comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bant᷑ a puero cuiꝰ pͥncipat᷑ in humeris eiꝰ ẽ. hoc ipsũ & ad
hereticos referri potest. qd̾ post quã eccłiastica doctrina in¬
luxerit & om̃s eorũ decipulae paturrint. tẽ ad tantã ueniant
solitudinẽ. ut de saltu & infructuosis arborib: & innumera¬
bili eiꝰ multitudine quã heretica fraude deceperant. uix
pauci resideant qͥ eiꝰ sequuant᷑ errorẽ : Peo qđ nos uertimꝰ
mitta dñs in pinguib eiꝰ tenuitatẽ. Ixx transtulerunt.
mitta dñs in honorẽ tuũ ignominiã. & ꝓ eo qd̾ nos dixi¬
mus & sc̃s eiꝰ inflãma. illi uertert̃ & sci ficauit eũ in igne.
ꝑ qđ quidã intelligi uolunt pęnas atq torm̃ta ad hoc adhi.¬
beri peccatorib: ut diuino igne purgent᷑. Qđq nos dixi
mus & gła saltꝰ eiꝰ & carmeli eiꝰ. illi int̾p̃tati st̃ extinguent᷑
montes & colles & saltꝰ. quo om̃is assẏriorũ claritas & su-¬
ꝑbia & multitudo humiliet᷑ extineta. Et erit in die

Expanded text:
Hoc ipsum et ad haereticos referri potest: quod postquam Ecclesiastica doctrina illuxerit, et omnes eorum decipulae patuerint, tunc ad tantam veniant solitudinem, ut de saltu et infructuosis arboribus et innumerabili eorum multitudine, quam haeretica fraude deceperant, vix pauci resideant qui eorum sequantur errorem. Pro eo quod nos vertimus, mittet Dominus in pinguibus ejus tenuitatem, LXX transtulerunt, mittet Dominus in honorem tuum ignominiam. Et pro eo quod nos diximuper quod quidam intelligi volunt poenas atque tormenta ad hoc adhiberi peccatoribus, ut divino igne purgentur. Quodque nos dixiinterpretati sunt: Exstinguentur montes, et colles, et saltus, quo omnis Assyriorum claritas et superbia, et multitudo humilietur exstincta. Et erit in die
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ pͥncipẽ assyriorũ ẽẽ figiturũ. & ꝑdiũsa loca
uariosq ꝓfectꝰ fugere cupere ab ira dĩ. Cũq ille fugerit
habitatores gebim. id ẽ. excelsas quasq uirtutes sermone
ꝓpħico ꝓuocari. ut consolent᷑ fugientẽ. & hoc eẽ colles¬
Conso lamini consolamini popłm meũ sac̃dotes. loqͥ mi¬
ni ad cor hierłm: hȩc dixit: quia rei ueritate constrictus.
aliud qđ dicer& ñ habebat : Ecce dominator dñs exerci¬
tuũ confring& lagunculã int̾rore. & excelsa statura suc¬
cident᷑. & sublimes humiliabunt᷑. & conuertent᷑ conden

Expanded text:
magnum, principem Assyriorum esse fugiturum: et per diversa loca magnum, principem Assyriorum esse fugiturum: et per diversa loca variosque profectus fugere cupere ab ira Dei. Cumque ille fugerit, habitatores Gebim, id est, excelsas quasque virtutes sermone prophetico provocari, ut consolentur fugientem, doceantqueConsolamini, consolamini populum meum, sacerdotes: loquimini ad cor Jerusalem . Haec dixit, quia rei veritate constrictus aliud quod diceret non habebat. Ecce Dominator Dominus exercituum confringet lagunculam in terrore, et excelsi statura succidentur, et sublimes
Abbreviated transcription (Latin):
gai. que bis in hoc loco ponit᷑. & in hebraico ñ habet᷑. & ad
sonitũ fuga eiꝰ contremisc& rama cnutas saul. qđ ꝑ spicue
falsũ ẽ. Ciuitas enĩ saul appellat᷑ gabeȩ. ut in hebraico
continet᷑. Dein de ueni&e ingallim. audi& laisa. audice
anatoth. contremisc& medemena. habitatores aut̃ gebĩ
& colles qui st̃ in hierłm id. ẽ. ex celsi quiq uiri ꝓuocant᷑
ad consolandũ hierłm. Non longo posttẽpore. sed inpre¬
sentiarũ & eadem die cũ inuia ẽ assyrius ut maneant
in locis suis. & ꝑturbati timore nequaquã fugiant.
Hoc iuxta litterã. ceterũ quidã misto loco cũ falsorum
nominũ iuxta lxx ET siaioa usiãc inuenire ñ possit.
nec se in libro hebraicorũ reperire potuisse testet᷑. mit¬
tit nos ad in certũ ut dicat in extremo mundi tẽpore&
in consũmatione huiꝰ scłi imminentib: pęnis sensum

Expanded text:
gai, quae bis in hoc loco ponitur, et in Hebraico non habetur. Ad gai, quae bis in hoc loco ponitur, et in Hebraico non habetur. Ad sonitum fugae ejus contremiscet Rama, civitas Saul: quod perspicue falsum est. Civitas enim Saul appellatur Gaba, ut in Hebraico continetur. Deinde veniet in Gallim: audiet Laisa, audiet Anathoth, contremiscet Medemena. Habitatores autem Gebim et colles, quae sunt in Jerusalem, id est, excelsi quique viri, provocantur ad consolandam Jerusalem: non longo post tempore, sed in praesentiarum, et eadem die dum in via est Assyrius; ut maneant in locis suis, et perturbati timore nequaquam fugiant. Hoc juxta litteram. Caeterum quidam in isto loco, cum falsorum nominum juxta LXX ἐτυμολογίας invenire non possit, nec se in libro Hebraicorum Nominum reperire potuisse testetur, mittit nos ad incertum, ut dicat in extremo mundi tempore, et in consummatione hujus saeculi imminentibus poenis, sensum
Abbreviated transcription (Latin):
conspitiens hierłm agitar& manũ suã atq: concutero
suꝑ montẽ syon. uł despitiens eã atq continens uł salutans
& cõminans & admirans. qd̾ toto sibi oriente subiecto. tã
parua ciuitas potentia su& audeat repugnare. Hȩc nuxta
hebreos ut nobis ab eis traditũ ẽ breui sermone ꝑstrinx¬
imus. nẽ qd̾ iuxta lxxeditionẽ eccłiasticiuiri de hoc
loco sentiant subitiamꝰ. Cũ iugũ assyrii. siue ut quidã
male arbitrant᷑ babylonii ablatũ fuerit de humeris tuis
atq corruptũ. fugiens assyrids senna cherib cũ paucis
reliquis uenia& in aggai que in heb raico ñ habet᷑. &
tanta erit fugientis trepidatio ut ibi manere ñ audeat.
sed transibit in mageddo. quã & ipsa scriptura ñ contin&.
Etqͥa sarcinis p̃peditꝰ uelo cius fugere ñ poterit. de pon&¬
uasa sua in machmis. & gradu concito transibit uallẽ
quã & ipsã hebreus sermo ñ resonat. & rursũ ueni& in ag¬

