comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
operatur remissionem peccatorum:
sed etiam cooperantem sibi facit ho¬
minis sp̃m inopere bonorum factorũ :
quast dicert non credidit dõsp̃seius:
Hocestenim habere cum dõ creditum
spiritum : non credere spiritum suum
posse facere sinedõ iustitiam.: sed cum dõ:
Hocestenim credere indm̃: quod utiq
plus est quam credere dõ. nam homini
cuilibet plerum que credendum est.
quamuis in eum non sit credendum:
Hocest ergo credere in dm̃: credendo
adhȩrere. adbene cooperandũ bona o¬
peranti dõ : quia sineme inquit nihil
potestis facere : Quid autem plus hinc
moniumest quod ampnetur : Non quo
absoluaturreus: litcera est ͤminax quȩ con¬
uiricat prȩuaricationes non sp̃sadua
uans qui liber& & iustificet peccatores :
Generatio ergo illa cuius exemplum
cauendumest. ideo praua& a maricans
fuit. quimnonest creditus cum dõ sp̃s
eius. Quia & si aliqua credidit dõ:
non tamen credidit in dm̃: non exfide

Expanded text:
operatur remissionem peccatorum, operatur remissionem peccatorum, sed etiam cooperantem sibi facit hominis spiritum in opere bonorum factorum; quasi diceret, Non credidit Deo spiritus ejus. Hoc est enim habere cum Deo creditum spiritum, non credere spiritum suum posse facere sine Deo justitiam, sed cum Deo. Hoc est etiam credere in Deum; quod utique plus est quam credere Deo. Nam et homini cuilibet plerumque credendum est, quamvis in eum non sit credendum. Hoc est ergo credere in Deum, credendo adhaerere ad bene cooperandum bona operanti Deo: Quia sine me, inquit, nihil potestis facere . Quid autem plus hinc monium est quo damnetur, non quo absolvatur reus. Littera enim est minax, quae convincat praevaricatores; non spiritus adjuvans, qui liberet et justificet peccatores. Generatio ergo illa, cujus exemplum cavendum est, ideo prava et amaricans fuit, quia non est creditus cum Deo spiritus ejus: quia etsi aliqua credidit Deo, non tamen credidit in Deum; non ex fide
Abbreviated transcription (Latin):
ri probona uoluntate : & mandata eius
exquirant: Cumiam e adidicerint:
quomodo exquirant : Quantarnim
inquit mandauit patribus nr̃is. nota
facerrea filiis suis. ut cognoscat genera¬
to altera : Quid cognoscat utique
huandata quȩ mandauit: Quomodo
ngo adhuc exquirant nisi quia po¬
ndo indõ spemsuam : tunc man¬
dta eius exquirant : ut ab eis illo
adiuuate compleatur: Nefiant
sicut patres eorum. generatio praua&
amaricans : Generatio quȩcor non direx̃
suum: & dicit quare. continuo subiungen.¬
do & non est creditus cum dõ sp̃s rius:
Idest qui a non habebat fidem Quȩ im¬
petrat quȩ leximperat: quando enim
cum spiritu dĩ operante sp̃s hominis
co operatur : Tunc quod d s̃ iussit implet᷑¬
& hoc non fit.nisi credendo in eum
qui iustificat impium: Quamfidem
non habuit generatio praua & amari-
tus cumdõ spiritus eius: Multo
enim e x praessius dictum est signifi.¬
candam gratiam di : quȩ non solum

Expanded text:
ri, pro bona voluntate . Et mandata ejus ri, pro bona voluntate . Et mandata ejus exquirant. Cum jam ea didicerint, quomodo exquirant? Quanta enim, inquit, mandavit patribus nostris nota facere ea filiis suis, ut cognoscat generatio altera. Quid cognoscat? Utique mandata quae mandavit. Quomodo ergo adhuc exquirant, nisi quia ponendo in Deo spem suam, tunc mandata ejus exquirant, ut ab eis illo adjuvante compleantur? Ne fiant, sicut patres eorum, generatio prava et amaricans; generatio quae non direxit cor suum. Et dicit quare, continuo subjungendo, Et non est creditus cum Deo spiritus ejus: id est, quia non habebat fidem, quae impetrat quod Lex imperat. Quando enim cum Spiritu Dei operante spiritus hominis cooperatur, tunc quod Deus jussit impletur; et hoc non fit, nisi credendo in eum qui justificat impium . Quam fidem non habuit generatio prava et amarictus cum Deo spiritus ejus. Multo enim hoc expressius dictum est, ad significandam gratiam Dei, quae non solum
Abbreviated transcription (Latin):
eprum generatio praua
et amaricans: Generatio
quae cornon direxit suum
non est creditus cum deo spiritus
us : Haec uerba indicant duos
iodam modo populos: alterum
uetus. alterum ad nouum testa¬
nentum pertinentem: Nam
quod ait: Quanta mandauit
peribus nostris nota facere ea
flissuis mandata eos accepisse
dixit nota facere ea filiis suis
nontamen eos agnouisse aut
fecisse: sed ad hoc acceperunt
ipsi ut cognoscat generatio altera.
Quod illa non cognouit : Fi lii qui
uascentur & exsurgent: nam illi
quinati sunt non exsurrexerunt :
quia non sursum cor. sed interra
potius habuerunt: Cum cristo
enim exsurgitur. unde dictum
st si exsurrexistis cum c̃risto.
quae sursum sunt sapite : Et narrent
ut filiis suis Atponant
reuelant addm uiam suam. et
sperant in eum ut ipse faciat :
& ne obliuis cantur operãdĩ.
nagnificando scilicet etiactando
operasua tam quam ipsi faciant :
cum ds̃ sit qui opera tur in eis
quibona operantur & uellet opera¬

