comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
set anima: nullo modo eius quasi materiam quaerere debe¬
remus: Nunc autem: mutabilitas eius satis indicateam inte¬
rim uiciis atque fallacus deformem reddi: for mariautem
uirtutibus ueritatis atque doctrina: sed insua umnatura
est anima sicut &iam caro in sua natura qua iam caro
& salute decoratur & morbis uulneribus que foedatur: sed
sicut hoc &cepto quodiam caro est inquanatura uel proficit ut pul¬
cra uel deficit ut deformis sit: habuit &iam & materiam idest. ter¬
ram: dequafier & ut omnino caroess&. sic fortas se potuit
ipsam animam nonnisi ingenere alicuius corporis ponit: de in
de cauendum est nequȩdam translatio animae fieriapecore¬
in hominem posse credatur quodueritate fideique catholicȩ¬
omnino contrarium est: siconcesserimus
in ratio nalem
animam uelutimateriem subiacere underationalis anima
fiat: sicenim fi&utsiha̧c in melius commutataerit hominis

Expanded text:
set anima, nullo modo eius quasi materiem quaerere debeset anima, nullo modo eius quasi materiem quaerere deberemus; nunc autem mutabilitas eius satis indicat eam interim uitiis atque fallaciis deformem reddi, formari autem uirtutibus ueritatisque doctrina, sed in sua iam natura, qua est anima, sicut etiam caro in sua natura, qua iam caro est, et salute decoratur et morbis uulneribusque foedatur. sed sicut haec excepto, quod iam caro est,-in qua natura uel proficit, ut pulchra, uel deficit, ut deformis sit, habuit etiam materiem, id est terram, de qua fieret, ut omnino caro esset: sic fortasse potuit ipsam animam nonnisi in genere alicujus corporis ponit. 13. de cavendum est ne quaedam translatio animae fieri a pecoin hominem posse credatur quod veritati fideique catholicomnino contrarium est, si concesserimus irrationalem animam veluti materiem subjacere, unde rationalis anima fiat. Sic enim fiet, ut si haec in melius commutata, erit hominis;
Abbreviated transcription (Latin):
flatuseius non &xaliqua substantia subiacente factussit: sicut deflatu
dicebamꝰ quem fecit anima &xcorporesuo: sedomnino & nihi¬
lo tunc flatussit factus cumds̃ flare uoluit: idemque ho¬
minis anima factasit: auero iame rat aliquid spiritale quam¬
uis hoc quic quiderat nondum animȩ natura erat: atque &
hoc factus sit flatus dĩ quonaturaess & animae sicut n& cor
poris liumani natura iamerat antequam eam dr̃ delimoter¬
re uel depuluere formauiss&: non enim caro humaerat
pul uis autlimus: sed tamen aliquid erat unde illa fier& quae
nondum erat: numergo credebile est in primis illis sexdie¬
rum operibus dm̃ condidisse. non solum futuri corporis
humani causalem rationem. uerum etiam materiam
de qua fier&. idest de terra decuius limo uel puluere
fingeretur: animae autem solam ibi condisse rationem
secundum quamfier&. non etiam quamdam prosuo genere
materiam dequa fier &: sienim quiddam in commutabile es¬

Expanded text:
flatus eius non ex aliqua substantia subiacente factus sit, sicut de flatu flatus eius non ex aliqua substantia subiacente factus sit, sicut de flatu dicebamus, quem facit anima ex corpore suo, sed omnino ex nihilo tunc factus sit flatus, cum deus flare uoluit, idemque hominis anima factus sit: an uero iam erat aliquid spiritale, quamuis hoc, quidquid erat, nondum animae natura erat, atque ex hoc factus sit flatus dei, quae natura esset anporis humani natura jam erat, antequam Deus eam de limo terrae vel pulvere formasset. Non enim caro humpuluis aut limus, sed tamen aliquid erat, unde illa fieret, quae nondum erat. Num ergo credibile est in primis illis sex dierum operibus deum condidisse non solum futuri corporis humani causalem rationem uerum etiam materiem, de qua fieret, id est terram, de cuius limo uel puluere fingeretur, animae autem solam ibi condidisse rationem, secundum quam fieret. non etiam quandam pro suo genere materiam, de qua fieret? si enim quiddam incommatabile es
Abbreviated transcription (Latin):
in rebus conditis ten& ũiuit ansi nonuiuit. quid agitꝰ quid confert
uniuersitatis effectibos beatam neuitam gerit. anmis eran
anne utram̃ uiui ficat aliquid anetiam ab hoc opere uacati
& in quodam secreto uniuersitatis otisa requiescit. sineui¬
giłi ÷ rensu motuque uitali: sienim nulla prõsus ad hõe uita
erat quomodo ess& uitȩ futurȩ quaedam incorporea.
noc uiuamateries aue falsum est aut nimis lat&: si autem
lamuiuebat nacbeat e namisere: quo modo rationa liserar
quod situnc rationalis facta est cũ exilla materie nature hu¬
mane anima facta est: iñ rationalis ergo uita mater ieserat
animae rationalis: idest humanȩ: quid ergo interillam peco¬
rique distabat anratio nalis erat  iam pernibilitate non dur
facul tate sienim uidemus in fa̾tilem animam lam utique
hominis animam nondum coepisse ut iratione & ta¬
men eam rationalem iam dicimus: cur noncre datur sic in
tur & ante anonerat & nihilo creauerit tamquam ip se

