comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
od ergo inpresenti capitulo a postolus dic̃ quia tribulatio patienticẽ operat᷑
Sipatientiam unã eẽ exanim uirtutib constat : tribulatio sine dubio quȩ uir¬
sicut supra diximus patientia uirtus animi ducenda ẽ : Vt ꝑpatientiã dicat ꝓ¬
ationẽ nr̃ĩ fieri et ꝑprobationẽ spemdari. Quȩutiq: qm̃ in dõ siitaẽ quiuir¬
tutum omniũ pater e: Non confundit sperantem. Simulenĩ cũ spe et karitatis
bundantiam ton& quȩ primo loco quiamaior omniũ ẽ laritus spiũ copulat̃
quod siqui nobis occurrat eedicat mediũ eẽ & in differens tribulationẽ qͥm̃ qui¬
lem inuenimꝰ & iã malos et impios tribulari. & non c̃tinuo quia tribulantur ꝓma
actibi suis uirtus ammi tribulatio eorũ reputanda ẽ. uidesi possimus hod modo
pondere quod tribulatio quidẽ ꝓprie scõrũ ẽ. Impiorũ tutẽ & iniustorum
tribulatio. flagolla appellentur. Deniq inpsalmo siedic̃ Multȩ tribulationos
iustorum

Expanded text:
od in praesenti capitulo Apostolus dicit, quia tribulatio patientiam operatur, si patientiam unam esse ex animi virtutibus constat, tribulatio sine dubio quae virm autem, sicut supra diximus, patientia virtus animi dicenda est, ut per patientiam dicat probationem nostri fieri, et per probationem spem dari: quae utique quoniam in Deo sita est, qui virtutum omnium pater est, non confundit sperantem. Simul enim cum spe et charitatis abundantiam tenet, quae primo loco, quia major omnium est charitas, spiritui copulatur. Quod si quis nobis occurrat, et dicat medium esse et indifferens tribulationem, quoniam quidem invenimus etiam malos et impios tribulari, et non continuo, quia tribulantur pro malis actibus suis, virtus animi tribulatio eorum reputanda est: vide si possimus hoc modo respondere, quod tribulatio quidem proprie sanctorum est, impiorum autem et injustorum tribulatio flagella appellentur. Denique in psalmo sic dicit, Multae tribulationes justorum
Abbreviated transcription (Latin):
dat apostolus dicens ñ ergo regn& peccatũ in uestromortali corpore ad oboeci¬
enđ desidenis eius Nisiem̃ ẽ& in nr̃a potes tate ut non regnar& in nobis peccatũ
p̃ceptum utiq: non dediss& Quomodoergo possibile ẽ ut peccatum in carnenr̃a
non regn& si faciamus illud quodidẽ a postolus dic̃ moruficate membraur̃ aquȩ
sunt suꝑterrã & si sẽ ꝓmortẽ xp̃iin corpore nr̃o circũferaous. Certũnamq: ẽ
qui aubimors xp̃i circũ fertur ñ potest regnare peccatum esteniunta uiscrucis
xp̃i ut si ante oculos ponatur & inmente fideliter retineatur. itaut in ipsam mor¬
tem xp̃i intentis oculis mentis aspiciat . Nulla concupiscentia nullalibido nullus
furor nulla superare possit inuidia Sed continuo ad eius p̃sentiã totus illequẽ su¬
pra enumerauimus peccati & carnis fugatur exercitus : ipsum uero peccatũ nec subsis¬
ut quippe cum nec subs tantia eius usquã sit nisi iopere & gestis : e ergo in nobis & con¬

Expanded text:
dat Apostolus dicens: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore, ad obediendum desideriis ejus; nisi enim esset in nostra potestate ut non regnaret in nobis peccatum, praeceptum utique non dedisset. Quomodo ergo possibile est, ut peccatum in carne nostra non regnet? Si faciamus illud quod ide. Et si « semper mortem Christi in corpore nostro » circumferamus. Certum namque est, quia ubi mors Christi circumfertur non potest regnare peccatum. Est enim tanta vis crucis Christi, ut si ante oculos ponatur, et in mente fideliter retineatur, ita ut in ipsam mortem Christi intentus oculus mentis aspiciat, nulla concupiscentia, nulla libido, nullus furor, nulla superare possit invidia, sed continuo ad ejus praesentiam totus ille, quem supra enumeravimus peccati et carnis fugatur exercitus; ipsum vero peccatum nec subsistit, quippe cum nec substantia ejus usquam sit nisi in opere et gestis. Requiro
Abbreviated transcription (Latin):
intricuit : & ꝓpeccatũ mors & sic in omnes homines moge ꝓtuonsit
Inquo omnes peccauerunt: usque adlegem enĩ peccatũ snhoc mundo
peccatum autem non imputat᷑ : cũ lex ñ est: sed regnauit mors ab
adã usqi ad morsen in eos qui peccauer̃. insimilitudinem p̃uaricationi
adae : qui est forma futuri : postea quã edo cuit differentiã fidei & legis

Expanded text:
intravit et per peccatum mors et ita in omnes homines mors pertransiit in quo omnes peccaverunt usque ad legem enim peccatum erat in mundo peccatum autem non inputatur cum lex non est sed regnavit mors ab Adam usque ad Mosen etiam in eos qui non peccaverunt in similitudinem praevaricationis Adae qui es
Abbreviated transcription (Latin):
non c̃fundit sperantus fidẽ nãq & spẽ c̃sequit᷑ haritus dĩ quȩ omnium
alora & non solũ repl& mentẽ nram̃ sed et̃ habundat acdiffundit᷑
ad apertione apłici eloquii explana ta sint Nunciã quid irterior
nsus contineat raequiramus Et primo degloriatione uideatũ qđ dixẽ
stlors amu intrbulationib: nr̃ir Sermo eñ gloriationis hicer die la udie¬

Expanded text:
non confunnon confunmajor est, et non solum replet mentem nostram, sed et abundat ac diffunditur adapertione apostolici eloquii explanata sint. Nunc jam quid interior sensus contineat requiramus. Et primo de gloriatione videamus, quod dixit, Gloriamur in tribulationibus nostris. Sermo enim gloriationis interdum laud
Abbreviated transcription (Latin):
operatur. Patientia uero probationẽ. probatio aucẽ spem spesuero non c̃¬
fundit : quia haritus dĩ difusaẽ incordibinris ꝑspm̃scm̃ quidatus ẽ nobir
Primus statim sermocapituli huis ambiguitatis aliquit contin&. Nenĩ
ab et inc̃sequentib: adquid quo referri debeat qđ dixit. non solũ autẽ
Vnde uide sipossumꝰ hoc modo ambiguitatẽ eloquutionis absoluere. Qm̃ in su
puto dehere . non solũ autem haecNon solũ autẽ quȩ supradixi sed&
hoc quod gloriamur in tribulationib nr̃is ꝑdnm nrm̃ilim xpm̃ habemꝰ¬
& eris ecenĩ intribulatione tristantib: nos gra tiȩ ipsius uircuteroborar
in tribula tionib gloriamur Didicimus nãq nouã exeruditione ipsius
sciplinã. ut pertribulationes bonũ patientiȩ capiamus habeptus uoro
patdentiȩ bonũ probales iudicemur & ꝑpatientiam multarũ tribulationũ
ꝓbati spẽ future adõ remunerationis habeamus Que spes quiacercu & uerũ