Expanded text:
rava et amaricans; generatio quae cor non direxit suum, et non est creditus cum Deo spiritus ejus. » Haec verba indicant duos quodammodo populos; alterum ad Vetus, alterum ad Novum Testamentum pertinentem: nam quod ait, Quanta mandavit patribus nostris nota facere ea filiis suis, mandata eos accepisse dixit, nota facere ea filiis suis, non tamen eos agnovisse aut fecisse; sed ad hoc acceperunt ipsi, ut cognoscat generatio altera, quod illa non cognovit. Filii qui nascentur et exsurgent. Nam illi qui nati sunt, non exsurrexerunt, quia non sursum cor, sed in terra potius habuerunt. Cum Christo enim exsurgitur: unde dictum est, Si exsurrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite . Et narrent, inquit, filiis suis, ut ponant revelant ad Deum viam suam, et sperant in eum, ut ipse faciat . Et non obliviscantur operum Dei: magnificando scilicet et jactando opera sua, tanquam ipsi faciant; cum Deus sit qui operatur in eis qui bona operantur, et velle, et opera
Abbreviated transcription (Latin):
Ipsam arcã unde sibi uidebantur in uicti
& unde sibi pla cebant uirtutem & pul¬
critudinẽ eorum dicit: Deniq & post ea
male uidentes & de templo dni gloriantes.
terr& ꝑ prophetã dicens: uidete᷑ quid fȩci
sȩlom ubi erat tabernaculum meum:¬

Expanded text:
Ipsam Arcam unde sibi videbantur invicti, Ipsam Arcam unde sibi videbantur invicti, et unde sibi plaudebant, virtutem et pulchritudinem eorum dicit. Denique et postea male viventes, et de templo Domini gloriantes, terret per prophetam, dicens: Videte quid feci Selom, ubi erat tabernaculum meum
Abbreviated transcription (Latin):
dixit eidem populo: Nonerunt tibi du
alii pr&er me: Per artum autem. signi¬
ficat animȩ intentionẽ : Hoc ipsum denique
planius exprimens: & insculptilibus suis
inquit ad ȩmulationẽ ꝓuocauert̃ eum :¬
Audiuit ds̃ & spreuit. id est auertit & uindi¬
cauit ad nihilum redegit nimis i srł :
Dõ quippe spẽrnente quid remanserunt : qui
dõ adiuuante fuerunt qđ fuerunt: nimirũ
autẽ rem illamgestam commemorat quan¬
do uicti sunt ab allo philis tempore heli
ua stati sunt. hoc est qđ dicitꝰ Et reppu¬
lit tabernaculũ selo tab naculũ suum
ubi habitauit in hominib: E leganter ex¬
posuit. quare reppulerit tabernaculum
suum : cum ait. ubi habitauit in hominibus :
Cum ergo digninonessent inquibus habita¬
r& cũr non repeller& tabernaculum qđ utiq
non ꝓpter se instituerat. sed propter ipsos
quos iudicabat indignos in quib: habitar&¬
Et tradidit in captiuitatẽ uirtutẽ eorũ:
& pulcritudinem eorũ in manus inimici:

