comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ei responderunt: Turbȩ te comprimunt¬
& affligunt. a dicis quis me tetigit:
quemadmodum ergo illi premebant.
sed illa tetigit: sic illi missi erant ad
xp̃m. sed centurio magis acressit: lta
natheus & morem non usq id eo inusi¬
tatę locutionis seruauit. & mistice
aliquid intimauit: lucas autẽ ad hoc
ipsum quemadmodum gestum esset
ostendit. ut hinc aduertere cogeremur.
illud inadicus quem ad modum dixerit:
edlem ser. u aliqus istorum uinori
qui huiusmodi questiunculas quasi
magnas. calumpniose obiciunt euange¬
lio. narraret aliquid idem ip̃se bis
numero. nec falsura nec fallaciter. sed.
omnino id uolens intimare et exponete.:
a stilo exciperentur uerba eius. eiq
recitarentur: utrum ne aliquid plus
minus ue diceret. auc prępostero ordi¬
n. non uerborum tantum: sed etiam
rerum. utoͥn aliquid exsua senten¬
tia diceret. tanquam alius dixerit quod
tum dixisse non. iudierit. sed uoluisse
acq sensisse plane cognouerit: Aut utrũ

Expanded text:
ei responderunt: turbae te conprimuntei responderunt: turbae te conprimunt, et dicis: quis me tetigit? quemadmodum ergo illi premebant, sed illa tetigit, sic illi missi erant ad Christum, sed centurio magis accessit. ita Matthaeus et morem non usque adeo inusitatae locutionis seruauit et mystice aliquid intimauit; Lucas autem hoc ipsum quemadmodum gestum esset. ostendit, ut hinc aduertere cogeremur, illud Matthaeus quemadmodum dixerit. uellem sane, ut aliquis istorum uanorum, qui huiusmodi quaestiunculas quasi magnas calumniose obiciunt euangelio, narraret aliquid idem ipse bis numero, non falsum nec fallaciter, sed omnino id uolens intimare et exponere, et stilo exciperentur uerba eius eique recitarentur, utrum non aliquid plus minusue diceret aut praepostero ordine non uerborum tantum, sed etiam rerum, aut utrum non aliquid ex sua sententia adiceret. tamquam alius dixerit, quod eum dixisse non audierit, sed uoluisse atque sensisse plane cognouerit; aut utrum
Abbreviated transcription (Latin):
legimus. obliuiscimur quem admodũ
loqui soleamus : anscriptura dĩ alit̾
nobiscum fuerat: quam nr̃o more
locutura : & hoc quidem decõmuni
loquendi comuetudi ne. p inci cibuis
turbulentis q responderim. Cȩcerum
qui hacc non litigiose sed placide: ac
fideliter quęr̃. accedtent ad xp̃m non
carne sed corde: non corporis p̾senti¬
tia sed fidei potentia. sicut ille cen¬
turio: func melius quid matheus
dixerit sentient: lalibus enĩ. dicitur
inpsalmo: accedite ad eum et illumi¬
namini: & uultus ur̃i non erubescent:
VUnde centurio ille ad xp̃m magis acces¬
serat. cuius fidem ita laudauit: quã
illi ipsi perquos uerba sua misit
Huic rei simile ẽ. etiam illued quod dñs
ait. tetigit me aliquis. quando muli.¬
er quae fluxum sanguinis paciebatur.
tangens fimbriam uestimenti eius
salua facta est : Hoc enĩ mirabiliter
discipulissuis dicere uidebatur quis
me trtigit. & tetigit mi aliquis. cuni
cum turba comprimeret: Deniq hoc

Expanded text:
legimus, obliuiscimur, quemadmodum legimus, obliuiscimur, quemadmodum loqui soleamus ? an scriptura dei aliter nobiscum fuerat quam nostro more locutura? et hoc quidem de communi loquendi consuetudine peruicacibus turbulentisque responderim. Ceterum qui haec non litigiose, sed placide ac fideliter quaerunt, accedant ad Christum non carne sed corde, non corporis praesentia, sed fidei potentia, sicut ille centurio, tunc melius, quid Matthaeus dixerit, sentient. talibus enim dicitur in psalmo: accedite ad eum et inluminamini et uultus uestri non erubescent. unde centurio. ille ad Christum magis accesserat, cuius fidem ita laudauit, quam illi ipsi, per quos uerba sua misit. huic rei simile est etiam illud, quod dominus ait: tetigit me aliquis, quando mulier, quae fluxum sanguinis patiebatur, tangens fimbriam uestimenti eius salua facta est. hoc enim mirabiliter discipulis suis dicere uidebatur: quis me tetigit? et: tetigit me aliquis, cum eum turba conprimeret. denique hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Quomodo ergo scđm macheũ accessit
idcum rogans & dicens. puei meus
iacet indomo paraliticus. et male
torquetur: hoc ergo intelligitur
matheum breuiter sententiam ipsam
ueram integrãq complexum dicente.
qđ centuriõ accesserit adibm: et non
dicente utru perseipsum dixerit an
ꝑ alios quid enim: nonne talibus
locutionibus humana plena est con¬
consuetudo. cum dicinus ad iliquid
aliquem multũ accessisse. etiã quem
nondũ dicimus ꝑuenisse: nonne &
ipsam peruentione cui quasi uidetur
non esse quod addi iimpossit. etiam
per alios ficri usitatissime loquimur.
sepe dicendo. egit ille causam sua. per¬
uenit adiudicẽ. aut puenit ad illum
uel illum potentem. cũ plerĩq id faciat
pamicos. non uiso eo prorsus adquẽ
quisq dicitur peruenisse: unde ttiã
tales homines quicũq ad potentium
quodã modo in accessibiles animos.
siue ꝑ se ipsi siue ꝑ alios ambitiones
arte pertingunt: iam &iã uulgo ꝑ¬
uentores uocantur: Quid ergo c̃um

Expanded text:
omodo ergo secundum Matthaeum "accessit ad eum rogans et dicens: puer meus iacet in domo paralyticus et male torquetur?" hoc ergo intellegitur Matthaeum breuiter sententiam ipsam ueram integramque conplexum dicentem, quod centurio accesserit ad Iesum, et non dicentem, utrum peper alios. quid enim ? nonne talibus locutionibus humana plena est consuetudo, cum dicimus aliquem ad aliquid multum accessisse, etiam quem nondum dicimus peruenisse ? nonne et ipsam peruentionem, cui quasi uidetur non esse quod addi iam possit, etiam per alios fieri usitatissime loquimur saepe dicendo: egit. ille causam suam, peruenit ad iudicem, aut: peruenit ad illum uel illud potentem, cum plerumque id faciat per amicos non uiso eo prorsus, ad quem quisque dicitur peruenisse? unde etiam tales homines, quicumque ad potentium quodam modo inaccessibiles animos siue per se ipsos siue per alios ambitionis arte pertingunt, iam etiam uulgo "peruentores" uocantur. quid ergo? cum
Abbreviated transcription (Latin):
sioni eorum. si adiciamus quęren¬
tes quando eum formauerit.
quem Nunc reformat: quęrent
ubi se abscondant. Nefabulae suȩ
dedecus aperire cogantur: Neq enĩ
dicunt adõ formatum uel conditum
uel institutum: sed de substantia euis
partem prorsus eius aduersus hostes
missam. Nec peccato inueteratum.
sed necessitate captiuatũ et deforma¬
cum abinimicis: & cętera quae iam
tedet dicere: Ibi enun primũ hominẽ
commemorant. Non quem dicit apłs
deterra terrenũ: sed nescio quem suuĩ
ꝓprium ex arca mendatiorum pro¬
silientem: Dequo faustus tacet omni¬
no cum dehomine sibi preposuerit
questionem: timens Ne aliquomodo
eis contra quos disputat: innotescat:¬