Expanded text:
conspiciens Jerusalem; agitaret manum suam, atque concuteret conspiciens Jerusalem; agitaret manum suam, atque concuteret super montem Sion, vel despiciens eam atque contemnens, vel insultans et comminans, et admirans, quod toto sibi Oriente subjecto, tam parva civitas potentiae suae audeat repugnare. Haec juxta Hebraeos, ut nobis ab eis traditum est, brevi sermone perstrinximus. Nunc quid juxta LXX editionem Ecclesiastici viri de hoc loco sentiant, subjiciamus. Cum jugum Assyrii, sive ut quidam male arbitrantur, Babylonii, ablatum fuerit de humeris tuis, atque corruptum, fugiens Assyrius Sennacherib, cum paucis reliquiis veniet in Aggai, quae in Hebraico non habtanta erit fugientis trepidatio, ut ibi manere non audeat, sed transibit in Mageddo, quam et ipsa Scriptura non continet. Et quia sarcinis suis praepeditus velocius fugere non poterit, deponet vasa in Machmas, et gradu concito transibit vallem, quam et ipsam Hebraeus sermo non resonat: et rursum veniet in Ag
Abbreviated transcription (Latin):
hoc loco lxx abhebraico discordant. quã obrem utrã que
editionẽ posuimꝰ. ut qͥd nobis uideat᷑ in singłis. xꝑo si me¬
in qͥt ueni& inaiath. ubi p̃festinatione nimia nolens
manere transibit inmagron. tantãq: capiendae urbis
habebit fidutiã. ut apud machmas cõm̃d& saroinas suas.
quasi cito subuersa urbe rediturꝰ. qͥb depositis transibit
eã cursim. & ingabeȩ habebit diuersoriũ. Quo paululũ
ibidẽ subsistente ut lassũ refoueat exercitũ. rama urbs
uicina terrebit᷑. gabeȩ saulis quondã ciuitas fugio&. Tc̃
& filia gallĩ que hebraice dr̃ baehgallĩ ita riulabit ut
equorũ arbitreris hinnitũ. Unde olaisa & pauꝑcula uł
si potestis. Migrauit enĩ iã de sedib suis urbs medemena.
uos aut̃ qͥ habitatis incollib: qđ int̃p̃tat᷑ gebĩ. tuti locorum
altitudine confortamini. idẽ. arma corripite. Ad huc
tantũ suꝑ erat diei. ut stans in oppidulo nob ꝓcul urbẽ

Expanded text:
hoc loco LXX ab Hebraico discrepant: quam ob rem utramque hoc loco LXX ab Hebraico discrepant: quam ob rem utramque Editionem posuimus, ut quid nobis videatur in singulis, Chriin Aioth  Al. Aiath, ubi prae festinatione nimia nolens manere, transibit in Magron, tantamque capiendae urbis habebit fiduciam, ut apud Machmas commendet sarcinas suas, quasi cito subversa urbe rediturus: quibus depositis, transibit eam cursim, et in Gabee habebit diversorium: quo paululum ibidem subsistente, ut lassum refoveat exercitum, Rama urbs vicina terrebitur: Gaba Saulis quondam civitas fugiet. Tunc et filia Gallim, quae Hebraice dicitur BETH GALLIM , ita ejulabit, ut equorum arbitreris hinnitum. Unde, o Laisa, et paupercula, vel si potestis: migravit enim jam de sedibus suis urbs Medemena. Vos autem qui habitatis in collibus, quod interpretatur Gebim, tuti locorum altitudine, confortamini, id est, arma ctantum supererat diei, ut stans in oppidulo Nob, et procul urbem
Abbreviated transcription (Latin):
dian enĩ int̾p̃tat᷑ ex iuditio. ut sp̃u oris eiꝰ & oleo mi¬
sericordia. iugũ hostiũ cõputrescat. Veni& inaiath
transibit in magron. apud machmas cõm̃dabit uasa
sua. transierunt cursim. gabeȩ sedes nr̃a. sic̃ ut alibi
scriptũ reperimꝰ. mansione manserunt. Obstu puit rama.
gabaa saulis fugit. Hinni uoce tua filia gallim. attende laisa.
pauꝑcula anatoth. Mi grabit mede mana. habitatores gebĩ
confortamini. ad huc dies ẽ ut inobstetur. agitabit manũ
suã suꝑ montẽ filiae syon collẽ hierłm . lxx. Ueniae enĩ
in ciuitate maggai. & transibit imageddo. & in mach.¬
mas pon& uasa sua. & transibit uallẽ & uȩni& inaggai.
Timor app̃hend& rama. ciuitatẽ saulis. Fugi& filia gallĩ.
attende laisa. audiet᷑ in anatoth. Obstupuit mede mena.
& habitatores gebim. Consolamini hodie inuia ut maneat.
consolamini montẽ filiae syon. & collẽ hierłm.¶ Multũ in

Expanded text:
dian enim interpretatur ex judicio: ut spiritu oris ejus, et oleo midian enim interpretatur ex judicio: ut spiritu oris ejus, et oleo misericordiae jugum hostium computrescat. Veniet in Aioth, transibit in Magron: apud Machmas commendabit vasa sua. Transierunt cursim Gabee sedes nostra sive ut alibi scriptum reperimus: mansione manserunt ; 152 obstupuit Rama, Gaba Saulis fugit. Hinni voce tua, filia Gallim; attende, Laisa, paupercula Anathoth: migravit Medemena: habitatores Gebim confortamini. Adhuc dies est, ut in Nob stetur: agitabit manum suam super montem filiae Sion, collem Jerusalem. LXX: Veniet enim in civitatem Aggai, et transibit in Mageddo: et in Machmas ponet vasa sua: et transibit vallem, et veniet in Aggai. Timor apprehendet Rama civitatem Saul: fugiet filia Gallim: attende Laisa: audietur in Anathot: obstupuit Medemena, et habitatores Gebim. Consolamini hodie in via, ut maneat: consolamini montem filiae Sion, et collem Jerusalem. Multum in
Abbreviated transcription (Latin):
in eũ. Historia madianitarũ iniudicũ libro scripta est.
quã & in psalmo legimꝰ. Pone pͥncipes eorũ sic̃ horeb &
reb & rebee & salmana. Errant gͦ qͥ putant illud signi¬
ficare tepꝰ quando in libro numerorũ madianita cesi
referunt᷑ abisrł. & desertũ sur & montẽ dĩ horeb. quȩ
aluis apud hebreos scribunt᷑ litteris. cũ eo tẽpore ñ fue¬
rint in monte horeb sed in solitudine sechim. Iuxta ana¬
gogen p̃cipit᷑ popło in eccła comoranti. netimeat ad¬
uersarios qui adpugnandũ sẽꝑ parati st̃. & multas
dispuatione sua animas subuertert̃. Idõ enĩ eos ĩ tra
popłm dĩ pusillũ acciꝑe potestatẽ. & ñ tã gladio ꝑcute¬
re quã uirga . id. ẽ ñ occide sed minare. quia inuia
ambulauerint agẏpti. & ñ in dño sint confisi. Cũ autẽ
addñm reũsi fuerint & reliquerint iter aegypti. tẽ
flagellũ di iuditiũ suscitandũ contra adũsarios. Ma¬

Expanded text:
in eo. Historia Madianitarum in Judicum libro scripta est , in eo. Historia Madianitarum in Judicum libro scripta est , quam et in Psalmo legimus: Pone principes eorum sicut Oreb, et Zeb, et Zebee, et Salmana . Errant ergo qui putant illud significari tempus, quando in libro Numerorum Madianitae caesi referuntur ab Israel a deserto Sur usque ad montem Dei Oreb: quae aliis apud Hebraeos scribuntur litteris, cum eo tempore non fuerint in monte Oreb, sed in solitudine Sethim. Juxta anagogen praecipitur populo in Ecclesia commoranti, ne timeat adversarios, qui ad pugnandum semper parati sunt, et multa disputatione sua animas subverterunt. Ideo enim eos contra populum Dei pauxillum accipere potestatem, et non tam gladio percutere quam virga, id est, non occidere, sed minari, quia in via ambulaverint Aegypti, et non in Domino sint confisi. Cum autem ad Deum reversi fuerint, et reliquerint iter Aegypti, tunc flagellum Dei judicio suscitandum contra adversarios. Ma
Abbreviated transcription (Latin):
ut expetra & ex rege qui in ea occis ẽ locꝰ petra horeb no¬
men acceperit. leuabit gͦ uirgã suã suꝑ mare rubrũ per¬
gens adũsũ &hiopas. & leuabit reuertens ad te ꝑuiam
agẏpti. sed statĩ ut de agypto uenerit auferet᷑ onꝰ de hu¬
meris tuis. & iugũ imꝑii eiꝰ. ac seruire desistes. qd̾ iugũ
id. ẽ potentia assẏrii. a fatie olei id ẽ. dĩ miscđia cõpu.¬
suũ leuabit suꝑte inuia agypti. & rursũ. & uirgã suam
suꝑ mare & leuabit eã inuia agẏpti. etiã sic intellegere.
qd̵ id circo ꝑcusserit plurimos de tribu iuda & incircuitu
regni hierłm ceperit ciuitates. quia ñ indo sed inagẏpti¬
is habuerint fidutiã. Unde & rapsaces exꝓbrat eis dicens.
Ecce confidis suꝑ baculũ harundineũ confractũ suꝑ egẏp¬
tum. cui si innixus fuerit homo intrabit in manũ eiꝰ
& ꝑforabit eã. sic pharao rex aegẏpti om̃ib qͥ cmfidt̃