Expanded text:
dixit eidem populo: Non erunt tibi dii dixit eidem populo: Non erunt tibi dii alii praeter me . Per arcum autem significat animi intentionem. Hoc ipsum denique planius exprimens, Et in sculptilibus suis, inquit, ad aemulationem eum Audivit Deus, et sprevit: id est, advertit, et vindicavit. Et ad nihilum redegit nimis Israel. Deo quippe spernente quid remanserunt, qui Deo adjuvante fuerunt quod fuerunt? Nimirum autem rem illam gestam commemorat, quando victi sunt ab Allophylis tempore Heli et magna strage vastati sunt . Hoc est quod dicit, Et repulit tabernaculum Selom, tabernaculum suum ubi habitavit in hominibus. Eleganter exposuit quare repulerit tabernaculum suum, cum ait, ubi habitavit in hominibus. Cum ergo digni non essent in quibus habitaret, cur non repelleret tabernaculum, quod utique non propter se instituerat, sed propter ipsos, quos jam judicabat indignos in quibus habitarEt tradidit in captivitatem virtutem eorum, et pulchritudinem eorum in manus inimici.
Abbreviated transcription (Latin):
t habitare fȩcit intabernaculis eorum
ribus isrł : In tabernaculis inquit
gentium habitare fȩcit tribus israhel:
quod spiritu alitersic melius desse¬
andum puto ũt in cȩlestem głamunde
ia & anaricans qm̃ istis beneficiis cor¬
poralibus pͥoneb at tunicam uctustatis :
Lempta uerunt adhuc & ex acerbaue¬
runt dm̃ excelsum. & testimonia eius
non custodierunt : Eit auerterunt s&
ionꝰ seruauert̃ pactum. quem ad modũ
patres eorũ: Pacto enim quodam & pla
suie. qđ ait quemad modũ patres eoꝵ.
unꝑ totum psalmi textũ tamquã de
minib: eis dem loqui udetur:
Appar& tam̃ de illis nunc dici qui iã erant in
terra ꝓmissionis: & patres eorũ dictos qui
inheremo a maricauerunt: Con uersi
sunt inquit in arcum prauum: uel sicut¬
quit alii codices habent. in arcum ꝑuersum:
ubi ait Et inira concitauerunt eũ in col.¬
libus suis : qđ in idolatriã eos ꝓsiluis se signi¬
ficat: Arcus ergo ꝑuersus est non pro
nomine dñi. sed contra nomen dñi. qui

Expanded text:
t habitare fecit in tabernaculis eorum tribus Israel. In tabernaculis, inquit, Gentium habitare fecit tribus Israel. Quod spiritualiter sic melius disserendum puto, ut ad coelestem gloriam, unde va et amaricans, quoniam istis beneficiis corporalibus non ponebat tunicam vetustatis, tentaverunt adhuc et exacerbaverunt Deum excelsum, et tesnon custodierunt: et averterunt se, et non servaverunt pactum, quemadmodum patres eorum: pacto enim quodam et plasane quod ait, quemadmodum patres eorum: cum per totum Psalmi textum tanquam de hominibus eisdem loqui videretur, apparet tamen nunc de illis dici qui jam erant in terra promissionis, et patres eorum dictos qui in eremo amaricaverunt. 34. Conversi sunt, inquit, in arcum pravum: vel, sicut alii codices habent, in arcum perversum. ubi ait: Et in iram concitaverunt eum in collibus suis. In idololatriam eos prosiluisse significat. Arcus ergo perversus est, non pro nomine Domini, sed contra nomen Domini, qui
Abbreviated transcription (Latin):
magistro non ignoranti. sed iudicanti:
acsic aut ad probanti quod docuit aut quod
nondocuit reprȩhendenti : Maxime quia spe¬
tae praesenti proph&a eos inse trans sigu¬
runs. quitunc futuri essent quando ista ueni¬
ebant: solent autem morationem dicidõ quȩ
undicans fȩcerit: & adiungi p&itio ut iã
nisereatur & parcat: hoc modo & hsc a quo
abeis dicantur quibus acciderunt & ipsa
deplora tio atque praecatio ꝓpha&atiõe :

Expanded text:
magistro non ignoranti, sed judicanti; ac sic, aut probanti quod docuit, aut quod non docuit reprehendenti: maxime quia specie precantis Propheta eos in se transfigurat, qui tunc futuri essent quando ista ventura. Solent autem in oratione dici Deo quae vindicans fecerit. et adjungi petitio ut jam misereatur et parcat. Hoc modo et hic dicuntur a quo ab eis dicantur quibus acciderunt; et ipsa deploratio atque precatio, prophetatio est.
Abbreviated transcription (Latin):
de potestate aegyptiorum. & trans lat
plagarum aegyptiarum psalmus & di
Et abstulit sicut oues populũ suumis
ꝑduxit eos tam quã gregem in desert
Et deduxit eos in spe & nontimuerunt
& inimicos eorũ operuit mare : Tamt
fit hoc melius. quanto interius : ubiera
de potestate tenebrarũ. in regnd̃dĩ
mente trans ferimur : & scđm pascua
spiritualia efficimur ouesdĩ. ambu¬
lantes in hoc scło uelut in de serto q¬
mnimn est fides nr̃a conspicua: unde dicit
 Deducimur autem inspe : qm̃ spe
facti sumus nec timere debemus : Si