Expanded text:
sioni eorum si adiciamus quaerensioni eorum si adiciamus quaerentes, quando eum formauerit, quem nunc reformat, quaerent, ubi se abscondant, ne fabulae suae dedecus aperire cogantur. neque enim dicunt a deo formatum uel conditum uel institutum, sed de substantia eius partem prorsus eius aduersus hostes missam; nec peccato inueteratum, sed necessitate captiuatum et deformatum ab inimicis et cetera, quae iam taedet dicere. ibi enim et primum hominem commemorant, non quem dicit apostolus de terra terrenum, sed nesproprium ex arca mendaciorum prosilientem: de quo Faustus tacet omnino, cum de homine sibi proposuerit quaestionem; timens ne aliquo modo eis contra quos disputat, innotescat
Abbreviated transcription (Latin):
tus. ignorat scđm corpus esse alios
homines masculos alias feminas.
non scđm sp̃m mentis in quo reno¬
uamur scđm imaginem dĩ: uerum¬
tamen quia utrumq ds̃ fecit: rursũ
apostolus idem cestis est ubi dicit:
Neq mulier sine uiro. Neq uir sine
muliere indño: Sicut enim muller
ex iuro. ita et uir per mulierem
omiã autem exdõ: Quid adhec dicit
in epta fallacia hominum alienatorũ
a uita dĩ. per ignorantiam quae . ẽ.
in illis propter cecitatem cordis eorũ.
nisi in apostilicis literis qđ uolumꝰ
uerum est. quod nolumus falsum
est. : sic delirent manichei. etresipis¬
cant: et nonsi nt manichei: Aquib
si quaeritur qm̃ interiorem homi¬
nem renouari adimaginem dĩ
fatentur. et hoc testimonium ultro
eciam profer. Tunc autem dicit
faustus qđ ds̃ faciat hominem.
quando interior indĩ agnitionem
renouatur : Utrum eum ipse fecerit
qui reficit. ipse condiderit qui reno¬
uat: respondebunt: ipse: Cui respon¬

Expanded text:
tus ignorat secundum corpus esse alios tus ignorat secundum corpus esse alios homines masculos, alias feminas, non secundum spiritum mentis, in quo renouamur secundum imaginem dei? uerumtamen quia utrumque deus fecit, rursum idem apostolus testis est, ubi dicit: neque mulier sine uiro neque uir sine muliere in domino; sicut enim mulier ex uiro, ita et uir per mulierem; omnia autem ex deo. quid ad haec dicit inepta fallacia hominum alienatorum a uita dei per ignorantiam, quae est in illis propter caecitatem cordis eorum, nisi: in apostolicis litteris quod uolumus, uerum est, quod nolumus, falsum est? sic delirent Manichaei; et resipiscant et non sint Manichaei. a quibus si quaeritur — quoniam interiorem hominem renouari ad imaginem dei fatentur et hoc testimonium ultro etiam proferunt: tunc autem dicit Faustus quod deus faciat hominem, quando interior in dei agnitione renouatur — utrum eum ipse fecerit, qui reficit, ipse condiderit, qui renouat, respondebunt "ipse." cui respon
Abbreviated transcription (Latin):
in quo om̃s peccauer̃ ÷ Ergo totus
ille homo. id est et interiore & exte¬
riore sui parte in ueterauit propt̃
peccatum : et poenȩ mortalitatis
addictus est: Renõuatur autem
Nunc scđm interiorem hominem.
ubi scđm sin creatoris imaginem
reformitur: exuens sẽ inuistitiam.
hoc ẽ. ueterem hominem: etinduens
iustitiam. hoc. ẽ nouum hominem:
Tunc autem cum resurget corpus
spuale quod seminatur animale.
eciam exterior percipiet celestis
habitudints dignitatem. ut totũ
quod creatum. ẽ. recreetur: & totũ
quod factum est reficiatur. illo
recreante qui creut : et refgciente
qui fecit: Quod breuiter explicat
ubi ait: Corpus quidem mortuum
est propter peccatum: sp̃s autem
uita est propter iustitiam: Si autẽ
sp̃s euis qui suscitauit xp̃m amor¬
tuis. habitat in uobis.: qui suscita¬
uit xp̃m amortuis. uiuificabit
&e mortalia corpora uestra. per¬
perͣ habitantem sp̃m eius in uobis:
Nam quis catholica ueritate instrucͤ¬

Expanded text:
in quo omnes peccauerunt. ergo totus in quo omnes peccauerunt. ergo totus ille homo, id est et interiore et exteriore sui parte, inueterauit propter peccatum et poenae mortalitatis addictus est; renouatur autem nunc secundum interiorem hominem, ubi secundum sui creatoris imaginem reformatuhoc est, veterem hominem; et induens justitiam, hoc est, novum hominem. Tunc autem cum resurget corpus spirituale, quod seminatur animale, etiam exterior percipiet coelestis habitudinis dignitatem: ut totum quod creatum est recreetur, et totum quod factum est reficiatur, illo recreante qui creavit, et reficiente qui fecit. Quod breviter explicat, ubi ait: Corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem vita est propter justitiam. Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in uobis, qui suscitauit Christum a mortuis, uiuificabit et mortalia corpora uestra per habitantem spiritum eius in uobis. nam quis catholica ueritate instruc
Abbreviated transcription (Latin):
manichei sacrilegam uanitatẽ etiã
ista dixis set: uenit adcarnium diffe¬
rentias : Non omĩs inquit caro: eadẽ
caro: Inde ad corporum caelestium
acq terrestrium: in de ad mutationẽ
corporis nr̃i. qua fieri possit sp̃uale
atq cęleste: Senunatur inquit in
contumelia: surget ingła: Seminat᷑
in infirmitate: surget in uirtute :
Seminatur corpus animale: surget
corpus spuale: acq inde uolens osten¬
dere originem corporis animalis.
si est inquit corpus animale. est
&e spuale: sicut scripum est: factus
.ẽ. primus homo adam: in animam
uiuentem: Hoc autem ingenesi
scriptum .ẽ. ubi Narratur̃ quomodo
deus hominem fecerit: et corpus
quod deterra formauerat animauerit
Ueterem autem hominẽ Nichil aliud
apostolus quam uitam ueterem dicit.
quae in peccato est: in quo scđm adã
uiuitur. dequodicit : Per unum
hominem peccatum intrauit in
mundum. et perpeccatum mors.
& ita in om̃s homines pertrasiuit.

Expanded text:
Manichaei sacrilegam uanitatem etiam Manichaei sacrilegam uanitatem etiam ista dixisset, uenit ad carnium differentias. non omnis. inquit, caro eadem caro, inde ad corporum caelestium atque terrestrium, inde ad mutationem corporis nostri, qua fieri possit spiritale atque caeleste. seminatur, inquit, in contumelia, surget in gloria; seminatur in infirmitate. surget in uirtute; seminatur corpus animale, surget corpus spiritale. atque inde uolens ostendere originem corporis animalis, si est, inquit, corpus animale, est et spiritale; sic et scriptum est: factus est primus homo Adam in animam uiuentem. hoc autem in genesi scriptum est, ubi narratur, quomodo deus hominem - fecerit et corpus, quod de terra formauerat, animauerit. ueterem autem hominem nihil aliud apostolus quam uitam ueterem dicit, quae in peccato est, in quo secundum Adam uiuitur: de quo dicit: per unum hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors; et ita in omnes homines pertransiuit,
Abbreviated transcription (Latin):
hominis effector. ab eodem aposto¬
lo predicatur: Quare inde elꝑgit
quod prose putat. et tacet. aut respuit
quod minichei fabulas ampũrat:
Item cum deterreno et cȩlesti homine
dissereret idem paulus. inter mortalẽ
merta lemiq discernens.: inter id quod in
adam sumus et illud quod in xp̃o
erimus. ex ipsa lege. exipso libro.
& exipso loco adhibuit terreni. idẽ.
ammalis corporis testimonium. ubi
scriptum est qđ ds̃ etiam terrenũ
hominem fecit: Nam cum ageret
quomodo resurgent mortui et quo
corpore uenient. cum delisset simi¬
litudines deseminibis frumentorum
quod nuda grana seminentur. et ds̃
illis det corpus quomodo uoluerit
unicuiq seminum ꝓprium corpus.
ubi nichilominus manichei euertit
crrorem. qui et grana. et herbas. &
oms radices. ac frutices. gentem tene¬
brarum dicit creare nondm̃: et ineis
formis atq generibus rerum. dm̃
pocus credit alligari. quam horum
aliquid operari: Cum ergo contra

Expanded text:
hominis effector ab eodem apostohominis effector ab eodem apostolo praedicatur: quare inde eligit, quod pro se putat. et tacet aut respuit, quod Manichaei fabulas amputat? item cum de terreno et caelesti homine dissereret idem Paulus inter mortalem inmortalemque discernens, inter id, quod in • Adam sumus, et illud, quod in Christo erimus, ex ipsa lege. ex ipso libro et ex ipso loco adhibuit terreni, id est animalis corporis testimonium, ubi scriptum est, quod deus etiam terrenum hominem fecit. nam cum ageret, quomodo resurgent mortui et quo corpore uenient, cum dedisset similitudines de seminibus frumentorum, quod nuda grana seminentur et deus illis det corpus, quomodo uoluerit. unicuique seminum proprium corpus — ubi nihilominus Manichaei euertit errorem, qui et grana et herbas et omnes radices ac frutices gentem tenebrarum dicit creare, non deum et in eis formis atque generibus rerum deum potius credit alligari quam horum aliquid operari — cum ergo contra
Abbreviated transcription (Latin):
incorpore. atq ista mortali uita uult
intelligi: Non tamen utrumq horum
simul duos homines eum dixisse
aliquando ineus litteris legitur.
sed unum quem totum ds̃ fecerit.
id est et id quod interius. ẽ: ẽt id quod
exceruis : Sed eum ad imaginem
suam non fecit. nisi scđm id quod
interius est: Non solum incorpore.¬
um. uera etam rationale quoa
pecoribus non in est: Non itaq unũ
hominem fecit adimaginẽ suã. et
alterum fecit non adimaginẽ suã.
sed quia utrumq hoc interuis et
exterius simul unus homo est.
hunc unum hominẽ ad imaginẽ
din. & omnibus in rationabilibus
eadem rationis excellentiam prepo¬
natur : Sed illud interius concedit
faustus adõ fieri. cum renouatur
inquit in agnitione dĩ: scđm imagi¬
nẽ eius qui creauit eum: hanc
apostolicam plane agnosco senten¬
ciam: Quare ipse alterã non agnos¬
cit: Dĩ posuit menbra singula
quodq eorum incorpore prout uo¬
luit: Ecce deus etiam exterioris

Expanded text:
in corpore atque ista mortali uita uult in corpore atque ista mortali uita uult intellegi; non tamen utrumque horum simul duos homines eum dixisse aliquando in eius litteris legitur, sed unum, quem totum deus fecerit, id est et id, quod interius est, et id, quod exterius; sed eum ad . imaginem suam non fecit nisi secundum id, quod interius est, non solum incorporeum, uerum etiam rationale, quod pecoribus non inest. non itaque unum hominem fecit ad imaginem suam et alterum fecit non ad imaginem suam, sed quia hoc utrumque, interius et ehunc unum hominem ad imaginem Deum, et omnibus irrationalibus eadem rationis excellentia praeponatur. Sed illud interius concedit Faustus a deo fieri. cum "renouatur," inquit, "in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum." hanc apostolicam plane agnosco sententiam: quare ipse alteram non agnoscit "deus posuit membra, singulum quodque eorum in corpore prout uoluit?" ecce deus etiam exterioris
Abbreviated transcription (Latin):
qui me segregauit de utero matris
meae. ut reuelaret filium suum
in me ut eum annuntiarem
ingentibus: continuo non ad quieui
carrui et sangiuni: Vides ergo
ubiq eum in hac altera natiuitate
nr̃a sp̃italium dum tarat. ad seueran¬
tem nos ado formari. non inpriore
illa obscena ac propudiosa: quae nos
nichila ꝓrestantius Neq mundius
animalibus cęteris. in utero materno
et concepit. & formauit. & genuit:
Qua derẽ animaduertere si uolueri¬
tis. inuenietis hac inparte nos non
tam professione a uobis distare. quã
intellectu: Siquidem uobis placuerit
hoc ueteri et exteriori homini ac
terreno tribuere. ut sit adõ formatus:
nos uero econtra caelesti hoc dederimꝰ.
& interiori ac nouo homini deferamꝰ
Neq id tanere ac presumptiue. sed
axp̃o dicentes et eius apostolis: qui
primi eadem inmundo docuisse
monstrantur
RUSUSTINUS RESEONDIT
aulus quidẽ apostolus
interiorẽ hominẽ ꝑ sp̃m
mentis. exceriorem uero

Expanded text:
qui me segregauit de utero matris qui me segregauit de utero matris meae, ut reuelaret filium suum in me, ut eum adnuntiarem in gentes, continuo non adquieui carni et sanguini. uides ergo ubique eum in hac altera natiuitate nostra, spiritali dumtaxat adseuerantem nos a deo formari, non in priore illa obscaena ac propudiosa, quae nos nihilo praestantius neque mundius animalibus ceteris in utero materno et concepit et formauit et genuit. qua de re animaduertere si uolueritis, inuenietis hac in parte nos non tam professione a uobis distare quam intellectu, siquidem uobis placuerit hoc ueteri et exteriori homini ac terreno tribuere, ut sit a deo formatus, nos uero contra caelesti hoc dederimus et interiori ac nouo homini deferamus neque id temere aut praesumptiue, sed a Christo discentes et eius apostolis, qui primi eadem in mundo docuisse monstrantur. AUGUSTINUS respondit: Paulus quidem apostolus interiorem hominem per spiritum mentis, exteriorem uero
Abbreviated transcription (Latin):
et sciti: magis ac magis ostendit
Natiuitatem hanc quae nos mares
fecit acfeminas. grecos ac iudȩos.
scitas et barbaros. non eam esse inqua
ds̃ operatur cum hominem format.
sed illam quae nos om̃i exutos nectio¬
num uarietate. sexusq et conditionis.
unum reddit ad instar eius qui unus
est. id est xp̃s. sicut idem apostolus
rursum dicit: Quotquot in xp̃o bap¬
citati sunt: xpm̃ induer̃: Non est
uidęus neq grecus. non masculus
Neq femina. non est seruus ec liber.
sed omnes in xp̃o unum sunt: łrgo
tunc fit homo adõ: cum fit unus
exmultis. non cum ex uno est diuisus
inmulta : Diuisit aucem nos primꝰ
ortus. idest corporalis: secundus
adinat. intelligibilis acdiuinus
Eoq rectissime nos hunc quidem cor¬
poris naturae asscribendum pucaui¬
mus. illum uero supernȩ maiestati.
Qua propter idem rursum apostolus
ad chorinthios dicit: In xp̃o iħu: per
euangelium ego uos genui: Et ad ga¬
lathas desemetipso: Cum placuit ei

Expanded text:
et Scytha, magis ac magis ostendit et Scytha, magis ac magis ostendit natiuitatem hanc, quae nos mares fecit ac feminas, Graecos et Iudaeos, Scythas et barbaros. non eam esse, in qua deus operatur. cum hominem format, sed illam, quae nos omni exutos nationum uarietate sexusque et condicionis unum reddit ad instar eius, qui unus est, id est Christus: sicut idem rursum apostolus dicit: quotquot in Christo baptizati sunt, Christum induerunt; non est Iudaeus neque Graecus, non est masculus neque femina, non est seruus et liber, sed omnes in Christo unum sunt. ergo tunc fit homo a deo, cum fit unus ei multis, non cum ex uno est diuisus in multa. diuisit autem nos primus ortus, id est corporalis; secundus adunat, intellegibilis ac diuinus: eoque rectissime nos hunc quidem corporis naturae ascribendum putauimus, illum uero supernae maiestati. quapropter idem rursum apostolus ad Corinthios dicit: in Christo Iesu per euangelium ego uos genui et ad Galatas de semet ipso: cum placuit ei,
Abbreviated transcription (Latin):
Et cum prosequitur dicens. illum qͥdẽ
fieri inscitate et iustitia et ueritate.
tunc designat atq demonstrat alte¬
rum illum natiuitatis morem. quẽ
dixi longe dissimilem huic: qui
corpora nr̃a furiosis genitorum
complexibus seminauit. quemq
etiam ostendit exdõ non esse. cum
illum solum monstrauit. eẽ. ex dõ:
Nec non et ad colosenses id ipsum
denuo dicit: fapoliate ueterem hominẽ
cũ actibus suis. & induite nouum qui
renouatur in agnitione di: scđm uma¬
ginem eius qui creauit eum in uobis:
Et hinc ergo non solum hominẽ nouũ
ostendit eum esse quem ds̃ faciat.
sed quando etiam. & quib modis
formetur edocuit: id est in agnicione
dĩ. Quo significatur credulitatis
tempus : It adhuc: Scđm imaginem
in quit eius qui creauit eum. ut ex
hoc liqueat ueterem hominẽ. Nec
imaginem. ẽe. dĩ. Net abipso forma¬
tum: Nam illud quidem quod sequi¬
tur dicens. ubi non est masculus
et femina. uideus & grecus. barbarꝰ

Expanded text:
et cum prosequitur dicens illum quidem et cum prosequitur dicens illum quidem fieri in sanctitate et iustitia et ueritate, tunc designat atque demonstrat alterum illum natiuitatis morem, quem dixi longe dissimilem huic, qui corpora nostra furiosis genitorum conplexibus seminauit quemque etiam ostendit ex deo non esse, cum illum solum monstrauit esse ex deo. necnon et ad Colossenses id ipsum denuo dicit: expoliate ueterem hominem cum actibus eius et induite nouum, qui renouatur in agnitione dei secundum imaginem eius, qui creauit eum in uobis. et hinc ergo non solum hominem nouum ostendit eum esse, quem deus faciat, sed quando etiam et quibus modis formetur. edocuit, id est in agnitione dei, quo significatur credulitatis tempus. et adhuc secundum imaginem. inquit, eius, qui creauit eum, ut ex hoc liqueat ueterem hominem nec imaginem esse dei nec ab ipso formatum. nam illud quidem, quod sequitur dicens: ubi non est masculus et femina, Iudaeus et Graecus, barbarus
Abbreviated transcription (Latin):
creat: Quod aud scio utrum diuinita¬
ti eius conueniat: Si uero cum credi¬
mus et admeliorem uitae conuerti¬
mur statum : tunc formamur adõ
ut fere xp̃o placet et eius apostolis.
et nobis. profrecto et nouos nos
Quo quid consentaneum. quid ue con¬
ueniens magis scaẽ eius. ẽ uenerabi¬
li maiesti : quod etsi et uos auctori¬
tatem pauli nonspernitis: exipso
Dicit ad ephesios: Ut deponatis scđmss
priorem conuersationem. ueterem in¬
hominẽ qui corrumpitur̃ ꝑdesideria
erroris: Renouamini autem spu
mentis ur̃ae. et induite nouum
hominẽ qui scđm deum creatus . ẽ.
in iustitia et scĩtate ueritatis: Vides
ergo quando creatur homo ad ina¬
ginem dĩ. uides hic  hominem osten¬
di alcerum. et natuuitatem aliam.
et alium pascendi modum: Nam
cumexuite uos et induite dicit. tempꝰ
utiq credulitatis significat: Cum
uero hominẽ nouum adõ creari testa¬
tur: tum indicat ueterem nec ab ip¬
so. ce. nec scđm eum formatum::

Expanded text:
creat — quod haud scio utrum diuinitacreat — quod haud scio utrum diuinitati eius conueniat — si uero cum credimus et ad meliorem uitae conuertimur statum, tunc formamur a deo, ut fere Christo placet et eius apostolis et nobis: profecto et nouos nos quo quid consentaneum quidue conueniens magis sanctae eius est ac uenerabili maiestati? quodsi et uos auctoritatem Pauli non spernitis, ex ipso dicit ad Ephesios: ut deponatis secundum priorem conuersationem ueterem hominem, qui corrumpitur per desideria erroris; renomentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate veritatis . Vidergo, quando creatur homo ad imaginem dei, uides hic et hominem ostendi alterum et natiuitatem aliam et alium nascendi modum. nam cum "exuite uos et induite" dicit. tempus utique credulitatis significat; cum uero hominem nouum a deo creari testatur, tum indicat ueterem nec ab ipso esse nec secundum eum formatum.
Abbreviated transcription (Latin):
tur decarne caro est: Et quod nasci¬
tur despii. sp̃s est: Qua ꝓpt̾ si &e
natiuitas non ea sola est qua in corpo¬
re gignitlir. sed et illa alia qua
renascimur spũ. non minor ȩquę
cura est et hoc ipsum quęrere. in
qua nam earum nos faciat deus:
Modus quoq nascendi: duplex est:
Unus ille furoris & int̾emperantiae
ꝓprius. quo sumus agenitoribus
turpiter etꝑ libidinem sati: alt̃
uero honestatis et scĩmoniae. quo
doctrinis. discipulati sumus adfidẽ:
Vnde etiam omĩs religio etmaxime
xp̃iana: ad sacram̃tũ rudes infantes
appellat: Quod etipsum significans
apostolus. ait :ł ilioli mei. quos icerã
parturio: donec formetur xp̃s in uob̾:
Quare non iam queritur utrum homi¬
nem fatiat ds̃. sed quando. etquem
admodum faciat: Nam sicum in
utero fingimur ut fere gentibus placet.
et iudȩis etipsis uobis. tunc nos ds̃
format ad imaginem suam. et ueteres
nos facit. et perfurorem ac libidinem

Expanded text:
tur de carne, caro est: et quod nascitur de carne, caro est: et quod nascitur de spiritu, spiritus est. quapropter si et natiuitas non ea sola est, qua in corpore gignimur, sed et illa alia, qua renascimur spiritu, non minor aeque cura est et hoc ipsum ququanam earum nos faciat Deus. Modus quoque nascendi duplex est, unus ille furoris et intemperantiae proprius, quo sumus a generatoribus turpiter et per libidinem sati; alter vero honestatis et sanctimoniae, quo doctrinis disciplinati sumus ad fidem: unde etiam omnis religio, et maxime christiana, ad sacramentum rudes infantes appellat. Quod et ipsum significans Apostolus ait: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in uobis. quare iam non quaeritur, utrum deus hominem faciat, sed quando et quem et quemadmodum faciat. nam si cum in utero fingimur, ut fere gentibus placet et Iudaeis et ipsis uobis. tunc nos deus format ad imaginem suam et ueteres nos facit et per furorem ac libidinem
Abbreviated transcription (Latin):
uid ita hominẽ negatis¬
fieri a dõ: Non quidem
nos omĩ fariam hominẽ
ado fieri ꝑnegamus: sed quis. et
quando. & quem ad modum fiat hoc
quęrimus: qm̃quidem sunt scđm
apostolum homines duo. quorum
alterum quidem interdum exteri¬
orem uocat: plerumq uero terręnũ.
non nunquam etiam ueterem.
alterum uero interiorem: caelestem
dieit ac nouum: Horum ergo
unum illud quonos in retitos carna¬
libus uinculis hanc inlucem natu¬
ra ꝓdu xit. alterum uero cum
ueritas nos ex errore conuersos.
ad se regenerauit initiatos ad fidem:
Quod tempus secundae natiuitatis:
in euangelio iħc significans dicit:
Nisi quis natus fuerit denuo: non
pocest iudere regnum dĩ: Quod
cum nicodemus pariun intelligens
hesitaret. & qualiter id fieri posset
per cunctaretur. Neq enim posse
hominem senem in matris uterum
introire ec iterum nasci: iħs ei res¬
pondatis. nisi quis natus fuerit inquit
exaqua et sp̃ũ: non potest uidere
regnum di: Et sequitur Quod nasci¬

Expanded text:
uid ita hominem negatisfieri a deo? non quidem nos omnifariam hominem a deo fieri pernegamus; sed quis et quando et quemadmodum fiat, hoc quaerimus, quoniam quidem sunt secundum apostolum homines duo, quorum alterum quidem interdum exteriorem uocat, plerumque uero terrenum, nonnumquam etiam ueterem, alterum uero interiorem et caelestem dicit ac nouum. horum ergo o sunt: unum illud, quo nos inretitos carnalibus uinculis in lucem hanc natura produxit, alterum uero, cum ueritas nos ex errore conuersos ad se regenerauit initiatos ad fidem. quod tempus secundae natiuitatis in euangelio Iesu significans dicit: nisi quis natus fuerit denuo, non potest uidere regnum dei. quod cum Nicodemus parum intellegens haesitaret et qualiter id fieri posset, percunctaretur — neque enim posse hominem senem matris uterum introire et iterum nasci — Iesus ei respondens, nisi quis natus fuerit, inquit, ex aqua et spiritu, non potest uidere regnum dei. et sequitur: quod nasci
Abbreviated transcription (Latin):
iam non sumus subpedagõgo: q̃uia
nos reatus legis non obligat iam
per gram liberatos : Namq antequã
nihil nisi mortificabat nos littera.
iubens quod non possemus implere :
Vnde idem dicit: Lnttera occidit: sp̃s
autem uiuificat: Rursus eiusdem
apostoli uerba sunt: Si enim data
esset lex quae posset uuficare.
omnino ex lege esset iustitia: Sed
conclunt scriptura omnia sub pec¬
cato: ut promissio ex fide iħu xp̃i
daretur credentibus : Item ipsius

Expanded text:
iam non sumus sub paedagogo. quia iam non sumus sub paedagogo. quia nos reatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque antequam i reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. rursus eiusdem apostoli uerba sunt: si enim data esset lex. quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia; sed conclusit scriptura omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi daretur cre
Abbreviated transcription (Latin):
enim ille scripsit: Certe enim ipsa
est lex quae subintrauit ut abunda¬
ret delictum: quod ad eus reprehen¬
sionem nihil intelligentes in ore
habere consuctis ÷ lbi ergo lege
& uide: quia ipsa . ẽ. dequa dicitur:
I taq lex quidem sca: etmandatum
scm̃ & iustum & bonum: Quod ergo
bonum . ẽ. mihi factum est mors. :¬
absit : Sed petcatum ut appareat peccatũ:
ꝑbonum mihi operatum est mortem:
Neq enim lex iubebat delictum. ut
illa subintrante abundaret delictũ:
sed superbos muldm : sibi tribuentes.
mandati scĩ & iusti ethom. adiectio
reos ctiam preuaricati onis effece¬
rat. ut eo modo humiliati discerent
ad gr̃am pertinere perfidem. ut
iam non essent legi subditi ꝑrtatũ.
sed legi sociecti ꝑ iusticiam: Idem
quippe apostolus dicit. quia prius¬
quam ueniret fides. sublige custo¬
diebamur conclusi in cam̃ fidem.
quae postta reuelataest: Itaq lex
inquit pedagogus nr̃ erat in xp̃o
ihu: sed postea quamuenit fides.

Expanded text:
enim ille scripsit. certe enim ipsa enim ille scripsit. certe enim ipsa est lex, quae subintrauit, ut abundaret delictum: quod ad eius reprehensionem nihil intellegentes in ore habere consuestis. ibi ergo lege et uide, quia ipsa est, de qua dicitur: itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonubonum est, mihi factum est mors? Absit: sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum sibi tribuentes mandati sancti o et iusti et boni adiectio reos etiam praeuaricationis effecerat, ut eo modo humiliati discerent ad gratiam pertinere per fidem, ut iam non essent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. idem quippe apostolus dicit. quia priusquam ueniret fides. sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae postea reuelata est. itaque lex. inquit. paedagogus noster erat in Christo Iesu; sed posteaquam uenit fides,
Abbreviated transcription (Latin):
ut aut falso fateamin scriptum. ẽẽ.
tanquam idem dixerit nonse uenis¬
se legem soluere sed adimplere: aut
nescio quid hoc longe aliud quam
uos putatis significasse:
AUO USTINUS RES EONDIT
uia iam consentis dixisse
xp̃i non uemi legem
soluere uel prophetas
sed adimplere. durum
cnutibi uidetur aduersus a euange¬
licam auctoritatem uenire: durum
fuerunt: Item dicente dexp̃o. quia
non fuit etiam & non sedetiani in
illo erat: quot quot enim promissio¬
nes dĩ: in illo etiam. id ẽ. in illo exi¬
bitae: in illo adimpletae sunt: &
sine caligine uidebis & quam legẽ
ad implere uenerit: & eam quo pacto
adimpleuerit: Nec perges extendi
pertria genera legis. & tria genera
prophetarum: quȩrens qua exeas
& non inueniens: Manifestum est
enim & luce clicrius. hoc etiam
noui testamenti scriptura sepe testa¬
tur.: quam legem & quos prophetas
xp̃s non uenerit soluere sed adimple
moysen data: de quo xp̃s ait. deme

Expanded text:
ut aut falso fateamini scriptum esse, ut aut falso fateamini scriptum esse, tamquam idem dixerit non se uenisse soluere legem, sed adinplere, aut nescio quid hoc longe aliud quam uos putatis significasse. AUGUSTINUS respondit: Quia iam consentis dixisse Christum: non ueni legem soluere uel prophetas, sed adinplere — durum enim tibi uidetur aduersus euangelicam auctoritatem uenire — durum fuerunt. item dicentem de Christo: quia non fuit etiam et non, sed etiam in illo erat: quotquot enim promissiones dei. in illo etiam, id est in illo exhibitae, in illo adinpletae sunt et sine caligine uidebis, et quam legem adinplere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec perges extendi per tria genera legis et tria genera prophetarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manifestum eat enim, et luce clarius hoc etiam noui testamenti scriptura saepe testatur, quam legem et quos prophetas Christus non uenerit soluere, sed adinplerMoysen data, de quo Christus ait: de me
Abbreviated transcription (Latin):
omnẽ deplebe sua per hibeat uidȩo.
rum dĩ quicuinq non hac fuerit
ignomina presignatus. c Cur &
sacrifitiorum legrtima. quae nec
moy ses ac prophetae sublege. nec
sub fide sua in secundis habuit
ab raham uos spernitis. Icur uero
& ciborum indifferentia animas
polluitis ur̃as. si haec ut creditis
omnia xp̃s non uenit soluere sed
adinplere: Tur & aumorum
anniuersale uis & mactationis
agninȩ sicrum: quod inaeternũ
seruare lex & prophetae precipi¬
unt uos unpiatis: Fur deniq neo.¬
menias & baptismata. & scenophe¬
gias. ac reliqua huius modi. legis
atq prophetarum sacramenta carnalia.
parum deuitatis in rumpere. si
eadem xp̃s minime destruxit
Quare non inmerito dixerim. quia
si uultis ut ratio uobis contẽptus
istius constet: oportet. aut uos neqa¬
re xp̃i. ẽẽ. discipulos. aut tandem
fateri ipsum omnia hec destruxis¬
se priorem: Quod cum fueritis
confessi: tunc & illud qđ sequitur.

Expanded text:
omnem omnem rum Deus, quicumque non hac fuerit ignominia praesignatus ? Cur et sacrificiorum legitima, quae nec Moyses ac Prophetae sub Lege, nec sub fide sua in secundis habuit Abraham, vos spernitis? Cur vero et ciborum indifferentia animas polluitis vestras, si haec, ut creditis, omnia Christus non venit solvere, sed adimplere? Cur et azymorum anniversale jus, et mactationis agninae sacrum, quod in aeternum servare Lex et Prophetae praecipiunt, uos inpiatis? cur denique neomenias et baptismata et scenopegiam ac reliqua huiusmodi legis atque prophetarum sacramenta carnalia parum deuitatis inrumpere, si eadem Christus minime destruxit? quare non inmerito dixerim, quia, si uultis. ut ratio uobis contemptus istius constet, oportet aut uos negare Christi esse discipulos aut tandem fateri ipsum omnia haec destruxisse priorem. quod cum fueritis confessi. tunc et illud. quod sequitur,
Abbreviated transcription (Latin):
xpm̃ tanquam cius filium dicentem
audiens. Quod nonuenerit
ẽadem soluere sed adimplere: uide
siquid impedire iam poterat: quin
factus essem uideus: Sed huic pe¬
riculo me manichȩi ueneranda
fides eripuit: Tu tamen quid fidu¬
tiae gerens haec obitias quero. aut
quare contrame ideẽ. putes solum:
quod tibi nonminus uideatur. ẽẽ.N
contrarium: Sixpĩ non est legem
soluere et prophetas: utiq nec xp̃iano¬
rum: Cur ergo uos eadem sol uitis.
an sensim fatemini uos non ẽẽ. xp̃ia¬
nos. Quid legi & prophetis omni¬
bus sacra sc̃m illum sabbatorum
diem. in quo & mundi ipsum opifi¬
cem dm̃ requieuisse testantur. uos
omni opere profanatis. nec poenam
mortis quam aduersum uiolatores
eiuis statuit nec maledicti ꝑtimescen¬
tes in famiam: Quid & acircumci¬
sionis dedecorosoͦ illo signacula
legi ac prophetis omnibus honora¬
to. & maxime abrahae post opina¬
tam suam fidem sinus defendicis
uros. presertim cum et periturum

Expanded text:
Christum tamquam eius filium dicentem Christum tamquam eius filium dicentem audiens, quod enim non uenerit eadem soluere, sed adinplere. uide. si quid inpedire iam poterat. quin factus essem Iudaeus. sed huic periculo me Manichaei ueneranda fides eripuit. Tu tamen quid fiduciae gerens haec obicias quaero, aut quare contra me id esse putes solum, quod tibi non minus uideatur esse contrarium. si Christi non est legem soluere et prophetas, utique nec christianorum. cur ergo uos eadem soluitis? an sensim fatemini uos non esse christianos? quid legi et prophetis omnibus sacrosanctum illum sabbatorum diem, in quo et mundi ipsum opificem deum requieuisse testantur. uos omni opere profanatis nec poenam mortis. quam aduersum uiolatores eius statuit, nec maledicti pertimescentes infamiam r quid et a circumcisionis dedecoroso illo signaculo legi ac prophetis omnibus honorato et maxime Abrahae post opinatam suam fidem sinus defenditis uestros. praesertim cum et periturum
Abbreviated transcription (Latin):
ueniret replendus. eo cuius adhuc
uideretur . eẽ. capatior: Si tamen
& ipse priora non solueret: alioquin:
neᷤ circa eum adimpletio haec. ẽẽt.
sed ex haustio: At ego exgentibus
ueniens. in cassum me accessis se
putabam ad xp̃m. quia nihil tale
afferrem: quod in me desuis posset
adiectiomibus ad impleri: Querens
ergo quaenam. eẽt. prior illa men¬
sura: in uenio sabbata. peritomen .i. crcũcasionẽ¬
sacrifitia. neomenias. baptismata.
atimo fagias. ciborum discretiones.
potuum. uestimentorum: & alia
quae pcurtere longum est:
Arbitratus ergo sum hoc esse. nec aliud
quicquam. quod se xp̃s non uenis se
soluere sed adimplere dixerit : Nec
inmerito: Quid enim lex sine man
datis. quid prophetae sine prefatib
Adhacc inuenio etiam amarum illic
inditum maledic tum: aduersus
eos qui non permanserint in omĩb
quae scripta sunt in libro legis illius.
ut faciant ea: Et illinc ergo maledic̃¬
tum metuens tanquam dĩ. & hinc

Expanded text:
ueniret replendus eo. cuius adhuc ueniret replendus eo. cuius adhuc uideretur esse capacior, si tamen et ipse priora non solueret; alioquin nec circa eum adinpletio haec esset, sed exhaustio. at ego ex gentibus ueniens incassum me accessisse putabam ad Christum, quia nihil tale adferrem, quod in me de suis posset adiectionibus adinplere. quaerens ergo, quaenam esset prior illa mensura, inuenio sabbata. peritomen, sacrificia, neomenias ac baptismata. azymophagias ciborum, discretiones potuum, uestimentorum et alia, quae percurrere lArbitratus ergo sum hoc esse; nec aliud quidquam, quod se Christus non venisse solvere dixerit, sed adimplere. Nec immerito: quid enim Lex sine mandatis? quid prophetae sine praefatibus? ad haec inuenio etiam amarum illic inditum maledictum aduersus eos. qui non permanserint in omnibus, quae scripta sunt in libro legis illius, ut faciant ea. et illinc ergo maledictum metuens tamquam dei, et hinc
Abbreviated transcription (Latin):
uideam credidisse: Nec enim quic¬
quam corum preferens quibus lex
& prophetae non solui uideantur.
sed ad impleri : me tanquam desidẽ
obiurgas ac preuaricatorem. ex huiꝰ
obieccione capituli: An et tu iam
detruncator inguinum
obsceno illo signaculo gloriaris
tanquam iuideus. aut nazarais.
ansupercilium de obseruatione erigis
sabbatorum.: Andeporcine abstĩ¬
nentia tibi conscius gaudes: An
deniq deuictimarum sanguine:
& holocaustorum nidoribus iudȩoꝵ.¬
te exsaturasse dm̃ exultas: quod
entes ergo preceptori meo refero
gras. qui me similiter labentem
retinuit: ut essem hodie xp̃ianus:
Nam ego quoq cum capitulum hoc
umprudens legerem. quem admodum
cu: pene ieram inconsilium iudȩus
fieri : Nec in merito: Etenim si xp̃s
legem non uenit. soluere sed adim¬
plere: Adimpletio aut̃ nun quam
inuase in ani dicitur sed insemo.
solus mihi uideatur isrł ita posse
xp̃ĩanus fieri. qui refertus maxima
exparit lege ac prophetis ad xp̃m

Expanded text:
uideam credidisse. nec enim quicuideam credidisse. nec enim quicquam eorum praeferens, quibus lex et prophetae non solui uideantur, sed adinpleri, me tamquam desidem obiurgas ac praeuaricatorem ex huius obiectione capituli. an et tu iam de truncatorum inguinum obscaeno illo signaculo gloriaris, tamquam Iudaeus aut Nazaraeus? an supercilium de obseruatione erigis sabbatorum? an de porcinae abstinentia tibi conscius gaudes? an denique de uictimarum sanguine et holocaustorum nidoribus Iudte exsaturasse deum exultas ? quodentes ego praeceptori meo refero gratias, qui me similiter labantem retinuit, ut essem hodie -christianus. nam ego quoque, cum capitulum hoc inprudens legerem, quemadmodum tu paene ieram in consilium Iudaeus fieri. nec inmerito; etenim si Christus legem non uenit soluere, sed adinplere, adinpletio autem numquam in uase inani dicitur, sed in semo, solus mihi uidebatur Israhelita posse christianus fieri. qui refertus maxima ex parte lege ac prophetis ad Christum
Abbreviated transcription (Latin):
fieri. ne etiam ñõ legem soluere
perscueres: quã ipse non soluit:
Et tamen si hoc mihi nazartorum
obiceret quisquam. quos alii simma¬
chianos appellant. quod iħs di xerit
non se uenisse legem soluere: aliquan¬
tisper hȩsissem incertus. quid ei
responderem: Nec in merito: Venie¬
bã enum corport acq a nimo simul
lege obsitus ac prophetis: Nam huiꝰ¬
modi quos aio. & circumcisionem
portant. & obseruant sabbatum: &
porcina ac reliquis abstinent huius¬
modi. quae precepit lex sub xp̃iani
quam uis nominis professione
decepti etiam ipsi intelligi datur
hoc ipso capitulo quo &tu. quia xp̃s
non ad soluendam legem se uenisse
dixerit. sed ad implendam: Quarẽ
cum talibesset mihi non post illum
ut dixi certamen donec capituli huiꝰ
ame molestiam demolirer. tibi uͦ
nequaquam congredi metuam: nul¬
lis confiso uiribus. & impudentia
pocius lacessenti: ut facilius temp¬
cari me putem abste quam cogi
ut credam dixisse xp̃m. qđ nec te

Expanded text:
fieri. ne etiam nunc legem soluere fieri. ne etiam nunc legem soluere perseueres, quam ipse non soluit. Et tamen hoc si mihi Nazaraeorum obiceret quisquam, quos alii Symmachianos appellant, quod enim Iesus dixerit non se uenisse soluere legem, aliquantisper haesissem incertus, quid ei responderem. nec inmerito; ueniebat enim corpore atque animo simul lege obsitus ac prophetis. nam huiusmodi, quos aio, et circumcisionem portant et obseruant sabbatum et porcina ac reliquis abstinent huiusmodi, quae praecepit lex, sub christiani quamuis nominis professione decepti etiam ipsi, ut intellegi datur, hoc ipso capitulo, duo et tu, quia Christus non ad soluendam legem se uenisse dixerit. sed ad inplendam. quare cum talibus esset mihi non pusillum, ut dixi, certamen, donec capitulij huius a me molestiam demolirer, tibi uero nequaquam congredi metuam nullis confiso uiribus et inpudentia potius lacessenti, ut facilius temptar, me putem abs te quam cogi, ut credam dixisse Christum, quod nec te
Abbreviated transcription (Latin):
contrariorum: Quid enim sequitur.
iudistis dictum. ẽẽ: oculum prooculo.
dentem pro dente: łgo autem dico
uobis: qui te percusserit in maxilla.
prebe ei & alteram: hoc um destruc¬
tio est ¶Dictum . ẽ. inquit: amabis
amicum tuum. & odio habebis ini¬
micum tuum: Ego autem dico uobis:
amate mimicos uros & properse¬
cutoribus orate: aeque destructio
est: Dictum est qui uoluerit uxorẽ
dimittere . dec ei repudium : Ego autẽ
dico: quicumq uxorem suam dimi¬
serit excepta causa fornicationis.
& ipsam moechari faciet. et is erit
moechus: si posteam alteram duxe¬
rit: Haec igitur sint demanifesto
moyseos precepta. iccircoq destruc¬
ta illa ueterum iustorum: & obhoc
adimpleta: Quod si & tibi ita intel¬
ligere plaret. non abre erit & illud
dixisse iħm: quia non uenit soluere
legem sed adimplere: Sin hȩc tibi
nr̃a displicet expositio. aliam quęre.
tantum ne iħm mentitum dicere
cogaris. aut te necesie sit uidęum

Expanded text:
contrariorum. quid enim sequitur? contrariorum. quid enim sequitur? audistis dictum esse: oculum pro oculo, dentem pro dente; ego autem dico uobis: qui te percusserit in maxilla, praebe illi et alteram: hoc iam destructio est. dictum est, inquit. amabis amicum tuum et oderis inimicum tuum; ego autem dico uobis: amate inimicos uestros et pro persecutoribus uestris orate: aeque destructio est. dictum est: qui uoluerit uxorem dimittere, det ei repudium; ego autem dico: quicumque uxorem suam dimiserit excepto causa fornicationis, et ipsam moechari faciet, et is erit moechus, si postea alteram duxerit. haec igitur sunt de manifesto Moyseos praecepta idcircoque destructa, illa ueterum iustorum et ob hoc adinpleta. quod si et tibi ita intellegere placet, non ab re erit et illud dixisse Iesum, quia non uenit soluere legem, sed adinplere. sin haec tibi nostra displicet expositio. aliam quaere: tantum ne Iesum mentitum dicere cogaris, aut te necesse sit Iudaeum
Abbreviated transcription (Latin):
antiquiora precepta. idest non occides.
non methaberis. non peierabis Haec
autem eraił antiquitus innationibus.
ut est in promptu probare: olim pro-¬
mulgata per enoch et seth. & cęteros
corum similes iustos. quibus cadem
illustres tradiderint angeli temperan¬
de in hominibus grãueritatis. cui
non uideatur hoc eum de ucritatis
dixisse lege & eius prophetis.: demiq
etiam adimpletio probatur eius: cir¬
ca haec eadem quã premisit: Quid
enim dicit: audistis dictum eẽ.
antiquis. non occides: Ego autem
dico uobis. ne irascimini quidem:
adimpletio est:Audistis dictum eẽ.
non mechaberis: Ego autem dico
uobis: ne concupiscãtis quidem ad¬
implecio est. Dictum . ẽ non peiera¬
bis: ego autem dico uobis: ne iuiretis
quidem: aeque adimpletio est: In
his eium & priora roborat: et quod
defuit adicit. Abi uero iudȩorum
quaedam uisus . ẽ. nominasse: illa
quidem nec ad impleuit. sed etiam
penitus eradicauit preceptione

Expanded text:
antiquiora praecepta. id est: non occides. antiquiora praecepta. id est: non occides. non moechaberis, non peierabis — haec autem erant antiquitus in nationibus. ut est in promptu probare, olim promulgata per Enoch et Seth et ceteros eorum similes iustos. quibus eadem inlustres tradiderint angeli temperandae in hominibus gratia feritatis — cui non uideatur hoc eum de ueritatis dixisse lege et eius prophetis? denique etiam adinpletio probatur eius. circa haec eadem quam promisit. quid enim dicit? audistis dictum esse antiquis: non occides: ego autem dico uobis, ne irascamini quidem: adinpletio est. audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, ne concupiscatis quidem: adinpletio est. dictum est: non peierabis; ego autem dico uobis, ne iuretis quidem: aeque adinpletio est. in his enim et priora roborat et quod defuit, adicit. ubi uero Iudaeorum quaedam uisus est nominasse, illa quidem nec adinpleuit. sed etiam penitus eradicauit praeceptione
Abbreviated transcription (Latin):
lum. qui scribens ad titum decreten¬
sibus dicit: Dixit quidam proprius
corum propheta: Cretenses semꝑ
mendaces: molę bestiȩ. uentris pi¬
gri: Ac per hoc dubitandum nonẽ.
& gentes suos habere prophetas:
N ec non & ueritatem habere
prophetas suos: tam
idem paulus significat. quam ctiam
iħs: Et iħsquidem ubi dicit: Icce¬
ego mitto aduos sapientes & ꝓphetas.
& exipsis interficietis insingulis
locis: Paulus uero cumdicit: Ipse
dñs constituit primo apostolos. de¬
inde prophetas: Lege ergo tripertita
& tripertitis prophetis. dequonam
eorum iħc dixerit: non satis liqua:
Est tamen conicere ex consequentibus:
Et enim si circumcisionem statim
nominaret & sabbata. & sacrificia
& obseruationes hebraicas. in quae
cas aliquid adimpletionis gratia
protulis set : dubium non erat quin
de iudeorum lege dixisset & ꝓphis.
quia eos non soluere uenerit sed ad¬
implere: Vbi uero horum quidem
nihil memorat. sola uero recenset

Expanded text:
lum, qui scribens ad Titum de Cretenlum, qui scribens ad Titum de Cretensibus dicit: dixit quidam proprius eorum pmendaces, malae bestiae, ventres pigri . Ac per hoc dubitandum non est, et Gentes suos habere prophetas. Necnon et veritatem habere prophetas suos, tam idem Paulus significat, quam etiam Jesus. Et Jesus quidem, ubi dicit: Ecce mitto ad vos sapientes et Prophetas, et ex ipsis inter ficietis in singlocis: Paulus uero cum dicit: ipse dominus constituit primo apostolos, deinde prophetas. Lege ergo tripertita et tripertitis prophetis. de quonam eorum Iesus dixerit. non satis liquet, est tamen conicere ex consequentibus. etenim si circumcisionem statim nominaret et sabbata ac sacrificia et obseruationes Hebraicas inque eas aliquid adinpletionis gratia protulisset, dubium non erat. quin de Iudaeorum lege dixisset et prophetis. quia eos non soluere uenerit, sed adinplere. ubi uero horum quidem nihil memorat, sola uero recenset