Expanded text:
in rebus conditis tenet? uiuit, an non? si uiuit, quid agit? quid confert uniuersitatis effectibus? beatamne uitam gerit, an miseram, an neutram? uiuificat aliquid? an ab hoc etiam opere uacat et in quodam secreto uniuersitatis otiosa requiescit sine uigili sensu motuque uitali? si enim nulla prorsus adhuc uita erat, quomodo esset uitae futurae quaedam incorporea nec uiua materies? aut falsum est aut nimis latet. si autem iam uiuebat nec beate nec misere, quomodo rationalis erat? quodsi tunc rationalis facta est, cum ex illa materie natura humanae animae facta est, inrationalis ergo uita materies erat animae rationalis, id est humanae? quid ergo inter illam pecorisque distabat? an rationalis erat iam possibilitate, nondum facultate? si enim uidemus infantilem animam, iam utique hominis animam, nondum coepisse uti ratione et tamen eam rationalem iam dicimus, cur non credatur sic intur et antea non erat ex nihilo creauerit, tamquam ipse
Abbreviated transcription (Latin):
aliquas igitur causas inferiores. iamuitam finierat : Secundum illas
autem quae sunt in uolunt ate & prȩscientiadĩ quia &erni tat e no¬
uerat qui dillotem pore facturus erat hocuere futurum erat :¬
unc erat finiturusuitam. quando finiuit uitam: quia & norante con¬
essum est : &iam sic eum oraturum ut taliorationi concedi opor ter& ille
itique prȩsciebat cuius prȩsentia fallinom poterat : &ideo quod prȩs¬
ciebat neces saria futurum erat: qua propter si omnium futurorum cau¬
semundosunt in sitȩ cumille factus est dies quando dẽ creauit omnia
ectione mutabimur: hocquidem liber geneseos non cõniemorat :
sed pͣuta sint utraqu e testimonium scripturarum inter seconti re

Expanded text:
aliquas igitur causas inferiores iam uitam finierat; secundum illas aliquas igitur causas inferiores iam uitam finierat; secundum illas autem quae sunt in uoluntate et praescientia dei, qui ex aeternitate nouerat quid illo tempore facturus erat — et hoc uere futurum erat unc erat finiturus uitam, quando finiuit uitam. quia etsi oranti concessum est, etiam sic eum oraturum, ut tali orationi concedi oporteret, ille utique praesciebat cuius praescientia falli non poterat; et ideo quod praesciebat necessario futurum erat. Quapropter si omnium futurorum causae mundo sunt insitae, cum ille factus est dies, quando deus creauit omnia ectione mutabimur. hoc quidem liber Geneseos non commemorat; sed ut possint utraque testimonia scripturarum inter se conse
Abbreviated transcription (Latin):
ec inmundo est: indõ est: Hoc enim necessario futurum est quo dilleuult.
&euere futura sunt quae ille praesciuit yam multas ecundum inferiores
ausas futura sunt : sed si ita sunt : & in prȩsentia dĩ uere futura sunt :
Si autem ibialiter sunt : ita potius futura sunt sicut ibi sunt ubi qui prȩscit
alli nom potest: Nam futura dicitur senectus iniuuene : sed tac menfutu¬
a non est. si antemoriturus est Hoc autem itaerit sicut sehabent alia ecdu¬
ae siuemmundo contextȩ si ue in dĩ prȩsentia reseruatȩ : Nam secundum
quas dam futurorum causas moriturus erat e gehias cuids̃ ad didit .XV.
annos aduitam idutique faciens quod ante constitutionem mundi sefactu¬
cum esse prȩsciebat. & in suauoluntate seruabat: Nonergo id fecit
quod futurum nonerat hoc enim magis futurum erat quod sefacturum
isse prȩsciebat: Nec tamenilli anni ad ditirectedicerentur: nisi ad
iliquid ad derentur. quod sutiliter in aliis causis habuera t: secundum

Expanded text:
ec in mundo est, in deo est. hoc enim necessario futurum est quod ille uult, et ea uere futura sunt quae ille praesciuit. nam multa secundum inferiores causas futura sunt; sed si ita sunt et in praescientia dei, uere futura sunt. si autem ibi aliter sunt, ita potius futura sunt, sicut ibi sunt, ubi qui praescit falli non potest. nam futura dicitur senectus in iuuene; sed tamen futura non est, si ante moriturus est. hoc autem ita erit, sicut se habent aliae causae siue mundo contextae siue in dei praescientia reseruatae. nam secundum quasdam futurorum causas moriturus erat Ezechias, cui deus addidit quindecim annos ad uitam: id utique faciens quod ante constitutionem mundi se facturum esse praesciebat et in sua uoluntate seruabat. non ergo id fecit quod futurum non erat. hoc enim magis erat futurum quod se facturum esse praesciebat. nec tamen illi anni additi recte dicerentur, nisi ad aliquid adderentur quod se aliter in aliis causis habuerat. secundum
Abbreviated transcription (Latin):
Nam nec ipsa sidera credendum est in elimentis mundi primitus facta
atq recondita : acces supostea temporis extitis se: atque in has enituis¬
sifortias quecelitus fulgent : sed illo senario perfec cionis numero
crectasimulomnia cum factaest dies: Vtrum ergosic & homo istaiã
spetiae qua insuanaturauiuit & agit siue bonum siuemalum.¬

