comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quia insapiente non cadit mendatium.Sed fuerint sa¬
pientes.Que tanta felicitas mentiendi ut non modo
indoctos sed Platonem quoq. ac Socratem fallerent,
et pychagoram. Cenonem Nristotilem maximarum se¬
ctarum principes tam facile deluderẽt: Est igitur diui¬
na prouidentia ut senserunt hii homines quos nomi¬
naui. cuius ui. ac potestate. omĩa que uidemus et facta
sunt et reguntur. Nec enim tanta rerum magnitudo
tanta dispositio tanta inseruandis ordinibus tempori¬
busq constantia aut olim potuit sine prouido artifice
oriri aut constare tot seculis sine incola potenti. aut in
petpetuum gubernari sine ꝑito ac sententie rectore. qđ
ratio ipsa declarat. Quicquid est enim quod habet ra¬¬
tionem rõtie sit ortum necesse est. Ratio autem sẽtientis
autem quoniam rõnem habet qua et regitut: et constat
ergo a. deo factus est.Quodsi est conditor et rector mũdi

Expanded text:
quia in sapientem non cadit mendacium. sed fuerint saquia in sapientem non cadit mendacium. sed fuerint sapientes: quae tanta felicitas mentiendi, ut non modo indoctos, sed Platonem quoque ac Socratem fallerent et Pythagoram Zenonem Aristotelem, maximarum sectarum principes, tam facile deluderent? est igitur diuina prouidentia, ut senserunt hi omnes quos nominaui: cuius ui ac potestate omnia quae uidemus et facta sunt et reguntur. nec enim tanta rerum magnitudo, tanta dispositio, tanta in conseruandis ordinibus temporibusque constantia aut olim potuit sine prouido artifice oriri aut constare tot saeculis sine incola potenti aut in perpetuum gubernari sine perito ac sentiente rectore: quod ratio ipsa declarat. quidquid est enim quod habet rationem, ratione sit ortum necesse est. ratio autem sentientis autem quoniam rationem habet qua et regitur et constat, ergo a deo factus est. quod si est conditor rectorque mundi
Abbreviated transcription (Latin):
morie mentis cogitationis habeat: quo et preterita te¬¬
neat: et futura prouideat, et complecti possit pñtia que
sola diuina sunt. nec enim inueniuntur unquã unde
ad hominem uenie possint nisi adeo.Exceptis igitur
duobus ttibus ue calumniatoribus uanis cum constet
diuina prouidentia mundi regi sicut et factus est. nec
sit quisquam qui dyagore theodoriq sñiam. uel leucip¬
pi inane comentum: uel Democriti epycuriq leuitatẽ
pteferre audeat autoritati. uelillorum septem priorum
qui sunt appellati sapientes: uel pytagore uel Socratis uł
Platonis ceterorũq pħyorum qui esse prouidentiam iu¬
dicauerunt. Falsa igitur est et illa sñtia qua putant ter¬
roris ac metus gratia religionem a sapientibus institutã
quo se homines imꝑiti apeccatis abstinerent.Quod si
si fallendi nostri. atq adeo tocius generis humani causa
comentati sunt religionem sapientes igitur non fuerũt

Expanded text:
memoriae mentis cogitationis habeat, quod et praeterita tememoriae mentis cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura prouideat et conplecti possit praesentia: quae sola diuina sunt; nec enim inuenietur umquam unde ad hominem uenire possint nisi a deo. eiceptis igitur duobus tribusue calumniatoribus uanis cum constet diuina prouidentia mundum regi, sicut et factus est, nec sit quisquam qui Diagorae Theodorique sententiam uel Leucippi inane commentum uel Democriti Epicurique leuitatem praeferre audeat auctoritati uel illorum septem priorum qui appellati sunt sapientes uel Pythagorae uel Socratis uel Platonis ceterorumque summorum philosophorum qui esse prouidentiam iudicauerunt, falsa igitur est et illa sententia qua putant terroris ac metus gratia religionem a sapientibus institutam, quo se homines inperiti a peccatis abstinerent. quod si si fallendi nostri atque adeo totius generis humani causa commenti sunt religionem, sapientes igitur non fuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
gat: nullus deus qui ad ministret.nec omĩo sensus ullus
in hac rerum natura pollet Unde igitur mens huma¬
na tam sollers tam intelligens otta esse credetur: Si eni
corpus hominis ex huniõ fictum est unde homo nomẽ
accepit animus ergo qui sapit rector est corporis cui mẽ¬
bra obsequuntur tanquam regi et imꝑatori. qui nec
aspici nec comprebendi potest non potuit ad hominem
nisi a sapiente natura ꝑuenire.sed sicut omne corpus
mens et animus gubernat ita et mundum deus. Hec eni
uerisimile est ut minora et humilia regimen habeant
maiora et summa non habeant.Deniq: Marcus Cicero
intusculanis et inconsolatione animorum inquit nul¬
la interris origo inueniri potest.Hihil est inquit ĩ animis
mixtum atq̃ concretum. aut quod exterra natu aiq
fictum esse uideatur: nihil ne hũidum quidem aut fla¬
hłe autigneum. his enim naturis nihil in est quod me¬

Expanded text:
gat, nullus deus qui administret, nec omnino sensus ullus gat, nullus deus qui administret, nec omnino sensus ullus in hac rerum natura pollet, unde igitur mens humana tam sollers, tam intellegens orta esse credetur? si enim corpus hominis ex humo fictum est, unde homo nomen accepit, animus ergo, qui sapit, qui rector est corporis, cui membra obsecuntur tamquam regi et imperatori, qui nec aspici nec conprehendi potest, non potuit in hominem nisi a sapiente natura peruenire. sed sicut omne corpus mens et animus gubernat, ita et mundum deus. nec enim ueri simile est ut minora et humilia regimen habeant, maiora et summa non habeant. denique Marcus Cicero in Tusculanis et in Consolatione animorum inquit nulla in terris origo inueniri potest. nihil est enim in animis mixtum atque concretum aut quod ei terra natum atque fictum esse uideatur, nihil ne aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil est quod uim
Abbreviated transcription (Latin):
uel carens mente natura ea que uidemus efficit quero cur
celum facere potuerit: urbem aut domum nõ potuerit:
cur montes marmons fecerit coluninas et simulacra
non fecerit : At qui non debuerant athomi etiam ad hec
efficienda concutrere: siquidem nullam positionem re¬
linquunt: quam nion experiantut. Nam de natura que
mentem non habeat non est miratidum quod hec face̾
oblita sit: Quid ergo est: Utiq deus cum in coharet hoc
opus mundi quo tuhil potest esse nec dispositius ad ordi¬
nem nec aptius ad utilitatem nec ornatius ad pulcritu¬
dinem nec maius ad molem: que fieri ab homine non
poterant fecit ipse inquibus etiam hominẽ ipsum cui
ꝑticulam de sua sapientia dedit et insttuxit eum rõne
quantum fragilitas tetrena cupiebat: ut ipse sibi efficeret
que inusus suos essent necessana.Si uero in huius mũdi
ut ita dixetim te publica nulla prouidentia est que re¬

