comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
citatis excedat: deficiet ante quã crescat. Quȩ scłã¬
prȩterierint ante quã genus humanũ institueretur
me fateor ignorare: non tamen dubito nichil omĩno
ereaturȩ creatori eẽ coȩcernũ: Dicit etiã apłs tempora
ȩterna: nec ea futura. sed qđ magis est mirandum
prȩterita: Sic enĩ ait. In spem uitȩ ȩternȩ quam
ꝓmisit non mendax ds̃ ante tẽpora ȩt̾na: manifes.¬
cauit autẽ temporib suis uerbũ suũ. Ecce dix̃
retro qđ fuerint tempora ęterna: quȩ tãmen non
fuerint dõ coȩterna: Si quidẽ ille ante tempõra
eterna nonsolũ erat. uerũctiã ꝓmisit uitã ȩternã:
quã manifestauit temporib suis. idest congrius.
Quid aliud quã uerbũ suũ : Hoc est enĩ uita ęcerna:
Quomodo autẽ ꝓmisit. cum hominib utiq ꝓmiscrit
quinondũ erant ante tẽpora ȩt̃na. nisi quia incius
gernitate atq inipso uerbo eius eidem coçterno iã

Expanded text:
citatis excedat, deficiet antequam crescat. CAcitatis excedat, deficiet antequam crescat. CApraeterierint antequam genus institueretur humanum, me fateor ignorare: non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. Dicit etiam Apostolus tempora aeterna, nec ea futura, sed, quod magis est mirandum, praeterita. Sic enim ait: In spem vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna; manifestau ita autem temporibus suis uerbum suum. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna, quae tamen non fuerint Deo coaeterna, si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat, uerum etiam promisit uitam aeternam, quam manifestauit temporibus suis, id est congruis, quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim uita aeterna. Quo modo autem promisit, cum hominibus utique promiserit, qui nondum erant ante tempora aeterna, nisi quia in eius aeternitate adque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam
Abbreviated transcription (Latin):
pocius creatori coȩt̃na est si semꝑ fuit: uereor ne facilius
uidicer affirmare qđ nescio. quã docere qđ scio Redeo
igitur ad id: qđ ereator noster scire nos uoluit : Illa
ucro quȩ uł sapientiorib in hac uita scire ꝑmisit. uł
omnino ꝑfectis in alia uita scienda seruauit: ultra
uires meas ẽẽ confiteor. Sed ideo putaui sine affirma.¬
tione trartanda: ut qui hȩc legunt uideant a quib
quęstionũ periculis debeant tẽperart̃. nec ad omĩa
se idoncos arbitrent᷑: pociusq intelligant quam sit
apło obtẽperandũ precipienti salubriter ubi ait. Dico¬
autẽ ꝑ grãm cdĩ quȩ clata est michi om̃ib qui sunt
inuobis: non plus sapcre quam oportet sãpere. sed
sapere ad temperantiã: unicuiq sicut ds̃ parcitusẽ.
mensurã fider. Sienĩ ꝓuirib siuis alatur infans:
fiet ut crescendo plus sapiat. Si autẽ uires suȩ capa.¬

Expanded text:
potius creatori coaeterna est, si semper fuit: uereor ne facilius potius creatori coaeterna est, si semper fuit: uereor ne facilius iudicer adfirmare quod nescio, quam docere quod scio. Redeo igitur ad id, quod creator noster scire nos uoluit; illa uero, quae uel sapientioribus in hac uita scire permisit uel omnino perfectis in alia uita scienda seruauit, ultra uires meas esse\' confiteor. Sed ideo putaui sine adfirmatione tractanda, ut qui haec legunt uideant, a quibus quaestionum periculis debeant temperare, nec ad omnia se idoneos arbitrentur potiusque intellegant quam sit apostolo obtemperandum praecipienti salubriterautem per gratiam Dei, quae data est mihi, omnibus qui sunt in vobis, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad temperantiam, sicut unicuique Deus partitus est mensuram fidei . Si enim pro viribus suis alatur infans, fiet ut crescendo plus capiat: si autem vires suae capa
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ mutabilitate transcurrit: ęt̾nitati ĩmutabili
non potest eẽ cocternũ. Ac ꝑ hoc etiãsi immortalitas
angłoꝵ non transit intẽpore. nec p̃terita est quasi
iam nonsit. nec futura quasi nondũ sit: tamĩ eoꝵ
motus quib tempora paguntur. cofuturo in prȩ.¬
teritum transeunt: & idco creatori incuius motudi.¬
cendum non est uł fuisse qđ iã nonsit. uł futurũ eẽ
qđ nondũ sit: coȩt̾ni eẽ non possunt. Qua ꝓpter si
dñs ds̃ semꝑ dñs fuit: semꝑ habuit creaturã suo do.¬
minatui scruientẽ. uerũtam̃ non de ipso genitã.
sed ab ipso de nichilo factam: nec ei coȩt̃nã: Erat
quippe ante illã quãuis nullo tẽpore sine illa: non
eam tempore spacio transcurrens. sed manente ꝑpe.¬
tuitate p̾cedens. Sed hoc si respondero eis qui reqͥrua
quomodo semꝑ creator semꝑ dñs fuit. si creatura
seruiens non semꝑ fuit. aut quomodo creata est & ñ

Expanded text:
quoniam mutabilitate transcurrit, aeternitati inmutabili quoniam mutabilitate transcurrit, aeternitati inmutabili non potest esse coaeternum. Ac per hoc etiamsi inmortalitas angelorum non transit in tempore, nec praeterita est quasi iam non sit, nec futura quasi nondum sit: tamen eorum motus, quibus tempora peraguntur, ex futuro in praeteritum transeunt, et ideo Creatori, in cuius motu dicendum non est uel fuisse quod iam non sit, uel futurum esse quod nondum sit, coaeterni esse non possunt. Quapropter si Deus semper dominus fuit, semper habuit creaturam suo dominatui seruientem; uerum tamen non de ipso genitam, sed ab ipso de nihilo factam nec ei coaeternam; erat quippe ante illam, quamuis nullo tempore sine illa; non eam spatio transcurrente, sed manente perpetuitate praecedens. Sed hoc si respondero eis qui requirunt, quo modo semper creator, semper dominus fuit, si creatura seruiens non semper fuit; aut quo modo creata est et non
Abbreviated transcription (Latin):
Sic ergo: erat aliud tẽpus quando non erat hoc tẽpus:
recte possumus diccre: At uero erat tempus quando
nullũ crat tempus. quis uł insipientissimꝰ diaxerit:
Sicut ergo dicimus creatũ tempus. cũ idco sẽꝑfuisse
dicatur quia om̃i tempore tempus fuit: ita non est
consequens. ut si semꝑfuerunt angłi idco ñ sint crati:
ut ꝓpterea semꝑfuisse dicantur. quia om̃i tempore
fuerunt. & ꝓpterea in om̃i tempore fuerunt: quia
nullomodo sine his ipsa tẽpora eẽ potuerunt:. Ubi
enim nulla creatura est cuius mutabilib motib tẽprã
peragantur: tempora omĩno eẽ non possunt. Ac per
hoc: & si semꝑfuerint creati sunt: nec si semꝑfuerunt.
idõ ereatori coęterni sunt:. Ille enĩ semꝑ fuit ȩt̃nitate
immutabilis: isti autẽ facti sunt. Sed ideo semper
fuisse dicuntur: quia omi tempore fuer̃. sine qͥb
tempora nullo modo eẽ potuerunt. Tempus autc̃