Expanded text:
nam nec ipsa sidera credendum est in elementis mundi primitus facta atque recondita accessu postea temporis extitisse atque in has enituisse formas, quae caelitus fulgent, sed illo senario perfectionis numero creata simul omnia, cum factus est dies. utrum ergo sic et homo ista iam specie, qua in sua natura uiuit et agit siue bonum siue malum
Abbreviated transcription (Latin):
semen secundum suum genus : hocestenim eiecit ad huc illudscilic& quodiam
e iecerat : ł unc utique potentia liter & causciliter in opere pertinente
adereanda omniasimul: quibus consummatis indie septimore quieuit : Nunc
autemuisibiliter in operepertinente ad temporum cur sum sicut usquenunc
operatnisi forte quisdicat . non omne ligni genus terciadie creatum s ed delatum
cliquid ut sextodiecrec r&ur : Cum homofactus est atque para diso constitutus

Expanded text:
sum secundum suum genus. hoc est enim: eiecit adhuc, super illud scilicet. quod iam eiecerat: tunc utique potentialiter et causaliter in opere pertinente ad creanda omnia simul, a quibus consummatis in die septimo requieuit, nunc autem uisibiliter in opere pertinente ad temporum cursum, sicut usque nunc operatur. Nisi forte quis dicat non omne ligni genus tertio die creatum. sed dilatum aliquid, quod sexto crearetur, cum homo factus est atque in paradi
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃is coniecturis agunt aduersꝰ eos qui nolunt aquas suꝑ cęlũ credere & uo¬
it eã stellã e̾ẽ frigidã quȩ iuxta sũ mũ cȩlũ circuit. ut ex hoc cogant᷑
quarũ naturã ñ iã illic uaporali tenuitate sed glatiali soliditate pendere.
uomodo Aut̃ & quales lib& aquȩ ibi sint: eẽ eas ibi minime dubitemꝰ. Ma¬
ior ẽ quippe scripturae huiꝰ auctoritas. quã om̃is humani ingenii capa¬

Expanded text:
nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uonostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali teQuoquo modo autem et qualeslibet aquae ibi sint, esse eas ibi minime dubitemus: major est quippe Scripturae hujus auctoritas, quam omnis humani ingenii capa
Abbreviated transcription (Latin):
to ardentior eẽ deber& quanto sublimiorẽ cȩlorapit᷑. Nã ꝓcul dubio cum
rotunda moles circulari motu cogitꝰ interiora eiꝰ tardius eunt exteriora
cȩlerius. ut maiora spatia cũ breuiorib ad eosdẽ giros parit̃ occurrant.
quȩ aut̃ celerius utiq feruentius. Pro inde memorata stella. magis de¬
t calida e̾e quã frigida. Quãuis eñĩ suo motu qm̃ grande spaciũ est
triginta annis torũ ambitũ ꝑmeat & tam̃ cęli motũ in contrariũ rotata
uelocius qđ cotidie necesse ẽ patiat᷑ sicut dicunt cęli singulae conuersi ones
dies singulos explicant. calorẽ maiorẽ debuit cȩlo concitatiorẽ concipere. Ni¬
mirũ gͦ eã frigidã facit aquarũ suꝑ cȩlũ constitutarũ illa uicinitas quã nolunt
credere. qui hȩc quȩ breuit̃ docide motu cȩli & sẏderũ disputant. his quidã

Expanded text:
to ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum to ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam
Abbreviated transcription (Latin):
diũ quantitatis suȩ. Ac ꝑ hoc si potest aqua sicut uidemꝰ ad tantas guitarũ
minutias ꝑuenire ut suꝑ istũ aerẽ uaporalit̃ ferat᷑ qui natura leuior ẽ
aquis. cur ñ possit & suꝑ illud leuius cȩlũ minutiorib guttis & leuiorib in¬
inere uaporib: Quidã etiã nr̃i istos negantes ꝓpt̃ pondera elem̃to
aquas e̾e posse suꝑ cȩlũ sydereũ de ipsoꝵ sẏderũ qualitatib & meatib con¬
uincere moliunt᷑. Idem nãq asserunt stellã quã saturni appellant ẽẽ
frigi dissima eãq ꝑ annos triginta signiferũ ꝑagere circulũ. eo qđ supe¬
riore ac ꝑ hoc ampliore ambitu gradit᷑. Nlã sol eundẽ circulũ ꝑ annũ conpl&.
& luna ꝑ mensẽ : tanto ut dicunt breuius quanto inferius ut spacio loci spa¬
ciũ tẽporis congruat. Quȩrit᷑ itaq ab eis unde illa stella sit frigida.quȩ tan¬

Expanded text:
dium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum dium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leuius caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tan
Abbreviated transcription (Latin):
rationẽq laude dignissimã iudico. Qđ enĩ dix̃. neq contrafidẽ ẽ & in
promptu posito docum̃to credipotest : quã quã possit uideri ñ inpedi¬
re ꝓpria pondera elem̃toꝵ quomͦ etiã suꝑ illud sublime cȩlũ possint
ee aquȩ ꝑ illas minutias ꝑ quas etiã suꝑ hoc spaciũ aeris eẽ potuert̃.
Quiquauis grauior & inferior sũmo cȩlo subiaceat. ꝓculdubio leuior est
aquis. & tam̃ ut suꝑ eũ sint uapores illi nullo pondere ꝓhibent᷑. Sic gͦ
suꝑ illud cȩlũ potest minutiorib guttis leuior habitꝰ humoris extenđi.
qui pondera cadere ñ cogat᷑. Ipsi quippe subtilissima ratione ꝑ suadent
nullũ ee quãlib& exiguũ corpusculũ in quo diuisio finiat᷑. sed infinite om̃a
diuidii quia om̃is pars corporis corpꝰ ẽ. & om̃e corpꝰ habeat necesse ẽ dimi¬

Expanded text:
rationemque laude dignissimam judico. Quod enim dixit, neque contra fidem est, et in rationemque laude dignissimam judico. Quod enim dixit, neque contra fidem est, et in promptu posito documre propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimi
Abbreviated transcription (Latin):
nimꝰ. cũ ꝑ decliuia ingoꝵ iarecũbunt. ut plerũq excedant᷑ etiã catu¬
minib: montiũ. Cũ ergo ꝓhass& & hunc aerẽ cȩlũ dici. nulla alia cau¬
sa etiã firmam̃tũ appellatũ uoluit existimari. nisi quia int̾ uallũ eiꝰ
diuidit int̾ quos dã uapores aquarũ & istas aquas quȩ corpulentius
t̾ris fluitant. & in nubes quippe sicut exꝑti sunt qui int̾ eas inm¬
tib ambular̃. congregatione & conglobatione minutissimarum
guitarũ talẽ speciem reddunt quȩ si spisant᷑ amplius ut coniun¬
gant᷑ in unã grandẽ plures guttȩ minimȩ ñ eã patit᷑ aer apud se teneri.
sed eiꝰ ponderi ad ima dat locũ. & hȩc ẽ pluuia. Ergo ex aere qui ẽ int̃ uapo¬
res humidos unde superius nubila conglobant᷑ & maria subt̃ fusa. osten¬
derẽ ille uoluit ee cȩlũ int̃ aquã & aquã. Hanc ergo diligentiã conside¬

Expanded text:
rnimus, cum per declivia jugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacurnimus, cum per declivia jugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. Cum ergo probasset et hunc aerem coelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum voluit existimari, nisi quia intervallum ejus dividit inter quosdam vapores aquarum, et istas aquas quae corpulentius in terris fluitant. Et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambulaverunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut conjungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri, sed ejus ponderi ad ima dat locum; et haec est pluvia. Ergo ex aere, qui est inter vapores humidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille voluit esse coelum inter aquam et aquam. Hanc ergo diligentiam conside
Abbreviated transcription (Latin):
ticulã in spaciis illis sublimib cȩli possit dimittere pondere suo cȩder&.
donec ad aeria subt̾ spacia ꝑuenir&. Qua ꝓpt̾ colligunt multominꝰ
ẽe posse aquis supra illud igneũ cȩlũ aliquid loci . tũ illuc aer multo
aquis leuior manere ñ possit. Talib ete disputationib cedens laudabili¬
matꝰ ẽ quidã demonstrare aquas suꝑ cȩlos. ut exx ipsis insibilib co¬
spicuisq naturis asserer& scripturae fidẽ. & prius quidẽ qđ facilli¬
mũ fuit ostendit & hunc aerẽ cȩlũ appellari. ñ solũ sermone cõmu
ni scđm quẽ dicimꝰ serenũ ł nubilũ cȩlũ. sed etiã nr̃arũ ipsarũ consue¬
tudine scripturarũ cũ dicunt᷑ uolatilia cȩli cũ aues in hoc aere uola¬
re manifestũ sit. Et dñs cũ de nubib loqueret᷑. faciem inquit cȩli po¬
stis ꝓbare. Nubes aut̃ etiã ꝑ ꝓximũ t̾ris aerẽ conglobari sȩpe ce¬

Expanded text:
ticulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, ticulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibconatus est quidam demonstrare aquas super coelos, ut ex ipsis visibilibus conspicuisque naturis assereret Scripturae fidem. Et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem coelum appellari, nilum coelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine Scripturarum, cum dicuntur volatilia coeli , cum aves in hoc aere volare manifestum sit: et Dominus cum de nubibus loqueretur, Faciem, inquit, coeli potestis probare . Nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe ce
Abbreviated transcription (Latin):
doquidẽ si ardentẽ faculã capite deorsũ quisq teneat nillom inꝰ fła¬
mȩ crines ad superiora contendit. sed qm̃ circũ fusi ac suꝑfusi aeris p̃pol¬
lenti constipatione subinde ignis extinguit᷑ & in eiꝰ qualitatẽ ꝑ ab un¬
tiã superatꝰ sub inde cõmutatꝰ ac uertitꝰ ad uniuersã eiꝰ altitudinẽ trans¬
siliendã ñ potest ꝑdurare. Itaq suꝑ aerẽ purꝰ ignis et᷑ dr̃ cȩlũ unde
etiã sydera atq luminaria facta coniectant illius uidelic& igneae lu¬
cis in eas formas quas in cȩlo cernimꝰ conglobata dispositaq natura.
ac ꝑ hoc sicut t̾rarũ ponderib & aer & aqua cedit ut ad t̾rã ꝑueniant.
caquarũ ponderi & ipse aer cȩdit ut ł ad t̾rã ł ad aquã ꝑueniat. T¬
de intelligi uolunt hoc modo necesse fuisse. ut aer quoq siquis eiꝰ par¬

Expanded text:
doquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus fladoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius par
Abbreviated transcription (Latin):
aqua inferius ex eunte aere superius. Itẽq si uasis erectios pateat in
cȩlũ cũ infundis aquã euadit aer sursũ uersus ex aliis partib qua ñ
fundis & fit locꝰ aquȩ deorsũ uersus intrandi. Qđ si ibi maior ua
deprimit᷑ ut ł exlatere ł desuꝑaquȩ repente influant & undiq
uasis obtegant disrũpit eas aer sursũ nitens. ut eis ad ima locũ faciat.¬
& ipsa disruptio singultꝰ uasoꝵ ẽ. dũ partib fuerit. quia totꝰ tã cito
ñ patest ꝓpt̃ illius oris angustias .itasi aer suꝑ aquas ire cogit᷑ etiã
fluentes eas despicit cũ exilientis impetu eꝰ inpulsa ebulliunt
& eũ bullis crepantib emittunt in sua ꝓperantẽ. atq illis ad ima
deducendi aditũ tendentẽ. Si autẽ sub aquas ire cogit᷑ ex uase
ut illo cedente uas abore in mia presso repleri uelis. facilius un¬
dis undiq uersũ cooperit᷑ quã ꝑ ꝯs eiꝰ ab inferiore parte in¬

Expanded text:
aqua inferius, exeunte aere superius. Itemque si vasis erecti os pateat in aqua inferius, exeunte aere superius. Itemque si vasis erecti os pateat in coelum, cum infundis aquam, evadit aer sursum versus, ex aliis partibus qua non infundis, et fit locus aquae deorsum versus intrandi. Quod si vi majore vas deprimitur, ut vel ex latere vel desuper aquae repente influant, et undique os vasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; et ipsa disruptio singultus vasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest, propter illius oris angustias. Ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas disjicit, cum exsilientes impetu ejus impulsae ebulliunt, et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem, atque illis ad ima decidendi aditum dantem. Si autem sub aquas ire cogitur ex vase, ut illo cedente vas ab ore in ima presso repleri velis, facilius undis undique versum cooperitur, quam per os ejus ab inferiore parte in
Abbreviated transcription (Latin):
speluncarũ quȩ suꝑ aquas pendula soliditatẽ firmata s̃. Quocirca
nec ad litterã quisquã potest sic intelligere qđ dictũ ẽ fundauit t̾rã
ꝑ aquã. ut aquarũ pondus t̃reno pondere subportando naturali
dine quasi subiectũ ee arbitret᷑. Aerẽ uͦ aquis ee superiorẽ quãnis ꝓp¬
t̃ ampliora sui spatia etiã aridã contegat hinc intelligit᷑. qđ nullũ
uas ab ore impressũ repleri aquis potest. Vnde satis indicat aeris na¬
turã locũ petere superiorẽ. uidet᷑ enĩ uas in ane sed aere plenũ ꝓbatur
cũ more imo in aqua deprimit᷑. Quia enĩ ꝑ suꝑiorẽ partẽ ñ inuenit
nicando locũ. nec deorsũ uersus inruptis aquis subt̃ eas ire natur¬
sinit᷑ plenitudine sua. repellit eas & inuas ñ ꝑmittit intrare. Cũ
aut̃ uas ita collocat᷑ ut os ñ habeat deorsũ sed in latꝰ. intrat inclinatũ

Expanded text:
speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subtsinitur, plenitudine sua repellit eas, et in vas non permittit intrare. Cum autem vas ita collocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat
Abbreviated transcription (Latin):
rũ. & nescientes quẽ ad modũ dictũ sit libros scõs facilius irridebunt
quã illud repudiabunt qđ ł certis rationib ꝑceper̃ ł experim̃tis ma¬
nifestissimis ꝓbauer̃. Illud nãq in psalmis aut figurate dictũ rec¬
te accipi potest. ut qm̃ cȩli & t̾rae nomine sȩpe in eccđa spĩtabes car¬
nalesq significant᷑ cȩlos ostenderit ꝑtinere ad serenã intelligentiã
ueritatis dicens. qui fecit cȩlos in intelligentia. t̾rã uero ad fidem sĩ¬
licẽ paruuloꝵ. ñ fabulosis opinionib incertã atq fallacẽ. sed ꝓphe¬
ca & euangelica p̃dicatione firmissima. aquȩ ꝑbaptismũ solidat᷑ &
ideo subicerit dicens fundauit t̾rã suꝑ aquã. Aut si ad litterã quis
quã cogit intelligi. ñ in congruent̃ ł sublima terrarũ sibi continen¬
tiũ siue insularũ accipiunt᷑ quȩ superiora s̃ aquis ł ipsa tegmina

Expanded text:
rum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt rum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinionibus incertam atque fallacem, sed prophetica et euangelica praedicatione firmissimam, quae per baptismum soliut, si ad litteram cogit quisquam intellegi, non incongruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina
Abbreviated transcription (Latin):
c& suꝑ t̾rã. quȩ etiã si sub t̾rã stat aut lab̾it᷑ sicut in antris cauernis q
abditis. ñ tam̃ ea t̾rae parte quã supra sed ea quã infra se hab& conti¬
net᷑ . Nlã si ex parte superiore fuerit pars ulla t̾rae delapsa. ñ man&
suꝑ aquã. sed ea ꝑrupta demergit᷑ & ꝑgit ad t̃rã quo ueniens conqͥ¬
escit tã quã in loco suo: ut supra sit aqua subt̃ aut̃ t̾ra. Vnde cognoscit᷑
quia etiã suꝑ aquas cũ e̾te. ñ in ipsis aquis portabat᷑ sed conpage t̾rae
tenebat᷑. sicut sese habent camere sꝑeluncarũ. Hic occurrit ad mone¬
re cauendũ errorẽ quẽ in libro primo tauendũ monui. neforte quia
riptũ ẽ in psalmis fundauit t̾rã suꝑ aquã. arbitret᷑ aliquis nr̃ma¬
uers istos de ponderib: elenteꝵ subtilit̃ disserentes isto testimonio
scripturarũ ee nitendũ. quia illi ñ retenti auctoritate litterarũ nr̃a¬

Expanded text:
cet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque cet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aqua, subter autem terra. unde . cognoscitur, quod etiam super aquas cum esset non ipsis aquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostra
Abbreviated transcription (Latin):
uell& ds̃ subaqua oleũ aliquando manere ñ fier&. ñ ex eo tam̃ olei
natura nobis ess& in cognita qđ ita facta sit. ut appetendo suũ lotũ
etiã si subt̃ fusa fuerit ꝑrũpat aquas eisq: se suꝑ positã colloc&. Nunc
go quȩrimꝰ utrũ conditor rerũ qui om̃a in mensura & numero & por¬
dere disposuit . ñ unũ locũ ꝓpriũ ponderi aquarũ cirta t̾rã tribuerit. sed
& suꝑ cȩlũ qđ ultra limitẽ aeris circũ fusũ atq solidatũẽ. Qđ quinegant
ẽe credendũ de ponderib elem̃toꝵ argumentant᷑. negantes ullo mo¬
do ita desuꝑ quasi quodã pauim̃to solidatũ ẽe cȩlũ ut possit aquarum
ndera sustinere. qđ talis soliditas nisi int̾ris e̾e ñ poss&. & qͥc qui
tale ẽ ñ cȩlũ sed t̾ra sit. Non enĩ tantũ locis sed etiã qualitatib elem̃ta
distingui. ut ꝓqualitatib ꝓprus etiã loca ꝓpria sortirent᷑ aqua scili¬

Expanded text:
uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scili
Abbreviated transcription (Latin):
tienscũq ista reperiunt᷑ scđm superiorẽ inquisitionẽ interim consi¬
deranda ẽẽ admonemꝰ. Utrũ Aut̃ nunc illud cȩlũ stat qđ excedit
Aeris om̃a spacia eiꝰq omnẽ altitudinẽ ubi etiã luminaria stellaeq con¬
tuunt᷑ quarto die an ipse aer uocet᷑ firmam̃tu merito quȩri po¬
test. Multi enĩ asser̃ istarũ aquarũ naturã sub sẏdereũ celũ ee ñpos¬
se. qđ sic habeant ordinatũ pondus suũ. ut ł suꝑ t̾rã fluitent ł in
aere t̃ris ꝓximo uaporalit̃ ferant᷑. Neq: quis quã istos deb& ita
refellere. ut dicat scđm om̃i potentiã dĩ cui cuncta possibilia suñ¬
portere nos credere aquas etiã tã granes quã nouimꝰ atq sentin
cȩlesti corpori inquo s̃ sydera suꝑfusas. Nunc enĩ quẽ ad modũ ds̃ in¬
stituerit naturas rerũ scđm scripturas eiꝰ nos conuenit quȩrere. ñ
quid in eis ł ex eis ad miraculũ potentiȩ suȩ uelit operari. Neq eni si

Expanded text:
tienscumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si
Abbreviated transcription (Latin):
ab& quasclam naturi les leges suas secundum quas & sp̃r uitae
quicreatuni est hab& quosclam app&itus suos da erminatos
quo dã modo. quos & malauoluntas non possit excidere: &ele¬
menta mundi huius corporei habet definitam uim qualitatẽ¬