Expanded text:
operatur, patientia uero probationem, probatio uero spem; spes uero non confundit, quoniam caritas dei diffusa est in cordibus nostris per spirPrimus statim sermo capituli hujus ambiguitatis aliquid continet: non enim habet in consequentibus ad quid referri debeat quod dixit, Non solum autem. Unde vide si possimus hoc modo ambiguitatem elocutionis absolvere. Quoniam inputo debere: Non solum autem, hoc est, Non solum hoc, quod supra dixi; sed et hoc quod gloriamur in tribulationibus nostris, per Domeris etenim in tribulatione tristantibus, nos gloriae ipsius virtute roborati, in tribulationibus gloriamur. Didicimus namque novam ex eruditione ipsius disciplinam, ut per tribulationes bonum patientiae capiamus; habentes vero patientiae bonum, probabiles judicemur: et per patientiam multarum tribulationum probati, spem futurae a Deo remunerationis habeamus: quae spes, ia certa et vera est,
Abbreviated transcription (Latin):
habemus. Pocestergo quis conpendiosius in his dicere: quia hic mortem com munem
anc dicit & mediam qui amortuus. ẽ e Sicutidem a postolus dixit secundum scrip¬
turas : nihilabsur dum uidere Siis qui formam serui sus ceperat dominatũ
tulerit mortis quae sine dubio dominatur omnib: qui incarnepositi subseruiliforma
&iamnra caro seminatur incorruptione: & seminatur in infirmitate . ut surgat.
inuirtatẽ. & seminatur in contumelia ut surgatingloriã & seminatur corpus

Expanded text:
e. Potest ergo quis compendiosius in his dicere quia hic mortem, communem hanc dicit et mediam qua mortuus est, sicut idem Apostolus dicit, secundum Scripturas, et nihil absurdum videri, si is qui formam servi susceperat, domina- tum pertulerit mortis, quae sine dubio dominatur omnibus qui in carne positi sub servili forma  incorruptione; et seminatum in infirmitate, surgat in virtute; et seminatum in ignominia, surgat in gloria; et seminatum corpus
Abbreviated transcription (Latin):
quia & cilibi dix̃. habundantius autẽ quã om̃rilli laboraui. Non acitũ ego: sed gra¬
tiadĩ mecum Vndesi quis ẽ ilius quilabor& habundantius: & quiglorixur in in¬
ingratia. sed et qđ sequitur & gloriamur inspe gloriȩdĩ quale sit uideamus
quid el ocutionis uidecur. it que sub aũdiri debeat. inspe uidendeglori aedĩ. Eloc &
utem nos ꝓhaec sic & ipse alibidicit : quiaquȩsperintur ernã sunt quecuite
uidentur temporali: Nãuidis sedicitur it morses gloriã dc̃ uidis sedicitur
et populus incon secratione domus dñ gloriãdĩ is ra&el: sede deliuras modigloru
quȩ uidem potuit usus ẽ paulus quierat mistriorũdi gnarus piunun nareli
quodilligloria destruetur. quae &iã inuultu morsi uidebaturInec antẽglo¬
racquꝑsperitur dequadic̃ inspegloriaedĩ nũquã desinuxur. Eem̃ talis dãtua

Expanded text:
 Abundantius autem quam omnes illi laboravi, non autem ego sed gratia Dei mecum . Unde si quis est alius qui laboraret abundantius, et qui glorietur in inin gratia. Sed et quod sequitur, et gloriamur in spe gloriae Dei, quale sit videamus. deesse quidem aliquid elocutionis videtur, ita ut subaudiri debeat, in spe videndae gloriae Dei. Edocet autem nos per haec, sicut et ipse alibi dicit , Quia quae sperantur aeterna sunt, quae autem videntur temporalia. Nam vidisse dicitur et Moyses gloriam Dei; vidisse dicitur et populus in consecratione domus Domini gloriam Dei Israel. Sed et de hujusmodi gloria quae videri potuit, ausus est Paulus, qui erat mysteriorum Dei gnarus, pronuntiare quod illa gloria destruetur, quae etiam in vultu Moysi videbatur. Haec autem gloria quae speratur, de qua dicit in spe gloriae Dei, nunqu
Abbreviated transcription (Latin):
idẽ paulus addidit hisdicens: rogamus proxpo reconcilam ini dõ siquos ergo
hab& pacem addm̃ et rec̃ciliatus ẽ ꝑ sanguinẽ xpĩ : ultra ñ contingatea quȩ inin
sapientia carnis in imica ẽ dõ : Legbenĩ dĩ nonẽ subuctu siergocarnaliter sapi
uel uitãtu x̃ cupiditatib carnis exponas: & affluentia deliciarũ resoluas.
auc si delagis intellectucarnalit̃ et non spiricaliter sentias: et haec asserc¬
onib: humana urte quaesitis magisquã spiritaligratia. et intellecta subtili¬
ore defendas ꝑsapientiã carnis inimicus efficerisdõ Nac solus haec paul
insuis litteris scribit. Audi etia cobũ fratrẽ dnĩ similit ꝓtestantẽ cũ dic̃

Expanded text:
 reconciliamini Deo . Si quis ergo habet pacem ad Deum, et reconciliatus est per sanguinem Christi, ultra non contingat ea quae inimSapientia carnis inimica est Deo: legi enim Dei non est subjecta . Si ergo carnaliter sapias, vel vitam tuam cupiditatibus carnis exponas, et affluentia deliciarum resolvaris, aut si de legis intellectu carnaliter et non spiritaliter sentias, et haec assertionibus humana arte quaesitis magis quam spiritali gratia et intellectu subtiliore defendas, per sapientiam carnis inimicus efficeris Deo. Nec solus hoc Paulus in suis litteris scribit: audi et Jacobum fratrem Domini similia protesta
Abbreviated transcription (Latin):
IIIͦ. Sed & qđ latitudo eiꝰ i & dimediũ cubitũ habere memorat᷑ ꝓphe¬
.ta : ppterai quidẽ demonade acsingulari suastatione describitur.
enĩ carnẽ naturaenitẽ susciper& : ex in contaminata tamenuirgineassupta
dis serens : euidenti distinctione sigñ auit dicens Media tordĩ & hominũ
quȩ ẽ ei anima referendũ docer& : Longitudo ergo ponit᷑ ei & latitudo
Longutudo illuo significat qđ tendit ad dm̃ trinitatiq sociat᷑ : Latitu¬
do qđ int̃ homines qui latã spatiorãq uiã incedere soleant c̃uersatur.
Et ideo mediato risrecte nomine nuncupat᷑ : quia ut diximꝰ anima haec scã
nedia quidẽ fuit int̃diuinitatẽ trinitatis. & fragilitatẽ humanitatis. ha¬