Expanded text:
ut ex petra et ex rege, qui in ea occisus est, locus petrae Oreb nout ex petra et ex rege, qui in ea occisus est, locus petrae Oreb nomen acceperit. Levabit ergo virgam suam super mare Rubrum pergens adversus Aethiopes, et levabit revertens ad te per viam Aegypti: sed statim ut de Aegypto venerit, auferetur onus de humeris tuis et jugum imperii ejus, ac servire desistes. Quod jugum, id est, potentia Assyrii, a facie olei, id est, Dei misericordiae compurursum: Et virgam suam super mare, et levabit eam in via aegypti: etiam sic intelligere, quod idcirco percusserit plurimos de tribu Juda, et in circuitu regni Jerusalem ceperit civitates, quia non in Deo, sed in Aegyptiis habuerint fiduciam. Unde et Rabsaces exprobrat eis dicens: Ecce confidis super baculum arundineum confractum super Aegyptum. Cui si innixus fuerit homo, intrabit in manum ejus, et perforabit eam : sic Pharao rex Aegypti omnibus qui confidunt
Abbreviated transcription (Latin):
locũ tribulationis. de quo in suo dicemꝰ loco. Diffidl
inquit tͥ uidet᷑ ohabitator syon ut cunctis incireuu
assyrio gentib subiugatis tu solus de eiꝰ manib libͥs
ausculta quȩ dico. Nolitimere popłs m̃s qđ assuris¬
cente capiaris. Lic& enĩ anno xiiii regis ezechi ise
munitas & capia eas. & missurꝰ rabsacen qͥ obsessũ inhierłm
popłm terreat. tam̃ hoc scire debes qd̾ ñ te gladio sed uir¬
ga ꝑcussurꝰ sit. & ꝑgens contra tharacha regẽ & hiopi&
& &gyptios acmare rubrũ ꝑuiã agẏpti baculũ suũ tan
tũ eleu& contrate. & ferire ñ possit. Ad huc enĩ paululũ
& reũsꝰ de egẏpto cũ infinita exercitꝰ multitudine atque
obsidere tecupiens. statĩ mea in dignatione feriet᷑. & fla¬
gellũ illud qd̃ quondã ad ũsũ madianitas sub gedeone
qui altero nomine uocabat᷑ ierobaal suscitaui. quando
horeb & tebes pͥncipes madianitarũ occisi st̾ suꝑ petrã
durissimã id. ẽ scilicẽ. que hebraice appellat᷑ SuR. ita

Expanded text:
locum tribulationis: de quo in suo dicemus loco. Difficile, inquit, tibi videtur, o habitator Sion, ut cunctis in circuitu ab Assyrio gentibus subjugatis, tu solus de ejus manibus libereris. Ausculta quae dico: noli timere, populus meus, quod Assur vincente capiaris. Licet enim anno quarto decimo munitas, ut capiat eas, et missurus Rabsacen, qui obsessum in Jerusalem populum terreat; tamen hoc scire debes, quod non te gladio, sed virga percussurus sit, et pergens contra Taracham regem Aethiopiae, et Aegyptios ac mare Rubrum per viam Aegypti, baculum tantum suum elevet contra te, et ferire non possit. Adhuc enim paululum, et reversus de Aegypto cum infinita exercitus multitudine, atque obsidere te cupiens, statim mea indignatione ferietur, et flagellum illud, quod quondam adversum Madianitas sub Gedeone , qui altero nomine vocabatur Jerobaal, suscitavi: quando Oreb et Zebee principes Madianitarum occisi sunt super petram durissimam, id est, silicem, quae Hebraice appellatur SUR , ita
Abbreviated transcription (Latin):
filius fuit. Tantã autẽ scribit medorũ ꝑsarũq sȩuitiã
ut ardore sanguinis effundendi aurũ argentũq: con¬
tempnant. & oblatas opes ꝓluto reputent: Sed sagit¬
tis paruulos int̃fitient : & lactantib uteri ñ misere:¬
bunt᷑. & suꝑ filios ñ pare& oculus corũ Inc̾fitientur
paruuli. quorũ uulnera ert̃ ñ minora quã corpora.
& pregnantes uteri secabunt᷑. Elident᷑q infantes. &
adubera p̃ssos filios crudelis uictor occid& Et erit
deorũ. sic̃ subuertit ds̃ sodomã & gomorrã. ñ habi

Expanded text:
filius fuit. Tantam autem scribit Medorum Persarumque saevitiam, filius fuit. Tantam autem scribit Medorum Persarumque saevitiam, ut ardore sanguinis effundendaurum argentumque contemnant, et oblatas opes pro luto reputent: sed sagittis parvulos interficiant, et lactantibus uteris non misereantur, et super filios non parcat oculus eorum. Interficiantur parvuli, quorum vulnera erunt non minora quam corpora, et praegnantes uteri secentur, elidanturque infantes, et ad ubera pressos filios crudelis victor occidat. deorum, sicut subvertit Deus Sodomam et Gomorram Isai
Abbreviated transcription (Latin):
cidet᷑ & qui suꝑ uenerit cad&e ingladio IQui ñ fugerit.
mucrone feri&e : Qui uͦ aut resistere uoluerit aut reũti.
intantũ capta urbi ñ ꝓderit. ut ipse qͦq sanguinẽ fun¬
dat: In fantes eorũ allident᷑ inoculis eoꝵ. diripient᷑ domꝰ
corũ. & uxores uiolabunt᷑ ¶Hoc ẽ qđ dauid ꝓpħa inspũ.
filia babylonis misera. beatꝰ qui retribu& łͥ retributi¬
oñẽ tuã quã retribuisti nobis. beat᷑ qͥ tenebit & allid&
paruulos suos ad petrã. Tanta erit urbis uastitas & uic¬
torũ seuitia. ut nec in noxi& parcat᷑ &tati. ut cunctae
domorũ diripiant᷑ opes. & in conspectu maritali ux.¬
orũ uiolet᷑ pudiꝰtia. Ecce ego suscitabo suꝑ eosmedos.
qui argentũ ñ requirant. neq aurũ uelint : Aꝑtũ ẽ.
quod latebat. nequaquã fortes & gigantes angłi intel
ligendi st̃ & dȩmones. sed medorũ gens. quoꝵ pͥnceps
darius pͥmꝰ babyloniorũ destruxit imꝑiũ occiso bal-¬
thasasne pote nabugodonosor. Qui EUIl marodach