Expanded text:
sic ergo: Erat aliud tempus, quando non erat hoc tempus, sic ergo: Erat aliud tempus, quando non erat hoc tempus, recte possumus dicere; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, quis uel insipientissimus dixerit? Sicut ergo dicimus creatum tempus, cum ideo semper fuisse dicatur, quia omni tempore tempus fuit: ita non est consequens, ut, si semper fuerunt angeli, ideo non sint creati, ut propterea semper fuisse dicantur, quia omni tempore fuerunt, et propterea omni tempore fuerunt, quia nullo modo sine his ipsa tempora esse potuerunt. Ubi enim nulla creatura est, cuius mutabilibus motibus tempora peragantur, tempora omnino esse non possunt; ac per hoc etsi semper fuerunt, creati sunt, nec si semper fuerunt, ideo Creatori coaeterni sunt. Ille enim semper fuit aeternitate inmutabili; isti autem facti sunt; sed ideo semper fuisse dicuntur, quia omni tempore fuerunt, sine quibus tempora nullo modo esse potuerunt; tempus autem
Abbreviated transcription (Latin):
facti sunt. aut cũ quib facta sunt tempora. & tamen
creatos: Neq enĩ & ipsa tempora creata et̃ negabimꝰ:
quamuis omĩtẽpore tẽpus fuisse nemo ambigat:
Naisi non om̃i tempore fuit tẽpus: erat ergo tẽpus
quando nullũ crat tẽpus. Quis hoc stultissimꝰ dixe.¬
rit: Possumus ergo recte dicere. Erat tempus qͥndo
non erat roma. erat tempus quando non crat hierłm:
erat tempus quando non erat abraham: erat tẽpus
quando non erat homo. & siquid huius modi-
Postremo si non cũ initio tẽporis. sed post aliqđ tẽpꝰ
factus est mundus: possumus dicere. erat tempus
quando non erat mundus. At uero erat tempꝰ qͣndo
nullũ erat tempus. tã inconuenient̃ dicimus: acsi
quisquã dicat. erat homo quando nullus erat homo:
aut erat iste mundus. quando ñerat mundus. Sienĩ
de alio atq alio intelligatur: potest dici aliquo modo.
hoc est erat alius homo. quando ñerat iste homo:

Expanded text:
facti sunt, aut cum quibus facta sunt tempora, et tamen facti sunt, aut cum quibus facta sunt tempora, et tamen creatos? Neque enim et ipsa tempora creata esse negabimus, quamuis omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non omni tempore fuit tempus, erat ergo tempus, quando nullum erat tempus. Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus, quando non erat Roma; erat tempus, quando non erat Hierusalem; erat tempus, quando non erat Abraham; erat tempus, quando non erat homo, et si quid huius modi; postremo si non cum initio temporis, sed post aliquod tempus factus est mundus, possumus dicere: Erat tempus, quando non erat mundus; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, tam inconuenienter dicimus, ac si quisquam dicat: Erat homo, quando nullus erat homo, aut: Erat iste mundus, quando iste non erat mundus. Si enim de alio adque alio intellegatur, potest dici aliquo modo, hoc est: Erat alius homo, quando non erat iste homo;
Abbreviated transcription (Latin):
celum fuit non quidẽ in horis & dieb & mensibus
& annis: Nam istȩ dim̃siones tẽporaliũ spacioꝵ. quȩ
usitate ac ꝓprie dicuntur tempora: manifestũ est
qđ amotu siderũ coeperint. unde & ds̃ cum hȩc insti.¬
tueret dicit. & sint insigna & tempora. & indies &
in annos: sed in aliquo mutabili motu. cuius aliud
Siergo ante cęlũ in angłicis motib tale aliquid fuit.¬
& ideo tempus iã fuit. atq angłi ex quo facti sunt
temporaliter mouebant᷑: etiã sic omi tempore fuer̃.
quando quidẽ cum illis facta sunt tẽpora. Quis autẽ
dicat. non semꝑ fuit qđ om̃i tempore fuit: Sed si in hoc
respondero: dicetur michi. Quomodo ergo non sunt
coȩterni creatori. si semꝑ ille. semꝑ illi fucrunt: quomͦ
etiam creati dicendi sunt. si semꝑ fuisse intelligantur:
Ad hoc quid respondebitur: Andicendũ est & semper
cos fuisse qm̃ om̃itẽpore fuerunt qui cũ tempore