Expanded text:
abet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatem
Abbreviated transcription (Latin):
uniuersa creauit: quamobrem omnia &iam quae adhane graeti¬
am significandam ponnatunrli moturerũ sed minebilit̃ facta
sunt : Eorum &iam causȩ indõ absconditȩ fuerunt: quorũ siunũ
enrt quod ita mulier facta est delatere uiri & hocdori entis
quȩ ꝑipsum firma facta est quasi eius osse firmata. Ille autam
ꝓpt̃ ipsũm infirmus quia in locũ coste non costa sed caro suxpl&ã
est pon habuithoc prima rerũ conditio quando sextoche olictũ
est. Masculum & famnã feciteos. ut famina omnino siefiers
sed tantũ hoc habuit quia & sic sicriposset ne contra causas
quas uoluntate instituit mutabili uoluntate aliquid facq&¬

Expanded text:
uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiuniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae in deo absconditae fuerunt: quorum si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma facta est, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid fac
Abbreviated transcription (Latin):
natunrli sed in eo quoitacreata essent. ut eorum naturx uoluntati
potentiori amplius subiacer& : hab& ergo ds̃ inscipso absconditos
quorũdam factorum causas quasreb: conditas non inscruit ẽasq im¬
pl& pon illo opere ꝓuidartiae quonatures substituit ut sint. sed
illo quo eas amministrat uoluerit quas ut uoluit conddit: Ibiẽ
& grrtia ꝑ quam salui fiupt peccator es : Nam quod attin& adna
sua uoluntate deprruatur. recursum ꝑsem&
quiambulant in ea nonreuertentur: Dictũ estenim secundum
pundus iniquitatis suae : ut qđreuqr ter&ur qui reuertitur
ponsibi tribuat sed gnitiaedĩ non exoperibus. peforte & tol¬
litur : ꝓpt̃ ea misterium grrtiae hulus a postolus absconditum
dicit non in mundo in quosunt absconditȩ causales nrtiones.
omnium rerim naturi lit̃ creaturerim: sicut abs condituscrt
leui inlumbis abraxhȩ quando hn ipse decimatus est: sed indõ qui

Expanded text:
naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quoruplet non illo opere providentiae, quo naturas substituit ut sint, sed illo quo eas administrat ut voluerit, quas ut voluit condidit. Ibi est et gratia, per quam salvi fiunt peccatores. Nam quod attinet ad nasua uoluntate deprauatam, recursum per semet qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus absconditum dixit non in mundo, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui
Abbreviated transcription (Latin):
quidualer& instio ut alterius generis lignum rrdice ꝓpria¬
un poma portar& aliena. & conualescente unitatẽ iam sua᷑: haec
imrq a gricolarum opera didicimus : cum ipsi creatores arborum
lmullo modo essent. s&nature cursumdõ creanti suũ quoedã
fficiõ ministeriumq prȩberent: pequaquã enim quic¬
lquam ꝑeorum openr ex sisteret. si hoc in dĩ opere intima no¬
ssiturreratio non haber& : Quid ergo mirum si hominem¬
t ddmnxosse hominis factam non nouimus quando creatidõ quẽ¬
inrd modum angeliseruiant ignoramus : qui n&c arborẽ & ar¬
oris surculo in robore alieno factam nos se possemus si&
stadõ creanti quem ad modũ agricolae seruiunt. similit̃
esciremus: Nullo modo tam̃ dubitamus & hominũ & ar¬
orum: non nisidm̃ essecreatorẽ: Fidelit̃q eredimus fac¬
am feminam ex uiro. nullo int̃ueniente concubitu. &iã
forte costa hominis ministra tasit ꝑ angelos in opcre creato¬
ris.¬

Expanded text:
quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propriaquid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris
Abbreviated transcription (Latin):
ad firmandi temeritate: qđ tam̃ cum dixro. for tasse
prudenter ista considerantis quos iam xp̃iana fides imbuit¬
& iam sinunc primitus ista cognascunt dubitandum non ẽ
tudicabunt: omnis iste naturȩ usitates simus cursus¬
si uereptilũ autcerte ex concubitu parentum pullam aut carnem
natam scimus excarne cuius lib& animantis qua&amesset ei
similis ut sex utantum discerner &ur : querimus in rebus
creationis huius similitudinem qua mulier deuiri latere fac¬
toest pex possumus inuenire: pon obaliud. pisiquia hominss
quemad modum operentur in hac terni nouimus: Quem ad¬
modum aũt angeli in hoc mundo qͦd ãmodo agri colentur
non utiq nouimus: Pamꝓfectos iremota hominũ industria
fruticum genus naturȩ cursus operar&ur : Hihil aliud nos¬
uonssemus quã ext̃re nasci arborłs & herbas : & e earum seminib¬
usal dibeis itidem int̃rũ cadentibus pumquid in notiscer& nobis