Expanded text:
nis qui supervenerit, cadet in gladio. Qui non fugerit, mucrone ferietur: qui vero aut resistere voluerit, aut reverti, in tantum captae urbi non proderit, ut ipse quoque sanguinem fundat. Infantes eorum allidentur in oculis eorum: diripientur domus eorum, et uxores eorum violabuntur. Hoc est quod David in  retributionem tuam, quam retribuisti nobis. Beatus qui tenebit et allidet parvulos tuos ad petram . Tanta erit urbis vastitas et victorum saevitia, ut nec innoxiae parcatur aetati, ut cunctae domorum diripiantur opes, et in conspectu maritali uxorum violetur pudicitia. Ecce ego suscitabo super eos Medos, qui argentum non quaerant, neque aurum velint. Apertum est quligendi sunt et daemones, sed Medorum gens, quorum princeps Darius primus Babyloniorum destruxit imperium, occiso Balthasar nepote Nabuchodonosor, qui Evilmerodach
Abbreviated transcription (Latin):
insamaria. Sed quã uis mouerint pedes aboriente &
& dissi pabit᷑ consensus eorũ. & linguae contrase inuicem
diuident᷑. ne consentientes peiores fiant: sed ase iuicẽ
destruant᷑. Cũq ita ꝑcussi st̃ && ab hostib deuorati. tam̃
ñ reuertunt᷑ ad dñm : sed adhuc manꝰ illiꝰ ad ꝑcutiendũ
parata ẽ. iuxta illud qd̾ legimꝰ in hieremia. Sine causa
ꝑcussi filios ur̃os. disciplinã ñ recepistis. Et disꝑde
dñs abisrł caput & caudã. incuruantẽ & deprauantem
indie una. longeuus & hono rabilis ipse ẽ caput. & pro¬
pheta docens mendatiũ ip̃se ẽ cauda. Et ert̃ qͥ beatum
dicunt popłm istũ seducentes. & qͥ beati dicunt᷑ p̃cipita¬
ti: ꝓpt̃ hoc suꝑ ad olescentulis eiꝰ ñ lȩtabit᷑ dñs. & pupil¬

Expanded text:
in Samaria; sed quamvis moverint pedes ab Oriente, et in Samaria; sed quamvis moverint pedes ab Oriente, et et dissipabitur consensus eorum, et linguae eorum contra se invicem dividentur, ne consentientes pejores fiant, sed a se invicem destruantur. Cumque ita percussi sint, et ab hostibus devorati, tamen non revertentur ad Dominum: sed adhuc manus illius ad percutiendum parata est, juxta illud quod legimus in Jeremia: Sine causa percussi filios vestros: disciplinam non recepistis . Et disperdet Dominus ab Israel caput et caudam incurvantem et depravantem in die una. Longaevus et honorabilis, ipse est caput; et Propheta docens mendacium, ipse est cauda. Et erunt qui beatum dicunt populum istum, seducentes, et qui beati dicuntur, praecipitati. Propter hoc super adolescentulis ejus non laetabit
Abbreviated transcription (Latin):
tiae. Hoc enĩ int̃p̃tat᷑ ephraim qͥ insuꝑbia cordis sui
despitiunt eccłam. & simplicitatẽ eius arbitrantes im¬
peritiã dicunt: ꝓlaterib illius quadris lapidib atq for¬
tissimis &dificabimꝰ eccłias nr̃as. & ꝓ infructuosis arbo¬
ribus citoq: ꝑituris cȩdros sublimissimas extruemus.
quas conter& dñs: & quas iustꝰ sub ꝑsona impuuidisse
se narrat. & ñ inuentũ locũ earũ. Dicit gͦ dñs quod
rasin qͥ in t̃p̃tat᷑ sapientia secularis. cuiꝰ ephraim utebatur
auxilio uertat᷑ contra eũ. & om̃s amici eiꝰ aduersus illũ
dimicent. & tam ab oriente quã ab occidente expugnet᷑.
& deuoraturi sint israhelẽ toto ore Pqͥb in t̃p̃tati sunt
lxx. Adificemꝰ nobis turrim & allid& ds̃ qui consurgt̃
contra montẽ syon. & inimicos illiꝰ dissipabit. cupiuał
enĩ & ipsi insimilitudinẽ tẽpli dĩ aedificare sibi tẽplũ

Expanded text:
tiae hoc enim interpretatur Ephraim, qui in superbia cordis sui tiae hoc enim interpretatur Ephraim, qui in superbia cordis sui despiciunt Ecclesiam, et simplicitatem ejus arbitrantes imperitiam, dicunt: pro lateribus illius, quadris lapidibus atque fortissimis aedificabimus Ecclesias nostras, et pro infructuosis arboribus citoque perituris, cedros sublimissimas exstruemus, quas conteret Dominus, et quas justus sub persona impii vidisse se narrat, et non inventum locum earum . Dicit ergo Dominus, quod Rasin, qui interpretatur sapientia saecularis, cujus Ephraim utebatur auxilio, vertatur contra eum et omnes inimici ejus adversum illum dimicent, et tam ab Oriente, quam ab Occidente expugnetur, et devoraturi sint Israelem toto ore. Pro quibus interpretati sunt LXX: Et aedificemus nobis turrim: et allidet Deus qui consurgunt contra montem Sion, et inimicos illius dissipabit. Cupiunt enim et in similitudinem Templi Dei, aedificare sibi templum
Abbreviated transcription (Latin):
transeat. uł certe contra ipsũ sẏrũ subita adũsariorũ
bella consurgent. & om̃s uertant᷑ intumultũ. ita ut
contra isrł syria aboriente. & philistum hoc ẽ. pa-¬
lestini ab occidente mourant᷑. & simul deuorent isra¬
helem. Cũq hoc fecerint. nihil ominꝰ manꝰ mea exten¬
ta siue excelsa ẽ suꝑ isrł. & eosferire ñ cessat. cȩsiq
adõ ñ reuertent᷑ adꝓcutientẽ se. nec dñm quȩrant
exercituũ. uitulos aureos adorantes ꝓdõ Iluxta ana¬¬
gogen hunc locũ nr̃i ita edisserunt. Misit ds̃ filium
suũ ad iacob hoc ẽ. ad iudȩos. & uenit adisrł. hoc est
ad gentiũ popłm. quos & apłs appellari dicit isrł. Alii
uͦ ita. Uerbũ suũ misit dñs ad eccłam que priorem
popłm supplantauit. & cecidit inisrł. hoc ẽ. in hereticos.
qui dm̃ uidere se iactant. Sciant itaq pͥncipes eorũ &
om̃s qui habitant insamaria. hoc ẽ qͥdi legẽ custo dire
se dicunt. inubtate ẽe uirtutũ. & fructꝰ afferre iusti¬

Expanded text:
certe contra ipsum Syrum, subita adversariorum bella consurgant, et omnes vertantur in tumultum: ita ut contra Israel Syria ab Oriente, et Philisthiim, hoc est, Palaestini ab Occidente moveantur: et simul devorent Israelem. Cumque haec fecerint, nihilominus manus mea extenta, sive excelsa est super Israel, et eos ferire non cessat. Caesique a Deo non revertentur ad percutientem se, nec Dominum quaerent exercituum, vitulos aureos adorantes pro Deo. Juxta anagogen hunc locum nostri ita edisserunt: Misit Deus Filium suum ad Jacob, hoc est, ad Judaeos: et venit ad Israel, hoc est, ad gentium populum, quos et Apostolus appellari dicit Israel . Alii vero ita: Verbum suum misit Dominus ad Ecclesiam, quae priorem populum supplantavit, et cecidit in Israel, hoc est, in haereticos, qui Deum videre se jactant. Sciant itaque principes eorum, et omnes qui habitant in Samaria, hoc est, qui Dei legem custodire se dicunt, et in ubertate esse virtutum, et fructus afferre justi
Abbreviated transcription (Latin):
rem stulta mundi & infirma. ut confunder&e sapientes ae
fortia. Unde &adapłos saluator aiebat. Nisi conũsi fueritis
qͣsi unꝰ de pueris. ñ intrabitis in regnũ cȩlorũ. Purrautẽ
efficit᷑ noui eugłi p̃dicator. qͥ deponit ueterẽ hominẽ qui¬
corrũpit᷑ indesidđus corruptionis. & induit᷑ nouo qͥ renoua¬
tur in cognotionẽ iuxta imaginẽ creatoris. Habitare aut̃
dñm exercituũ in monte sẏon. idem apłs scribit: Acces¬
sistis ad montẽ syon. & ciuitatẽ dĩ uiuentis hierłm cȩlestẽ
Unde miror quendã nr̃orũ pueros istos duos eͥsaia fili¬
os intelligere. qͦs deꝓphetissae mulieris conceptione ge¬
nprare. iasub uidelicae & emmanuel. qͦrũ pͥor in abiec¬
tione pͥoris popłi. sequens in assũptione gentiũ p̃cesserit.
Qđ qͥ recipit. consequent̃ & osee ꝓpħam uere meret ricẽ
uxorẽ habuisse firmabit: Et cũ dixerint aduos quȩrita