Expanded text:
uel carens mente natura ea quae uidemus effecit, quaero cur uel carens mente natura ea quae uidemus effecit, quaero cur facere caelum potuerit, urbem aut domum non potuerit, cur montes marmoris fecerit, columnas et simulacra non fecerit. atquin non debuerant atomi etiam ad haec efficienda concurrere, siquidem nullam positionem relinquunt / quam non experiantur? nam de natura quae mentem non habeat non est mirandum quod haec facere oblita sit. quid ergo est? utique deus cum inchoaret hoc opus mundi, quo nihil potest esse nec dispositius ad ordinem nec aptius ad utilitatem nec ornatius ad pulchritudinem nec maius ad molem, quae fieri ab homine non poterant fecit ipse, in quibus etiam hominem ipsum: cui particulam de sua sapientia dedit et instruxit eum ratione quanta<m fragilitas terrena capiebat, ut ipse sibi efficeret quae ad usus suos essent necessaria. si uero in huius mundi ut ita dixerim re publica nulla prouidentia est quae re
Abbreviated transcription (Latin):
coherentium ꝑfici potuisse: aut istam celi speciem tam
prouident᷑ ad utilitates uiuentium temꝑatam: nescio quo
casu sine conditore sine artifice subito extitisse. Siquidĩ¬
quit est Crisippus. quod efficiat ea que homo licet tõne sit
preditus. facere non possit: id profecto est maius et fortius et
sapientius homine. homo autem non põt facere celestia
ero illud quod hec efficiat uel effecerit superat hominem
arte consilio, prudentia potestate. Quis igitur potest esse
nisi deus : Hatura uero. quam ueluti matrem esse rerum
putant si mentem non hẽt nihil efficiet unquam nihil
molietur. Uhi enim non est cogitatio nec motus est ullus:
nec efficatia. Si autem consilio utitut ad incipiendũ aliꝗd¬
rõnẽ disponendum arte ad efficiendum. uitture ad consuman¬
dum potestate ad regendum et continendum: cur natura po¬
tius nominetur quam deus: Aut si concursus athomorum

Expanded text:
cohaerentium perfici pocohaerentium perfici poprouidenter ad utilitates uiuentium temperatam nescio quo casu sine conditore, sine artifice subito extitisse. si quid est inquit Chrysippus quod efficiat ea quae homo, licet ratione sit praeditus, facere non possit, id profecto est maius et fortius et sapientius homine. homo autem non potest facere caelestia: ergo illud quod haec efficiat uel effecerit, superat hominem arte consilio prudentia potestate. quis igitur potest esse nisi deus? natura uero, quam ueluti matrem esse rerum putant, si mentem non habet, nihil efficiet umquam, nihil molietur. ubi enim non est cogitatio, nec motus est ullus nec efficacia. si autem consilio utitur ad incipiendum aliquad disponendum, arte ad efficiendum, uirtute ad consummandum, potestate ad regendum et continendum, cur natura potius quam deus nominetur? aut si concursus atomorum
Abbreviated transcription (Latin):
Quornõ ergo sine rõne coeuntia possunt aliquid efficere
rõnale: Uidemus enim nihil esse inomĩ mõdo. quod non
hẽat inse maximam mirabilemq rõnem. Que quia
supra hominis sensum et ingenium est.cui rectius qua
diuine prouidentie tribuenda est: Ansi simulacrum ho¬
minis et statuam ratio et ars fingit.ipsum hominem de
frustis temere concrẽtibus ficti putabimus: Et quid simile
ueritatis inficto cum summum et excelleris artificiũ nihil
aliud. nisi umbram et extrema corporis liniamenta possit
imitari: Num potuit humana sollertia, dare oꝑi suo aut
motum aliquem. aut sensum omitto usum uidendi. au¬
diendi. odorandi ceterorumq membrotum. uel apparẽ¬
tium uellatentium mirabiles utilitates. Quis artifex potuit
aut cor hominis. aut uoem, aut ipsam sap̃iam fabricare:
Quisquam ne igitur sanus existimat. quod homo rõne
et consilio facere non possit id concursu athomorum passi

Expanded text:
quomodo ergo sine ratione coeuntia possunt aliquid efficere quomodo ergo sine ratione coeuntia possunt aliquid efficere rationale? uidemus enim nihil esse in omni mundo quod non habeat in se maximam mirabilemque rationem. quae quia supra hominis sensum et ingenium est, cui rectius quam diuinae prouidentiae tribuenda est? an simulacrum hominis et statuam ratio et ars fingit, ipsum hominem de frustis temere concurrentibus fieri putabimus ? et quid simile ueritatis in ficto, cum summum et excellens artificium nihil aliud nisi umbram et extrema corporis liniamenta possit imitari ? num potuit humana sollertia dare operi suo aut motum aliquem aut sensum ? mitto usum uidendi audiendi odorandi ceterorumque membrorum uel apparentium uel latentium mirabiles utilitates: quis artifex potuit aut cor hominis aut uocem aut ipsam sapientiam fabricare? quisquamne igitur sanus existimat, quod homo ratione et consilio facere non possit, id concursu atomorum passim
Abbreviated transcription (Latin):
gerit. aut crustam marinioris. aut laminam paulatim ꝓ
minutissimos tores aqua concrescit. Item de halitu terre
aut matis nebula existit. que aut displa humefacit quic¬
quid texerit aut collecta in arduos montes in sublime uẽto
rapta. stipatut in nubem atq ymbres maximos deicit. ubi
ergo dicimus liquores natos esse: Num inuapore: Num
inhalitu: Num inuento: At qui nihil potest consistere in
eo quod nec tangitur nec uideti.Q uid ergo de anima¬
libus loquat in quorum corpotibus nihił sine rõne sine
ordine sine utilitate sine specie figuratum uidemus.
adeo ut sollertissima et diligentissima omnium ptium
membrorũq descriptio. casum ac fortunam repellat :
Sed putemus artus et ossa et neruos et sanguinem de athonus
posse conerescere. Quid sensus cogitatio memoria ingeniũ
quibus semibus coaugumentari possunt: Minurissimis ĩꝗt.
Sunt ergo alia maiora.Quomõ igitur insecabilia: Deinde