Expanded text:
adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursusiue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis
Abbreviated transcription (Latin):
uir exfemina sicripotuit femina exiuiro non potuit: & uir¬
ginalis uterus unde uir fier& habebat uirile aũt latus un¬
defemina fiere non habebat. cumhic dñs de famula nasce¬
r&ur ibi deseruo famula formar&ur : poterat & dñs car
nemsuã decosta ueldealiquo membro uirginis creare: sed qͥ
possit ostadere incorporesuo. hoc se iterum fecisse quod
factum est : utilus inmatris corpore ostendit pihil pudendũ
esse q̃d castum est: quod siqueritur quomodo schabeat cau¬
salis illa conditio in qua primum ds̃ hominemfecit aclima¬
ginem acsimilitudinem suam. ibi quippe & hoc dictum est
masculum & feminam fecit eos. utrum iam illaratio quam
bat ut secundum eamiã necesse ess& &x uirilatere feminã
fieri. anhoctantum habebat ut fieri poss&. Ut aũt itasici
necesse ess& non ibi iam conditum sed in dõ erat abscondi
tum. si hoc ergo queritur dicam quid mihi uideatur sine

Expanded text:
uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uiruir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula formaretur? poterat et dominus de costa carnem suam uel de aliquo membro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illabat, ut secundum eam iam necesse esset ex viri latere feminam fieri, aut hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ita iam conditum , sed in deo erat absctum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine
Abbreviated transcription (Latin):
opus eius est ut aqua ꝑ decliuia prolabatur. sed illius qui
ominia ininensura & numero & pondere disposuit Itam
opus agricole est ut surculus auellatur &x arbore terrȩ¬
quemand& ur: at non eius opus est ut sucumimbib at ut¬
utgermen emittat: aut ut aliud quid eius solo figat. quora¬
dicem stabili at aliod inauras promoueat quorobor nutri¬
t ramosq: diffundat : sed illius qui incrementũdat: medi¬
cus &iam aegro corpori alimentum adhib&: & uulnerato
medicamentum p̃rimum. non derebus quas creauit. sed
quas creatis operecreatoris inuenit delndecibum uel po¬
tum prȩparare potuit & ministrare e mpla strum for¬
mare & medicamentõ inlatõ ad ponere :
ex his quae adhib& operari &erea uires uel carnem potest:
interueniente concubitu: cum seme abrahae lispositũ est
pangelos in manu mediatoris: utrumq infidelibus incredibi¬
tumest credibile uideatur: An uero sine cuiusquã concubiti

Expanded text:
opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illius, qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum adponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potest? interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibitum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu
Abbreviated transcription (Latin):
pisi existis tam quã materialib elimentis. hoc est aqua & trr¬
aut &iam excorum fructibus uellignorum fructibus. uel &iã
ex carnib animalium sicut innumerubilia generx uermium
haec enim fortasse dicantur potuis se ꝑangelos sieri: formare
aũt uel ȩdificare costam ut mulier ess& usq adeo non potuit.
nisi ds̃ a quo uniuersa natura subsistit.: ut ne illud quidem
capnis supplementum incorpore uiri quod in illus costae
siae ces sitlocum abangelis fac tum esse crederim: Sicut nec ipsum
hominem da crrȩpuluere ponquo nullasit angelorum opera ut
aliquid crearetur. sed non ideo creatores sunt: quia nec agri¬
colas creatores seg&ũm atq: arboruindicimus: ponenim
uiplantat est aliquid peq: quirigat sed qui incrementũ
dat ds̃: adhocincrem̃tũ ꝑtin&. & iam in corpore humano:
quodos sed ẽpto locus carnesuppl&usest: illoscibe& opgedĩ
quonaturas substituit utsint quo ipsos quoq angelos creauiti
opus itaq agricolȩ est ut aquam ducat cumrigat : Non aũt

Expanded text:
 ex istis tamquam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem
Abbreviated transcription (Latin):
l uobus ternariis ĩsti autem ex tribus serarius er go nł merus
ut dicercceperam partibus sius connumeratir gersuon unaen dic
par tibus in sunmam redactis ad scipsos occurrunt dicuntur que
per sect : quorum enim numerorum tales partes simul duc¬
re nonin plent eos dem numeros quorum partes sunt mñ peresec¬
tinominantur: quorum autem &iam excedãnt̾ plus quamper¬
factiappellantur: Perfectoergo numerd dierum hocest senaono
perfecit dĩoper a sua quae fecit: itaenim scriptumessaute eon¬
summ auit ds̃ in die sexto opera sua quae fecit: Magisautem in
istum nume rum intentus fio : cum considero &iam ordinem
operumipsorum sicut enimidemin umerus gruedat impartibus
suis intrigonum surgit Nsamita sequitur unum duotria

Expanded text:
tat ex duobus ternariis, iste autem ex tribus. 3. Senarius ergo numerus, tat ex duobus ternariis, iste autem ex tribus. 3. Senarius ergo numerus, ut dicere coeperam, partibus suis connumeratis et in summam ducpartibus in summam redactis ad se ipsos occurrunt, dicunturque perfecti. quorum enim numerorum tales partes simul ductae non inplent eosdem numeros, quorum partes sunt, inperfecti nominantur; quorum autem etiam excedunt, plus quam perfecti appellantur. Perfecto ergo numero dierum, hoc est senario, perfecit deus opera sua, quae fecit. ita enim scriptum est: et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit. magis autem in istum numerum intentus fio, cum considero etiam ordinem operum ipsorum. sicut enim idem numerus gradatim partibus suis in trigonum surgit — nam ita sequuntur unum, duo, tria