Expanded text:
coelum fuit; non quidem in horis, et diebus, et mensibus, coelum fuit; non quidem in horis, et diebus, et mensibus, et annis nam istae dimensiones temporalium spatiorum, quae usitate ac proprie dicuntur tempora, manifestum est quod a motu siderum coeperint; unde et Deus, cum haec institueret, dixit, Et sint in signa, et in tempora, et in dies, et in annos : sed in aliquo mutabili motu, cujus aliud n possunt: si ergo ante coelum in angelicis motibus tale aliquid fuit, et ideo tempus jam fuit, atque Angeli ex quo facti sunt, temporaliter movebantur; etiam sic omni tempore fuerunt, quandoquidem cum illis facta sunt tempora. Quis autem dicat, Non semper fuit, quod omni tempore fuit? 2. Sed si hoc respondero, dicetur mihi, Quomodo ergo non sunt coaeterni Creatori, si semper ille, semper illi fuerunt? quomodo etiam creati dicendi sunt, si semper fuisse intelliguntur? Ad hoc quid respeos fuisse, quoniam omni tempore fuerunt, qui cum tempore
Abbreviated transcription (Latin):
turam . decedentẽ aliã. aliã succedentẽ: immortalẽ
uero non eẽ cocpisse nisi cũ ad nr̃m scłm uentum est.
quando & angłi creati sunt: si cos recte lux illa pri¬
mum facta significat. aut illud potius cęlũ de qͦ
dictum est. in principio fecit ds̃ celũ & terrã. cum
tamen non fuerint ante quã ficrent. ne immor¬
tales si semꝑ fuisse dicantur: dõ coȩt̃ni eẽ credant᷑
Si autẽ dixero non intempore creatos eẽ angłos.
sed ante omĩa tempora & ipsos fuisse. quorũ ds̃ dñs
eẽt qui nũquã nisi dñs fuit: quęrstur amẽ etiamsi
ante omĩa tempora facti sint. utrũ semꝑ potuerint
eẽ qui facti sunt: Hic respondendũ forte uideatur.
quomodo non semꝑ cũ id qđ est om̃i tẽpore. non in¬
conuenienter semꝑ eẽ dicatur Usq adeo autẽ isti
omnitẽpore fuerunt. ut etiã ante omĩa tempora
facti sint sitam̃ a cęlo cepta sunt tempora. & illi iam
erant ante cęlũ. At si tempus non acelo. uerũ & ante

Expanded text:
turam decedentem aliam, aliam succedentem; immortalem vero non esse coepisse, nisi cum ad nostrum saeculum ventum est, quando et Angeli creati sunt, si eos recte lux illa primum facta significat, aut illud potius coelum de quo dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram : cum tamen non fuerint, antequam fierent, ne, immortales si semper fuisse dicantur, Deo coaeterni esse credantur. Si autem dixero, non in tempore creatos Angelos, sed ante omnia tempora et ipsos fuisse, quorum Deus dominus esset, qui nunquam nisi dominus fuit: quaeretur a me etiam, si ante omnia tempora facti sunt, utrum semper potuerint esse qui facti sunt. Hic respondendum forte videatur, Quomodo non semper, cum id quod est omni tempore, non inconvenienter semper esse dicatur? Usque adeo autem isti omni tempore fuerunt, ut etiam ante omnia tempora facti sint: si tamen a coelo coepta sunt tempora, et illi jam erant ante coelum. At si tempus non a coelo, verum et ante
Abbreviated transcription (Latin):
& alinta mortaliũ siue arida siue liquida naturis
cõpecentib attributa substituit. qui terrã fundat.
atq fȩcundat. qui fructus eiꝰ animalib hominibq
largitur: qui causas non solũ principales. sedetiã
sub sequentes nouit atq ordinat: qui lunȩ statuit
modum suũ. qui uias cȩlestes atq terrestres locoꝵ
mutationib prebet: qui humanis ingenus quȩ

Expanded text:
et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum principales, sed etiam subsequentes nouit adque ordinat; qui lunae statuit modum suum; qui uias caelestes adque terrestres locorum mutationibus praebet; qui humanis ingeniis, qua
Abbreviated transcription (Latin):
interp̃tari. deos multos falsosq fecerunt: illũ dm̃
colimus qui naturis ase creatis & subsistendi et
mouendi inicia finesq constituit. qui rerũ causas
habet. nouit atq disponit. qui uim seminum
condidit. qui rationalẽ animã qđ dicit᷑ animꝰ quib
uoluit uiuentib indidit: qui sermonis facultatẽ
usumq donauit. qui munus futura dicendi
quib uoluit spiritib imꝑtiuit. & ꝑ quos placet
ipsefutura p̾dicit. & ꝑ quos placet malas ualitu¬
dines pellit: quibelloꝵ quoq ipsoꝵ cũ sic em̃dan¬
dum & castigandum est genus humanũ. exordus
ꝓgrtinbus finibusq moderatur: qui mundi huiꝰ
ignẽ uehementissimũ & uiolentissimũ ꝓimmensȩ
naturȩ temperam̃to & creauit & regit. qui uniuer¬
sarum aquarũ creator & gubnator est: qui solẽ
& motum dedit. qui ipsis etiam inferis dominatio.¬
nem suã potestatẽq non subtrahit: qui semina

Expanded text:
interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus, qui naturis a se creatis et subsistendi et mouendi initia finesque constituit; qui rerum causas habet, nouit adque disponit; qui uim seminum condidit; qui rationalem animam, quod dicitur animus, quibus uoluit uiuentibus indidit; qui sermonis facultatem usumque donauit; qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus inpertiuit et per quos placet ipse futura praedicit et per quos placet malas ualetudines pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic emendandum et castigandum est genus humanum, exordiis progressibus finibusque moderatur; qui mundi huius ignem uehementissimum et uiolentissimum pro inmensae naturae temperamento et creauit et regit; qui uniuersarum aquarum creator et gubernator est; qui solem et motum dedit; qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina
Abbreviated transcription (Latin):
deas ad terrã referre conantur: quid solidũ. qͥd
constans. quid sobriũ. quid definitũ habet hȩc
disputatio: Illa est autẽ tellus iniciũ dearũ
mater scilicet magna: apud quã molliũ & absci¬
sorũ seseq secantiũ atq iactantiũ insana ꝑstrepit
turpitudo. Quid est ergo qđ dicitur caput deoꝵ
ianus. caput dearũ tellus: Nec ibi facit unũ caput
error. nec hic sanu fir cu
deoꝵ theologia uelut phisicis rarum
& om̃is corporis conditori tribuant᷑: aduertam
hoc modo. Nos dm̃ colimꝰ non celũ & terra. quibs
duab partib mundus hic constat: nec anima
uel animas ꝑuiuentia quecũq diffusas. sed dm̃ qͥ
fecit cȩlũ & terrã & omĩa quȩ in cis sunt: qui fecit
omnẽ animã siue quocũq modo uiuentẽ & sens
acrationis exꝑtem: siue etiã sentientẽ siue etiam
opera ꝑcurrere. ꝓpterquȩ istisibi dum quasi ho-¬
neste conant᷑ sacram̃ta turpissima & scel estissima

