
usq nunc operatur: id x̃. tunc omĩa simul
sine ullis temporalium morarum inter¬
uallis: Nunc autem per temporum
moras quibus uidemus sydera moueri
aboltu adoccasum. caelum mutari
ab aestate ad hiemem. germina certis
dertum monentd pullalaro garddere.
uirescere. arescere. animalia quoq
stitutis temporum metis & cursibus
& concipi & perfici. & nasci. et ꝑętates
usq insenium mortemq deturrere.
& cetera huius modi temporalia: Quis

Expanded text:
regiones proprias inrigantes, sicut dicitur regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis
Abbreviated transcription (Latin):
accipiat. nisi qui contentioso spũ labort
Potest quippe etiam ita dicta intelligi
omnis terrae facies irrigata: quem ad¬
modum dicitur omnis uestis facies colo¬
rata: etiam si non continuatum sed ma¬
culatum fiat. presertim quia tunc
innouitate terrarum. et si non omnia.
plura tamen plana fuisse credibile
est : qua latius possent erumpentia
fluenta dispergi atq distendi: qua¬
ꝓpter: deistius fontis magnitudine
uel multitudine. qui siue unam habuis
alicunde cruptionem. siue propter
iliquam interrae occultis sinibus unitatẽ.
unde omnes aquae super terram scatent
omnium fontium magnorum atq paruo-¬
rum unus fons dictus est. peromnes
dispertitiones suas ascendens deterra
& irrigans omnẽ faciem terrae. siue etiã
quodẽ credibilius. quia non ait unus
pons ascendebat. sed ait fons autẽ ascende¬
bat deterra. ꝓnumero plurali posuit
singularem: ut sic intelligamus fontes
multos per uniuersam terram loca uel

Expanded text:
accaccpotest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel
Abbreviated transcription (Latin):
betur certo annorum interuallo sic
eos inuadere. ut totam illam regionem
rigent. cui alio tempore ex altis pute¬¬
is ad potandum sufficientem prebent
aquam: Cur ergo sit incredibile si ex
uno abrssi capite alterna inundatione
fluente atq. refluente. tunc uniuersa
terra rigata est: quod si ipsius abyssi
magnitudinem ea parte ex cepta quod
mare dicitur. & euidenti amplitudine
aquȩ amaris fluctibus terras ambit.
in ea sola parte quam reconditis sinib
terra contunt unde se omnes fontes¬
et omnesaquae diuersis tractibus uenisq
distribuunt. et suis quiq locis erumpunt
nonfontes propter naturae unitatem.
eumq ꝑ innumerabiles uias antrorum
atq rimarum ascendentem deterra.
& ubiq dispertitis quasi crinibus irriga¬
tem omnem faciem terrae. noncontinia
specie tanquam maris aut stagni. sed
sicut uidemus ire aquas per alueos
fluminum flexusq riuorum. et eorum
excessu uicina perfundere: quis non

Expanded text:
betur, certo annorum interuallo sic betur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibin ea sola parte quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes omnesque aquae diversis tractibus venisque distribuunt, et suis quique locis erumpunt, non fontes, propter naturae unitatem, eumque per innumerabiles vias antrorum atque rimarum ascendentem de terra, et ubique dispertitis quasi crinibus irrigantem omnem faciem terrae, non continua specie tanquam maris aut stagni, sed sicut videmus ire aquas per alveos fluminum flexusque rivorum, et eorum excessu vicina perfundere, quis non
Abbreviated transcription (Latin):
quodeam falsam esse conuincat. aut ipse
nulla uera decreaturarum conditione
atq amministratione dicturus est: aut
si uera dixerit. istam non intelligendo
falsam putabit uelut si contendat ideo
non potiusse uno quantolibet fonte
omnem terrx faciem rigari: quia si
montes non rigabat nonomnẽ terrae
faciem rigabat: si etiam montes riga¬
bat. nonerat iam impertitio saginae.
sed diluuii inundatio: Quod siterra
tunc sic erat: tatum mare erat. et non¬
dum discreta erat arida: cui respondetur.
quia hoc uicibus temporum posset: sic̃
certo tempore perplana aegypti nilus
restagnat. et alio tempore ad ripas suas
redit: Aut si iste. nescio cuius ignotȩ
ac longinquae partis mundi aquis
& pruinis hiemalibus anniuersaria
creditur incrementa colligere: quid
de oceani alternis aestibus. quid dequi¬
busdam littoribus. quae late nudan¬
tur fluctibus. uicissunq operiuntur
dici potest. ut omittam quod dequorun¬
dam fontium mira uicissitudine ꝑhi¬

Expanded text:
quo eam falsam esse conuincat, aut ipse quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhi
Abbreviated transcription (Latin):
quae primitus factae. sextoq die illo
consum matae sunt: sed quantum satis
iudicauit sp̃s qui inerat scribenti. ea quȩ
non solum ad factarum rerum notitiam.
sed etiam adfuturarum prefigurationẽ
ualerent: nescientes coniectamur quid
fieri potuerit. quod ille nonnesciens
pretermisit. tantum id conantes pro
modulo nr̃o quantum adiuuamur
efficere: ne aliqua absurditas uel re¬
pugnantia putetur esse inscripturis
scĩs. quae opinionem lectoris offendat.¬
& dumexistimat fieri non potuisse quȩ
facta esse scriptura commemorat: uel
resiliat a fide. uel non accedat adfidem:
P roinde cum deisto fonte quȩrunus. quo¬
modo id quod dictum .ẽ. ascendebat de
terra & irrigabat omnẽ faciem terrae
nonimpossibile uideatur: s̃i ea quae
diximus inpossibilia cuiquã uideatitur.
Quęrat ipse aliud. quo tamen uerax ista
scriptura monstretur : quae procul
dubio uerax est. etiam si non monstre¬
tur: Nam si argumentari uoluerit¬

Expanded text:
quae primitus factae sextoque die illo quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit