comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Aed h ͦ enñ uelle debet: net dolore molesta¬
ri. nec desiderio ꝑturbari. nec morte
dissolui ut aliquid utile ꝯgnostat: et
scdm̃ eam cognicionem. uitã moresq cõ¬
ponat. S ne ip̃o studio cognitionis ꝓpt̾
hũane mentis infirmitatem in pestem
alicuiꝰ eruoris incurrat opus h magi¬
sterio diuino cui certus obtemꝑet: adiu¬
torioqz ut liber obtemperet. Et qũi quã
patẽ que hoĩ mortali est cũ ĩmortali deo:
ut ei sit ordinata in fide sub et̾ua lege
obediencia. Iam uero qr duo p̾cipua pre¬
cepta hͦ est dilectionem dei. et dilectionẽ
ꝓxiii. docet magister deus: in qͥb tria
ĩuenit homo que diligat deũ. seip̃m. et
proximũ: atq ille in se diligendo non
eruat qui diligit deũ ꝯsequẽs est ut eciã
ꝓpĩo ad diligendũ deũ ꝯsulat: quẽ iube¬
tur sicut seip̃m diligere. Sit uxori. sic
filiis. sit domesticis. sic ceteris qͥb potue¬

Expanded text:
Ad hoc enim uelle debet nec dolore molestaAd hoc enim uelle debet nec dolore molestari nec desiderio perturbari nec morte dissolui, ut aliquid utile cognoscat et secundum eam cognitionem uitam moresque conponat. Sed ne ipso studio cognitionis propter humanae mentis infirmitatem in pestem alicuius erroris incurrat, opus habet magisterio diuino, cui certus obtemperet, et adiutorio, ut liber obtemperet. Et quoniam, qpacem, quae homini mortali est cum inmortali Deo, ut ei sit ordinata in fide sub aeterna lege oboedientia. Iam uero quia duo praecipua praecepta, hoc est dilectionem Dei et dilectionem proximi, docet magister Deus, in quibus tria inuenit homo quae diligat, Deum, se ipsum et proximum, adque ille in se diligendo non errat, qui Deum diligit: consequens est, ut etiam proximo ad diligendum Deum consulat, quem iubetur sicut se ipsum diligere sic uxori, sic filiis, sic domesticis, sic ceteris quibus potue
Abbreviated transcription (Latin):
partiũ torꝑis: et requiẽ appetitionũ: nichil
gͦ p̾ter quietem caruis et copiã uolupta¬
tũ: ut pax torꝑis ꝓdesset paci aĩe. Si
enĩ desit pax corporis impedit᷑ eciam
racionalis aĩe pax: qr requiem appeti¬
tionũ ꝯsequi non p̃t. Utrũq autem
sumul ei paci ꝓdest quã inter se habẽt
aĩa et corpus : id est ordiuate uite ac
salutis. Sicut enĩ pacem torꝑis ama¬
re se ostendũt auimãtia cũ fuguĩt dolo¬
rem. et pacem aĩe cũ propter explendas
indigentias appeticionũ uoluptatem
secũtur: ita mortẽ fugiendo satis iudicãt
quãtũ diligant pacẽ: qua sibi ꝯciliantur
aĩa et corpus. S qr hoĩ racõnalis aĩa
inest: totũ hͦ qd̾ habet ꝯmue cũ bestiis
subdit paci aĩe rõualis ut mẽte aliqͥd
cõtempletur. et stdm̃ hͦ aliqͥd agat : ut
sit ei ordinate cognicionis. actioiisqz ton¬
sensio: quã patẽ rõualis aĩe dixeramus.

Expanded text:
partium corporis et requiem appetitionum: nihil partium corporis et requiem appetitionum: nihil ergo praeter quietem carnis et copiam voluptatum, ut pax corporis prodesset paci animae. Si enim desit pax corporis, impeditur etiam irrationalis pax animae; quia requiem appetitionum consequi non potest. Utrumque autem simul ei paci prodest, quam inter se habent anima et corpus, id est ordinatae uitae ac salutis. Sicut enim pacem corporis amare se ostendunt animantia, cum fugiunt dolorem, et pacem aahnae, cum propter explendas indigentias adpetitionum uoluptatem sequuntur: ita mortem fugiendo satis indicant, quantum dili. gant pacem, qua sibi conciliantur anima et corpus. Sed quia homini rationalis anima inest, totum hoc, quod habet commune cum bestiis, subdit paci animae rationalis, ut mente aliquid contempletur et secundum hoc aliquid agat, ut sit ei ordinata cognitionis actionisque consensio, quam pacem rationalis animae dixeramus.
Abbreviated transcription (Latin):
instituit mortale genus hũanũ. dedit
at societate sui gu̾is. et queq huic pa¬
ti uel tuende. uel recuꝑande necessaria
sunt. sicut ea que apte et cõuementer
adiacent sensibz. lux nox. aure spirabi¬
les. aque potabiles. et quicqͥd ad alendũ.
tegendũ. curandũ. ornandũqz corpus
congrint: eo pacto equissimo: ut qui
mortalis talib bonis paci mortaliũ
ad cõmodatis recte usus fuerit: accipi¬
at ampliora atqz meliora: ip̃am stilz
ĩmortalitatis pacẽ. eiq cõuenientem
gliam et honorem in uita et̾ua ad fru¬
endum deo. et ꝓximo in deo: qui autẽ
ꝑperã: uet illa acciꝑiat. et hec auuctat.¬
¶ Capłm . i4ͫ ¶ De ordine ac lege cari
sulendo seruitur.
Mus igitur usus rerũ tp̃aliũ refer¬
tur ad fructũ pacis terrene ĩ t̾rena
niuitate: in celesti autẽ ciuitate refertur
ad fructũ pacis et̾ue. Quaꝓpter si irya¬
cioualia essemiꝰ animãcia. nichil appe
tereuius preter ordiuatã temꝑaturam

Expanded text:
instituit mortale genus humanum, dedit instituit mortale genus humanum, dedit ac societate sui generis, et quaeque huic paci uel tuendae uel recuperandae necessaria sunt sicut ea, quae apte et conuenienter adiacent sensibus, lux uox, aurae spirabiles aquae potabiles, et quidquid ad alendum tegendum curandum ornandumque corpus congruit, eo pacto aequissimo, ut, qui mortalis talibus bonis paci mortalium adcommodatis recte usus fuerit, accipiat ampliora adque meliora, ipsam scilicet inmortalitatis pacem eique conuenientem gloriam et honorem in uita aeterna ad fruendum Deo et proximo in Deo; qui autem perperam, nec illa accipiat et haec amittat. CAPUT XIIII.- De ordine ac lege siue cui et consulendo seruitur. Omnis igitur usus rerum temporalium refertur ad fructum pacis terrenae in terrena ciuitate; in caelesti autem ciuitate refertur ad fructum pacis aeternae. Quapropter si inrationalia essemus animantia, nihil adpteremus praeter ordinatam temperaturam
Abbreviated transcription (Latin):
Qui uero cruciatur: si nichil inde acqͥ¬
rat boni: dolet dãpnũ salutis. Et qũi¬
et salus utrũq bonũ est. bouiq amissio¬
ne doleudũ est pociꝰ ꝙͣ letandũ: si tñ nõ
sit ꝯpensacio melioris; melior est autẽ
aniii equitas ꝙͣ corporis sanitas. ꝓfecto
conuenientiꝰ iniustus dolet in supplicio:
ꝙͣ letatus est in delicto. Sicut gͦ letitia
deserti boui in pcto testis est uolũtatis
male: ita dolor amissi boui in supplicio
testis est nature boue. Qui enĩ dolet
amissam nature sue pacẽ. ex aliquibz
reliquiis patis id dolet quib fit: ut sibi
amita natura sit. Hoc autẽ in extremo
supplicio recte fit. ut iqui et impii
naturaliũ bonoꝵ dãpna ĩcrutiatib de¬
fleant sentientes eoꝵ ablatorẽ iustissinũ
deũ: quem contempserũt benignissimũ
largitorem. Deus ergo naturarũ oñ
sapientissimꝰ conditor et iustissimꝰ ordi¬
nator. qui terrenoꝵ ornamẽtoꝵ maxi ͫ

Expanded text:
Qui vero cruciatur, si nihil inde acquiQui vero cruciatur, si nihil inde acquirat boni, dolet damnum salutis. Et qu salus utrumque bonum est bonique amissione dolendum est potius quam laetandum si tamen non sit conpensatio melioris; melior est autem animi aequitas quam corporis sanitas: profecto conuenientius iniustus dolet in supplicio, quam laetatus est in delicto. Sicut ergo laetitia deserti boni in peccato testis est uoluntatis malae, ita dolor amissi boni in supplicio testis est naturae bonae. Qui enim dolet amissam naturae suae pacem, ex aliquibus reliquiis pacis id dolet, quibus fit, ut sibi amica natura sit. Hoc autem in extremo supplicio recte fit, ut iniqui et inpii naturalium bonorum damna in cruciatibus defleant, sentientes eorum ablatorem iustissimum Deum, quem contemserunt benignissimum largitorem. Deus ergo naturarum omnium sapientissimus conditor et iustissimus ordinator, qui terrenorum ornamentorum maximum
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: qd̾ nullomiͦ essent si nõ qualicũq
pace sub sisterent. Quaꝓpter est nat᷑a
in qua nillũ malũ est: uel eciã in qua
in qua nullũ bonũ sit: non p̃t. Proinde
nec ip̃iꝰ dyaboli natura in ꝙͣtũ nat᷑a ẽ
malũ est : s ꝑuersitas eã malã facit.
Itaq in ueritate non stetit. s ueritatis
iudiciũ nõ euasit: qr in ordinis tnquilli¬
tate non mausit: nec ideo tñ apt̃ate
ordinatoris effugit. Bonũdei qd̾ illi
est in natura. non eũ subtrahit iusti¬
tie dei. qua ordinatur in pena: net ibi
deus bonũ in sequit᷑ qd̾ creauit : s malũ
qd̾ ille cõmisit. Neq eñ totũ aufert qd̾
nature dedit: s aliquid adiuit. aliqͥd
reliuquit: ut sit qui doleat qd̾ adiuit:
et ip̃e dolor testimoniũ est boni adẽpti.
et boni relicti. Nisi enĩ relictũ ẽẽt bonũ
amissũ dolere non poss. Nam qͥ peccat
peior est: si letatur in dãpno equitatis.

Expanded text:
sunt; quod nullo modo essent, si non qualicumque sunt; quod nullo modo essent, si non qualicumque pace subsisterent. Quapropter est natura, in qua nullum malum est uel etiam in qua in qua nullum bonum sit, non potest. Proinde nec ipsius diaboli natura, in quantum natura est, malum est: sed perversitas eam malam facit. Itaque in veritate non stetit , sed veritatis judicium non evasit: in ordinis tranquillitate non mansit, nec ideo tamen a potestate Ordinatoris effugit. Bonum Dei, quod illi est in natura, non eum subtrahit justitiae Dei, qua ordinatur in poena: nec ibi Deus bonum insequitur quod creavit, sed malum quod ille commisit. Neque enim totum aufert quod naturae dedit; sed aliquid adimit, aliquid relinquit, ut sit qui doleat quod adimit. Et ipse dolor testimonium est boni adempti et boni relicti. Nisi enim bonum relictum esset, bonum amissum dolere non posset. Nam qui peccat, pejor est, si laetatur in damno aequitatis.
Abbreviated transcription (Latin):
est. Uerũtũ qr merito iusteq miseri
sunt: in ea qͦ ip̃a miseria sua p̾ter
ordiuem ẽẽ non possunt. Non quidẽ
ꝯiũcti beatis: s ab eis tñ ordiuis lege
se iĩcti. Qui cũ sine ꝑturbatõe sunt:
rebus in quib sunt ꝙͣtatũq ꝯgruencia
coaptantur. At ꝓ hoc est in eis ordinis
nõnulla tranquillitas: mest gͦ nõnulla
pax. Uerũ ideo mmiseri sũt: qr et si in
aliqua securitate uon dolent: non tñ
ibi sunt ubi securi ẽẽ ac dolere nõ debeãt
Miseriores autẽ si pax eis cũ ip̃a lege
non est: qua naturalis ordo adiuini¬
stratur. Cum autẽ dolent ex qua ꝑte
dolent. pacis ꝑturbacio facta est. In
illa uero ad huc pax est. in qua net
dolor urit nec ꝯpago ip̃a dissoluitur
Sicut gͦ est quedã uita sine dolore. do¬
lor autẽ siue aliqua uita ẽẽ non potest:
sic est pax quedã siue ullo bello: bellũ
uero ẽẽ siue aliqua pace non p̃t̃: non
eis uel in eis geritur. q̃ alique nat᷑e

Expanded text:
est: verumtamen quia merito justeque miseri est: verumtamen quia merito justeque miseri sunt, in ea quoque ipsa sua miseria praeter ordinem esse non possunt; non quidem conjuncti beatis, sed ab eis tamen ordinis lege sejuncti. Qui cum sine perturbatione sunt, rebus in quibus sunt, quantacumque congruentia coaptantur: ac per hoc est in eis ordinis nonnulla tranquillitas: inest ergo nonnulla pax. Verum ideo miseri sunt, quia, etsi in aliqua securitate non dolent, non tamen ibi sunt, ubi securi esse ac dolere non debeant: miseriores autem, si pax eis cum ipsa lege non est, qua naturalis ordo administratur. Cum autem dolent, ex qua parte dolent, pacis perturbatio facta est: in illa vero adhuc pax est, in qua nec dolor urit, nec compago ipsa dissolvitur. Sicut ergo est quaedam vita sine dolore, dolor autem sine aliqua vita esse non potest: sic est pax quaedam sine ullo bello, bellum uero esse sine aliqua pace non potest; non eis uel in eis geritur, quae aliquae naturae
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm. izͫ ¶ De pace uiuu̾sali; que
inter quaslibet ꝓturbationes pͥuari non
p̃t lege nature: dũ sub iusto iudice ad
id quisq ꝑuenit ordiuatõe: qd̾ meruit
uolinitate.
ix itaq corꝑis est ordiuata tẽpera¬
tura ꝑtiuet. Pax aĩe irracionalis
ordinata requies appetitionũ. Pax aĩe
rationalis. ordiuata cognitionis actionis
uita et salus animãtis. Pax hoĩs mor¬
talis et dei: ordinata in fide sub et̾na
lege obedientia. Pax hõmi: ordinata
concordia. Pax domus: ordinata ĩpe¬
randi atq obediendi contordia tohabitã¬
ciũ. Pax ciuitatis: ordinata imperãdi
atq obediendi concordia ciuiũ. Pax
celestis ciuitatis: ordinatissima et ꝯcor¬
dissima societas fruendi deo: et i̾icem
in deo. Pax oĩm rerũ. trãquillitas ordi¬
nis. Ordo est pariũ dispariũq rerum
sua cuiq loca tribuẽs disposicio. Pro¬
inde miseri: qr in ꝙͣtũ nuseri sũt: utiq
in pace non sunt. Tranquillitate qͥdẽ
ordinis carent: ubi ꝑturbatio nulla

Expanded text:
 CAPUT XIII. De pace uniuersali, quae inter quaslibet perturbationes priuari non potest lege naturae, dum sub iusto iudice ad id quisque peruenit ordinatione, quod meruit uoluntate. Pax itaque corporis est ordinata temperatura partium, pax animae inrationalis ordinata requies adpetitionum, pax animae ravita et salus animantis. Pax hominis mortalis et Dei ordinata in fide, sub aeterna lege obeconcordia, pax domus ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium, pax ciuitatis ordinata imperandi adque oboediendi concordia ciuium, pax caelestis ciuitatis ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo, pax omnium rerum tranquillitas ordinis. Ordo est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens disposiinde miseri, quia, in quantum miseri sunt, utique in pace non sunt, tranquillitate quidem ordinis carent, ubi perturbatio nulla
Abbreviated transcription (Latin):
trũ alteri cedat: Hic eñ qñ contingit
iste conflitus. aut dolor uiuat et sensũ
mors adiuit aut natura uincit. et do¬
lorem sauitas tollit: ibi autẽ et dolor
ꝑuanet ut affligat. et natura ꝑdurat
ut sentiat: qr utrũq ideo nõ deficit ne
pena deficiat. Ad hos autẽ fines bonoꝵ
et maloꝵ. illos expetendos. istos cauen¬
dos. qm̃ ꝑ iudiciũ transibũt ad illos borti.
ad istos mali: de hͦ iuditio ꝙͣtũ deꝰ dona¬
uerit in ꝯsequẽti uolumine disputabo.¬
tp̃e deus iudicet: in hͦ tñ libro de nouis¬
simo eiꝰ iuditio sit ꝓprie disputandum.

Expanded text:
trum alteri cedat? Hic enim quando contingit trum alteri cedat? Hic enim quando contingit iste conflictus, aut dolor uincit et sensum mors adimit, aut natura uincit et dolorem sanitas tollit. Ibi autem et dolor permanet ut adfligat, et natura perdurat ut sentiat; quia utrumque ideo non deficit, ne poena deficiat. Ad hos autem fines bonorum et malorum, illos expetendos, istos cauendos, quoniam per iudicium transibunt ad illos boni, ad istos mali: de hoc iudicio, quantum Deus donauerit, in consequenti uolumine disputabo.tempore Deus iudicet, in hoc tamen libro de nouissimo eius iudicio sit proprie disputandum.
Abbreviated transcription (Latin):
tiuitatem dei. erit cõtrario mise¬
ria sempiterna. que mors etiã secũda
dicitur: qr nec aĩa ibi uiuere dicenda
est. que a uita dei alienata erit: nec
corpus qd̾ eteruis dolorib subiacebit.
dit ꝑ hoc ideo durior ista stdã mors erit:
qr fiuiri morte non poterit. S qm̃̃
sicut miseria btĩtudiui et mors uite
ita bellũ pati uidet᷑ ẽẽ cõtrariũ: merito
querit᷑ sicut pax in bonoꝵ fiuib p̾dica¬
ta est atq laudata: qd̾ uel quale bellũ
econtrario in fuiibz maloꝵ possit ĩtel¬
ligi. Uerũ qui h ͦ querit: actendat qͥd
in bello noxiũ ꝑueiosũq sit: et uide¬
bit nichil aliud ꝙͣ rerũ ẽẽ inter se aduer¬
sitatem atq conflictũ. Qd̃ igit̃ bellũ
grauiꝰ et amariꝰ cogitari p̃t ꝙͣ ubi uo¬
lũtas sic aduersa est passioui. et passio
uolũtati. ut nulliꝰ eaꝵ uictoria tales
ĩmucicie fimiant᷑: et ubi sic confligit
cũ ip̃a natura corꝑis uis doloris. ut neu¬

Expanded text:
ciuitatem Dei, erit e contrario miseciuitatem Dei, erit e contrario miseria sempiterna, quae mors etiam secunda dicitur, quia nec anima ibi uiuere dicenda est, quae a uita Dei alienata erit, nec corpus, quod aeternis doloribus subiacebit; ac per hoc ideo durior ista secunda mors erit, quia finiri morte non poterit. Sed quoniam sicut miseria beatitudini et mors uitae, ita bellum paci uidetur esse contrarium: merito quaeritur, sicut pax in bonorum finibus praedicata est adque laudata, quod uel quale bellum e contrario in finibus malorum possit intellegi. Verum qui hoc quaerit, adtendat quid in bello noxium perniciosumque sit, et uidebit nihil aliud quam rerum esse inter se aduersitatem adque conflictum. Quod igitur bellum grauius et amarius cogitari potest, quam ubi uoluntas sic aduersa est passioni et passio uoluntati, ut nullius earum uictoria tales inimicitiae finiantur, et ubi sic confligit cum ipsa natura corporis uis doloris, ut neu
Abbreviated transcription (Latin):
est ut obedienti deus hoi. auiuiꝰ corꝑi
ratio autẽ uiciis etiã repugnantib
nperet uel subiendo. uel repugnãdo:
atq ut ab ip̃o deo petatur. et meritoꝵ
gr̃a et uenia delictoꝵ: ac de acceptis
bonis gr̃aꝵ actio ꝑsoluatur i Illa uo
pace finali quo referenda. et cuiꝰ adi¬
piscende causa habenda est ista iusticia
qm̃ sanata ĩmortalitate at ĩcorrup¬
cione natura uicia non habebit. nec
unituiq nr̃m̃ uel ab alio uel a seip̃o
quippiã repugnabit: non opus erit
ut racio uiciis que nulla erũt ĩperet.
s imperabit deus hõi. animꝰ corꝑi:
et facilitas: quãta uiuẽdi regnandiq
felicitas. Et hͦ illic in oĩb atq in
singulis et̾uũ erit. et̾nũq ẽẽ certũ erit
et ideo pax beatitudinis huiꝰ uel beati¬
tudo patis huiꝰ sũmũ bonũ erit¬
¶ Capłm .2sͬ ¶ In quem finẽ uẽturꝰ
sit exitus impiorũ.
Oꝵ autẽ qui non ꝑtinẽt ad istã

Expanded text:
est. ut oboedienti Deus homini, animus corpori, est. ut oboedienti Deus homini, animus corpori, ratio autem uitiis etiam repugnantibus imperet, uel subigendo uel resistendo, adque ut ab ipso Deo petatur et meritorum gratia et uenia delictorum ac de acceptis bonis gratiarum actio persoluatur. In illa uero pace finali, quo referenda et cuius adipiscendae causa habenda est ista iustitia, quoniam sanata inmortalitate adque incorruptione natura uitia non habebit nec unicuique nostrum uel ab alio uel a se ipso quippiam repugnabit, non opus erit ut ratio uitiis, quae nulla erunt, imperet; sed imperabit Deus homini, animus corpori, et facilitas, quanta uiuendi regnandique felicitas. Et hoc illic in omnibus adque in singulis aeternum erit aeternumque esse certum erit, et ideo pax beatitudinis huius uel beatitudo pacis huius summum bonum erit. CAPUT XXVIII. In quem finem uenturus sit exitus inpiorum. Eorum autem, qui non pertinent ad istam
Abbreviated transcription (Latin):
qͣꝙͣ siue conflictu uiciis imperatur. Et
utiq subrepit aliquid in hͦ loco ĩfirmi¬
tatis eciã bene confligenti. siue hostib
talib uictis subditisq dũanti. uñ si
non facili operacõe: certe labili locucõe.
aut uolatili cogitatõe peccetur. Et
ideo quãdiu uiciis imꝑatur. plena pax
non est: qr et illa que resistũt ꝑituloso
debellantur p̾lio. et illa q̃ uirta sunt
nõdũ securo triũphantur ocio: s ad.¬
huc solicito p̾mũtur ĩperio. In hiis
gͦ temptacionibz. de quib oĩb ĩ diuinis
eloquiis breuiter dictũ est. nũquid
nõ tẽptacio est uita hñana suꝑ terrã
quis ita uiuere se p̾sumat ut dicere
deo dimicte nobis debita nr̃a necesse
non habeat. nisi homo elatus. Nec
uero magnus s inflatus ac tuuidus.
cui ꝑ iusticiã resistit qui gr̃am largit᷑
humilib e Propter qd scriptũ est.
Deus superbis resistit: humilib añt
dat gram. Hic itaq in uno qͦ iustitia

Expanded text:
quaquam sine conflictu uitiis imperatur; et quaquam sine conflictu uitiis imperatur; et utique subrepit aliquid in hoc loco infirmitatis etiam bene confligenti siue hostibus talibus uictis subditisque dominanti, unde si non facili operatione, certe labili locutione aut uolatili cogitatione peccetur. Et ideo, quamdiu uitiis imperatur, plena pax non est, quia et illa, quae resistunt, periculoso debellantur proelio, et illa, quae uicta sunt, nondum securo triumphantur otio, sed adhuc sollicito premuntur imperio. In his ergo tentationibus, de quibus omnibus in diuinis eloquiis breuiter dictum est: Numquid non tentatio est uita humana super terram? quis ita uiuere se praesumat, ut dicere Deo: Dimitte nobis debita nostra necesse non habeat nisi homo elatus? nec uero magnus, sed inflatus ac tumidus, cui per iustitiam resistit, qui gratiam largitur humilibus. Propter quod scriptum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hic itaque in unoquoque iustitia
Abbreviated transcription (Latin):
uita non p̃t apphendi.
Aix autem nr̃a ꝓpͥa: et hic est cum
deo ꝑfidem. et in et̾nũ erit cũ illo
ꝑspetiem. S hic siue illa ꝯuuuis. siue
nr̃a ꝓpria: talis est pax. ut solaciũ mi¬
serie sit potiꝰ ꝙͣ btĩtudinis gaudiũ. Ip̃a
quoq ur̃a iusticia ꝙͣuis uera sit ꝓpter
uerũ boni fiuem ad quẽ refertur tñ tanta
est in hac uita ut pociꝰ remssione pc̃toꝵ
constet. ꝙͣ ꝑfectione uirtutũ. Testis est
oracio tonius ciuitatis dei. que ꝑegri¬
natur in terris. Per oĩa quippe mẽbra
sua clamat ad deũ. dimuicte nobis debita
nr̃a. sicut et nos diuictuꝰ debitorib
nr̃is. Nec ꝓeis est efficax hec or̃o. quoꝵ
fides siue operib mortua est: s pro eis
qͦꝵ fides ꝑ dilectionem oꝑatur. Quia
eni deo quidem subdita. in hac tñ ꝯdicõe
mortasi. et corpe corruptibili. qd aggia¬
uat aĩam non ꝑfecte uiciis imperãt
racio. ideo necessaria est iustis talis
oracio. Nam ꝓfecto quãꝙͣ impetur: ne¬

Expanded text:
uita non potest adprehendi. uita non potest adprehendi. Pax autem nostra propria et hic est cum Deo per fidem et in aeternum erit cum illo per speciem. Sed hic siue illa communis siue nostra propria talis est pax, ut solacium miseriae sit potius quam beatitudinis gaudium. Ipsa quoquo nostra iustitia, quamuis uera sit propter uerum boni finem, ad quem refertur, tamen tanta est in hac uita, ut potius remissione peccatorum constet quam perfectione uirtutum. Testis est oratio totius ciuitatis Dei, quae peregrinatur in terris. Per omnia quippe membra sua clamat ad Deum: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Nec pro eis est efficax haec oratio, quorum fides sine operibus mortua est; sed pro eis, quorum fides per dilectionem operatur. Quia enim Deo quidem subdita, in hac tamen condicione mortali et corpore corruptibili, quod adgrauat animam, non perfecte uitiis imperat ratio, ideo necessaria est iustis talis oratio. Nam profecto quamquam imperetur, ne
Abbreviated transcription (Latin):
Uocirca ut uita caruis aĩa est : ita
beata uita hoĩs deus est. De quo
dicunt satre lrẽ hebreoꝵ. Beatꝰ ppłs
cuiꝰ est dñs deus ip̃iꝰ. Miserigitur ppłs qͥ
ab isto alienatus est deo. diligit tñ ip̃e
eriam quãdam patẽ suã non improban¬
dam: quã quidem non habebit in fine
qr non ea bene utitur ante finem. Hãt
autẽ ut interim habeat in hac uita ecĩa
nr̃i interest. qm̃ quãdiu ꝑiixte sũt ãbe
ciuitates. utinuuir et nos pate babilonis.
Ex qua ita ꝑ fidem ppłs dei liberatur
nt apud hanc interim ꝑegrinet᷑. Pro¬
pter quod et apłs mouuit eccł̃iam ut
oraret ꝓ regib eiꝰ atq sublimib addens
et dicens ut quietã et trãsquillã uitã
aganius cũ oĩ pietate. et caritate. Et
etiã ista pacĩa seruientes: monuit et
ip̃e ut oraretur ꝓ illa dicens. qui in eius
quee bouis malisqz ꝯmunis est.¬
¶ Capłm. z7ͬͫ ¶ De pate sermenciũ deo.
cuiꝰ ꝑfecta tranquillitas in hac tp̃ali

Expanded text:
Quocirca ut uita carnis anima est, ita Quocirca ut uita carnis anima est, ita beata uita hominis Deus est, de quo dicunt sacrae litterae Hebraeorum: Beatus populus, cuius est Dominus Deus ipsius. Miser igitur populus ab isto alienatus Deo. Diligit tamen etiam ipse quandam pacem suam non inprobandam, quam quidem non habebit in fine, quia non ea bene utitur ante finem. Hanc autem ut interim habeat in hac uita, etiam nostri interest; quoniam, quamdiu permixtae sunt ambae ciuitates, utimur et nos pace Babylonis; ex qua ita per fidem populus Dei liberatur, ut aput hanc interim peregrinetur. Propter quod et apostolus admonuit ecclesiam, ut oraret pro regibus eius adque sublimibus, addens et dicens: Ut quietam et tranquillam uitam agamus cum omni pietate et caritate, et etiam ista patientia seruientes monuit et ipse ut oraretur pro illa dicens: Quia in eius quae bonis malisque communis est. CAPUT XXVII. De pace seruientium Deo, cuius perfecta tranquillitas in hac temporali
Abbreviated transcription (Latin):
amlibet em̃ uideatur animꝰ corꝑi
sicut sibi ẽẽ seruiendũ ip̃e deus precepit.
nulloniͦ corpori uitiisqz recte imperat.
Nam qualis corꝑis atq uicioꝵ p̃t̃ esse
mẽs dña ueri dei nestia. nec eiꝰ ĩperio
subiugata s uitiosissuus demonibus
corrũpentib ꝓstituta: Proinde uirtu-¬
tes quas habere sibi uidetur. ꝑ quas
imperat corꝑi et uiciis. ad quolibet
tutes. Nam licet a quibusdam tũc uere
atq honeste putentur ẽẽ uirtutes cum
referiitur ad seipas. nec ꝓpter aliud
expetũtur eciã tũc inflate at superbe st
et ideo non uirtutes s uicia iudicanda
sunt. Sicut en non est a tarne s sux
carnem qd caruẽ facit uiuere: sit non
est ab hoĩe s suꝑ hoĩem qd̾ hoĩem facit
beate uiuere: nec solũ hoĩem. s eciam
quãlibet pt̃atem uirtutẽq celestem.¬
¶ Capłm.26. ¶ De pace ppłi alienati
a deo: qua utitur ad pietatẽ ppłs dei.
dñ in hͦ ꝑegrinus ẽ mũdo

Expanded text:
Quamlibet enim uideatur animus corpoQuamlibet enim uideatur animus corposicut sibi esse seruiendum ipse Deus praecepit, nullo modo corpori uitiisque recte imperat. Nam qualis corporis adque uitiorum potest esse mens domina ueri Dei nescia nec eius imperio subiugata, sed uitiosissimis daemonibus corrumpentibus prostituta? Proinde uirtutes, quas habere sibi uidetur, per quas imperat corpori et uitiis, ad quodlibet tutes. Nam licet a quibusdam tunc uerae adque honestae putentur esse uirtutes, cum referuntur ad se ipsas nec propter aliud expetuntur: etiam tunc inflatae ac superbae sunt, et ideo non uirtutes, sed uitia iudicanda sunt. Sicut enim non est a carne sed super carnem, quod carnem facit uiuere: sic non est ab homine, sed super hominem, quod hominem facit beate uiuere; nec solum hominem, sed etiam quamlibet potestatem uirtutemque caelestem. CAPUT XXVI. De pace populi alienati a Deo, qua utitur ad pietatem populus Dei, dum in hoc peregrinus est mundo.
Abbreviated transcription (Latin):
ruperit atq corruperit: testat᷑ histo-¬
ria. de qua in p̾cedentib libris młta
posumus. Net ideo tnĩ uel ip̃m nõ ẽẽ
ppłm uel eius rem dixerim non ẽẽ rem
publicam ꝙͣdiu mauet qͣliscũq racio¬
nalis mltitudiuis cetus rerũ qͣs diligit
concordi cõnumione sociatus. Quod
autẽ de isto ppło. et de ista republica dixi
hoc de athemiensiũ. uel qͦꝵcũq gretorũ.
Hoc de egiptioꝵ. hoc de illa pͥore babilone
assiriorũ qñ in reb publicis suis ĩperia
uel parua. uel magna tenuerũt. et de
alia quacũq aliaꝵ genciũ intelligar
dixisse atqz seusisse. Generaliter quippe
ciuitas impiorũ cui non ĩperat deus
obedienti sibi ut sacrificiũ non offerat
nisi tñ mͦ sibi. et ꝑ hͦ in illa et animꝰ
corpori racioq uiciis recte ac fideliter
imꝑet: caret iusticie ueritate¬
¶ Capłui. ⁊hͫ Quod non possunit ibi
uere ẽẽ uirtutes. ubi nõ ẽ uera religio.

Expanded text:
ruperit adque corruperit, testatur historuperit adque corruperit, testatur historia; de qua in praecedentibus libris multa posuimus. Nec ideo tamen uel ipsum non esse populum uel eius rem dixerim non esse rem publicam, quamdiu manet qualiscumque rationalis multitudinis coetus, rerum quas diligit concordi communione sociatus. Quod autem de isto populo et de ista re publica dixi, hoc de Atheniensium uel quorumcumque Graecorum, hoc de Aegyptiorum, hoc de illa priore Babylone Assyriorum, quando in rebus publicis suis imperia uel parua uel magna tenuerunt, et de alia quacumque aliarum gentium intellegar dixisse adque sensisse. Generaliter quippe ciuitas inpiorum, cui non imperat Deus oboedienti sibi, ut sacrificium non offerat nisi tantummodo sibi, et per hoc in illa et animus corpori ratioque uitiis recte ac fideliter imperet, caret iustitiae ueritate. CAPUT XXV. Quod non possint ibi uerae esse uirtutes, ubi non est uera religio.
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm .rx. ¶ Qua diffinicõe constet
ppłi et rei pu ͨͬ nuĩcupacionẽ recte sibi
nõ solũ romanos. s eciã regna alia uẽdi
Ediffimatur modo uelut si diratur
ppłs est cetus multitudinis racionalis
⁊ erũ quas dilugit contordi cõmunione
sociatus: ꝓfecto ut uideatur qualis qͥsq
ppłs sit. illa suit intuenda que diligit
Quẽcũq tñ diligat si cetus est młtitu¬
diuis non petoꝵ s racionaliũ creaturaꝵ.
et eoꝵ que diligit concordi ꝯuiunione
sociatus est: non absurde ppłs nũcupa¬
tur: tanto utiqz melior. ꝙͣto ĩ meliorib:
tantoq deterior. quãto est in deteriorib
concors. Scdm̃ istã diffiuitionẽ nr̃am
romanus ppłs. populus est: et res eiꝰ
sine dubitatõe respublita. Quid autẽ
p̾ͥmis tp̃ib suis quidue sequẽtib ppłs
ille dilexerit. et quib morib ad cru¬
entissimas seditiones atq inde ad so-¬
lacia. atqz ciuilia bella ꝑuemiẽs. ip̃am
ꝯcordiam que salus est quodãmͦ ppłi

Expanded text:
 CAPUT XXIIII. Qua definitione constet populi et rei publicae nuncupationem recte sibi non solum Romanos, sed etiam regna alia uindic alio definiatur modo, uelut si dicatur: Topulus est coetus multitudinis rationalis rerum quas diligit concordi communione sociatus\', profecto, ut uideatur qualis quisque populus sit, illa sunt intuenda, quae diligit. Quaecumque tamen diligat, si coetus est multitudinis non pecorum, sed rationalium creaturarum et eorum quae diligit concordi communione sociatus est, non absurde populus nuncupatur; tanto utique melior, quanto in melioribus, tantoque deterior, quanto est in deterioribus concors. Secundum istam definitionem nostram Romanus populus populus est et res eius sine dubitatione res publica. Quid autem primis temporibus suis quidue sequentibus populus ille dilexerit et quibus moribus ad cruentissimas seditiones adque inde ad socialia adque ciuilia bella perueniens ipsam concordiam, quae salus est quodam modo populi,
Abbreviated transcription (Latin):
q subtralitur. a quo pax uniu̾sitatis ad¬
ministratur. qr et si de cadauere maioris
aĩantis animalia munita nastant᷑:
eadem lege creatoris queqz corpustula ĩ salutis
pace suis aĩalib seruiũt. Et si mortuoꝵ
carnes ab aliis aĩalib deuorent᷑: easdẽ
leges ꝑcũcta diffusas ad salutẽ gn̾is
cuiisq mortaliũ ꝯgrua cõgrius paci¬
ficãtes quaqua uersum trahãtur et reb
cuiustũqz iñgantur. et in res quaslibet

Expanded text:
que subtrahitur, a quo pax uniuersitatis adque subtrahitur, a quo pax uniuersitatis administratur; quia, etsi de cadauere maioris animantis animalia minuta nascantur, eadem lege creatoris quaeque corpuscula in salutis pace suis animulis seruiunt; etsi mortuorum carnes ab aliis animalibus deuorentur. easdem leges per cuncta diffusas ad salutem generis cuiusque mortalium congrua congruis pacificantes, quaqua uersum trahantur et rebus quibuscumque iungantur et in res quaslibet
Abbreviated transcription (Latin):
pendeat: et qd̾ terrenũ corpus in terrã
nititur et uinculo qͦ suspensum est reni¬
titur in sue pacis ordinem tendit. et locũ
quo requiestat quodãuiͦ uoce ponderis po¬
scit: iãqz examie ac siue ullo sensu: a
pate tñ naturali sui ordiuis nõ recedit:
uel tũ tenet eã. uel cũ fertur ad eã. Si eñi
ad hibeantur medicamẽta atq turatio.
que formã cadaueris dissolui dilabiq
non sinat. ad huc pax quedã ꝑtes ꝑtib
iũgit: totamq molem applitat t̾reno
et tõuenienti: at ꝑ hͦ patato loco; Si
autem nilla adhibeatur cura tõdiendi
sed naturali cursui reliuquatur: tãdiu
qͣiͣ tunuultuatur dissidentib exhalacõib
et nr̃o ĩconuenientib seusui. Idem eñ
est ꝙ in putore seutit᷑. donec mũdi que¬
mat elementis: et in eoꝵ pacẽ paulatim
ꝑticulatimq distedat. Nulloni᷑ tñ inde
aliqͥd legib sũmi illiꝰ treatoris ordiuatoris¬

Expanded text:
pendeat. Et quod terrenum corpus in terram pendeat. Et quod terrenum corpus in terram nititur et uinculo quo suspensum est renititur, in suae pacis ordinem tendit et locum quo requiescat quodam modo uoce ponderis poscit, iamque exanime ac sine ullo sensu a pace tamen naturali sui ordinis non recedit, uel cum tenet eam, uel cum fertur ad eam. Si enim adhibeantur medicamenta adque curatio, quae formam cadaueris dissolui dilabique non sinat, adhuc pax quaedam partes partibus iungit totamque molem adplicat terreno et conuenienti ac per hoc pacato loco. Si autem nulla adhibeatur cura condendi, sed naturali cursui relinquatur, tamdiu quasi tumultuatur dissidentibus exhalationibus et nostro inconuenientibus sensui id enim est quod in putore sentitur, donec mundi conueniat elementis et in eorum pacem paulatim particulatimque discedat. Nullo modo tamen inde aliquid legibus summi illius creatoris ordinatoris
Abbreviated transcription (Latin):
pt. Aullius quippe uicĩ ita contra uat᷑am
est: ut nature deleat eciã extrema uestigia.
Itaq pacem iniqͦꝵ in pacis ꝯꝑacõe iustoꝵ
ille uidet: nec patẽ esse dicendã qui uouit
p̃ponere recta prauis: et ordinata ꝑuersis.
Qd̾ autẽ ꝑuersum est. hͦ eciã necesse est
ut aliqͣ et ex aliqua et cũ aliqͣ rerũ ꝑte
pacatũ sit: in quib est. uel ex quib ꝯstat
dilioquin nichil ẽẽt omuino. uelut si qͥsꝙͣ
capite deorsum pendeat. puersus est utiq
situs corꝑis. et ordo mẽbroꝵ : qr id qd̾ de¬
super ẽẽ natura postulat. subter est: et qd̾
illa subter uult ẽẽ desuper factũ est. Con¬
turbabit carius patẽ ista puersitas: et
ideo molesta est. Uerũtauien aĩa corpori
suo patata est: et ꝓ eius salute satagit.
et ideo est qui doleat. Que si molestiis
eius exclusa discesserit ꝙͣdiu ꝯpago mẽ¬
broꝵ manet non est siue quadã partiũ
pace qd̾ remanet: et ideo est adhuc qui

Expanded text:
potest. Nullius quippe uitium ita contra naturam potest. Nullius quippe uitium ita contra naturam est, ut naturae deleat etiam extrema uestigia. Itaque pacem iniquorum in pacis conparatione iustorum ille uidet nec pacem esse dicendam, qui nouit praeponere recta prauis et ordinata peruersis. Quod autem peruersum est, etiam hoc necesse est ut in aliqua et ex aliqua et cum aliqua rerum parte pacatum sit, in quibus est uel ex quibus constat; alioquin nihil esset omnino. Velut si quisquam capite deorsum pendeat, peruersus est utique situs corporis et ordo membrorum, quia id, quod desuper esse natura postulat, subter est. et quod illa subter uult esse, desuper factum est; conturbauit carnis pacem ista peruersitas et ideo molesta est: uerum tamen anima corpori suo pacata est et pro eius salute satagit, et ideo est qui doleat: quae si molestiis eius exclusa discesserit, quamdiu conpago membrorum manet, non est sine quadam partium pace quod remanet, et ideo est adhuc qui
Abbreviated transcription (Latin):
nes. uulpes. aquile. noctue. Que eñ
tigris non filiis suis mitis ĩuiurinurat:
et parata feritate blanditur: Quis
miluus quãtũlibet solitariꝰ rapiuis¬
non cirtũuolet. nõ ꝯiugiũ copulat.
indũ congerit. oua cõfouet. pulos alit:
et qͣiͣ tũ sua matrefanulias societatem
domesticã ꝙͣta pace potest cõseruat :
Quantomagis hono fertur quodãmͦ.
nature sue legib ad ĩeundã societatem
pacemq cũ hoĩb ꝙͣtũ in ip̃o est om̃ĩb
obtiueudã: cũ etiã mali ꝓ suoꝵ pace bel¬
ligerent. om̃sqz si possent suos facere
ueluit ut uni tũcti et cũcta de seruiant:
quo pacto inisl ut in eius pacẽ. uel auiãdo.
uel tuuendo ꝯsentiãt: Sit eñĩ suꝑbia
puerse imitatur deũ. Odit nãq cũ sociis
equalitatẽ sub illo: sed imponere uult
sotiis dũacionem suã pro illo. Odit gͦ
iustã pacẽ dei: et amat iniquã pacẽ suã.
Non auiare tñ qualenicũq pacẽ nullomiͦ

Expanded text:
nes uulpes aquilae noctuae. Quae enim nes uulpes aquilae noctuae. Quae enim tigris non filiis suis mitis inmurmurat et pacata feritate blanditur? Quis miluus, quantumlibet solitarius rapinis circumuolet, non coniugium copulat, nidum congerit, oua confouet, pullos alit et quasi cum sua matre familias societatem domesticam quanta potest pace conseruat? Quanto magis homo fertur quodam modo naturae suae legibus ad ineundam societatem pacemque cum hominibus, quantum in ipso est, omnibus obtinendam, cum etiam mali pro suorum pace belligerent omnesque, si possint, suos facere uelint, ut uni cuncti et cuncta deseruiant; quo pacto, nisi in eius pacem uel amando uel timendo consentiant? Sic enim superbia peruerse imitatur Deum. Odit namque cum sociis aequalitatem sub illo. sed inponere uult sociis dominationem suam pro illo. Odit ergo iustam pacem Dei et amat iniquam pacem suam. Non amare tamen qualemcumque pacem nullo modo
Abbreviated transcription (Latin):
lebat. At per hoc si pacẽ quã in sua
spelunca atq in seipo habere satagebat.
eciã tũ aliis habere uellet: nec malus.
nec monstrũ. nec semihomo uotaret᷑.
Aut si eiꝰ corꝑis forma. et akorũ igniũ
uomtus ab eo de terrebat hõmi societa¬
tem: forte non nocẽdi cupiditate. s ui¬
uendi necessitate seuiebat. Uerũ iste
non fuerit uel qd magis credendũ est.
nõ talis fuerit qualis poetita uanita¬
te describitur. Nisi enĩ niuis accusare¬
tur tacus: parũ hercules laudaretur.
Talis gͦ homo. sine semihonio meliꝰ
ut dixi creditur non fuisse sicut młta
fignienta poetaꝵ. Ip̃e eñ̃ seuissime
fere. unde ille partem habuit feritatis.
nam et semniferus dictus est. genus
ꝓpriũ ꝑ quãdã pacẽ custoduũt. coeũdo.
gignendo. pariendo. fetus fouendo.
atq mtriendo: cũ sint plereqr ĩsocia¬
biles et solinage non stilitet ut oues
cerui. columbe. sturui. apes: s ut leo¬

Expanded text:
lebat: ac per hoc si pacem, quam in sua lebat: ac per hoc si pacem, quam in sua spelunca atque in se ipso habere satis agebat, cum aliis etiam habere vellet, nec malus, nec monstrum, Aut si eius corporis forma et atrorum ignium uomitus ab eo deterrebat hominum societatem, forte non nocendi cupiditate, sed uiuendi necessitate saeuiebat. Verum iste non fuerit uel, quod magis credendum est, non talis fuerit, qualis poetica uanitate describitur; nisi enim nimis accusaretur Cacus, parum Hercules laudaretur. Talis ergo homo siue semihomo melius, ut dixi, creditur non fuisse, sicut multa figmenta poetarum. Ipsae enim saeuissimae ferae, unde ille partem habuit feritatis nam et semiferus dictus est, genus proprium quadam pace custodiunt, coeundo gignendo pariendo, fetus fouendo adque nutriendo, cum sint pleraeque insociabiles et soliuagae; non scilicet ut oues cerui columbae sturni apes, sed ut leo
Abbreviated transcription (Latin):
licia singularis. ut ex hac ei nomen
dũ ferret/ referretq seruionem. nullis
filiis uel alluderet ꝑuulis. uel grani-¬
diusculis imperaret. nullo amia collo¬
quio frueretur. nec uulcaui prĩs. quo
uel huic tñ nõ paruũ felicior fuit. qr
tale monstrũ non genuit: nichil cuiꝙͣ
ip̃a sua spelũca solitaria cuiꝰ ut destri¬
bitur semꝑ retẽti cede tepebat humꝰ.
nichil aliud ꝙͣ pacẽ uolebat: in qua
nemo illi molestus ẽẽt: nec eiꝰ quietẽ
uis ullius terror ue turbaret. Cũ torꝑe
deuiqz suo pacẽ habere cupiebat. et ꝙͣtũ
habebat. tiñ illi bene erat: qñ quidem
mẽbris obtemperãtib imperabat: et
ut suã mortalitatẽ aduersũ se ex iudi¬
gencia rebellantem. ac sedicionẽ faiis
ad dissociandã atq excludendam de corpe
aĩam concitantẽ. quãta poss festiuatõe
pacaret: rapiebat. necabat. uorabat.
et ꝙͣuis ĩmanis ac ferus pati tñ sue ui¬
te ac salutis ĩmaniter ac ferotiter ꝯsu¬

Expanded text:
litia singularis, ut ex hac ei nomen litia singularis, ut ex hac ei nomen dum ferret referretque sermonem, nullis filiis vel alluderet parvulis, vel grandiusculis imperaret, nullo amici colloquio frueretur, nec Vulcani patris, quo vel hinc tantum non parum felicior fuit, quia tale monstrum ipse non genuit: nihil cuiquamipsa sua spelunca solitaria, cujus, ut describitur, semper recenti caede tepebat humus , nihil aliud quam pacem volebat, in qua nemo illi molestus esset, nec ejus quietem vis ullius terrorve turbaret. Cum corpore suo denique pacem habere cupiebat: et quantum habebat, tantum illi bene erat. Quandoquidem membris obtemperantibus imperabat; et ut suam mortalitatem adversum se ex indigentia rebellantem, ac seditionem famis ad dissociandam atque excludendam de corpore animam concitantem, quanta posset festinatione pacaret, rapiebat, necabat, vorabat; et quamvis immanis ac ferus, paci tamen suae vitae ac salutis immaniter et ferociter consu
Abbreviated transcription (Latin):
fiat. indignatur. corripit. uiudicat.
et domꝰ sue pacem si ita uecesse sit etiã
seuiendo cõponit: quã seutit ẽẽ non
posse: insi cuidam p̾mncipio qd ip̃e in
domo sua est. cetera in eadẽ domestita
sotietate subiecta sint. Ideoq si osser¬
retur ei seruitus pluriũ. uel ciuitatis
uel gentis. ita ut sit ei seruirẽt quẽ
admodũ sibi domi sue seuiri uolebat:
non se iam latronẽ latebris conderet.
s regem cõspituũ sublumaret: cũ eadẽ
in illo cupiditas et malicia ꝑmaueret.
Pacẽ itaq cũ sius oñĩs habere cupũit:
quos ad arbitriũ suũ uolũt uinere.
Nam et cũ quib bellũ gerũt suos fat̾e̾
si possunt uolunt: eisq subiectis legie
sue paces ĩponere. Sed faciamꝰ aliquẽ
qualẽ cauit poetita et fabulosa narratio.
Quẽ fortasse ꝓpter ip̃am insociabilem
ueritatem semihoĩem. ꝙͣ hoĩem dicere
maluerũt. Quãnis gͦ huiꝰ regnũ
dire spelũce fuerit solitudo. tanꝙͣ ma¬

Expanded text:
fiat, indignatur corripit uindicat fiat, indignatur corripit uindicat et domus suae pacem, si ita necesse sit, etiam saeuiendo conponit, quam sentit esse non posse, nisi cuidam principio, quod ipse in domo sua est, cetera in eadem domestica societate subiecta sint. Ideoque si offerretur ei seruitus plurium, uel ciuitatis uel gentis, ita ut sic ei seruirent, quem ad modum sibi domi suae seruiri uolebat: non se iam latronem latebris conderet, sed regem conspicuum sublimaret, cum eadem in illo cupiditas et malitia permaneret. Pacem itaque cum suis omnes habere cupiunt, quos ad arbitrium suum uolunt uiuere. Nam et cum quibus bellum gerunt, suos facere, si possint, uolunt eisque subiectis leges suae pacis inponere. Sed faciamus aliquem, qualem canit poetica et fabulosa narratio, quem fortasse propter ipsam insociabilem ferimaluerunt. Quamvis ergo hujus regnum dirae speluncae fuerit solitudo, tamque ma
Abbreviated transcription (Latin):
pacificando. Nam et illi qui pacẽ in
qua sunt ꝑturbare uolũt non pacem
oderũt : s eam ꝓ arbitrio suo cupm̃t
cõnuitari. Non ergo ut sit pax nolũt.
s ut ea sit quã uolũt. Demq et si per
seditionem se ab aliis separauerunt: cũ
eis ip̃is conspiratis uel cõiuratis suis
nisiqualẽtũq spenẽ patis teneant:
non efficuĩt qd̾ intendũt. Proinde
latrones ip̃i ut uehementiꝰ et tuciꝰ
infesti suit paci ceteroꝵ: patẽ uolunt
habere socioꝵ. S et si unus sit tam
ppolens uirib et ꝯstius. ita tauens
ut nulli socio se cõmictat. solusq in¬
sidians et p̾ualens quib potuerit op¬
pressis et extinctis p̾das agat: cũ eis
certe qͥs oitidere non p̃t. et qͦs uult
latere qd̾ facit: qualẽtũq umibram
pacis tenet. In domo autẽ sua cum
uxore et cũ filiis. et si quos alios illic
habet studet profecto esse pacatus:
eis quippe ad nitũ obtemperantib
sine dubio delectatur. Nam et si non