Expanded text:
deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid deas ad terram referre conantur? Quid solidum quid constans, quid sobrium quid definitum habet haec disputatio? Illa est autem Tellus initium dearum, Mater scilicet Magna, aput quam mollium et abscisorum seseque secantium adque. iactantium insana perstrepit turpitudo. Quid est ergo quod dicitur caput deorum Ianus, caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error, nec hic sanum furor.deorum theologia uelut physicis rationet omnis corporis conditori, tribuantur. tur, aduertamus hoc modo: Nos Deum colimus, non caelum et terram, quibus duabus partibus mundus hic constat; nec animam uel animas per uiuentia quaecumque diffusas, sed Deum, qui fecit caelum et terram et omnia, quae in eis sunt; qui fecit omnem animam, sine quocumque modo uiuentem et sensus ac rationis expertem, siue etiam sentientem, siue etiam opera percurrere, propter quae isti sibi, dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima
Abbreviated transcription (Latin):
Dicit enimse ibi multis indicus collegisse insimu.¬
lachris aliud significare celũ. aliud terrã. aliud
iouem. terrã iunõnẽ: ideas mineruã uult intel.¬
ligi Oȩlum aquo fiat aliquid: terrã de qua fiat.
exemplum scđm qđ fiat. Qua inre omitto dicere
quod plato illas idcas tantã ium habere dicit. ut
scdm̃ eas noncęlũ aliqͥd fecerit. sed etiã celũ factũsit:
hoc dico istũ in hoc libro selectoꝵ deorũ rationẽ illã
trium deoꝵ. quib quasi cuncta cõplexus est ꝑdidisse
Cȩlo enim tribuit masculos deos. feminas terrȩ: inter
quas posuit mineruã. quam supͣ ipsũ celũ ante
posuerat. Dc̾inde masculus dcus neptunꝰ in mari
est: qđ ad terrã potius quam ad celũ ꝑtinet. Dispat᷑
postremũ qui grece pluton dicitur. etiam ipse
masculus frater amboꝵ terrenus deus ẽẽ ꝑhibet᷑.
superiorẽ terrã tenens: in inferiore habens ꝓser¬
pinam coniugem. Quomodo ergo deos adcelũ.

Expanded text:
Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simuDicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare coelum, aliud terram, aliud Iouem, terram Iunonem, ideas Mineruam uult intellegi; caelum a quo fiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum quod fiat. Qua in re omitto dicere, quod Plato illas ideas tantam uim habere dicit, ut secundum eas non caelum aliquid fecerit, sed etiam caelum factum sit. Hoc dico, istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum, quibus quasi cuncta conplexus est, perdidisse. Caelo enim tribuit masculos deos, feminas terrae; inter quas posuit Mineruam, quam supra ipsum caelum ante posuerat. Deinde masculus deus Neptunus in mari est, quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. Dis pater postremo, qui Graece Πλούτων dicitur, etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur, superiorem terram tenens, in inferiore habens Proserpinam coniugem. Quo modo ergo deos ad caelum,
Abbreviated transcription (Latin):
conatur. & non potest: Iluunt de manib: resiluint.
labunt᷑ & decidunt. Dicturus enĩ de feminis. hoc ẽ.
deabus. qm̃ inquit ut primo libro dixi de locis. duo
sunt principia deoꝵ animaduersa de celo & terra.
a quo dii partĩ dicunt᷑ cȩlestes. partĩ terrestres: ut
insuperiorib iniciũ fecimꝰ acȩlo cũ diximꝰ de iano.
quem aliicelũ. alii eẽ dixcerunt mundũ: sic de femi¬
nis scribendi facimꝰ initiũ atellure. Sentio quantã
molestiã tale actantũ patiatur ingeniũ. Dicitur
enim quadã ratione ueri simile cȩlum ẽẽ qđ faciat.
terrã quȩ patiatur: & ideo illi masculinã uim
tribuit. huic femininã: & non atcendit cũ potius esse
qui hȩc facit qui utrũq fecit. Hinc etiã samothrã.¬
cum nobilia misteria insuperiore libro sic int̾p̃tat᷑:
eaque se quȩ nec suis nota sunt scribendo expositu¬
rum. eisq missurũ quasi religiosissime pollicct᷑.

Expanded text:
conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, labuntur et decidunt. Dicturus enim \' de feminis, hoc est deabus: \'Quoniam, inquit, ut primo libro dixi de locis, duo sunt principia deorum animaduersa de caelo et terra, a quo di partim dicuntur caelestes, partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo, cum diximus de Iano, quem alii caelum, alii dixerunt esse mundum, sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure. Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione uerisimili, caelum esse quod faciat, terram quae patiatur, tribuit, huic femininam: et non attendit eum potius esse qui haec facit, qui utrumque fecit. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur, eaque se quae nec suis nota sunt scribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur.
Abbreviated transcription (Latin):
contendat. nonideo peccat quia non est colendus
quem colit: sed quia colendũ non ut colendus est
colit. Quiuero & reb talib idest turpib & scelestis.
& nonuerum dm̃ idest animȩ corporisq factorẽ
sedereaturã quamius non uitiosã colit. siue illa sit
colit. qualib nec ipse colendus est: necnon ipse sed u
quodã modo id est quam turpit̃ nefarieq coluerint.
in ꝓmtu est. Quid autt̃ uł quos coluerint eẽt obscurũ :
nisi eoꝵ testaret᷑ historia ea ipsa quȩ fȩda & turpia
confitent᷑ numinib: terribilit̾ exigentib reddita. Vnde
remotis constat ambagib nefarios clocmones atque
immundissimos sp̃s. ac om̃i ciuili theologia inui-¬
sendis stolidis łmaginibus. & ꝑcas possidendis ctiã¬
.xxuii. ea ͥ stultis cordib inuitatos. Quid igitur ualet qđ uir¬
doctissimꝰ & acutissimꝰ uarro uelut subtili disputati¬
one hos om̃s deos incelũ & terrã redigere ac referre