Expanded text:
gerit, aut crustam marmoris aut laminam, paulatim per gerit, aut crustam marmoris aut laminam, paulatim per minutissimos rores aqua concrescit. item de halitu terrae aut maris nebula existit: quae aut dispersa umefacit quidquid texerit, aut collecta in arduos montes et in sublime uento rapta stipatur in nubem atque imbres maximos deicit. ubi ergo dicimus liquores atomos esse? num in uapore ? num in halitu ? num in uento ? atquin nihil potest consistere in eo quod nec tangitur nec uidetur. quid ergo de animalibus loquar, in quorum corporibus nihil sine ratione, sine ordine, sine utilitate, sine specie figuratum uidemus, adeo ut sollertissima et diligentissima omnium partium membrorum- 20 que discriptio casum ac fortunam repellat? sed putemus artus et ossa et neruos et sanguinem de atomis posse concrescere: quid sensus cogitatio mens memoria ingenium, quibus seminibus coagmentari possunt? \'minutissimis\' inquit. sunt ergo alia maiora. quomodo igitur insecabilia? deinde,
Abbreviated transcription (Latin):
est. semine quando opus est rebus quo queq cirate. aeris
interras possint proferre ꝑ auras. Quis himc putet ha¬
huisse cerebrum. cum hec diceret: nec uideret sibi esse cõ¬
traria. Hihilenim ꝑ athomos fieri exinde apparet qđ
semine cuiusq rei certum est nisi forte ignis et aque na¬
turam ex athomis esse credemus. Quid quod durissimi ti¬
goris materie. si ictu uehementiore collidantur ignis excuti¬
tur. Hum inferro aut silice athorni latent: Quis inclusit:
Aut cur sua sponte non emicant. Aut quomodo semina
ignis ĩ materia ftigidissima ꝑ manere potuerunt: Omuto
silicem ac ferrum orbem uitreum plenum aque si tenue¬
ris in sole de lumine quod ab aqua refulget ignis accendit
etiam indurissimo frigore.Hum etiam in aqua ignẽ esse
credetidum est: At quĩ de sole ignis. ne estate quidem accẽ¬
di potest.Si cere in halueris uelsi uapor leuis aliquid aiti¬

Expanded text:
est, semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae aeris est, semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae aeris in teneras possint proferrier auras. quis hunc putet habuisse cerebrum, cum haec diceret nec uideret sibi esse contraria? nihil enim per atomos fieri exinde apparet, quod semen cuiusque rei certum est, nisi forte ignis et aquae naturam ex atomis esse credemus. quid quod durissimi rigoris materiae si ictu uehementiore conlidant, ignis excutitur? num in ferro aut silice atomi latent? quis inclusit? aut cur sua sponte non emicant? aut quomodo semina ignis in materia frigidissima permanere potuerunt? mitto silicem ac ferrum. orbem uitreum plenum aquae si tenueris in sole, de lumine quod ab aqua refulget ignis accenditur etiam in durissimo frigore. num etiam in aqua ignem esse credendum est? atquin de sole ignis ne aestate quidem accendi potest. si cerae inhalaueris uel si uapor leue aliquid atti
Abbreviated transcription (Latin):
coitu arbores et que ꝯignuntur eterra. propna semina
non habererit: que nos quotidie tractamus et seriitius.
Cur exfrumento sȩges nascitur: et rursus ex segete frum̃¬
tum: Deniq si athomorum coicio et conglobatio efficeret
oitĩa. et in aere uniuersa concrescerent. Si quidem ꝑ ĩane
athotni uolitont cut site terra sine tadicibus. sine humo¬
re si ne semine. non herba non arbor non ftuges oriri
aut gñari possunt. Unde appatet nihil ex athomis ficti.
qñ quidem una queq tes hẽt proptiam̃ certãq naturã
suum semen. suam legem ab exordio datam. Deniq lucretius
quasi oblitus athomorum: quos asserebat. ut redargueret eos
qui dicunt exnihilo fieri omĩa. his argumentis usus est que
contra ipsum ualerent.Sic enim dixit.Hamsi de nihilo fi¬
erent. ex omibus rebus omne genus nasci posset nil semite
egeret. Item postea.Hiligitur fieri de nullo posse putandum

Expanded text:
coitu, arbores et quae gignuntur e terra, propria semina coitu, arbores et quae gignuntur e terra, propria semina non haberent; quae nos cottidie tractamus et serῑmus. cur ex frumento seges nascitur et rursum ex segete frumentum? denique si atomorum coitio et conglobatio efficeret omnia, in aere uniuersa concrescerent, siquidem per inane atomi uolitant. cur sine terra, sine radicibus, sine umore, sine semine non herba, non arbor, non fruges oriri augerique possunt? unde apparet nihil ex atomis fieri, quandoquidem una quaeque res habet propriam certamque suum semen, suam legem ab exordio datam. denique Lucretius quasi oblitus atomorum quos adserebat, quo redargueret eos qui dicunt ex nihilo fieri omnia, his argumentis usus est, quae contra ipsum ualerent. sic enim dixit: nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus omne genus nasci posset, nil semine egeret. item postea nil igitur fieri de nilo posse putandum
Abbreviated transcription (Latin):
oriuntut. Ex his animalia et aqua et ignis et uniuersa
gignuntut. et rursus in eadem resoluuntut. Ferti hoc põt
quam duuide rebus ꝑuis agitur. Ex his etiam mundus
adici posse. sed inuenit tamen ille quod adderet. Q uoniã
omne inquit infinitum nec põt quicquam uacare ne¬¬
cesse est.ergo innumerabiles esse mundos.Que tanta uis
fuerat athomorum. ut moles tam in extimabiles extaiti
minutis conglobatentur. Ac primum requiro que sit isto¬
rum seminum uelratio uelorigo. Si enim ex illis sunt
om̃ia: ipsa igitur unde esse dicemius: Que nã tantam co¬
piam ad efficiendos in numerabiles muncͥos subministra¬
uit. Sed concedam ut imprne de mutidis delirauerit.
de hoc loquamur in quo sumus: et quem uidemus Ait oĩa
ex indiuiduis corpuscuł fiẽri.Si hoc it& esset. nulla ree
unquam sui generis semine indigeret: sine ouis alites na¬
scerentur aut oua sitie partu. Item cetera uiuentia sine