Expanded text:
habere memoratur, propheta quidem admirandae ac singularis vocationis describitur, enim carnem naturae susciperet, ex incontaminata tamen virgine assumpdisserens, evidenter distinctione signavit, dicens: Mediator Dei et hominuem referendum doceret. Longitudo ergo ejus ponitur et latitudo: longitudo illud significat, quod tendit ad Deum Trinitatique sociatur; latitudo, quod inter homines, qui latam spatiosamque viam incedere solent, conversatur: et ideo mediatoris recte nomine nuncupatur, quia, ut dixi, anima haec sancta, media quaedam fuit inter divinitatem Trinitatis et fragilitatem humanitatis: ch
Abbreviated transcription (Latin):
tus deficato corpore nasciturum sad & tu simortifices mebiatua quae r̃ super t̃r̃
ibiecto omni feruore libidinis emortuũ serues ecnullis o noriũ uitus corpo¬
ralucis. et stellarũ fulgori splendoriq: conferri Vt cũ dies resurrectionis ad fuerit:
inquã stolla differas inclaritate. Amplius adhuc dico potes sitã purus mente
filiolimei: quositerũ parturio donec formetur xp̃sinuobis. & sic ipsedese dñrdic̃

Expanded text:
tur inviti. Sed et tu si mortificas membra tua, quae sunt super terram: si abjecto omni fervore libidinis, emortuum corpus serves, et nullis obra lucis, et stellarum fulgori splendorique conferri, ut cum dies resurrectionis adfuerit, tanquam stella differas in claritate. Amplius adhuc dico, potes, si tam purus mente,Filioli mei quos iterum parturio, donec
Abbreviated transcription (Latin):
qua ostenditur quod ꝑministeriũ morsi quod signa et mirabilia ministrauit: Populus
redidit dõ : in hoc uero ubidiẽ Sicrederetis morsi crederetis utiq & mihi : arguit
infidelitatem eorũ quidum sibi non credunt. se nec morsi litteris credereinquib: de aduentuxpĩ
ꝓphecali sormone conp̃hensum ẽ: ubi uerodicit qui creditinmecreditineũ quimis itme
spem credentiũ eleuat usq ad dñm patrẽ: atsict quicum didit filium uidis sesesciat
& pairem : Ita cum credit filio credissesesciat & patri. Ideo exfide ut secundũ gratiam
run rm̃ sicut̃ scriptũ ẽ. quia patrẽ multitrũ gentium posuite ante eum cui credidit dm̃¬

Expanded text:
quia ostenditur, quod per ministerium Moysi signa et mirabilia ministravit, populus quia ostenditur, quod per ministerium Moysi signa et mirabilia ministravit, populus credidit in hoc verbo. Ubi dicit: Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi, arguit infidelitatem eorum, qui dum sibi non credunt, ostendunt se nec Moysi litteris credere, in quibus de adventu Christi prophetali sermone, comprehensum est. Ubi vero dicit: Qui credit in me, credit in eum qui misit me, per spem credentium, elevatumque ad Dominum Patrem, ut sicut qui cum vidit Filium vidisse se sciat et Patrem, ita cum credit Filio credisse se sciat et Patri. Ideo nostrum, sicut scriptum est: Quia patrem multarum gentium posui
Abbreviated transcription (Latin):
de territus Inmunem se a flagitu contaminatione seruauit: Similit̃ &iam dece¬
teris peccatis si habetitur ex amen Et ideosiue moysi lex intelligatur : si ue &iã eaquȩ
in mẽ bris nr̃rẽ et irã operatur : ñ possunt qui ex ipsas̃ heredes eẽ : sed illiqui sunt exlege
ĩdei fideiautẽ illius : exqua iustificatus ẽ abrđim. Sed fortas serequirat aliquis quo¬
modo non & qui sublege morsiẽ. sublege fidei eẽuideatur : cũ scriptũ sit i exodo
credidit autẽ populus dõ & morsi famulo eius. & iterũ dñr in euan gelio dicat. sicro¬
deretis morsi : crede recis utiq & mibii deme enĩ ille scripsit. Vid ebit᷑ enĩ sic ut dese
dixit quia quicredit in me: credit & in eũ quimisitme Ita& demor sedicere
quod sicrederetis morsi: crederetis utie: & mihi Ad quod respondebimus quia
llut quoddictũ ẽ indeserto credidit populus dõ et morsi famulo eius : narratio ẽ

Expanded text:
deterritus immunem se a flagitii contaminatione servavit. Similiter etiam de caedeterritus immunem se a flagitii contaminatione servavit. Similiter etiam de caeteris peccatis si habeatur examen; et ideo sive Moysi lex intelligatur, sive etiam ea quae in membris nostris est, et iram operatur, non possunt qui ex ipsa sunt haeredes esse, sed illi qui sunt ex lege fidei, fidei autem illius, ex qua justificatus est Abraham. Sed fortasse requirat aliquis quomodo is qui sub lege Moysi est, sub lege fidei non esse videatur, cum scriptum sit in Exodo: Credidit autem populus Deo et Moysi famulo ejus ; et iterum Dominus in Evangelio dicat: Si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi, de me enim ille scripsit ; videbitur enim sicut de se dixit, quia qui credit in me, credit et in eum qui me misit , ita ut Moysi diceretur, quod si crederetis Moysi, crederetis utique et mihi. Ad quod respondebimus, quia illud quod dictum est in deserto, credidit populus Deo et Moysi famulo ejus, narratio est,
Abbreviated transcription (Latin):
iusto non ẽ posita : sed in iustis & non subditis impiis. et peccatorib scelestis & ꝓfanis patri¬
cidis. et matricidis. homicidis. fornica torib: masculorũ concubitorib: plagiatorib
mendacib ꝑiuris. & sicut aliud sanȩ doctrinȩ aduersatur: quod sita libi lex posita ẽ
non tibi multo meliores illiuidebunt᷑ de quib dicit᷑ : Cũ enĩ gentes quae legẽ non habent
naturaliter quȩ legis sunt faciunt. huius modilegẽ non habentes ipsi sibi sunt lex . quios¬
tendunt opus legir scriptũ incordib: suis testimoniũ reddente eis conscientia. & statu¬
amus siuid&ur anteoculos duos aliquor : uerbi gratia. quicũ masculinis non p& ierĩa
cancubitũ muli ebrem. Vnũ ex his p̃cepto legis plubitũ . cuius sim&ũ non habuiss& for¬
tas sefeciss& : et alium qui propriȩ mentis iudicio huius modi contagionẽ cogitationes
quidẽ suas adire non ꝑ miserit : Nonne multo illũ preferas qui nulla legis in c̃minationi

Expanded text:
 scelestis et profanis, parricidis et matricidis, homicidis fornicatoribus, masculorum concubitoribus, plagiatoribus, mendacibus, perjuris, et si quid aliud sanae doctrinae adversatur. Quod si talibus lex posita est, non tibi muto meliores illi videbuntur, de quibus dicitur: Cum enim gentes quae lsunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia. Et statuamus, si videtur, ante oculos aliquos, verbi gratia qui cum masculis non concubuerunt concubitu muliebri, unum ex his praecepto legis prohibitum, cujus si non metum habuisset, fortasse fecisset; et alium qui proprie mentis judicio hujusmodi contagione cogitationes quidem suas audire non permiserit: nonne multo illum praeferas, qui nulla legis interminatione
Abbreviated transcription (Latin):
ctione & a maritudine plenũ ẽ : ex viiii. psalmo uid&ur acceptum :¬
Tum demn de uel oces pedeseorum a deffundendũ sanguinem : uel in ÷ sai inue¬
es uł iꝓuerbus: Sed & contritio & ifelicitas in uis eorũ. & uiam pacis non
cognouẽrunt : non quidem ad intogrũ recordor ubi scriptum sit : Suspicor
men : in uno ꝓph&arum in ueniri posst : In psalmis autẽ scriptumẽ : nonẽ
timor dĩ ante oculoseorum: haec autẽ oma testimoni a uidetur congratare¬
luis seob hoc ut ostendere quia qđ causat᷑ iud eos&gracos om̃s subpeccato e