Expanded text:
contendat: non ideo peccat, quia non est colendus contendat: non ideo peccat, quia non est colendus quem colit, sed quia colendum non ut colendus est colit. Qui uero et rebus talibus, id est turpibus et scelestis, et non Deum uerum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamuis non uitiosam colit, siue illa sit colit, qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque coluerint, in promtu est; quid autem uel quos coluerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur historia ea ipsa, quae foeda et turpia confitentur, numinibus terribiliter exigentibus reddita; unde remotis constat ambagibus nefarios daemones adque inmundissimos spiritus hac omni ciuili theologia inuisendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus inuitatos. doctissimus et acutissimus Varro uelut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et in terram redigere ac referre
Abbreviated transcription (Latin):
ciari. tam̃ aliquomõdo ferendũ tam feda & turpia
non fieri nec iuberi. At nunc cũ ꝓdõ uero quo solo
anima se in habitante fit felix nefas sit colere aut
corpus aut animã. quantomagis nefariũ est ista sic
colere. ut nec salutẽ. nec decus humanũ corpꝰ aut
anima colentis obtineat: quamobrẽ sitemplo. sacer.¬
doti. sacrificio. qđ uero dõ debet᷑ colatur aliquod
elementũ mundi. uł creatus aliqͥs sp̃s etiãsi non
immundus & malus: non ideo malũ est quia illa
mala sunt a quib: colit᷑. sed quia eta talia sunt
quib solus ille colendus sit cuitalis cultꝰ seruitꝰq
debetur. Si autẽ stoliditate uel monstruositate
simulachroꝵ. sacrificus homicidioꝵ. coronatione
uiriliũ pudendoꝵ. mercede stuproꝵ. sectione mẽ¬
brorũ. abscisione genitaliũ. consecratione molliũ.
festis impuroꝵ obscenoꝵq ludoꝵ. unũ uerum dm̃
id est om̃is animȩ corporisq ereatort̃ colere se qͥsq

Expanded text:
dicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia dicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi; at nunc cum pro Deo uero, quo solo anima se inhabitante fit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam, quanto magis nefarium est ista sic colere, ut nec salutem anima colentis obtineat? Quamobrem si templo, sacerdote, sacrificio, quod vero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi, vel creatus aliquis spiritus, etiamsi non immundus et malus; non ideo malum est, quia illa mala sunt quibus colitur; sed quia illa sunt talia, quibus solus ille colendus sit, cui talis cultus servitusque debetur. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione virilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis impurorum obscenorumque ludorum, unum verum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque
Abbreviated transcription (Latin):
merita: sed ne occultarent᷑ obꝓbria. Unde eos magis
homines fuisse credibile est: sicut nonsolũ poeticȩ
litterȩ. uerũ etiã historicȩ tradiderunt. Nam qđ
uirgilius ait: Primus ab ȩcheo uenit saturnus olimpo:
Arm̃aiouis fugiens & itgnuis exul ademptis: & quȩ ad hane
rem ꝑtinentia consecunt᷑: totã de hoc euemierꝰ pan¬
dit historiam. quã ennius inlatinũ uertit eloquiũ
Unde quia plurima posuer qui contra huiuscemodi
crroresante nos uł greco sermone uł latino seripser:
cum considero quib docti & acuti homines hasres
humanas conant᷑ uertere in res diuinas. nichil uideo
nisi adtemporalia terrenaq opera naturãq corporeã
uel etiã inuisibilẽ tam̃ mutabilẽ potusse reuocari:
qđ nullomodo est uerus ds̃. Hoc aucẽ si saltẽ religio¬
sitati congruis significationib ageret᷑: ec̃t quidẽ.
dolendũ non lis uerum dm̃ annunciariatq ꝓnun-¬

Expanded text:
merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos homines fuisse credibile est, sicut non solum poeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, Arma Iouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam unde quia plurima posuerunt, qui contra hujusmodi errores ante nos vel graeco sermone vel latino scripserunt, s cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res divinas, nihil video nisi ad temporalia terrenaque ouel etiamsi inuisibilem, tamen mutabilem potuisse reuocari; quod nullo modo est uerus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum non his uerum Deum adnuntiari adque prae
Abbreviated transcription (Latin):
cisdẽ imperantib & extorquentib numinib ad de¬
rentur. quid est nisi crim̃ deoꝵ. immo uero c̃fessio
doemonioꝵ. & deceptio miseror: Uerũ illud qđ
de abscisor consecratione mater deũ coli meruit.
non poetȩ confinxer. sed horrere magis quã canere
maluerunt. His ne dus selectis quisquã consecrandꝰ
est ut post mortẽ uiuat beate. quib consecratꝰ ante
mortẽ honeste non potest uiuere tã fędis suꝑstitio.¬
nib subditus. & immundis doemonib obligatꝰ:
Sed hec omĩa inquit referunt᷑ ad mundũ: Cideat:
ne potus ad immundũ. Quidergo non potest
referri ad mundũ. qđ eẽ demonstrat᷑ inmundo:
Nos autẽ animũ quęrimꝰ qui uera religione confisꝰ
non tanquã dm̃ suũ ad oret mundũ. sed tanquã opꝰ
dĩ ꝓpter dm̃ laudet mundũ: & mundanis sordib
expiatus. mundus ꝑueniat ad dm̃ qͥ condidit mun.¬
in notuisse quã ceteros. non tam̃ ut eoꝵ illustrarent᷑

Expanded text:
eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus addeeisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur, quid est nisi crimen deorum, immo uero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud, quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit, non poetae confinxerunt, sed horrere magis quam canere maluerunt. Hisne dis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem uiuat beate, quibus consecratus ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis superstitionibus subditus et inmundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum. Videat ne potius ad inmundum. Quid autem non potest referri ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui uera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum, sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum, et mundanis sordibus expiatus mundus perueniat ad Deum, qui condidit muninnotuisse quam ceteros, non tamen ut eorum inlustrarentur
Abbreviated transcription (Latin):
lachris habebat solam deformitatẽ: ista in sacris de.¬
formẽ crudditatẽ. Iile membra inlapidib qͣdita:
hȩc in hominib ꝑdita: Hoc dẽdetus: tot iouis ipsius
& tanta stupra non iuncunt. Ille inter femineas corrup
uero ista magna deore mater etiã roma.¬
nis dñ ꝑalis castratos intulit: atq istã scuiciã morẽq
serliauit credita uires adiuuare romanoꝵ: secando
iurilia uiroꝵ. Quid sunt ad hoc malũ furta mercũru.
ueneris lasciua. stupra ac turpitudines ceteroꝵ. quȩ
ꝓferremꝰ delibris. nisi cotidie cantarent᷑ & saltarentur
in che̾atris : Sed hec quid sunt ad tantũ malũ. cuius
magnitudo magnȩ matri tantũ modo cõpe̾tebat.
presertim qđ illa dicunt᷑ apoctis eẽ conficta. quasi
poetȩ id etiã finxerint qđ ea sint dus grata & accepta sͤ
Ut ergo canerent᷑ uel scriberent᷑: sit audacia uł petu¬
lantia poetarũ. Ut uero diuinis reb & honoribus