Expanded text:
oriuntur, ex his animalia et aqua et ignis et uniuersa oriuntur, ex his animalia et aqua et ignis et uniuersa gignuntur et rursum in eadem resoluuntur\'. ferri hoc potest, quamdiu de rebus paruis agitur. \'ex his etiam mundus adici posse, sed inuenit tamen ille quod adderet. \'quoniam omne\' inquit \'infinitum est nec potest quicquam uacare, necesse est ergo innumerabiles esse mundos\'. quae tanta uis fuerat atomorum, ut moles tam inaestimabiles ex tam minutis conglobarentur ? ac primum requiro quae sit istorum seminum uel ratio uel origo. si enim ex illis sunt omnia, ipsa igitur unde esse dicemus ? quae natura tantam copiam ad efficiendos et innumerabiles mundos subministrauit ? sed concedamus ut inpune de mundis delirauerit, de hoc loquamur in quo sumus et quem uidemus. ait omnia ex indiuiduis corpusculis fieri. si hoc ita esset, nulla res umquam sui generis semine indigeret, sine ouis alites nascerentur aut oua sine partu, + item cetera uiuentia sine
Abbreviated transcription (Latin):
serit res efficere diuersas tanta uatietate. quantam uide¬
da et hamata. Quanto melius fuerat tacere quam in
usus tam miserabilis.tam manes habere linguam. Et qui¬
dem uereot ne non minus delirare uideatut: qui hec pu¬
tet refellerda.Respondeamus tamen uelut aliqua dicenti
Si leuis sunt et rotunda utiq non possunt inuicem se
aprehendere: ut aliquod corpus efficiant. ut siquis mili¬
um uelit in unam coagumentationem constringere Le¬
nitudo ipsa granorum ĩmassam coire non sinat. Aspera¬
inquit et angulata sunt: et hamata ut possint coherẽ. Diui¬
dua ergo et secabilia sunt. Hamos enim necesse est et angłos
eminere ut possint amputari. Ira quod amputari ac di¬
uelli põt et uideri poterit et tẽneri.Hec inquit ꝑitiatie
requietis motibus uolitant et huc atq illuc fetuntur. sic̃
pulueris minutias uidemus insole cum ꝑ fenestram radios
ac luitien inmiserit. Ex his arbores et herbe et frugel õel

Expanded text:
sent res efficere diuersas tanta uarietate quantam uidesent res efficere diuersas tanta uarietate quantam uideunda et angulata et hamata. quanto melius fuerat tacere quam in usus tam miserabiles, tam inanes habere linguam! equidem uereor ne non minus delirare uideatur qui haec putet refellenda, respondeamus tamen uelut aliquid dicenti. si leuia sunt et rotunda, utique non possunt inuicem se adprehendere, ut aliquod corpus efficiant, ut si quis milium uelit in unam coagmentationem constringere, lenitudo ipsa granorum in massam coire non sinat. sin a et angulata sunt et hamata, ut possint cohaerescere, diuidua ergo et secabilia sunt; hamos enim necesse est et angulos eminere, ut possint amputari. ita quod amputari ac diuelli potest, et uideri poterit et teneri. \'haec\' inquit \'per inane inrequietis motibus uolitant et huc atque illuc feruntur, sicut pulueris minutias uidemus in sole, cum per fenestram radios ac lumen inmiserit. ex his arbores et herbae et fruges omnes
Abbreviated transcription (Latin):
aut principiis inter se tenere cocuntibus: dicunt esse¬
pebncretum aut repente nã extitisse. namuero ut stratpn
ait habere inse uim gignendi. et minuendi. sed eam tiec
sensum habere ullum: nec figutam ut intelligamus oĩa
quasi sua sponte esse gnata. nullo artifice nec autore
Utrunq uanum et ĩpossibile. Sed hoc euenit ignoran¬
tibus ueritatem. Ut quidius potius excogitent. quam id sẽ¬
tiant quod ratio deposcit.Primum minuta illa semĩa
quorum concursu totum coisse mundum loquuntut
solus mentem : qui profecto solus omnium: cecus et excors
fuit qui ea loqueretur: que nec eger quisquam delirare
nec dormiens posset sõniare: Quatuot elementis consta¬
te omĩa pħy ueteres disserebant. Ille noluit: ne alienis ue¬
stigiis uideretur insistere sed aliorum elementorum alia
uoluit esse premordia. que nec uideri possinit. nec tangi
sint.Unde illis nomen imposuit athomorum. Sed occutre¬
bat ei quod si una esset omĩbus eademq natura nõ pos¬

Expanded text:
aut principiis inter se temere coeuntibus dicunt esse concretum aut repente natura extitisse, naturam uero, ut Straton ait, habere in se uim gignendi et minuendi, sed eam nec sensum habere ullum nec figuram, ut intellegamus omnia quasi sua sponte esse generata, nullo artifice nec auctore. utrumque uanum et inpossibile. sed hoc euenit ignorantibus ueritatem, ut quiduis potius excogitent quam id sentiant quod ratio deposcit. primum minuta illa semina, quorum concursu fortuito cohaesisse mundum locuntur, solus mentem? qui profecto solus omnium caecus et excors fuit, qui ea loqueretur quae nec aeger quisquam delirare nec dormiens posset somniare. quattuor elementis constare omnia philosophi ueteres disserebant. ille noluit, ne alienis uestigiis uideretur insistere, sed ipsorum elementorum alia uoluit esse primordia quae nec uideri possent nec tangi nesint\'. unde illis nomen inposuit atomorum. sed occurrebat ei quod, si una esset omnibus eademque natura, non pos
Abbreviated transcription (Latin):
tata hec tanq foueam pretergressus est ut uideatut idẽ Lelius
nõ naturalem: que incrimen stulticie uenerat: sed illam ciui¬
lem deferidisse iusticiam quam sapientiam quidem esse con¬¬
cesserat. sed in iusticiam

Expanded text:
tata haec tamquam foueam praetergressus est, ut uideatur idem Laelius tata haec tamquam foueam praetergressus est, ut uideatur idem Laelius non naturalem, quae in crimen stultitiae uelem defendisse justitiam, quam Furius sapientiam quidem esse concesserat, sed injustam
Abbreviated transcription (Latin):
est faciet.Ipsi etum peundum est nisi fecerit. Si autem mori
maluerit q̃ manus inferre alteri iam nõ iustus ille. sedstultus
est qui uite sue nõ ꝑcit. dum ꝑcit aliene. Item si acie suorum
fusa hostes insequi ceꝑint. et iustus ille nactus fuerit aliquem
saucium equo insidentẽ, ei ne ꝑcet ut ip̃e occidatur: an deitiat
exequo ut ip̃e hostem possit effugere. Quod si fecerit sapiens.
sedidem malus si tiõ fecerit iustus. sed idem stultus sit necesse
est. Ita ergo iustitiã cum induas ꝑtes diuisisset alterã ciuilem
esse dicenis alterã naturalẽ utranq subuertit: ꝙ illa ciuilis
sapientia sit quidẽ sed iusticia non sit.Haturalis autẽ illa iu¬
sticia sit quide̾. sed nõ sit sapientia. Arguta hec plane ac uenena¬
ta sunt et que Marcus tullius nõ potuerit refellere. Ham cum
faciat lelium furio respondentẽ pro iusticiaq dicentẽ in refu¬

Expanded text:
est, faciet; ipsi enim pereundum est, nisi fecerit. Si autem mori est, faciet; ipsi enim pereundum est, nisi fecerit. Si autem mori maluerit, quam manus inferre alteri, jam justus ille, sed stultus est, qui vitae suae non parcat, dum parcit alienae. Item, si acie suorum fusa, hostes insequi coeperint, et justus ille nactus fuerit aliquem saucium equo insidentem, eine parcet, ut ipse occidatur, an dejiciet ex equo, ut ipse possit hostem effugere? Quod si fecerit ssed idem malus, si non fecerit, iustus, sed idem stultus sit necesse est. ita ergo iustitiam cum in duas partes diuisisset, alteram ciuilem esse dicens, alteram naturalem, utramque subuertit, quod illa ciuilis sapientia sit quidem, sed iustitia non sit, naturalis autem illa iustitia sit quidem, sed non sit sapientia. arguta haec plane ac uenenata sunt et quae Marcus Tullius non potuerit refellere. nam cum faciat Laelium Furio respondentem pro iustitiaque dicentem, inrefu
Abbreviated transcription (Latin):
uendere an celabit emptorem: Si profitebitur emptori fu
gitiuuni esse. bonius quidẽ qr non fallet sed tom̃ stultus iudicabit¬
qr uel paruo uendet. uel omĩo nõ uendet.Si celauerit erit ꝗdẽ
sapiens ꝗr rei consulet.sed idem malus ꝗr fallet rursus si reperiat
aliquẽ qui auriculeũ se putet uendere cum sit illud aurum aut
plumbum cum sit argentum. tacebit ne ut id paruo emat an
stus ac bonus stultum esse et eum qui sit sapiens malũ et tam̃
sine ꝑnicie fieri posse ut sint homĩes pauꝑtate contenti.Tran¬
scendebat ergo ad maiora inquibus nemo posset sine ꝑiculo uite
iustus esse dicebat enim nempe iustita est hominẽ nõ occidere
alienũ prorsus nõ attingere. Quid ergo iustus faciet. si forte
naufragium fecerit et aliquis ĩbecilior uiribus tabulã ceperit
nõ ne illum tabula deturbabit. ut ip̃e conscendat: eaq nixus
euadat. maxime cum sit nullus medio mari testis: si sapiens

Expanded text:
uendere an celabit emptorem? si profitebitur, bonuuendere an celabit emptorem? si profitebitur, bonuSi profitebitur, bonus quidem, quia non fallet: sed tamen stultus judicabita vel parvo vendet, vel omnino non vendet. Si celaverit, erit quidem sapiens, quia rei consulet: sed idem malus, quia fallet. Rursus, si reperiat aliquem, qui aurichalcum se putet vendere, cum sit illud aurum, aut plumbum, cum sit argentum: tacebitne, ut id parvo emat, an stus ac bonus, stultum esse, et eum, qui sapiens, malum. Et tamen sine pernicie fieri posse, ut sint homines paupertate contenti. Transcendebat ergo ad majora, in quibus nemo posset sine periculo vitae justus esse. Dicebat enim: « Nempe justitia est, hominem non occidere, alienum prorsus non attingere. Quid ergo justus faciet, si forte naufragium fecerit, et aliquis imbecillior viribus tabulam ceperit? Nonne illum tabula deturbabit, ut ipse conscendat, eaque nixus evadat; maxime cum sit nullus medio mari testis? Si sapiens
Abbreviated transcription (Latin):
Aposui causam cur pħi. nec inuenire iusticiã tiec defe¬
dere potuerunt. Hunc redeo ad id quod intenderã. Car¬
reades ergo quoniã erant infirma que apħis affere bãtur. sum¬
psit audatiã refellendi. qr refelli posse intellexit. Cuius dispu¬
tationis sũms hec fuit. Iura sibi homines pro utilitate sanixisse
suaria pro moribus. et apud eosdem pro temporibus sepe mu¬
tata. ius autẽ nale esse nullũ omẽs  homines et alia animãtes
ad utilitates suas natura ducente ferri pro inde. aut nullam
inferebat hec argumenta. omibus populis qui florent impio
et romanis quoq ip̃is qui tocius orbis potirentur si isti uelit̃
esse hoc est si aliena restituant. adcasas esse redeundũ. et in
necessitate et miseriis iacendum tum omissis cõibus ad propris
ueniebat bonus uir inquit si habeat seruũ fugitiuũ ueldomũ
insalubrẽ ac pestilentẽ que uicia sciat et ideo proscribat ut uen¬
dat utrum ne profitebitur fugitiuũ esse uel pestilentẽ domu

Expanded text:
posui causam cur philosophi nec invenire justitiam, nec defendere potuerunt. Nunc redeo ad id quod intenderam. Carneades ergo, quoniam erant infirma quae a philosophis afferebantur, sumpsit audaciam refellendi, quia refelli posse intellexit. Ejus disputationis summa haec fuit: « Jura sibi homines pro utilitate sanxisse, scilicet varia pro moribus; et apud eosdem pro temporibus saepe mutata: jus autem naturale esse nullum: Omnes et homines, et alias animantes ad utilitates suas natura ducente ferri; proinde aut nullam inferebat haec argumenta: « Omnibus populis qui florerent impet Romanis quoque ipsis, qui totius orbis potirentur, si iusti uelint esse, hoc est si aliena restituant, ad casas esse redeundum et in egestate ac miseriis iacendum. tum omissis communibus ad propria ueniebat. bonus uir inquit si habeat seruum fugitiuum uel domum insalubrem ac pestilentem, quae uitia solus sciat, et ideo proscribat ut uendat, utrumne profitebitur fugitiuum se seruum uel pestilentem domum
Abbreviated transcription (Latin):
iumento nissum pedum firmat. Concitati enim ad cur¬
sum nõ possumus nisi digitis inhumum pressis soloq intẽ¬
tibus impetuni saltumq capiamus. Explicasse uideot
omĩa quorum rano intelligi potest. Nũc adea uenio q̃¬
uel dubia uel obscura sunt. Q de multis que sunt in corpore ratio

Expanded text:
iumento nisum pedum firmat: concitari enim ad curiumento nisum pedum firmat: concitari enim ad cursum non possumus. nisi digitis in humum pressis soloque nitentibus impetum saltumque capiamus. explicasse uideor omnia quorum ratio intellegi potest: nunc ad ea uenio quel dubia uel obscura sunt. Multa esse constat in corpore quo
Abbreviated transcription (Latin):
sedendumq aptissimam prebent. Item eura non equali
modo ducta ne indecens habitudõ deformaret pedes sed
teretibus suris clementer extantibus sensumq tenuatis et
firmata sunt et ortiata. In plantis uero eodem quidem
sed tartien longe disꝑar quam ĩ manibus ratio est. Que
quoniam tocius operis quasi fundamenta sunt mirificus¬
eas artifex non rotunda sp̃̾e ne homo stare nõ posset aut
aliis add standum pectibus indigeret sicut quadrupedes. B
porrectiores longioresq formauit ut stabile corpus efficerẽt
planicie sua. unde illis inditum nomen est. digiti eque to¬
tderti quot ĩ manibus speciẽ magis quam usum maioretti
preferentes iõq et iuncti et breues et gradatim compositi.
Quorum qui est maximus quoniam illum sicut ĩmaniu
discerni aceteris opus nõ erat ita in ordinem redactus est
ut tamen ab aliis magnitudine ac modico interuallo di¬
stare uideatur. Hec eorum speciosa germanitas nõ leui ad¬