Expanded text:
rem, stulta mundi et infirma, ut confunderet sapientes et fortia . Unde et ad Apostolos Salvator aiebat: Nisi conversi fueritis quasi unus de pueris, non intrabitis in regnum coelorum . Puer autem efficitur novi Ecorrumpitur in desideriis seductionis, et induitur novo, qui renovatur in cognitionem juxta imaginem Creatoris. Habitare autem Dominum exercituum in monte Sion, idem Apostolus scribit: Accessistis ad montem Sion et civitatem Dei viventis, Jerusalem coelestem . Unde miror quemdam nostrorum, pueros istos duos Isaiae filios intelligere, quos de prophetissae mulieris conceptione generarit, Jasub videlicet, et Emmanuel: quorum prior in abjectione prioris populi, 126 sequens in assumptione gentium praecesserit. Quod qui recipit, consequenter et Osee prophetam vere meretricem uxorem habuisse firmabit. Et cum dixerint ad vos, quaerite
Abbreviated transcription (Latin):
Quẽ dñs iħc int̃fiti& sp̃u oris sui. ꝑcusso autẽ ĩpio. ac-¬
cinctꝰ ẽ dñs iustitiã . & ueritatẽ & fidẽ. Ipse enĩ factꝰ
est nobis adõ sapientia. & iustitia. & sc̃ificatio & redẽp¬
tio qui in eugłio loquebat᷑. Ego sũ lux & uita & ueri¬
tas. de quo in psalmis dicit᷑. Ueritas de t̾ra orta est . &.
iustitia de calo ꝓspexit. Unde & apłs hortat᷑ ephesios.
State gͦ accincti lũbos ur̃os inueritate. & induti lo¬
rica iustitiae. Qđ si ꝓueritate fides legit᷑. illud dic en¬
dũ qđ cingulũ dñi quo cinctꝰ ẽ & hieremias. fides cre¬
dentiũ sit. Habitabit lupꝰ cũ agno. & pardꝰ cũ hedo
accubabit. Uitulus & leo & ouissimul morabunt᷑.
& puer paruulus minabit eos. Uitulus & ursꝰ pascen

Expanded text:
us Jesus interficiet spiritu oris sui . Percusso autem impio, accinctus est Dominus justitia et veritate et fide. Ipse enim factus est nobis a Deo sapientia, et justitia, et sanctificatio et redetio ; qui in Evangelio loquebatur: Ego sum lux et via, vita et veritas ; de quo in psalmis dicitur: Veritas de terra orta est, et justitia de coelo prospexit . Unde et Apostolus hortatur Ephesios: State ergo succincti lumbos vestros in veritate, et induti lorica justitiae . Quod si pro veritate, fides legitur, illud dicendum, quod cingulum Domini, quo cinctus est Jeremias , fides credentium sit. . Habitabit lupus cum agno, et pardus cum haedo accubabit; vitulus, et leo, et ovis simul morabuntur, et puer parvulus
Abbreviated transcription (Latin):
exercituũ facit hoc : quia ipsi eũ adȩmulationẽ ꝓuoca¬
uerunt in his qui ñ erant dii. & ille eos ꝓuocauitad e.¬
mulandũ ingentẽ que ñ erat gens. Cepta emmanueł
& nascentis pueri de uirgine ꝓphetia. ex eo loco ubi dr̃
ad achaz. pete tͥ signũ ad ño đo tuo. uersiculo isto fi¬
nita ẽ qui infert᷑. telus dñi exercituũ faci& hoc: nc̃
ad reliqua transeamus. ExPlicit liBER TERTIUS.
NEQUALES DICTAMUS LIBROS. INCIPIT QUARTUS¬
& ꝓdiuersitate uisionũ ac sensuũ alius contrahit᷑. alius
extendit᷑. Itaq finito tertio uolumine transimꝰ ad quar¬
tum. qui tertia mensura uersuũ priore minor ẽ. p̃ser.¬
tim cũ quintꝰ quẽ huic libro subiecimꝰ historica expla¬
nationis sit. & pene duplicẽ numerũ habeat. dũ enĩ
nolumꝰ coniuncta diuidere. & olĩ in t̃p̃tata transire.
dirigente nr̃m. ne laberen᷑ inpelagas. Dicente
uirgo xꝑi eustochiũ aquattuor uentis caeli ueni sp̃s.

Expanded text:
aemulationem provocaverunt in his qui non erant dii, et ille eos provocavit ad aemulandum in gente, quae non erat gens . Coepta Emmanuelis et nascentis pueri de Virgine prophetia, ex eo loco ubi dicitur ad Achaz: Pete tibi signum a Domino Deo tuo, versiculo isto finita est, quo infertur: Zelus Domini exercituum faciet hoc . Nunc ad reliqua transeamus. LIBER QUARTUS. 135 Inaequales dictamus libros, et pro diversitate visionum ac sensuum, alius contrahitur, alius extenditur. Itaque finito tertio volumine, transimus ad quartum, qui tertia mensura versuum priore minor est, praesertim cum quintus, quem huic libro subjecimus, historicae explanationis sit, et pene duplicem numerum habeat. Dum enim nolumus conjuncta dividere, et olim interpretata transire, dirigente nostrum, elabitur in pelagus, dicente te, virgo Christi Eustochium: A quatuor ventis coeli veni, spiritus,
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. Suꝑ quẽ uideris sp̃m descendentẽ & manentẽ
ineo. ipse ẽ qui baptirat insp̃u sc̃o. Porro in eugłio cuiꝰ
supͣ fecimꝰ mentionẽ. hȩc scripta reperimꝰ. Factũ est
autẽ cũ ascendiss& dñs de aqua. descendit om̃is fons
nibus ꝓpħis expeccabã te ut uenires. & requiescerem
inte. tues enĩ requies mea. tues filiꝰ m̃s pͥmogenitusqͥ
regnas in sẽpit̃nũ. qͥ sp̃s dñi appellat᷑. & sp̃s sapientiaȩ.
Om̃a enĩ ꝑ ipsũ facta st̃. & sine ipso factũ ẽ nihil. Qđ fac¬

Expanded text:
tem et manentem in eo, ipse est qui baptizat in Spiritu sancto . Porro in Evangelio, cujus supra fecimus mentionem, haec scripta reperimus: Factum est autem cum ascendisset Dominus de aqua, descendit fons omnis nibus prophetis exspectabam te, ut venires, et requiescerem in te. Tu es enim requies mea, tu es filius meus primogenitus, qui regnas in sempiternum. Qui Spiritus Domini appellatur et Spiritus sapientiae; omnia enim per ipsum facta sunt; et sine ipso factum est nihil, quod fac
Abbreviated transcription (Latin):
militia belli. uenientib de t̾ra ꝓcul. a sũmitate caeli
dñs & uasa furoris eiꝰ ut disꝑdat omnẽ t̾rã¶Medorum
atq ꝑsarũ describit᷑ impetus. qđ multis secũ auxiliis
congregatis dño eorũ exercitũ p̃cedente aduastitatẽ
ueniant babẏlonis ut disꝑdant omnẽ t̃rã. ñ qđ totum
orbemuastauerint. sed omnẽ t̃rã babylonis& caldeorũ.
Idioma ẽ enĩ sc̃ae scriptura: ut omnẽ t̾rã illiꝰ signific& ꝓ.

Expanded text:
militiae belli, venientibus de terra procul, a summitate caeli: militiae belli, venientibus de terra procul, a summitate caeli: Dominus & vasa furoris ejus, ut disperdat omnem terramatque Persarum describitur impetus: quod multis secum auxiliis congregatis, Domino eorum exercitum praecedente, ad vastitatem veniant Babylonis, ut disperdant omnem terram: non quod totum orbem vastaverint, sed omnem terram Babylonis et Chaldaeorum. Idioma est enim Sanctae Scripturae, ut omnem terram illius significet
Abbreviated transcription (Latin):
Ego mandaui sc̃ĩficatis meis. & uocaui fortes meos in ira
mea. ex ultantes ingła mea PPrincipes & gigantes iuxta
lxx trans latores. eu sebius uirtutes angłi cas in t̾p̃tat᷑. & pes¬
simos dȩmones . qui ad euersionẽ babylonis missi sunt.
Nos autẽ historia ordinẽ ꝑsequentes. medos ẽẽ dicimus.
de quib: in consequentib aꝑtius scriptura testat᷑ dicens
Ecce ego suscitabo suꝑ eos medos. qͥ argentũ: quȩ runt.
neq aurũ uelint. Nec mirũ si medos ad sub uersionẽ
babylonis sc̃ĩficatos uoc&. cũ ꝑ hieremiã ipsã nabugo¬
dono sor qͥ eiꝰ imꝑio seruiebat destruens p̃uaricatricẽ
hierłm seruũ suũ & colũbã dixerit. Porro qđ ait fortes
meos exultantes ingła mea. ostendit eos ñ suis uiribus
sed dĩ iratã sublimis regni potentiã subuertisse Uox
multitudinis in montib quasi popłoꝵ frequentiũ. uox
sonitꝰ regũ gentiũ congregatarũ: Dñs exercituũ p̃cepit

Expanded text:
tis meis, et vocavi fortes meos in ira mea exsultantes in gloria mea. Principes, et gigantes juxta LXX Translatores Eusebius virtutes Angelicas interpretatur, et pessimos daemones, qui ad eversionem Babylonis missi sunt. Nos autem historiae ordinem prosequentes, Medos esse dicimus. De quibus in consequentibus apertius Scriptura testatur, dicens: Ecce ego suscitabo super eosersionem Babylonis sanctificatos vocet, cum per Jeremiam ipsum Nabuchodonosor, quia ejus imperio serviebat, destruens praevaricatricem Jerusalem, servum suum et columbam dixerit. Porro quod ait: Fortes meos, et exsultantes in gloria mea, ostendit eos non suis viribus, sed Dei ira tam sublimis regni potentiam subvertisse. 171 Vox multitudinis in montibus, quasi populorum frequentium: vox sonitus regum gentium
Abbreviated transcription (Latin):
es cõbusta uultꝰ eorũ shoc expositione ñ in dig&e : sedbre¬¬
uit̃ indicat᷑ qđ tantũ malorũ pondus incumbat. ut pug¬
natorũ babẏlonis soluant᷑ manꝰ. & cor pauore languescat.
& inmore parturientiũ feminarũ dolor torqueat uiscera.
& unꝰ qͥsq alterius quȩrat auxiliũ. luridã fatiẽ pallot
indignationis plenꝰ. & ire furoris que ad ponenan
t̃rã in solitudinẽ & peccatores eiꝰ conterendos de ti
Crudelẽ diẽ uocat. ñ meriti sui sed popłi: Nont̃e
crudelis qui crudeles iugulat : sed qui crudelis pa¬
entib eẽ uideat᷑. Nam latro suspensꝰ in patibulo
crudelẽ iudicẽ putat. Simulq solitudo & uastias

Expanded text:
es combustae vultus eorum. Hoc expositione non indiget: sed breviter indicatur, quod tantum malorum pondus incumbat, ut pugnatorum Babylonis solvatur manus, et cor pavore languescat, et in morem parturientium feminarum dolor torqueat viscera, t unusquisque alterius quaerat auxilium, luridam faciem pallore et indignationis plenus, et irae furorisque, ad ponendum terram in solitudinem, et peccatores ejus conterendos de ea. Crudelem diem vocat, non merito sui, sed populi. Non est enim crudelis qui crudeles jugulat: sed quod crudelis patientibus esse videatur. Nam et latro suspensus patibulo, crudelem judicem putat. Simulque solitudo et vastitas
Abbreviated transcription (Latin):
apłis manꝰ. & in locis idolatriae xꝑi ȩccła suscitentur.
Et cdesolabit dñs linguã maris &egẏpti: & leuabit manũ¬
septẽ : ita ut transeant ꝑ eũ caltiati: & erit uia residuo
popło meo qui relinquet᷑ ab assẏriis. sicut fuit israheli in
die qua ascendit de t̾ra agypti: Quo modo idumea & mo-¬
ab & filii ãmon tradent manꝰ suas apłis ut obȩdiant euan¬
gelicae p̃dicationi. sic ipse dñs quia in apłis suis illa ꝑfe¬¬
cit. desolabit ñ mare iuxta lxx. sed iuxta hebreos lin¬¬
guã maris aegypti. que pͥus contra dñm blasphemabat.

Expanded text:
Apostolis manus, et in locis idololatriae Christi Ecclesiae suscitentur. Apostolis manus, et in locis idololatriae Christi Ecclesiae suscitentur. Et desolabit Dominus linguam maris Aegypti, et levabit manseptem: ita ut transeant per eum calciati. Et erit via residuo populo meo qui relinquetur ab Assyriis, sicut fuit Israel in die qua ascendit de terra Aegypti. Quomodo Idumaea et Moab, et filii Ammon tradent manus suas Apostolis, ut obediant Evangelicae praedicationi, sic ipse Dominus qui in Apostolis suis illa perfecit, desolabit non mare juxta LXX, sed juxta Hebraeos, linguam maris Aegypti, quae prius contra Dominum blasphemabat
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicent palestinae. & ꝑ mare uolucri cursu ꝑgant ad¬
ceteras nationes. siue iuxta lxx int̃p̃tes uolabt̃ innauib:
alienigonarũ. & mare simul p̃dabunt᷑. Qđ de unius
tias ad italiã qͦq ut ipse scripsit ad hispanias alienigena¬
rũ portatꝰ ẽ nauibus. Igit ephraĩ & iudas id ẽ. qui dedu¬
od ecĩ tribub: in xꝑm credidert̃ ex iudȩis simul p̃dabun¬
tur orientẽ. & in idumea & moab extendent manꝰ suas.
uxta illud qđ sub ꝑsona dauid xp̃s mystice loquit᷑. Inidu-¬
meã extendã caltiam̃tũ meũ. mihi alienigene seruient.
Hȩ enĩ gentes eo tẽpore quo esaias ꝓpħabat aduersariae
erant popło iudȩorũ. & id eirco nẽ dicit qđ post quã sur.¬
rexerit radix iesse ut regn& ingentib. & uex illum
crucis obsalutẽ totius orbis fuerit eleuatũ. tc̃ & iã idumea
& moab & filii ãmon om̃is scilic& arabiae latitudo dent x¬

Expanded text:
praedicent Palaestinis  Apraedicent Palaestinis  Ateras nationes. Sive juxta LXX Interpretes: volabunt in navibus alienigenarum, mare simul praedabuntur: quod de unius cias, ad Italiam quoque , et ut ipse scribit, ad Hispanias, alienigenarum portatus est navibus . Igitur Ephraim et Judas, id est, qui de duodecim tribubus in Christum crediderunt ex Judaeis, simul praedabuntur Orientem, et in Idumaea et Moab extendent manus suas, juxta illud quod sub persona David Christus mystice loquitur: In Idumaeam extendam calceamentum meum: mihi alienigenae servient . Hae enim gentes eo tempore quo Isaias prophetabat, adversariae erant populo Judaeorum, et idcirco nunc dicit quod postquam surrexerit radix Jesse, ut regnet in gentibus, et vexillum Crucis ob salutem totius orbis fuerit elevatum, tunc etiam Idumaea et Moab et filii Ammon, omnis scilicet Arabiae latitudo dent
Abbreviated transcription (Latin):
lem plagã significat. que oceani ambitu clauditur.
Leuabit igit᷑ signũ crucis in uniũ sas nationes. & de
sẏnagogis iudȩorũ pͥmũ isrł popłos congregabit.
ut apłi p̃ceptũ saluatoris implerent qͥ dixerat. Ite ad
oues ꝑditas domꝰ isrł. Deniq: & paulus ad incredulos
loqͥtur ex iudȩis. Uobis oportebat pͥmũ loqͥ u̾bũ dñi.
sed qm̃ repellitis illud & indignos uos iudicatis & t̃nae
uita. ecce conuertim᷑ ad gentes. si c̃ p̃cepit nobis dñs.
Quattuor autẽ plagas. orientẽ. & occidentẽ. meridiem &
septentrionẽ significat. ut ꝑ hȩc mundi uocatio de monstr&ͣ.
Eo tẽpore inquit isaias nequaquã ephraĩ & iudas qͥ nunc
me ꝓphetante int̃se hostili odio dissident inimicierunt.
sed iuxta exechielis ꝓphetiã duae uirga inunã uirgam
ita ut ingentib: cõmuni labore desudent. & uolent in
numero philistum ꝑ manere. hoc ẽ. pͥmũ maritimis

Expanded text:
lem plagam significat, quae Oceani ambitu clauditur. lem plagam significat, quae Oceani ambitu clauditur. Levabit igitur signum Crucis in universas nationes, et de synagogis Judaeorum primum Israel populum congregabit, ut Apostoli praeceptum Salvatoris implerent, qui dixerat: Ite ad oves perditas domus Israel . Denique et Paulus ad incredulos loquitur ex Judaeis: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repulistis illud, et indignos vos judicastis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes, sicut praecepit nobis Dominus . Quatuor autem plagas, orientem, et occidentem, meridiem et septentrionem significat, ut per haec mundi vocatio demonstretur. Eo tempore, inquit Isaias, nequaquam Ephraim et Judas, qui nunc, me prophetante, inter se hostili odio dissident, inimici erunt, sed juxta Ezechielis prophetiam, duae virgae in unam virgam , ita ut in gentibus communi labore desudent, et volent in humero Philisthiim per mare, hoc est, primum maritimis
Abbreviated transcription (Latin):
in de tria milia & qͥnq milia iudȩorũ in dñm credider̃.
Iacobꝰ qͦq ad paulũ apłm loquit᷑. qui & ipse de reliquiis
erat. Uides frat̃ quanta milia sint iudȩoꝵ credentiũ :
Hiom̃s emulatores legis sunt. Et in eodẽ uolum ine legimꝰ.
Frant autẽ in hierłm habitantes iudȩi uiri timorati de
uniũsis gentib qua sub cęlo st̃. qui om̃ib mirabant᷑ atq
dicebant. Non ne isti galilei st̃. & qͦmͦ nos audiuimus
unꝰ qͥsq linguã nr̃am inqua natisumꝰ : parchi & medi
& elamitha. & habitatores mesopotamiã. & syria. & cap
padotia. ponti. & asia. frigia & pamphilia. &gypto &
libia & cyrenae. aduena romani. iudȩi & ꝓseliti. cretae
& arabes. audiuimꝰ loquentes eos nr̃is linguis magnalia
orbe disꝑsi eugłiũ p̃dicarint. ita ut quidã ꝑsas indosq
penetrarint. & ethiopia dar& manꝰ suas do : & trans
flumina ethiopiae in de xꝑo munera deferrentur.
&rł. & ab insulis maris. Insulas aut̃ maris occidenta¬

Expanded text:
de tria millia, et quinque millia Judaeorum in Dominum crediderunt. Jacobus quoque ad Paulum apostolum loquitur, qui et ipse de reliquis erat: Vides, frater, quanta millia sint Judaeorum credentium? hi omnes aemulatores legis sunt . Et in eodem volumine legimus: Erant autem in Jerusalem habitantes Judaei viri timorati, de universis 163 gentibus quae sub coelo sunt, qui omnes mirabantur atque dicebant: Nonne isti Galilaei sunt, et quomodo nos audivimus unusquisque linguam nostram, in qua nati sumus? Parthi, et Medi, et Elamitae, Ramphilia, et Aegypto et Libya, et Cyrene, et advenae Romani, Judaei et Proselyti, Cretes et Arabes audivimus loquentes eos nostris linguis magnalia orbe dispersi Evangelium praedicarint: ita ut quidam Persas Indosque penetrarent, et Aethiopia daret manus suas Deo, et trans flumina Aethiopiae inde Christo munera deferrentur. t et reliqua: Et ab insulis maris. Insulas autem maris occidenta
Abbreviated transcription (Latin):
sed fames audiendi sermonẽ dĩ. Et cũ esurieritis conni¬
bimini ⁊ maledicetis pͥncipiur̃o. ⁊ pat̾nis traditionli
hoc e diabolo antiqͥsq erroribus. hoc aut̃ ad eos loqd
qͥ famẽ possuri erant ueritatis. & suspitient in celu si¬
& int̾rã deorsũ. zert̃ in angustia in tenebris & intrb¬
latione. ut ñ uideant usq ad tẽpꝰ. donec & ipsi addnꝰ
conũtant᷑. Latã explanationẽ loca ista desidan
tionis: hȩc iuxta lexx translationẽ ex parte ꝑsini¬
on quȩ in plerisq dissonat abhebreo. cet̾um nas¬

Expanded text:
sed fames audiendi sermonem Dei . Et cum esurietis contristabimini, et maledicetis principi vestro, et paternis traditionibus, hoc est, diabolo, antiquisque erroribus. Hoc autem ad eos loquitur qui famem passi fuerint veritatis, et suspicient in coelum sis, et in tribulatione: ut non videant usque ad tempus, donec et ipsi ad Dominum convertantur. Latam explanationem loca ista desideralectionis. Haec juxta LXX translationem ex parte perstrinximus, quae in plerisque dissonat ab Hebraeo. Caeterum Na
Abbreviated transcription (Latin):
sub xorobabel filio salathiel. & hie su filio iosedeco
& exra & nec mia. quedã pars popłi reuersa ẽ in
iudȩã. Quib respondebimꝰ ñ eos seruare ordinem
historiae. maxime cũ ea que sequnt᷑ ñ adũsũ babi¬
nios quorũ rex nabugodonosor fuit. sed aduersum
sen nacherib rogẽ dicant᷑ assyriorũ. Propter ha
hec dicit dñs ds̃ exercituũ. Noli timere popłs meu
habitator syon. ab assur. inuirga ꝑcuti& te. & bacil