Expanded text:
INE PLENIUM EST, ex nono psalmo uidetur acceptum. VELOCES PEDES EORUM AD EFFUNDENDUM SANGUINEM, uel in Isaia inuenies uel in Prouerbiis. Sed CONTRITIO ET INFELICITAS IN VIIS EORUM, ET VIAM PACIS NON COGNOUERUNT, non quidem ad integrum recordor ubi scriptum sit; suspicor tamen in uno prophetarum inueniri posse. In psalmis autem scriptum est: NON EST TIMOR DEI ANTE OCULOS EORUM. Haec autem testimonia uidetur congregasse ut ostenderet quia, quod causatur Iudaeos et Graecos omnes sub peccato e
Abbreviated transcription (Latin):
cundos ab hisdicit : in quib: ñ carnis circũcisio. sed iegis obseruatioẽ: possum autẽ
ex conparatione &iã nros inecdesia cõmonere: uerbi causa. sidicam̃ inp̃putio.
adhuc eẽ caticuminos. aut &iã gentiles: et circũ cisos cẽ fideles ꝑgiatiam baptismi:
siergo cati cdminus quincdũ ꝑgratiã lauaricircũ cisus ẽ. legẽ xp̃i seru& niustitias
& mandata custodiat : Nonne ex cõparatione iudicateũ qui fidelis dicit᷑. & p

Expanded text:
circumcisio, sed legis observatio est. Possumus autem ex hac comparatione etiam nostros in Ecclesia commonere, verbi causa: si dicamus in praeputio adhuc esse catechumenos aut etiam gentiles, et circumcisos esse fideles per gratiam baptismi. Si ergo catechumenus, qui nondum per gratiam lavacri circumcisus est, legem Christi servet, justitias et mandata custodia
Abbreviated transcription (Latin):
pectam quod si spe solui factisum: hoc idẽ ẽ qđ a libidicit quia ꝑfidẽ saluati sum: &i
destua tesilĩ feit : Et secundũ fidẽtua c̃tingattibi: Qugutiq illis dicuntur : quicre¬
Venters inihu. spemgerser abieo seposse curari: Sic̃ autẽ atdum contraspẽ. inspemen¬
didit : ita om̃s quiꝑ fidẽ filis̃ abraba c̃traspe in specredunt : De singulis quibiq: quȩ
cielunt : Siuederesur rectione mortuarũ. siue dehereditate regnicaelorũ. haec en

Expanded text:
oc idem quod alibi dicit, quia per fidem salvati sumus; et, Fides tua te salvum fecit; et, Secundum fidem tuam contingat tibi. Quae utique illis dicuntur qui credentes in Jesum spem gesserunt ab eo se posse curari. Sicut autem Abraham contra spem in spem credidit, ita omnes qui per fidem filii sunt Abrahae contra spem in spem credunt de singulis quibusque quae credunt, sive de resurrectione mortuorum, sive de haereditate regni coelorum. Hae
Abbreviated transcription (Latin):
gitur qđ sicut in hoc seculomors regnauit ꝑ unũ acłẽ & mortale effectũ ẽ homno hominũ genu
ita & in futuro sȩculo uitar egnauit ꝑ xp̃m et in mortali tate donabitur omne hominũ genus Simi¬

Expanded text:
ligitur, quod sicut in hoc saeculo mors regnavit per unum Adam, et mortale effectum est omne hominum genus, ligitur, quod sicut in hoc saeculo mors regnavit per unum Adam, et mortale effectum est omne hominum genus, ita et in futuro saeculo vita regnabit per Christum, et immortalitate donabitur omne hominum genus. S
Abbreviated transcription (Latin):
ta ẽ ẽ uoluit sequentia requiramus. Addidit posthȩc quiẽ forma futuri Q quidẽ
am biguum mihiuidetur: utrũ eceotẽpore qͥo hȩc scribebat ap̃łs acłi futuri fermadici¬
tur qđ est sȩculiuenturi. An a s&ipso ĩdẽ abadã futuri ut in xp̃oaccipiatur qđ tempus
In quo uidetur hoc magis nobis ad itelligondũ dedis se qđ formafuturi dicaturadã Ieo
udaduenitxp̃r adeclessiam sibi sotiandã Nesciosane quo modo quis possit & preuaricatio¬
nẽ eius & pec catũ & hocqđ mors ꝑ ipsum in õms homin es ꝑtransiit in formaxp̃i coaptare :
Nisi forte e contrariis ut idẽ apłs in superi oribus & ponit cũdicit. Sicut eñi perunũ hominẽ mors:
ita & perunũ resurrectio mortuorũ. Miterũ sicuteñĩ ꝑinobedientĩa hunius hominis pec
tores constituti sunt multi ita & ꝑunius oboeditia iusti constituentur multi Siuero intel¬
gamus apłm asiuis temporibus quib: hȩc scribebat dixis seadã futuriẽ ẽ formã : Ita magis intel¬

Expanded text:
ta esse voluit, sequentia requiramus. Addidit post haec, qui est forma futuri. Quod quidem ambiguum mihi videtur utrum ex eo tempore quo haec scribebat Apostolus Adam futuri forma dicitur, quod est saeculi venturi; an a semetipso, id est, ab Adam futuri, ut in Christo accipiatur, quod tempus in Ecclesia , quo videtur hoc magis nobis ad intelligendum dedisse, quod forma futuri dicatur Adam in eo quod advenit Christus ad Ecclesiam sibi sociandam: nescio sane quomodo quis possit et praevaricationem ejus, et peccatum, et hoc quod mors per ipsum in omnes homines pertransiit in forma Christi coaptari, ne forte et contrariis, ut idem Apostolus in superioribus exponit, cum dicit, sicut enim per unum hominem mors, ita et per unum resurrect unius obedientiam justi constituentur multi. Si vero intelligamus Apostolum a suis temporibus, quibus haec scribebat dixisse Adam futuri esse formam; ita magis intel
Abbreviated transcription (Latin):
filu abralit : sieius non habent fidẽ sic deniq & proph& idic̃ adeor paterius
aquouieus et matontua cet hea quib: utiq non cor necersitudo generir: selmo¬
rũ similitudo iungebat : Vt e& ergo inquit pater omniũ credentiũ p̃putium : ut repu¬
t& ur illis adiustitiã. Et pater circucisionis non instantũ qui sunt excircũcinone t sti
etillis quisequuntur uestigiacꝰ : quȩẽ in pputio fide patrisnñ abrahã : Inquo euiden¬
ter exutroqi populo sic̃ superius daimꝰ pronuntiat non carnis orgine se ohilitate¬

Expanded text:
filii Abraham, si ejus non habent fidem. Sic denique et propheta dicit ad eos: Pater tuus filii Abraham, si ejus non habent fidem. Sic denique et propheta dicit ad eos: Pater tuus Amorrhaeus et mater tua Cethaea , quibus utique non eos necessitudo generis, sed morum similitudo jungebat. Ut esset, inquit, Pater omnium credentium, per praeputium, ut reputetur illis ad justitiam; et pater circumcisionis, non his tamen qui sunt ex circumcisione, sed et illis qui sequuntur vestigia ejus, quae est in praeputio fidei patris nostri Abraham, in quo evidenter et utroque populo, sic
Abbreviated transcription (Latin):
tarum gentiũ : et postea eorũ qui excircũ cisione credituri sunt. Neq enĩ hic
secundũ carnẽ nascuntur ex abrtiham filii abrahã dicendirunt nisi fidẽ & opera
babeant habrahace : Indedeniq: et dñr in euangelio dicit adudceos quiseiã taba
filios eẽ abraham. sisi lu abrtihã essetir: operiutiq abrahaeficeretr Vraate¬
Cex ueteri scriptura ꝑdoceri quod filius quis dicitur: non tamenei decuiuscarnali sen¬
nedescendit : sed eius cuius actus imitatur ecoperd : audidamel quiddicat ad unũ
ex illis senioribi quos arguit adulteru: semen inquid canahan & non uida : specier
se ludott & concupis centia euertit cortuũ Videscũ quicarnalit̃ degenerenuda des¬
cenderat negari filiũ eẽ iuda : sedcanacn. Eius scilic& cuius actur etopera seqbatur
Itt ergo & hn qui de abrahet semine secundũ carnẽ genus ducunt. nond ieq latr

Expanded text:
tarum gentium, et postea eorum qui ex circumcisione credituri sunt. Neque enim hi qui tarum gentium, et postea eorum qui ex circumcisione credituri sunt. Neque enim hi qui secundum carnem nascuntur ex Abraham, filii Abraham dicendi sunt, ni fidem et opera habeant Abrahae. Inde denique et Dominus in Evangelio dicit ad Judaeos qui se jactabant filios esse Abraham: Si filii Abraham essetiex veteri Scriptura perdoceri quod filius quis dicitur non tamen ejus de cujus carnali semine descendit, sed ejus cujus actus imitatur et opera? Audi Daniel quid dicat ad unum ex illis senioribus, quos arguit de adulterio: Semen, inquit, Chanaan et non Juda, species seduxit te, concupiscentia evertit cor tuum . Vides eum qui carnaliter de genere Juda descenderet negari filium esse Juda, sed Chanaan: ejus scilicet, cujus actus et opera sequebatur. Ita ergo et hi quia de Abraham semine secundum carnem genus dicuntur non dicuntur
Abbreviated transcription (Latin):
ut diximus ubi indicatur e liquid ohoc qđ ui d&ur : signaculũ uero. libi concudit᷑¬
orõtẽpore aliquid & nom pat& : potest &it̃ ita intelligi. quod miisteria quȩ nilegu
ec patr archuis adum brabant᷑ huius modiertin : quȩ & signis indicanda et sent et sigc¬
naculis obseruanda: quod ergo signis indicanda erant in his qui cradebant ex gentib:.
signũ coepis sedicitur abratham: quod uero hisqui ex circũcisione ñ erant credituri : ob¬
eruanda ernt et obtogenda. si gnaculũ dicit᷑ etccipirre: quod signaculũ illo utiq
intepore designabit᷑ : cũ in nouis simis dieb: postquã plenitudo ut diximꝰ gentiũ intro¬
ierit omnis iitłsaluus ri&. Idcircodeniq: ante abrahã iustificatur infide dũo
huc ẽ incrcũ cisur. eiposttet circũ ciditur : ut ostenderet᷑ primopat̃ futurus iiul¬

Expanded text:
ut diximus, ubi indicatur aliquid per hoc quod videtur; signaculum vero, ubi claudiut diximus, ubi indicatur aliquid per hoc quod videtur; signaculum vero, ubi clauditur aliquid et non patet: et patriarchis adumbrabantur hujusmodi erant, quae et signis indicanda essent et signaculis observanda. Quod ergo signis indicanda erant, in his qui credebant ex gentibus signum coepisse dicitur Abraham; quod vero his ex circumcisione non erant credituri, observanda erant et obtegenda. Signaculum dicitur accepisse: quod signaculum illo utique in tempore designabitur cum in novissimis diebus, postquam plenitudo, ut diximus, gentium introierit, omnis Israel salvabitur. Idcirco denique ante Abraham justificatur in fide, dum adhuc esset incircumcisus, et postea circumciditur, ut ostenderetur primo pater futurus mul
Abbreviated transcription (Latin):
nondnaquob qus cir eu siioe e segnatolet iustitiae fide: Qua hiabuat at ie
circã cider&ur. Bene ergo circũcisionẽ signũ appellauit inabrahãt : quia & ipsa
aliut uidebatur. et aliud intelligebatur. Et ostendit quia iã tunc curnalis illa
circũcisio signũ erat spiritalis circũcisionis : quȩ nonin carne suscipit᷑ sed in corde :
quoduero dix̃ signaculũ : it intelligendũ puto. signaculũ dicitur: cũ alicuirei ser¬
uandȩ protempore custodia imponitur: quod nemo alius nisupsequiin pressit
debeat rignare. per istuo ergo signaculũ ut exponit a postulur. iustitia fides
quã in p̃putio positus abraham eacciperemeruit Indicatur : & pater uẽ multarũgen¬
tium: quod tũne credimus resignapdũ cũplenitudoge nreium in troerit : et omnir
usrdil saluabitur : Tuncenĩ fia qđ dic a postolus : non solũ gentiũ sed& ia circũcisio
nis pfidepat̃ abrahã : & adhuc aꝑtius designo & signaculo disseramꝰ : cũ signũ sit

Expanded text:
nquit: quae circumcisio esset signaculum justitiae fidei, quam habuit antequam circumcideretur. Bene ergo circumcisionem signum appellavit in Abraham, quia et ipsa aliud videbatur, et aliud intelligebatur: et ostendit quia jam tunc carnalis illa circumcisio signum erat circumcisionis spiritalis, quae non in carne suscipitur, sed in corde. Quod vero dixit signaculum, ita intelligendum puto. Signaculum dicitur cum alicui rei servandae pro tempore custodia imponitur, quod nemo alius, nisi ipse qui impressit, debeat resignare. Per istud ergo signaculum, ut exponit Apostolus, justitia fidei quam in praeputio positus Abraham accipere meruit, indicatur, et pater esse multarum gentium: quod tunc credimus resignandum, cum plenitudo gentium introierit, et omnis Israel salvabitur . Tunc enim fiet, quod dicit Apostolusntium. Et ut adhuc apertius de signo et signaculo disseramus, cum signum sit,
Abbreviated transcription (Latin):
Vt qud hoc dxitds̃ ut ñ manducetis deom niligno para disi: &iterũ peccaue¬
rit cum cds̃ dixerit quia quacũ quedie manduca ueritis ex eomorte moriemini
ut ille dicer& admulierem non mortemoriem ini: sed sciebatdr̃ quia qua cũque dieman
uca ueritis ex eoaperientur oculiur i &eritis sicut dii scientes bonum & malũ : siergo inteab
debitur introisse peccatũ Amulier eenĩ initiũ pec cati Etante mulierema serpento
siue adiabolo dequo dicitur in euangelio quia illehomicida erat abinitiõ Seduide in his
a postolũ natureor dinem tenuisse : Et ideo qm̃ depec catolo quebatur ex quomors in õ
homines ꝑtransierat : ꝑ suc ces nonem posteritatis humanȩ quȩ iic morte subcubuit
&xpeccatouenienti non mulieriad scribit sed uiro: Non eñi ex muliere posteritas : s̃ edi
uiro nominatur sicut &ipse apłs in aliis dicit. Non eñiur ex muliere sed mulier & uiro e
Et iterũ sicut eñimulier &x uiro. ita &uir ñ ex muliere sed ꝑmulierem &obhocmorta

Expanded text:
t quid hoc dixit Deus, ut non manducetis de omni ligno paradisi? et iterum peccavit, cum Deus dixerat, quia quacunque die manducaveritis ex eo, morte moriemini, et ille diceret ad mulierem, Nequaquam morte moriemini, sed serientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum; si ergo ante Adam debitur introisse peccatum? A muliere enim initium peccati, et ante mulierem a serpente, sive a diabolo, de quo dicitur in Evangelio, quia ille homicida erat ab initio . Sed vide in his Apostolum naturae ordinem tenuisse, et ideo quoniam de peccato loquebatur, ex quo mors in omnes homines pertransierat, successionem posteritatis humanae, quae huic morti succubuit ex peccato venienti, non mulieri ascribit, sed viro. Non enim ex muliere posteritas, sed ex viro nominatur, sicut et ipse Apostolus in aliis dicit : Non enim est vir ex muliere, sed mulier ex viro; et iterum, Sicut enim mulier ex viro, ita et vir non ex muliere, sed per mulierem: et ob hoc mortalis
Abbreviated transcription (Latin):
seci dicit᷑ lax & delissem andata : ubi autẽ in ẽ uis mandati hocẽ conscien
ndrquenr peccatũ quod pnus ineomortuũ erit dicit reuix isrera¬

Expanded text:
se ei dicitur lex, et venisse mandata. Ubi autem est vis mandati, hoc est, conscientia se ei dicitur lex, et venisse mandata. Ubi autem est vis mandati, hoc est, conscientia redarguens, peccatum, quod prius in eo mortuum erat, dicitur revixisse
Abbreviated transcription (Latin):
Apuo gentiles uero legem nature eẽ c̃firmat : quotestimonio conscientie
guat delinquentẽ: Vbiergo quȩrimus hominẽ inquononsit lex: & quiꝑhoc
non uidect᷑ eẽ in p̃uaricatione peccati: quia & ipse paulus desem& ipsodicit
to aut ẽui uebam sine legealiquando : quando paulus si nelegeuxit quiru
suae signũ circũcisionis exlegesi scepit u de constat: tunc fieri hominẽ sub
lege quando ad id a&atis uenarit ut eligere possit & discernere quidsi
Nec prius legis illius extrinsecusiugũ susciper& : quã in ternȩ&naturalis le¬
s habere incipi& firmitatẽ: Deniq ineo ubidixit Ego autẽ uiuebã sinelege
aliquando : addidit: Sed ubi uent mandatũ : peccatum reuixit:
quo hoc est quodostendit : Quia in ꝑueritia priusquã discretionẽ uis
habeat boni& mali si nelege eẽdicitur Cũ&iam si peccat qui alex in eononẽ
eecatũ einonimputatur: Cũ uero discretionẽ bonimaliq: ac ceperit uenis¬

Expanded text:
Apud Gentiles vero legem naturae, non dubium est, quae testimonio conscientiae arguat delinquentem. Ubi ergo quaeremus hominem, in quo non sit lex, et qui per hoc non videatur in praevaricatione peccati? Quia et ipse Paulus de semetipso dicit, Ego autem vivebam sine lege aliquando. Et quando Paulus sine lege vixit, quisuae signum circumcisionis ex lege suscepit? Unde constat tunc fieri hominem sub lege, quando ad id aetatis venerit, ut eligere possit et discernere quid sit lex, nec prius legis ullius extrinsecus jugum suscipere, quam internae et naturalis legis habere incipiat firmitatem. Denique in eo ubi dixit, Ego autem vivebam sine lege aliquando, addidit: Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit . In quo hoc est quod ostendit, quia in pueritia, priusquam discretionem quis habeat boni vel mali, sine lege esse dicitur, cum etiamsi peccat, quia lex in eo non est, peccatum ei non imputatur. Cum vero discretionem boni malique acceperit, venis
Abbreviated transcription (Latin):
operibi gloriantur & ꝓmunti auerit fide iustificar homine si neoperib lagis
consequent̃ nuncut haec descripturis asserint᷑: a brahae ꝓducit exeplũ & dicit
quia cibra ham siexoperibi iustisicatusẽ : habaglonã se non a pud dm̃ quod
quidẽ non sinearte dialectica disserit. Nãsi his qui ex operib iustificat᷑. non ha¬
b& gloriam apuddm̃ : Abrahã cuitẽ constat haberegloriam apuddm̃¬

Expanded text:
operibus gloriantur, et pronuntiaverit fide justificari hominem sine opericonsequenter nunc, ut haec de Scripturis asserantur, Abrahae producit exemplum, et dicit: Quia Abraham si ex operibus legis justificatus est, habet gloriam, sed non apud Deum: quod quidem sine arte dialectica disserit: nam si is qui ex operibus non habet gloriam apud Deum: Abraham autem constat habere gloriam apud De
Abbreviated transcription (Latin):
secundũ carnẽ : sienĩ abrahã ex operib iusti ficatus ẽ hab& gloriã
sudnoꝵ apuldm̃ Qud enĩ scriptura dic̃ : credidit habrahã dõ& reputi¬
tun est illi adiustitiam Ei autẽ quio peratur merces non imputatur
secundũ gratiam sulsicundũ debitum. Siuero quinon operitur credit
autem ineum qui iusti ficat impiũ. reputitar fides eius adustitiam: sic & diuo
dicit: Beititudinẽ hominis cuidr̃ accepto fertiustitiã sin eoperib Becti qnu¬

Expanded text:
abet gloriam sed non apud Deum quid enim scriptura dicit credidit Abraham Deo et reputatum est illi ad iustitiam ei autem qui operatur merces non inputatur secundum gratiam sed secundum debitum ei vero qui non operatur credenti autem in eum qui iustificat impium reputatur fides eius ad iustitiam sicut et David dicit beatitudinem hominis cui
Abbreviated transcription (Latin):
facta fuerunt regunt᷑ & dispensant᷑ ꝑ eũ aquo subsistendi initiũ trahunt
In ipso : qđ hi quiiã correcti & emendatir̃ : in ipsiur ꝑfectione consistunt
Sic ergo haec plenissime rationis tenere differentics edocent᷑ : ut qđ subsis¬
timur ex dõ haberedicamur: Quoo dispensamur & regimur : ꝑ ipsũ fieri
design&ur Qđ uero insũma ꝑfectionis consistimur inipso et delar&ur
Potest et inp̃senti loco talis quaedã obseruari differentia: ut circũ cisio
quȩ uelat primoloco & ordine iusti ficat᷑. Ex fide et ñper fidẽ iustificanda me
mor&ur preputiũ uero qđ secundo loco ad uistificationẽ trahitꝰ: non ex
fide sed ꝑsidem iustisicandũ dicatur: Puto autẽ qđ et in ea differentia quã¬
auctori uiro &ideo permulierẽ uirdict᷑ nasci & ñexmuliera: Sed fortas¬

Expanded text:
facta fuerant, reguntur et dispensantur per eum a quo subsistendi initium subtrahunt; in ipso, quod hi qui jam correcti et emendati sunt, in ipsius perfectione consistunt. Sic ergo haec plenissimae rationis tenere differentias edocentur, ut quod subsistimus, ex Deo habere dicamur; quod dispensamur et regimur, per ipsum fieri designetur; quod vero in summa perfectionis consistimus, in ipso esse declaretur. Potest in praesenti loco talis quidem obervari differentia, ut circumcisio quae velut primo loco et ordine justificatur, ex moretur; praeputium vero, quod secundo loco ad justificationem trahitur, non ex fide, sed per fidem justificatur. Puto in ea differentia auctori viro, et ideo per mulierem vir dicitur nasci, et non ex muliere.
Abbreviated transcription (Latin):
confirmat intelligit᷑ uel amabilẽ facit ꝓbeneficis p̃stitis quod enĩ xp̃s
an adhuc peccatores es semꝰ ꝓnobis mortuusẽ : spem nobis dat. quod mul¬
tomagis nos a peccato purgatos. & iustificatos abira quȩ immimo pe¬
catoribs saluuuit ꝑ ipsum Et quialienos & inimicos itadilexit. ut ꝓnobis
admortẽ unicũ suum dar&. multo magir suos effectos & reconcilia tossibi
&ernam salutẽ donabit. quomodo autẽ xp̃s ꝓnobis mortuus sit: & quamo

Expanded text:
confirmat intelligitur, vel amabilem facit pro beneficiis praestitis. Quod enim Christus, cum adhuc peccatores essemus, pro nobis mortuus est, spem nobis dat quod multo magis nos a peccato purgatos et justificatos, ab ira quae imminet peccatoribus salvabit per ipsum: et qui alienos et inimicos ita dilexit, ut pro nobis ad mortem unicum suum daret, multo magis suos effectos, et reconciliatos sibi aeternam salut
Abbreviated transcription (Latin):
sictur abcpostolo memorit: Iustificabit ergo unus atq: idũ dr̃ circũci¬
sionẽ exfide : & pputiũ ꝑfidẽ Quod si requirit aliquis curiosiur hiqui ex
fidedustificant᷑ ꝑ quẽ iustificentur : Etrursũ hiqui ꝑfidẽ iustificant᷑ ex quo
iustificent᷑ lic& fortas sis multa in hoc curiositas uidetur : tamen conueni¬
entor dicerepos sumus qđ qui ex fide iustificant᷑ initio ex fide sumpto
ꝓerad in pletionẽ bonorũ operũ consũmantur. & qui ꝑsidẽ iustificantur
abanis operib ex orsi ꝑsidẽ sũmã ꝑfectionis accipiunt: Ita utrũq sibi ad¬
crens: alterũ exaltero consũmatur. Et propteraa puto a postolũ statim
in consequentib: posuisse. Lugẽ ergo euacuamus ꝑfidẽ : ab sit sedlegẽ sta

Expanded text:
 Justificat ergo unus atque idem Deus circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem. Quod si requirat aliquis curiosius, hi qui ex fide justificantur, per quem justificentur; et rursum, hi qui per fidem justificantur, ex quo justificentur: licet fortassis multa in hoc curiositas videatur, tamen convenienter dicere possumus, quod qui ex fide justificantur, initio ex fide sumpto per adimpletionem bonorum operum consummantur, et qui per fidem justificantur, a bonis operibus exorsi per fidem summam perfectionis accipiunt. Ita utrumque sibi adhaerens alterum ex altero consummatur. Et propterea, puto Apostolum statim in consequentibus posuisse. Legem evacuamus per fidem? Absit: sed legem sta
Abbreviated transcription (Latin):
lẽdĩ fidẽdĩ uel eã intellegimꝰ quã fidẽ hab& dr̃ cũ hisquib credit eloquiasua: ueleĩfi¬
dem qua credunt dõ hiciui ab eo eloquia diuina suscipiunt. Cõmonemur ergo ut infidolitas
eũ qui uei non ac cadunt ad fidẽ ueldeidunt ex ea si forte iprideant nos operafideiagen
Uelcũ ieiunamꝰ uel cũmisen cordias facimꝰ uel cũstudiis & legidĩ operãdamꝰ : Vel ai cũ
pͥmartrno xpĩ torm̃ta suf fcrimꝰ : meminerimꝰ sꝑ quia in fidelitas eorũ fidẽdiciugin nbe

Expanded text:
. Fidem Dei vel eam intelligimus, quam fidem habet Deus his quibus credit eloquia sua; vel eam fidem qua credunt Deo hi qui ab eo eloquia divina suscipiunt. Commonemur ergo, ut infidelitas eorum qui vel non accedunt ad fidem, vel decidunt ex ea, si forte irrideant nos opera fidei agentes, vel cum jejunamus, vel cum misericordias facimus, vel cum studiis et legi Dei operam damus vel etiam cum pro martyrio Christi tormenta sufferimus, meminerimus
Abbreviated transcription (Latin):
uditiadi sed & sapientia Ita aidhomines loquit᷑ quasi ñpossit iustitiadĩ natur
solius motib sciri : sel ꝑ doctrine studiũquȩri &ideo dic̃: Discite iustitiã quiuidi¬
patis orbẽ Quã obrẽ id dĩiustitiã cognoscendã nihil prsus opitulabit᷑lexnatu¬
re : &iã siuideit᷑ sentire aliquid dehumana iustitia. Illa enĩ lex potost sentiri quio
int̃homines iustũ sit. ut qđ ipse quis patiñ uult hoc nec ꝓximofaciat. Num quiq
nat uralit̃ potest sentiri deilla uistitia quaedic̃ uide tene faciatir iustitiã urẽ eorã
hominib &ut nesciat sinstratua: quio faciat dexteritua : haec & hu¬
iusmodiditare ñ potest lex nature : &ideo dic̃ a postłr : Nunc autẽ sine lago na
luraesuilic& iustitia dĩ mani festataẽ : testimoniũ habens legis morsi & ꝓpha&arũ
mireris qqđ unũ uocabulũ legis secundo in eodẽ loco positũ diuersa signi fic&
Inuenimꝰ hanc eẽ scripture c̃su&udinẽ : & in aliis locir ut ibi Ñ ne uos dicitis quia

Expanded text:
Dei ! Sed et Sapientia ita ad homines loquitur, quasi non possit justitia Dei naturae solius motibus sciri, sed per doctrinae studium quaeri; et ideo dicit: Discite justitiam, qui judicatis orbem . Quamobrem ad Dei justitiam cognoscendam nihil prorsus opitulabitur lex naturae, etiamsi videatur aliquid sentire de humana justitia. Illa enim lex potest sentire quid inter homines justum sit, ut quod ipse quis pati non vult, hoc ne proximo faciat. Nunquid naturaliter potest sentiri de illa justitia, quae dicit: Videte ne faciatis justitiam vestram coram hominibus, et ut nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua? Haec et hujusmoturae scilicet, justitia Dei manifestata est, testimonium habens legis Moysi et prophetarmireris quod unum vocabulum legis, secundo in eodem loco positum, diversa significet. Invenimus hanc esse Scripturae consuetudinem et in aliis locis, ut i
Abbreviated transcription (Latin):
ritisme occidere hominẽ qui ueritatẽ locutus sũ uobis: quã audiuicipatremeo. hoc
abrahũ non fecit. ꝑ qđ utiq ostendit. quia qui faciunt opera abrahum: istir̃ filu
abraham & propt̃ illos scrptas : quȩde abrahã scriptar̃. hnciã sapientis uiri et