Expanded text:
sedendumque aptissimam praebent. item crura non aequali sedendumque aptissimam praebent. item crura non aequali modo ducta, ne indecens habitudo deformaret pedes, sed teretibus suris clementer extantibus sensimque tenuatis et firmata sunt et ornata. in plantis uero eadem quidem. sed tamen longe dispar quam in manibus ratio est: quae quoniam totius operis quasi fundamenta sunt, eas mirificus artifex non rotunda specie, ne homo stare non posset aut aliis ad standum pedibus indigeret sicut quadrupedes, sed porrectiores longioresque formauit. ut stabile corpus efficerent planitie sua: unde illis inditum nomen est. digiti aeque totidem quot in manibus, speciem magis quam usum maiorem praeferentes ideoque et iuncti et breues et gradatim conpositi: quorum qui est maximus. quoniam illum sicut in manu discerni a ceteris opus non erat. ita in ordinem redactus est. ut tamen ab aliis magnitudine ac modico interuallo distare uideatur. haec eorum speciosa germanitas non leni ad
Abbreviated transcription (Latin):
Oteran ne ego ipsorum quoq genitalium m̃ebroꝵ
minficam rõnem tibi exponere tisi me pudorꝰ
ab huius modi ẜmone reuocoret Itaq a nobis indumẽto
uerecundie que sunt pudenda uelentur. Q uod ad hãc
tem aitinet queri satis est homĩes impios ac profanios sũmu
nephas ad mittere quid diuinum et ad mirabile dei opus
ad propagandum successionem in excogitabili tõne prou¬
sum et affectus uel ad turpissimos questus uel ad obscene
libidinis pudenda oꝑa conuertunt ut iam nibil aliud re
sc̃tissima petat quam in anem et sterilem uoluptatẽ. que
reliqui corꝑis ꝑtes non carent rõne ac pulcritudinẽ. Con¬
olobata in nates cato quam sedendi officio apta et eadem
firinior quã in ceteris mẽbris ne premẽte corponis mole
ossibus cedetet. Item feminum deducta etlatioribus thoris
ualida lotigitudo. quo facilius onus corporis sustineret e
quam paulatim deficientem in angustumt genua deter¬
minant. quorum decentes nodi flexura pedibus ad gra

Expanded text:
oteram nunc ego ipsorum quoque genitalium membrorum mirificam rationem tibi exponere, nisi me pudor ab huiusmodi sermone reuocaret: itaque a nobis indumento uerecundiae quae sunt pudenda uelentur. quod ad hanc rem attinet, queri satis est homines inpios ac profanos summum nefas admittere, qui diuinum et admirabile dei opus ad propagandam successionem inexcogitabili ratione prouisum et effectum uel ad turpissimos quaestus uel ad obscenae libidinis pudenda opera conuertunt. ut iam nihil aliud ex re sanctissima petant quam inanem et sterilem uoluptatem. quid? reliquae corporis partes num carent ratione aut pulchritudine? conglobata in nates caro quam sedendi officio apta! et eadem firmior quam in ceteris membris, ne premente corporis mole ossibus cederet. item feminum deducta et latioribus toris ualida longitudo, quo facilius onus corporis sustineret: quam paulatim deficientem in angustum genua determinant, quorum decentes nodi flexuram pedibus ad gradiendum
Abbreviated transcription (Latin):
qui uitutẽ ip̃am proposuit. Enꝑo in dei agnitione et cultu re¬
rum sũma uersatur. In hoc est spõs ort̃is. ac salus hom̃ĩs. hic est
sapientie oradus primus: ut sciamus qui sit nobis uerus p̃r: eũq
solum pietote debita prosequamur huic pareamus. Huic deuo¬
tissime seruiamus in eo promerẽdo actus õis et cura et oꝑa collocet᷑¬

Expanded text:
qui uirtutem ipsam proposuit ? ergo in dei agnitione et cultu requi uirtutem ipsam proposuit ? ergo in dei agnitione et cultu rerum summa uersatur: in hoc est spes omnis ac salus hominis, hic est sapientiae gradus primus, ut sciamus qui sit nobis uerus pater eumque solum pietate debita prosequamur, huic pareamus, huic deuotissime seruiamus, in eo promerendo actus omnis et cura et opera collocet
Abbreviated transcription (Latin):
indigni quĩ diuinis munerib ꝑfruamur. que boña ut habra¬
mus scclerate impieq uiuendum est. qr uirtutẽ .i. iusticiam
pauptas sequitut. Sanus igitur nõ est qui nulla spe maiore pro¬¬
posita his bonis quibus ceteri utuntur inuita labores et cruciatus
et misenas aniteponat. Si autẽ uirtus: ut ab his rectissime dicit᷑
capescenda es quia constet adeam nasci hominẽ sub esse debet
spes aliqua maior que malorũ et laborum quos ꝑferre uirtutis
est. Mac tiumi aufferat preclaruiq solacium. Hec aliter uittus
cum ose dura sit hr̃ pro bono põt qͣ si acerbitatẽ suã maximo
bono penset. Eque nõ aliter his bonis pr̃itib abstinendum est
q si sint alia maiora ꝑo que tanti sit et uoluptates obmittere
ot mala omĩa sustinere. Ea uõ nulla sunt bona alia ut ĩterciõ
docui nisi perpetue uite. hanc autẽ prestare quis põt nisi deus

Expanded text:
indigni qui divinis muneribus perfruamur? Quae bona ut habeaindigni qui divinis muneribus perfruamur? Quae bona ut habeamus, scelerate impieque vivendum est; quia virtutem, id est, paupertas sequitur. sanus igitur non est qui nulla spe maiore proposita iis bonis quibus ceteri utuntur in uita, labores et cruciatus et miserias anteponat. si autem uirtus, ut ab ns rectissime dicitur, capessenda est, quia constet ad eam nasci hominem, subesse debet spes aliqua maior, quae malorum et laborum, quos perferre uirtutis est, magnum adferat praeclarumque solacium. nec aliter uirtus cum per se dura sit, haberi pro bono potest, quam si acerbitatem suam maximo bono penset. aeque non aliter his bonis praesentibus abstinendum est, quam si sint alia maiora, propter quae tanti sit et uoluptates omittere et mala omnia sustinere. ea uero nulla sunt alia, ut in tertio docui, nisi perpetuae uitae. hanc autem praestare quis potest nisi deus,
Abbreviated transcription (Latin):
eius quas hr̃e aut teriere se purat. in illa mortifera uia repo¬
riuntin: que est iota tenebratum. Quo pp nibil est quod sibi aliꝗs
gratuletur: si has in anes uirtutes adeptus est. qr nõ tantũ miser
qui bonis pñtihus careat. seqͥ etiam stultus sit necesse est: qui labores
inuits sua maximos suscipiat incassum.Nam dempta spe ĩmor
taliratis. quã deus pollicetur insus teligione uersattib. cuius
assequerde gratia aurtus appetenda esf: et quicꝗd malorũ acci¬¬
derit ꝑferendum maxima erit profecto uanitas obsequi uelle
uirtutib que frustra homĩ calamitates afferunt et labores. Nam
si untus est egestatem exilium dolorem mortẽ que timentur
in anibus prnis delectat. tut quib licet agere tranquille. Si enu
mortales sunt anime si uirtus dissoluto corpore nihil futura
est. quid fugiitius attributa nobis bona. qͣi aut ingrati. arit¬

Expanded text:
eius, quas habere aut tenere se putat., in illa mortifera uia repeeius, quas habere aut tenere se putat., in illa mortifera uia reperiuntur, quae est tota tenebrarum. quapropter nihil est quod sibi aliquis gratuletur, si has inanes uirtutes adeptus est, quia non tantum miser, qui bonis praesentibus careat, sed etiam stultus sit necesse est, qui labores in uita talitatis, quam Deus pollicetur in sua Religione versantibus, cujus assequendae gratia virtus appetenda est, et quidquid malorum acciderit perferendum, maxima erit profecto vanitas, obsequi velle virtutibus, quae frustra homini calamitates afferunt et labores. Nam si virtus est, egestatem, exilium, dolorem, mortem, quae timentur inanibus poenis delectantur, quibus licet agere tranquille. Si enim mortales sunt animae, si virtus dissoluto corest, quid fugimus adtributa nobis bona q
Abbreviated transcription (Latin):
aliquib uini põt sine capite tiullo mõ. hec resefficit. ut pħi
etiã si nanura sint boni tam̃ nihil sciatt. tubil sopiant. Dis
doctrina et uirtus eorum sine capite est. qr deũ tresciũt. qui
est uirtuns ac doxttine caput. quẽ qui nõ agnoseit. licet u:¬
deat cecus est. licet audiat surdus. licet loquãtur elinquis ẽ cũ
uõ coriditatẽ rerum pentemq cognouerit: tunc et Iideb t
et audiet et loquetur. hr̃e enim c̃aput copit ĩ quo sunt sensus
omes collocati. Hoc est oculi et aures et litgua. ĩ larpitfecto is
uidet qui ueritatẽ inqua deus ẽ. uel deũ itiquo ueritas ẽ ocu¬
lis corciis alpexerit. is audit qui diuinos uoces ac precepra utdis
pectori suo affigit. is loquitur qui celestia disserens uirtutem
ac maiestatõ dei sitgularis enarrat. Qua re nõ est dubium
quin impius sit quisquis deũ tõ agnouerit õesq uirtutes

Expanded text:
aliquibus vivi potest, sine capite nullo modo. Haec res efficit, ut philosophi, aliquibus vivi potest, sine capite nullo modo. Haec res efficit, ut philosophi, etiamsi natura sint boni, tamen nihil sciant, nihil sapiant. Omnis doctrina et virtus eorum sine capite est; quia Deum nesciunt, qui est virtutis ac doctrinae caput: quem qui non agnoscit, licet videat, caecus est; licet audiat surdus; licet loquatur, elinguis est. Cum vero conditorem rerum parentemque cognoverit, tunc et videbit, et audiet, et loquetur. Homnes conlocati hoc est oculi et aures et lingua. nam profecto is uidet qui ueritatem, in qua deus est, uel deum, in quo ueritas est, oculis cordis aspexerit, is audit qui diuinas uoces ac praecepta uitalia pectori suo adfigit, is loquitur qui caelestia disserens uirtutem ac maiestatem dei singularis enarrat. quare non est dubium quin impius sit quisquis deum non adgnouerit, omnesque uirtutes
Abbreviated transcription (Latin):
est agnitio dei iam bona illa omnĩa supuacua sunt. et ĩonis
ut frustra in his assequẽdis labotauerit. Om̃is enim istita
cius similis est humano corpori caput non hñt in quo tã¬
et si membra omĩa et locis suis constent et figura. et hĩtu¬
dine. tamen qm̃ deest id quod est omniũ principale et ui¬
ra. et orniis sensu catet. Itaq membra illa formã tartũmõ
cui similis est: qui cum deum nõ ignoret uiuit iniuste. Iđ
enim solum ht̃ quod est sũmum .s. frustra qm uirtutibus
tanq menibris eget itaq ut sit uiuum ac sensibile corpus
corpus. Ita fiet homo ꝑfectus ac uiuus. Sed tam sũms or̃s
incopite est. Qued quãuis constare nõ possit sine om̃ib
sine quib tamen põt et erit quidẽ animaluiciosũ ac de¬
bile: sed tamẽ uiuet sicut isqui et deum norut. et ĩ aliqua
re poccat.Dat enim ueniã peccatis deus.Itaq sine mẽbris

Expanded text:
est, agnitio Dei, jam illa bona omnia supervacua sunt et inania, est, agnitio Dei, jam illa bona omnia supervacua sunt et inania, ut frustra in his assequendis laboraverit. Omnis enim justitia ejus similis erit humano corpori caput non habenti; in quo tametsi membra omnia, et locis suis constent, et figura, et habitudine, tamen quoniam deest id, quod est omnium principale, et vita, et omni sensu caret. Itaque membra illa formam tantummodoCui similis est, qui cum Deum non ignoret, vivit injuste. Id enim solum habet, quod est summum: sed frustra, quoniam virtutibus tanquam membris eget. Itaque ut sit vivum ac sensibile corpus, , quasi corpus. Ita fiet homo perfectus, ac vivus: sed tamen summa omnis in capite est; quamvis constare non possit sine omnibus, sine quibusdam tamen potest. Et erit quidem animal vitiosum ac debile; sed tamen vivet, sicut is qui et Deum novit, et in aliqua re peccat. Dat enim veniam peccatis Deus. Itaque sine membris
Abbreviated transcription (Latin):
uit. Uerum hii iustos se putant: si contra leges suas nibil faciant
Quod etiã timori ascribi põt si pñtium petiarum metu scele¬
ribus abstine ant. Sed concedamus sane ut id natura uel ut
ait ph̾us sua sponte fatiant. qđ legibus facere cogũtur. Hun id¬
circo iusti erunt: qr pareent institutis hominũ: qui ip̃i aut er¬
rare aut iniusti esse potuerũt. sed illi duodecim tabularũ con¬
ditores aut certe qui publice utilitati pro conditione ipsorum
seruierunt: Aiud est igitur ciuile uis: quod peo morib ubiq
uariatur: aliud est uera iusticia quã uni formẽ et simplicem
proposuit om̃ibus deus quã qui ignorat: et ip̃m iiistitiã igtioret
necesse ess. Sed putemus fieri posse ut aliquis naturali ẽt ĩgenito
bono ueras uirtutes capiat: qualem fuisse Thitionẽ athonis ac¬
cepimus. qui et egeniibus stipe dedit. et paupes inuitauit et
nudos induit.Tamen cum illud utiũ quod est maximũ. de¬