Expanded text:
Josedec, et Esdra, et Neemia quaedam pars populi reversa est in Judaeam. Quibus respondebimus, 150 non eos servare ordinem historiae, maxime cum ea quae sequuntur, non adversum Babylonios, quorum rex Nabuchodonosor fuit, sed adversum Sennacherib regem dicantur Assyriorum. Propter hoc haec dicit Dominus Deus exercituum: Noli timere, populus meus hab
Abbreviated transcription (Latin):
Tradunt enĩ hebrei decẽ tantũ de eiꝰ exercitu remansisse.
Arorũ quidã uolunt hunc regẽ typũ esse aduersariae
fortitudinis. Et qͦmͦ in daniele legimꝰ. pͥnceps regni ꝑsarũ
& regni medorũ & regni grecorũ. sic & pͥncipẽ ẽẽ assy

Expanded text:
Tradunt enim Hebraei, decem tantum de ejus exercitu remansisse; Tradunt enim Hebraei, decem tantum de ejus exercitu remansisse; nostrorum quidam volunt hunc regem typum esse adversariae fortitudinis. Et quomodo in Daniele legimus principes regni Persarum, et regni Med
Abbreviated transcription (Latin):
terrore ꝓfugus. & reliquia ligni saltꝰ eiꝰ ꝓ paucitate mi¬
merabunt᷑ & puer scrib& eos : Quia ista fȩcisti & lo¬
suũ. & una nocte centũ octoginta qͥnq milia de tuo
morient᷑ exercitu. ita ut potentissimi quiq qͦs pingues
appellat redigant᷑ intenuitatẽ & innihili. & sicut hebrei
tradunt in lesi s uestib assyriorũ corpora occulto ere¬
ment᷑ ardore. Iunc lum̃ isrł & sc̃s hoc ẽ angłserit in
igne & inflãma. & om̃s spinae ac uepres assẏriorum.
id ẽ malitia consumet᷑. non longo tẽpore: sed uno die
atq: mom̃to. Et qͦmͦ saltꝰ & carmelus qui ẽ mons ingalilea
nemorib: consitꝰ sub posito igne uelocit̃ concremantur.
sic ab anima usq ad carnẽ om̃is assyrii gła consumetu&:
Tc̃ expoliatꝰ exerciti fugi&. qđ idẽ in consequentibus
ꝓpħa testat᷑. & de tanta innumerabili multitudinoque
carmelo & saltui cõparata ẽ. ad tantã ueni& paucitatẽ
ut puer paruulus eos possic numerare & describere

Expanded text:
terrore profugus, et reliquiae ligni saltus ejus prae paucitate numerabuntur, et puer scribet eos. Quia ista fecisti, et los Angelum suum, et una nocte centum octoginta quinque millia de tuo morientur exercitu: ita ut potentissimi quique, quos pingues appellat, redigantur in tenuitatem et in nihili: et sicut Hebraei tradunt, illaesis vestibus Assyriorum, corpora occulto crementur ardore: tunc lumen Israel et sanctus, hoc est, angelus, erit in igne et in flamma, et omnes spinae ac vepres Assyriorum, id est, malitia consumetur, non longo tempore, sed uno die atque momento. Et quomodo saltus et Carmelus, qui est mons in Galilaea nemoribus consitus, supposito igne velociter concrematur: sic ab anima usque ad carnem omnis Assyrii gloria consumetur. Tunc spoliatus exercitus fugiet, quod idem in consequentibus Propheta testatur, et de tam innumerabili multitudine quae Carmelo et saltui comparata est, ad tantam veniet paucitatem, ut puer parvulus eos possit numerare et describere.
Abbreviated transcription (Latin):
dantur. & diuidat᷑ atq serret᷑ incredulorũ duritia. &
ꝑcutiant᷑ uirga qͥ ñ recipiunt disciplinã. heretioi qͦq
quorũ os incȩlo ponit᷑. & lingua ꝑ transit in t̾rã. sensũ
quẽ adõ in bonã partẽ accepert̃. abutunt᷑ in contrariũ
atq ꝑuersũ. ut loquant᷑ contra eũ a quo conditi sunt.
& lingua ministeriũ quo laudandus ẽ dñs. uertant

Expanded text:
dantur, et dividatur, atque serretur incredulorum duritia, et dantur, et dividatur, atque serretur incredulorum duritia, et percutiantur virga, qui non recipiunt disciplinam. Haeretici quoque quorum os in coelo ponitur et lingua pertransit in terra, sensum quem ab eo in bonam partem acceperint abutuntur in contrarium atque perversum, ut loquantur contra eum a quo conditi sunt, et linguae ministerium quo laudandus est Dominus vertant
Abbreviated transcription (Latin):
ũ qͥd gloriabit᷑ securis contra eũ qͥ secat in ea. aut ex¬
altabit᷑ serra contra eũ a quo trahitur. qͦmͦ si eleuet᷑
nabugodonosor gloriante atq dicente. infortitudine¬
putas esse sapientiã. & illius iussionẽ ad tuã refers
fortitudinẽ : qͦmͦ si securis gloriet᷑ contra eũ qui
securĩ ten& & serra contra illũ aquo trahitur :¬
& dicant cuncta oꝑa quȩ ꝑsecurĩ & serrã fiunt
sua arte ꝑfecta. & si eleu& quispiã ui rgã ⁊ exaltox
baculũ ad ꝑcutiendũ quẽ uoluerit. & ipsa uirga ac baculꝰ¬
glorient᷑. & dicanta se ꝑcussũ esse qͥ ꝑcussꝰ ẽ. sic & tucũ
archano dĩ frueris uoluntatis erigeris in suꝑbiã. &cuncꝰ¬
ta quȩ gerunt᷑ tuȩ gloriaris fuisse uirtutis. Quic quid
autẽ assyrio dicit᷑. & adhereticorũ suꝑbiã. & addia-¬
bolũ referri potest. qui securis & serra & uirga inscrip¬
turis appellat᷑. eo qđ ꝑ illũ infructuo sae arbores succi¬

Expanded text:
uid gloriabitur securis contra eum qui secat in ea: aut exaltabit serra contra eum a quo trahitur? Quomodo si elevetur Nabuputas esse sapientiam, et illius jussionem ad tuam refers fortitudinem? Quomodo si securis glorietur contra eum qui securim tenet, et serra contra illum a quo trahitur, et dicant, cuncta opera quae per securim et serram fiunt, sua arte perfecta. Et si elevet quispiam virgam, et exaltet baculum ad percutiendum quem voluerit, et ipsa glorientur, et dicant a se percussum esse, qui percussus est: sic et tu cum organum Dei fueris voluntatis, erigeris in superbiam, et cuncta quae geruntur, tuae gloriaris fuisse virtutis. Quidquid autem Assyrio dicitur, et ad haereticorum superbiam, et ad diabolum referri potest, qui securis, et serra et virga in Scripturis appellatur: eo quod per illum infructuosae arbores succi
Abbreviated transcription (Latin):
senserint. tc̃ destruet᷑ sensꝰ magnꝰ assyrius qͥ intanta
contra dñm inflatꝰ ẽ suꝑbia. ut sapientia sua estima¬
uerit euncta cessura. Et quã uis excelsa dogmata & dia-¬
lectica arte munita concutienda & penitꝰ destruen¬
da. intantũ ut insimilitudine pullorum auiũ nonua¬
leant in sublime consurgere. & nec dũ animata in¬
sensibilia esse atq torpentia. qđ ouorũ demonstrat
exemplũ. & ne muttire quidẽ & cõmouere linguã¬

Expanded text:
us  Al. Assyriorum, qui in tantam contra Dominum inflatus est superbiam, ut sapientiae suae aestimaverit cuncta cessura, et quaevis excelsa dogmata, et dialectica arte munita, concutienda, et penitus destruenda: intantum ut in similitudinem pullorum avium, non valeant in sublime consurgere, et necdum animata insensibilia esse atque torpentia, quod ovorum demonstrat exemplu