Expanded text:
pacificando. Nam et illi qui pacem, in pacificando. Nam et illi qui pacem, in qua sunt, perturbari uolunt, non pacem oderunt, sed eam pro arbitrio suo cupiunt commutari. Non ergo ut sit pax nolunt, sed ut ea sit quam uolunt. Denique etsi per seditionem se ab aliis separauerint, cum eis ipsis conspiratis uel coniuratis suis nisi qualemcumque speciem pacis teneant, non efficiunt quod intendunt. Proinde latrones ipsi, ut uehementius et tutius infesti sint paci ceterorum, pacem uolunt habere sociorum. Sed etsi unus sit tam praepollens uiribus et conscios ita cauens, ut nulli socio se committat solusque insidians et praeualens quibus potuerit obpressis et exstinctis praedas agat, cum eis certe, quos occidere non potest et quos uult latere quod facit, qualemcumque umbram pacis tenet. In domo autem sua cum uxore et cum filiis, et si quos. alios illic habet, studet profecto esse pacatus; eis quippe ad nutum obtemperantibus sine dubio delectatur. Nam si non
Abbreviated transcription (Latin):
sti: nichil postremo possit meliꝰ ĩueniri.
De qͦ si aliqñ diutiꝰ loqui uolueriuus.
non erimiꝰ ꝙͣtũ arbitror ouerosi legẽtib:
et ꝓpter fiuem ciuitatis huiꝰ de qua no¬
bis sermo est: et ꝓpter ip̃am dulcedinem
pacis que oĩb tara est.¬
¶ Capłm. i2ͫ ¶ Qd̾ etrã bellanciũ seui¬
tia oiisq hõin inquietudines ad pacis
finem cupiant ꝑuenire: sine cuiꝰ appetitu
nulla natura sit.
Uod eñ̃ mecũ quisquis res hũanas
Qñquidem et ip̃i qui bella uolũt nichil
aliud quã uincere uolũt. Ad gloriosã gͦ
pacem bellando cupũt puenire. Uain qͥd
est aliud unctoria: nisi subiectio repugnã¬
ciũ: Qd̾ cũ factũ fuerit: pax erit. Pacis
igitur intentione gerũtur et bella: ab hiis
etiaui qui uirtutem bellicam studẽt exerrere
imperando atq pugnando. Unde pa¬
cem constat belli esse optabilem finem.
Omnis enĩ homo etiã belligerande
pacem requirit: nemo autẽ bellum

Expanded text:
sci, nihil postremo possit melius inueniri. sci, nihil postremo possit melius inueniri. De quo si aliquanto diutius loqui uoluerimus, non erimus, quantum arbitror, onerosi legentibus, et propter finem ciuitatis huius, de qua nobis sermo est, et propter ipsam dulcedinem pacis, quae omnibus cara est. CAPUT XII. Quod etiam bellantium saeuitia omnesque hominum inquietudines ad pacis finem cupiant peruenire, sine cuius adpetitu nulla natura sit. Quod enim mecum quisquis res humanas Quando quidem et ipsi, qui bella uolunt, nihil aliud quam uincere uolunt; ad gloriosam ergo pacem bellando cupiunt peruenire. Nam quid est aliud uictoria nisi subiectio repugnantium ? quod cum factum fuerit, pax erit. Pacis igitur intentione geruntur et bella, ab his etiam, qui uirtutem bellicam student exercere imperando adque pugnando. Unde pacem constat belli esse optabilem finem. Omnis enim homo etiam belligerando pacem requirit; nemo autem bellum
Abbreviated transcription (Latin):
intelligere parẽ: quã uolumꝰ demõstra¬
re finalem. Nam et ip̃iꝰ ciuitatis misti¬
cũ nomen id est ihrlm̃ qd̾ ut ante dixi
uius uisio pacis interp̾tatur. Sed qũi
pacis nomen eciã in hiis reb morta¬
lib frequẽtatur ubi utiq non est uita
eterna: ꝓpt̾ea finem ciuitatis huiꝰ ubi
erit sũmũ bonũ eiꝰ: et̾uam uitã nalumtꝰ
cõmemorare. ꝙͣ patem. De quo fiue
apłs ait. Nũt uero liberati a pc̃to. serui
autẽ facti deo: habetis fructũ ur̃m ĩ sãc¬
tificationem: fiuem uero uitã et̾uã. S
rursus qr uita eterua ab eis qui famili¬
aritatem non habent cũ scripturis sct̃is
nabiles impioꝵ. qui utiq in eternum
cruciari non potuerũt nisi etiã uixerĩt
ineternũ: ꝓfecto fiuis cuutatis huiꝰ in
quo sũmũ habebit bouũ. uel pax in ui¬
ta eterna. uel uita et̾na in pacẽ dicẽdus
est: ut facilius ab hoĩb possit intelligi.

Expanded text:
intellegere pacem, quam uolumus demonstraintellegere pacem, quam uolumus demonstrare finalem. Nam et ipsius ciuitatis mysticum nomen, id est Hierusalem, quod et ante iam diximus, uisio pacis interpretatur. Sed quoniam pacis nomen etiam in his rebus mortalibus frequentatur, ubi utique non est uita aeterna, propterea finem ciuitatis huius, ubi erit summum bonum eius, aeternam uitam maluimus commemorare quam pacem. De quo fine apostolus ait: Nunc uero liberatcti Deo, habetis fructum uestrum in sanctificationem, finem uero uitam aeternam. Sed rursus quia uita aeterna ab eis, qui familiaritatem non habent cum scripturis sanctis, nabiles inpiorum, qui utique in aeternum cruciari non poterunt, nisi etiam uixerint in aeternum: profecto finis ciuitatis huius, in quo summum habebit bonum, uel pax in uita aeterna uel uita aeterna in pace dicendus est, ut facilius ab omnibus possit intellegi.
Abbreviated transcription (Latin):
prorsus misera reꝑitur. Hãt gͦ pacem
qualis hic p̃t ẽẽ mortales hoĩes in reb
mortalib qñ habeniꝰ si recte uiuimiꝰ boĩs
eiꝰ recte utitur uirtus: qñ uero eã nõ ha¬
benius: etiã malis q̃ hõ patitur bene utit
uirtus. S tũc est uera uirtus. qñ et oĩa
bona quib bene utitur et quicquid in
bano usu bonoꝵ et maloꝵ facit: et seip̃am
ad eũ finem refert ubi nobis talis et tãta
pax erit : qua melior et maior ẽẽ nõ possit.¬
¶ Capłĩ .nͫ ¶ De b̾tĩtudĩe patis et̾ͥne:
in qua sit̃ĩs fiuis est id est uera ꝑfectio.
uapropter possumꝰ dicere fiues bonoꝵ
nr̃oꝵ ẽẽ pacem: sicut eteruã dixinus
uitami. p̾sertu qr ip̃i ciuitati dei. de qua
nobis est ista oposissiuia disputatio ĩ scto
qui posuit fines tuos pacem. Qñ eñi
ꝯfirmate fuerint sere portaꝵ eius: ian
in illam nullus intrabit: nec ab illa
ullus exibit. At ꝑ hͦ fines eiꝰ eã debeniꝰ

Expanded text:
prorsus miseria reperitur. Hanc ergo pacem, prorsus miseria reperitur. Hanc ergo pacem, qualis hic potest esse, mortales homines in rebus mortalibus quando habemus, si recte uiuimus, bonis eius recte utitur uirtus; quando uero eam non habemus, etiam malis, quae homo patitur, bene utitur uirtus. Sed tunc est uera uirtus, quando et omnia bona, quibus bene utitur. et quidquid in bono usu bonorum et malorum facit, et se ipsam ad eum finem refert, ubi nobis talis et tanta pax erit, qua melior et maior esse non possit. CAPUT XI. De beatitudine pacis aeternae, in qua sanctis finis est, id est uera perfectio. Quapropter possemus dicere fines bonorum nostrorum esse pacem, sicut aeternam diximus uitam, praesertim quia ipsi ciuitati Dei, de qua nobis est ista operosissima disputatio, in sancto qui posuit fines tuos pacem. Quando enim confirmatae fuerint serae portarum eius, iam in illam nullus intrabit nec ab illa ullus exibit. Ac per hoc fines eius eam debemus hic