Expanded text:
ravit. Verum hi justos se putant, si contra leges suas nihil faciant; ravit. Verum hi justos se putant, si contra leges suas nihil faciant; quod etiam timori adscribi potest, si praesentium poenarum metu sceleribus abstineant. Sed concedamus sane, ut id natura, vel ut ait philosophus sua sponte faciant, quod legibus facere coguntur. Num idcirco justi erunt, quia parent institutis hominum, qui et ipsi aut errare, aut injusti esse potuerunt! Sicut illi duodecim Tabularum conditores, qui certe publicae utilitati pro conditione temporum servierunt. Aliud est igitur civile jus, quod pro moribus ubique variatur: aliud est vera justitia, quam uniformem ac simplicem proposuit omnibus Deus; quem qui ignorat, et ipsam justitiam ignoret necesse est. Sed putemus fieri posse, ut aliquis naturali et ingenito bono veras virtutes capiat, qualem fuisse Cimonem Athenis accepimus, qui et egentibus stipem dedit, et pauperes invitavit, et nudos induit. Tamen cum illud unum quod est maximum de
Abbreviated transcription (Latin):
Uius legis caput primũ est ip̃m deum nosce soli obtem¬
perare. solum colere. Non põt enim rationẽ hominis
obtinere qui pentem anime sue deum nescit: quod ẽ sũmu
nefas. Que ignoratio facit ut diis alienis seruiat: quo nihil
sceleratius cõmitti põt. hinc iam procliuis est ad malitiam
gradus ꝑ ignorantiã ueri ac singularis boni qr deus quẽ
nosce refugit. fons est ip̃e bonitatis. uelsi iustinã sequi uolet
dei diuinitam̃ uiris ignarus gentis sue legęs: tanqͣ uerum uis
amplectitur quas nõ utiq iustita sed utilitas recepit. Cum ẽĩ
ꝑ om̃es populos diuersa et uaria iura sunt condita. nisi ꝙ una¬
queq ꝯens id sibi sanxit: quod putauit rebus sius utile. Quãtu
autẽ aiusticia recedat utilitas populus ip̃e .ro. docet. qui ꝑfecia¬
les bella indicendo et legittime inuirias faciendo semꝑq alie¬
na cupiendo atq rapiendo possessionẽ sibi ttius orbis compa¬

Expanded text:
ujus legis caput primum est, ipsum Deum nosse, soli obtemperare, solum colere. Non potest enim rationem hominis obtinere, qui parentem animae suae Deum nescit; quod est summum nefas. Quae ignoratio facit, ut diis alienis serviat, quo nihil sceleratius committi potest. Hinc jam proclivis est ad malitiam gradus per ignorantiam veri ac singularis boni; quia Deus, quem nosse refugit, fons est ipse bonitatis. Vel si justitiam sequi volet Dei, divini tamen juris ignarus, gentis suae leges tanquam verum jus amplectitur; quas non utique justitia, sed utilitas reperit. Cur enim per omnes populos diversa et varia jura sunt condita, nisi quod unaquaeque gens id sibi sanxit, quod putavit rebus suis utile? Quantum autem a justitia recedat utilitas, populus ipse Romanus docet, qui per Feciales bella indicendo, et legitime injurias faciendo, semper aliena cupiendo, atque rapiendo, et possessionem sibi totius orbis compa
Abbreviated transcription (Latin):
sunt quia sententie dei sub iacent. Est enim piaculum maximũ
ad dicere se potãti eorum quib si iusticiã sequare potentior esse pos¬
sis: et eos ad iuratione diuini nonũs expellere ac fugare.q si appa¬
ret religiones istas tot modis esse uanas quibus docii manisestũ est
eos qui uel mortuuis supplicant uelierrã uenerũtm uel spiritibus¬
sius impuris animas suas mnancipant ranonẽ hominũ nõ tenere
eosq impietatis ac sceleris sui supplicia pensuros qui rebelles aduer¬
sus parenitẽ generis humani. deũ susceptis in expiabilibis sacris fac
omne uiolauerint

Expanded text:
sunt, quia sententiae Dei subjacent. Est enim piaculum maximum, sunt, quia sententiae Dei subjacent. Est enim piaculum maximum, addicere se potestati eorum, quibus, si justitiam sequare, potentior esse possis, et eos adjuratione divini nominis expellere, ac fugare. Quod si apparet, religiones istas tot modis esse vanas, quibus docui, manifestum est eos qui vel mortuis supplicant, vel terram venerantur, vel spiritibus impuris animas suas mancipant, rationem hominum non tenere, eosque impietatis ac sceleris sui supplicia pensuros, qui rebelles adversus parentem generis humani Deum, susceptis inexpiabilibus sacris fas omne violaverint
Abbreviated transcription (Latin):
uari ut sdoret terram: que id circo pedib nostris subiecta est¬
ut calcatida nobis nõ adoranda sit.Quis sumus ideo excitati et
exes statum sublimẽ preter ceteras animãtes accepimus ut nõ
reuoluamur deorsum: ne hunc celestem uultũ proiiciamus ad
terrã sed oculos eo dirigamus. quo illos nature sue cõdicio direxit
rihilq aliud adoremus nibil colamus: nisi soluis artificis pa¬
rentisq nr̃i unicũ nomen qui propterea hominẽ rigidũ figu¬
rauit ut sciamus nos adsuꝑna et celestia prouocari. Tercio qđ
spiritus qui presimt ip̃is religionib cõdemnati et abiecti adeo
ꝑterrã uolutẽtur ꝗ nõ tantũ nihil prestare cultorib suis possũt
quoniã rerum potas penes unum est. Uerum ẽt mortiferis eos illecebris
et erroribus pdant: quoniã hoc illis quottidianũ sit opiis. tenebras ho¬
minib obducere ne querauir ab his uerus deus. Non igitur coledi

Expanded text:
uari, ut uari, ut ut calcanda nobis, non adoranda sit, qui sumus ideo excitati ex ea, statumque sublimem praeter caeteras animantes accepimus, ut non revolvamur deorsum, nec hunc coelestem vultum projiciamus ad terram; sed oculos eo dirigamus, quo illos naturae suae conditio dixerit, nihilque aliud adoremus, nihil colamus, nisi solius artificis parentisque nostri unicum numen: qui propterea hominem rigidum figuravit, ut sciamus, nos ad superna et coelestia provocari. Tertio, quod spiritus, qui praesunt ipsis religionibus, condemnati et abjecti a Deo, per terram volutentur: qui non tantum nihil praestare cultoribus suis possint, quoniam rerum potestas penes unum est, verum etiam mortiferis eos illecebris et erroribus perdant; quoniam hoc illis quotidianum sit opus, tenebras hominibus obducere, ne quaeratur ab illis verus Deus. Non igitur colendi