Expanded text:
lacris habebat solam deformitatem, ista in sacris delacris habebat solam deformitatem, ista in sacris deformem crudelitatem; ille membra in lapidibus addita, haec in hominibus perdita. Hoc dedecus tot Iouis ipsius et tanta stupra non uincunt. Ille inter femineas corruptpere Romani. At uero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit adque istam saeuitiam moremque seruauit, credita uires adiuuare Romanorum exsecando uirilia uirorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii, Veneris lasciuia, stupra ac turpitudines ceterorum, quae proferremus de libris, nisi cottidie cantarentur et saltarentur in theatris? Sed haec quid sunt ad tantum malum, cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo conpetebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis esse conficta, quasi poetae id etiam finxerint, quod ea sint dis grata et accepta. Ut ergo canerentur uel scriberentur, sit audacia uel petulantia poetarum; ut uero diuinis rebus et honoribus
Abbreviated transcription (Latin):
ficari dicitur: Quo refcitur: quȩ int̾pretatio inde
ꝓfertur: An hȩc frustra moliendo nichilq inuenuien.¬
do ꝑsuadent illud potius et̃ credendũ. qđ de homine
castrato fama iactauit litterisq mandatũ est . Uerito
hinc auersatꝰ est uarro noster: neq hoc dicere uoluit.¬
Non enim hominẽ doctissimũ latuit. Itemq de mollib
eidẽ matri magnȩ contra omnẽ uiroꝵ mulierũq uere.¬
cundiam consecratis: qui usq in hesternũ dic̃ madidis¬
capillis. facie dealbata. flucntib membris. incessu femi¬
neo. ꝑ plateas uicosq kartaginis etiã apopłis unde
turpiter uuerent exigebant: Nichil uarro dicere uoluit.
nec uspiã me legisse cõmemini. Defecit interp̃tatio.
crubuit ratio: conticuit oratio. Uicit matris magnȩ om̃s
deos filios: ñ numinis magnitudo sed criminis. Hiuc
monstro: nec iani monstruositas cõparat᷑. Ille insimu.¬

Expanded text:
ficari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde ficari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent illud potius esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque mandatum est? Merito hinc auersatus est non enim hominem doctissimum latuit. Idemque de mollibus, eidem matri magne, contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis, qui usqcapillis facie dealbata, fluentibus membris incessu femineo per plateas uicosque Carthaginis etiam a propolis unde turpiter uiuerent exigebant, nihil Varro dicere uoluit nec uspiam me legisse commemini. Defecit interpretatio, erubuit ratio, conticuit oratio. Vicit Matris Magnae omnes deos filios non numinis magnitudo, sed criminis. Huic monstro nec Iani monstrositas conparatur. Ille in simu
Abbreviated transcription (Latin):
scapũ noua nupta sedere iuber
timetur. Ibi sic dchonestatur noue nepor
hic ita amputat᷑ uirilitas. ut nec conuerta i feunã
nec uir relinqͥtur Et attis ille non est cõmen one.¬
nec eius abisto interp̃tatio reqͥsita est: in cuiꝰ dilectu¬
nis memoriã gallus absciditur. Sed docti greci atq
sapientes: nequaquã rationẽ tam scãm preclaramq
tacuerunt. Propter uernalẽ quippe faciẽ cerrȩ quȩ
cȩteris est tẽporib pulchrior: porphirius philosophus
nobilis. attin flores significare ꝑhibuit: & ideo abscisũ.
quia flos decidit antẽ fructũ. Nonergo ipsum hominẽ
uel quasi hominẽ qui est uocatꝰ attis: sed iurilia ciꝰ flori
comparauer̃. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt.
Immo uero non decider̃. neq decqͥpta sunt: sed plane
disecͤpta sunt. Nec illo flort amisso quisquã postta.
fructus: sed potius sterilitas consecuta est: Q uid ergo
ipse reliquus. & quid remansit absciso: quid eo signi¬

Expanded text:
scapum noua nupta sedere iubebatimetur. Ibi sic dehonestatur nouae nuptadimatur; hic ita amputatur uirilitas, ut nec conuertatur in feminam nec uir relinquaturnec eius ab isto interpretatio requisita est, in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Sed docti Graeci adque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt; immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo signi
Abbreviated transcription (Latin):
hunc finem habentia tympanũ. turres. galli. iacta¬
tio insana membroꝵ. crepitus cimbaloꝵ. confictio
leonum. uitã cuiquã pollice̾t᷑ ȩcernã : Itane ꝓpt̃ea
galli abscisi huic magnȩ deȩ seruiunt. ut significe&
qui semine indigeant terrã sequi oportere. quasi
non eos ipsa potius seruitꝰ semine faciat indigere :
Atrum enĩ sequendo hanc deam cũ indigeant sem̃
adquirunt. anpotuis sequendo hanc deã cũ habe.¬
ant semen amittunt: hoc interp̃tari est andetesta¬
ri : Nec attenditur quantũ maligni docmones
preualuerint. qͥ nec aliqua magna insacris polli.¬
ceri ausi sunt: & tam crudelia exigere potueriũ
Si dea terra non cẽt. manus ei homines operando
inferrent. ut semina consequerent᷑ ꝑillam: non
sibi seuiendo ut semina ꝑderent ꝓpt̃ illã. Si dea
non cẽt: ita fecunda ficret manib alienis: ut ñ
cogeret hominẽ sterilem manib suis fieri. Iam

Expanded text:
hunc finem habentia tympanum, turres, Galli, iactahunc finem habentia tympanum, turres, Galli, iactatio insana membrorum, crepitus cymbalorum, confictio leonum uitam cuiquam pollicentur aeternam? Itane propterea Galli abscisi huic Magnae deae seruiunt, ut significent, qui semine indigeant, terram sequi oportere; quasi non eos ipsa potius seruitus semine faciat indigere? Utrum enim sequendo hanc deam, cum indigeant, semen adquirunt, an potius sequendo hanc deam, cum habeant, semen amittunt? Hoc interpretari est an detestari? Nec adtenditur, quantum maligni daemones praeualuerint, qui nec aliqua magna his sacris polliceri ausi sunt, et tam crudelia exigere potuerunt. Si dea terra non esset, manus ei homines operando inferrent, ut semina consequerentur per illam, non et sibi saeuiendo, ut semina perderent propter illam; si dea non esset, ita fecunda fieret manibus alienis, ut non cogeret hominem sterilem fieri manibus suis. Iam
Abbreviated transcription (Latin):
pant fruges. Uestam: qđ uestiatur herbis Sic alias
deas inqͥt: non absurde ad hanc reuocant. Siergo
una dea est quȩ quidẽ consulta ueritate nec ipsa est
interim. quid itur in multas unius sint multa
nomina. nontã deȩ multȩ quã nomina: Sed errantiũ
maioꝵ auctoritas deprimit: & eundẽ uarronẽ post
hanc sententiã trepidare cõpellit: Adiungit enĩ
& dicit. Cum quib õpinio maioꝵ delis deab qued
plures eas putarunt cẽ non pugnat. Quomodo
non pugnat. cũ ualde aliud sit unam deã nomina
habere multa. aliud cẽ deas multas: Sed potest
plures. Concedo in uno homine eẽ resplures.
Nun quid ideo & homines plures. sicut in una dea
res plures: Numqͥd ideo & deas plures: Uerũ sicut
uolunt diuidant. confluant. multiplicent. replice&.
implicent: Hȩc sunt telluris & matris magnȩ p̃clara
misteria. unde omĩa referunt᷑ ad mortalia semina:
& exercendã agriculturã. Itane adhȩc relata et

Expanded text:
pant fruges; Vestam, quod uestiatur herbis. Sic alias pant fruges; Vestam, quod uestiatur herbis. Sic alias deas, inquit, non absurde ad hanc reuocant.\' Si ergo una dea est, quae quidem consulta ueritate nec ipsa est, interim quid itur in multas? Unius sint ista multa nomina, non tam deae multae quam nomina. Sed errantium maiorum auctoritas deprimit et eundem Varronem post hanc sententiam trepidare conpellit. Adiungit enim et dicit: Cum quibus opinio maiorum de his deabus, quod plures eas putarunt esse, non pugnat.\' Quo modo non pugnat, cum ualde aliud sit unam deam nomina habere multa, aliud esse deas multas? \'Sed potest, plures.\' Concedo in una homine esse res plures, numquid ideo et homines plures? Sic in una dea esse res plures, numquid ideo et deas plures? Verum sicut uolunt, diuidant conflent, multiplicent replicent inplicent. Haec sunt Telluris et Matris Magnae praeclara mysteria, unde omnia referuntur ad mortalia semina et exercendam agriculturam. Itane ad haec relata et
Abbreviated transcription (Latin):
cam: cũ omĩa moueant᷑ ipsa ñ moueri. Quod gallos
huic dee ut seriurent feccrunt: significat qͥ senune
indigeant terrã sequi oportere. in ea quippe omnia
reppcriri. Qđ se aputd eam iactant: precipit᷑ in qͥt
qui terrã colunt ne sedeant. semꝑ enĩ eẽ qđ agant.
Cimbaloꝵ sonitus. ferram̃toꝵ iactandoꝵ ac manuũ.
& cius rei crepitus: in colendo agro qui fit signifi.¬
cant. Ideo ere.: quod eã antiqui colebant ęre. ante¬
quam ferrum ec̃t inuentũ. Leonẽ inqͥt adiungua¬
solutũ ac mansuetũ: ut ostendant nullũgenus cẽ t̾rȩ
tam remotũ ac uehem̃ter ferũ. qđ non subigi coliq
conueniat. Deinde adiungit & dicit tellurẽ matrẽ
& nominib plurib & cognominib qđ nominarunt deos
existimatos eẽ cõplures Tellurẽ inquit putant ẽẽ opẽ:
quod opere fiat melior. Matrẽ: qđ plurima pariat.
Magnam: qđ cibũ pariat: ꝑserpinam: qđ ex ea ꝓser¬

Expanded text:
eam cum omnia moueantur, ipsam non moueri. Quod Gallos eam cum omnia moueantur, ipsam non moueri. Quod Gallos huic deae ut seruirent fecerunt, significat, qui semine indigeant, terram sequi oportere; in ea quippe omnia reperiri. Quod se aput eam iactant, praecipitur, inquit, qui terram colunt, ne sedeant; semper enim esse quod agant. Cymbalorum sonitus ferramentorum iactandorum ac manuum et eius rei crepitum in colendo agro qui fit significant; ideo aere, quod eam antiqui colebant aere, antequam ferrum esset inuentum. Leonem, inquit, adiungusolutum ac mansuetum, ut ostendant nullum genus esse terrae tam remotum ac uehementer ferum, quod non subigi colique conueniat.1 Deinde adiungit et dicit, Tellurem matrem et nominibus pluribus et cognominibus quod nominarunt, deos existimatos esse conplures. Tellurem, inquit, putant esse Opem, quod opere fiat melior; Matrem, quod plurima pariat; Magnam, quod cibum pariat; Proserpinam, quod ex ea proser
Abbreviated transcription (Latin):
nata sunt. Rusori quare: Qđ rursus inqͥt cuncta
eodẽ reuoluunt᷑ Pebuit ergounat̾ra ꝓpt̃ istã qͣter sad ẽ.¬
geminã iuim quattuor habere cognomina. ñ qͣttuor
facere deos: sicut tot cognominib unus iuppiter.
& tot cognominib una uno. Inquib om̃ib uis
multiplex ẽẽ dicitur ad unũ deũ uel unam deam
ꝑtinens: non multitudo cognominũ deoꝵ etiã multi¬
tudinẽ faciens. Sed ꝓfecto sicut aliqͥndo etiã ĩpsas
uilissimas feminas carũ quas libidine quȩsier̃ tedet
penitetq turbarũ: sic animã uile factã & immun.¬
dis spiritib ꝓstitutam deos sibi multiplicare. quib
contamiandi ꝓsterneret᷑. sicut plurimũ libuit:
sic aliquando & piguit. Nam & ipse uarro quasi
de ipsa turba uerecundatus: unam deã uult eẽ cellu.¬
rem: Eandem inqͥt: dicunt matrẽ magnã. Quod
timpanum habeat: significari eẽ orbẽterre. quod
turres incapite: oppidũ Quod sedes fingat᷑ circa