Expanded text:
aeritis me interficere hominem, qui veritatem locutus sum vobis, quam audivi a Patre meo: hoc aeritis me interficere hominem, qui veritatem locutus sum vobis, quam audivi a Patre meo: hoc Abraham non fecit . Per quod utique ostendit quia qui faciunt opera Abraham, isti sunt filii Abrahae, et propter illos scripta sunt, quae de Abraham scripta sunt. CAPUT V.
Abbreviated transcription (Latin):
udebuntur ñ propt̃ illũ solũ : sed & ꝓpt̃ nos scripta. ancerte omã quȩ deipsodi¬
cuntur ñ proipso solo sed et ꝓnobis dicuntur & non solũ de abraham: sed uideneforce
haec eadẽ &iã deisac similiter accipienda sit : ut quȩ de ipso scripta sunt. non ipsũ
simili forma: &iũ deisaca. et de iacob. & deiuda ueldeio seph & c&ens : quod si
nihilrationis uidebitur: cur de uno patriarcha hocita accipidebeat. et ñ&iã d
c& eris : consequens erit ut de omnib: quȩ scriptas̃ non solũ propt̃ illos qui tunc
erant: sed et propt̃ nos scripta uideantur : in quome p̃cipue suad& ita sentire ille
euangelii sermo. in quo dñs et saluatornr̃ ad eos quisibi dixer̃ quia pat̃ nr̃ abrahũ ẽ
respondit si sem̃ abrabã ess&is : operautiq abrabam facer& is. nunc autẽ qu¬

Expanded text:
videbuntur non propter illum solum, sed et propter nos scripta? an certe omnia quae de ipso dividebuntur non propter illum solum, sed et propter nos scripta? an certe omnia quae de ipso dicuntur non propter ipsum solum sed et pro nobis dicuntur, et non solum de Abraham? Sed vide ne forte haec eadem etiam de Isaac similiter accipienda sint, ut quae de ipso scripta sint, non ad ipsum simili forma etiam de Isaac et de Jacob, et de Juda vel Joseph, etc. Quod si nihil rationis videbitur, cur de uno patriarcha hoc ita accipi debeat, et non etiam de caeteris, consequens erit ut de omnibus quae scripta sunt, non solum propter illos qui tunc erant, sed et propter nos scripta videantur, in quod me praecipue suadet ita sentire ille Evangelii sermo, in quo Dominus et Salvator noster ad eos qui sibi dixerant: Quia Pater noster Abraham est, respondit, Si semen Abraham essetis, opera utique Abraham faceretis, nunc autem qu
Abbreviated transcription (Latin):
rex nobis xp̃s adiustisi cationẽ nr̃am. siuero ñdũ deposuimꝰ u&erẽ hominẽ cũ ac¬
tibi suis . sed in iustitiauiuimus. audeo dicere qđ ñdũ nobis resurrexit xp̃s adius¬
tificationẽ : nec traditusẽ propt̃ peccatanrã sienĩ hoc credo quomodo illud amo
proquo illepertu lit mortẽ : si haec credo quodilleadiustificationẽ meã surrexit.
quomodo mihi iniustitia plac& : iustificat ergo eos xp̃s tantũ modo : qui nouã¬
uitã exẽplo resurrectionis ipsius susceper̃ et u& usta in iustitiae atq iniquita¬
tis indum̃ta uelut causã mortis abiciunt sed illud uelim requirere si prohoc sol
dic̃ apostolus qui a non propt̃ abrahã solũ scrirtũ ẽ sed ecꝓpt̃ uos: quod dixit¬
credidit abraham dõ. et reputatũ ẽ illia diustia : putas ne solus hic sermo exõbr
quȩ dicunt᷑ de abrahã : ñ solũ propt̃ illũ sed & ꝓpt̃nos scriptuẽ: An et alia aliqua

Expanded text:
rexit nobis Christus ad justificationem nostram. Si vero nondum deposuimus veterem hominem cum actibus suis, sed in injustitia vivimus, audeo dicere quod nondum nobis resurrexit Christus ad justificationem nostram, nec traditus est propter peccata nostra. Si enim hoc credo, quomodo illud amo pro quo ille pertulit mortem? Si hoc credo quod ille ad justificationem meam quomodo surrexit, mihi injustitia placet? Justificat ergo eos Christus tantummodo qui novitatem exemplo resurrectionis ipsius susceperunt, et vetusta injustitiae atque iniquitatis indumenta velut causam mortis abjiciunt. Sed illud velim requirere, si pro hoc solo dicit Apostolus, quia non propter Abraham solum scriptum est, sed et propter nos, quod dixitCredidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam. Putasne, hic sermo ex omnibus quae dicuntur de Abraham non solum propter illum, sed et propter nos scriptus est, an et alia aliqua
Abbreviated transcription (Latin):
sinelege quidẽ naturili : sĩtam̃ sinelege morsi uel ꝓph&ir. Datenĩ ei lex testi¬
moniũ sic̃ & ipsedic̃ Scrutamini scripturas: & ipsȩr̃quae testimoniũ reldunt
deme Nã lex quidẽnaturalis potest occasiones p̃bere & intellec tũ dare ut dixi¬
expõautẽ quia sit filius dĩ sentire naturalit̃ quis potest: ideo ergo sine ha
lerũ priusquã ad consequentic ꝓp̃eremꝰ : Omittenda ñ uidet᷑ nec haec quid
obseruatio qđ inpeccato quidũ agnitionẽ posuit : In iustitia uero manifesta

Expanded text:
is: dat enim ei testimonium lex, sicut et ipse dicit: Scrutamini Scripturas, et ipsae sunt quae testimonium reddunt de me . Nam lex quidem naturalis potest occasiones praebere et intellectum dare, ut dixi Deum. De Christo autem quia sit Filius Dei sentire naturaliter quis potest? Ideo ergo sine hacVerum priusquam ad sequentia properemus, omittenda non videtur ne haec quidem observa
Abbreviated transcription (Latin):
on: sed ꝑlegẽ fidei Arbitrorenĩ iustificari hominẽ ꝑfidẽ sine operib legis Del
iam superius diximꝰ : qđ uero&iã in p̃sentiloco duarũ legũ facit iterũ mentionã.
c̃ dica legẽ operũ & legẽ fidei : considera &iã ipsequilegis utrũ ad legẽ morsi
et legẽ naturalẽ semo hic debeat inclinari. an adlegẽ litterae & legẽ sp̃r : quia
xlittero occidit & mortẽo perat᷑. lex autẽ sp̃ruite liberat a lego pecati &

Expanded text:
r enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. De his jam superius diximus. Quod vero etiam praesenti loco duarum legum facit iterum mentionem, et dicit legem operum et legem fidei, considera etiam ipse qui legis, utrum ad legem Moysi et legem naturalem sermo hic debeat inclinari, an ad legem litterae, et legem spiritus: quia lex litterae occidit, mortem operatur, lex autem spiritus vitae liberat a le