Expanded text:
nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta eodem reuoluuntgeminam uim quattuor habere cognomina, non quattuor facere deos; sicut tot cognominibus unus Iuppiter et tot cognominibus una Iuno, in quibus omnibus uis multiplex esse dicitur ad unum deum uel unam deam pertinens, non multitudo cognominum deorum etiam multitudinem faciens. Sed profecto sicut aliquando etiam ipsas uilissimas feminas earum, quas libidine quaesierunt, taedet paenitetque turbarum: sic animam uilem factam et inmundis spiritibus prostitutam deos sibi multiplicare, quibus contaminanda prosterneretur, sicut plurimum libuit, sic aliquando et piguit. Nam et ipse Varro quasi de ipsa turba uerecundatus unam deam uult esse Tellurem. \'Eandem, inquit, dicunt Matrem Magnam; quod tympanum habeat, significari esse orbem terrae; quod turres in capite, oppida; quod sedens fingatur, circa
Abbreviated transcription (Latin):
ubi sit inueniri non possit. nisi quis dicat simul istos
deos orcũ atq ꝓserpinã unam deam eẽ tellurẽ. & non
esse iam tres: sed aut unã deam aut duos. Et t̾am̃
tres dicunt᷑ & tres habentur: tres colunt᷑ aris suis. de¬
lubris suis. sacris. simulacris. sacerdotib suis: & per
hec eciã fallacib ꝓstitutã animã constuprantib dȩmo¬
nibus siuis. Ad huc respondeat᷑: quã partẽ terrȩ ꝑmect
pars mundani animi. ut deũ faciat tellumonem.
Non inqͥt. sed una eademq t̾ra habet geminã uim.
& masculinã qđ semina ꝓducat. & femininã qđ
recipiat atq nutriat. Inde aui feminȩ dictã esse
tellurem: a masculi tellumonẽ. Cur ergo pontifi.¬
ces ut ipse indicat additis quoq aliis duob qͣttuor
dus faciunt rem diuinã telluri. tellumoni. altori.
rusori: De tellure & tellumone: iam dictum est.
Altori quare: qđ exterra inqͥt alunt᷑ omĩa quȩ

Expanded text:
ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos deos Orcum adque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres, sed aut unam aut duos; et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem? Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam uim, et masculinam, quod semina producat, et femininam, quod recipiat adque nutriat; inde a ui feminae dictam esse Tellurem, a masculi Tellumonem. Quur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus quattuor dis faciunt rem diuinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae
Abbreviated transcription (Latin):
li̾tatem. caput erigere paululũ uoluisse uideat᷑:
ad huc tam̃ hunc librũ uersans & se in illo uersari
cogitans. cũ ctiã inde respexerit: & hoc ꝓpterta
dixerit ne maiores eiꝰ siue aliȩ ciuitates. tellurem
atq neptunũ in anit̃ coluisse credant᷑. Sed hoc¬
dico. Pars animi mundani quȩ ꝑterrã ꝑͥmeat
sicut una est terra. cur non etiã unam fecit deam
quam dicit eẽ tellurẽ : qđ si ita fecit. ubierit orcus
frater iouisatq neptuni. quẽ ditempatrẽ uocant:
Ubi eius conuix ꝓserpina. quȩ scđm aliã in eisdẽ
libris positã opinionẽ non terrȩ fȩcunditas. sed pars
inferior ꝑhibetur : Qđ si dicunt animi mundani
partẽ cum ꝑmeat terrȩ partẽ superiorẽ ditẽpatrẽ
facere deũ. cũ uero uistriorẽ ꝓserpina dea. tellus
illa quid erit: Ita enĩ totum qđ ĩpsa erat induas istas
partes deosq diuisum est: ut ipsa tercia quȩ sit aut

Expanded text:
libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inanitdico, pars animi mundani quae per terram permeat, sicut una est terra, cur non etiam unam fecit deam, quam dicit esse Tellurem? Quod si ita fecit, ubi erit Orcus, frater Jovis atque Neptuni, quem Ditem patrem vocant? ubi ejus conjux Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem, non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt, animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuisum est, ut ipsa tertia quae sit aut
Abbreviated transcription (Latin):
et̃ quoq facere deos & ꝑ ea. qđ interrã ꝑma¬
un deam tellurẽ. qđ autẽ inde ꝑman at inmare
aneeq oceanũ: dcumeẽ neptiinũ. Redeat ergo ab¬
oꝑ hac quam thcologiã naturalẽ putat. quo uelut¬
ta requiescendi causa abł is ambagib atq anfractib
fatigatus egressus est: rẽdeat inquã redeat ad cuulẽ
Hic adhuc cũ teneo: tantisꝑ de hac ago Nondũ dico.
si terra & lapides nr̃is sunt ossib & unguib similes.
similiter eos intelligentiã non habere sicut sensu careNT.
R ut si ic circo habere dicunt᷑ ossa & ungues nr̃i
intelligentiã. quia in homine sunt qui habet intel.¬
ligentiã: tam stultus est qui hos in mundo deos dicit.
quam stultus est qui in nob̾ossa & ungues homines
dicit. Sed hȩc cũ philosophis fortassis agenda sunt
Nunc autẽ istum adhuc politicũ uolo. Fieri enim
potest. ut licet in illã naturalis theologiȩ ueluti

Expanded text:
ea quoque facere deos, et per ea quod in terram permaea quoque facere deos, et per ea quod in terram permanat, deam Tellurem; quod autem inde permanat in mare adque oceanum, deum esse Neptunum. Redeat ergo ab hac, quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti
Abbreviated transcription (Latin):
Anquia ueniliã pelicẽ accepit. irata suũ maritũ de suꝑ¬
nis maris exclusit: Nempe una est terra. quã plenã
quidẽ uidemꝰ animalib suis: uerũntam̃ ipsã magnũ
corpus inelem̃tis. mundiq infimã partẽ cur eã uolua
deam: An quia fȩcunda est :Cur ergo non magis homi.¬
nes diisunt qui eã fecundiorẽ faciunt excolendo.
sedcũ arant non cũ ad orant: Sed pars animȩ mundi
inquiunt quȩ ꝑ illã ꝑmeat deamfacit. Quasi non eui¬
dentior sit in hominib anima. quȩ utrũ sit nulla fit
quęstio: & tam̃ homines di non habent᷑ & qđ est gra.¬
uiter dolendũ. łis qui dii non sunt & quib: ipsi melio¬
res sunt colendis & adorandis mirabili & misrabili
errore subdunt᷑. Et certe idem uarro in eodẽ dedus
selectis libro. tres eẽ affirmat animȩ gradus: in om̃i
unuiersaq natura Unũ qđ om̃s partes corporis quȩ¬
ae mundi dicit

Expanded text:
An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de superAn quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusit? plenam videmus animalibus suis; verumtamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt, qui eam fecundiorem fsed cum arant, non cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat. deam facit. Quasi non euidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit nulla fit quaestio; et tamen homines di non habentur et, quod est grauiter dolendum, his, qui di non sunt et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de dis selectis libro tres esse adfirmat animae gradus in omni uniuersaque natura: unum, qui omnes partes corporis, quae mundi dicit