Expanded text:
de potestate Aegyptiorum, et translatus de potestate Aegyptiorum, et translatus plagarum Aegyptiorum Psalmus, et dicit: Et abstulit sicut oves populum suum, et perduxit eos tanquam gregem in deserto. Et deduxit eos in spe, et non timuerunt, et inimicos eorum operuit mare. Tanto fit hoc melius, quanto interius, ubi eruti de potestate tenebrarum in regnum Dei mente transferimur, et secundum pascua spiritualia efficimur oves Dei, ambulantes in hoc saeculo velut in deserto, quoniam nemini est fides nostra conspicua; unde dicit . Deducimur autem in spe, quoniam spe salvi facti sumus: nec timere debemus; si
Abbreviated transcription (Latin):
quo dłdictum ẽ. aperiã in parabolis os meũ.
ꝑ malos angłos exerceri in eos qui illis
diuina aequitate sub duntur conuenio¬
tissime creditur: Neq enĩ cum fitq
cordis eorũ ut faciant quȩ non conue
non illi mali angłi tamquã in materia su
operis uersantur & gaudent: quibus us¬
sime subdita est uitiositas humana : pr
eos quos liberat gratia: Et ad hȩc qr
tȩ irae suae. cuius tandem acies sufficn
penstrare. ut intelligat capiatq sent¬
tiamtanta profunditate latitantem s
Erat enim semita iraedĩ. quȩ aegẏptiorĩ
impi&atem occulta ȩquitate punir&
sed eidem semitȩ uiam fecit: ut eostĩq
producens in euidentissimos impios e¬
dentissime iuindi car&: ab hac potesta
malorũ angłoꝵ non liberat hominẽ ns
gr̃a dĩ dequa dicit apostolus: Qui gui
nos de potestate tenebrarũ. & transti
in regnum filii caritatis suȩ : Cuius
populus iste figurã gerebatc̃um ess& en

Expanded text:
quod praedictum est, Aperiam in parabolis os meum, quod praedictum est, Aperiam in parabolis os meum, per malos angelos exerceri in eos qui illis divina aequitate subduntur, convenientissime creditur. Neque enim cum fit quod rdis eorum, ut faciant quae non conveniunt , non illic mali angeli tanquam in materia sui operis versantur et gaudent; quibus justissime subdita est vitiositas humana, praeter eos quos liberat gratia. Et ad haec quimitae irae suae? cujus tandem acies sufficit penetrare, ut intelligat capiatque sententiam in tanta profunditate latitantem? Erat enim semita irae Dei, qua Aegyptiorum impietatem occulta aequitate puniret; sed eidem semitae viam fecit, ut eos tanqproducens, in evidentissimos impios evidentissime vindicaret. Ab hac potestate malorum angelorum non liberat hominem nisi gratia Dei, de qua dicit Apostolus, Qui eruit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae : cujus rei populus iste figuram gerebat, cum esset erutus
Abbreviated transcription (Latin):
& malignissimã obstinationem ds̃ cũ facere
dicitur. non instigando sed deserendo facit.
ut illi operentur infiliis diffidentiae. quod
ds̃ debite uisteq ꝑ mittit: Nam & illud qđ
isaias ꝓph&a dicit. dñe ecce tu iratus es
ab eis suum lumen auferr&. ut in peccata
quȩ nulla tergiuersatione defendi possuns
non esse peccata cȩcitas humanȩ mentis
offenderetab itinere ustitiȩ deui ando
& errando : & qđ in alio psalmo scriptu est
de his ipsis aegyptiis qđ ds̃ conuerterit cor
eorum ut odissent popłm eius. & dolum
facerent in seruos eius. bene creditur ds̃
fecisse ꝑ illos angłos malos : ut &iã uitiosȩ
mentes filiorũ infidelitatis per eosanglos
quib: eadem amica sant uitia excitarent᷑
in odium popłi dĩ : atq ad terrendos & cor¬
rigendos bonos illa mirabilia sequerent᷑ :
Illa &iam mala morum quȩ his corporalib
plagis significata esse diximus. propter

Expanded text:
et malignissimam obstinationem Deus cum facere et malignissimam obstinationem Deus cum facere dicitur , non instigando et inspirando, sed deserendo facit, ut illi operentur in filiis diffidentiae , quod Deus debite justeque permittit. Nam et illud quod Isaias propheta dicit, Domine, ecce tu iratus es,ab eis suum lumen auferret, ut in peccata quae nulla tergiversatione defendi possunt non esse peccata, caecitas humanae mentis offenderet, ab itinere justitiae deviando  errando. Et quod in alio psalmo scriptum est de his ipsis Aegyptiis, quod Deus converterit cor eorum ut odissent populum ejus, et dolum facerent in servos ejus , bene creditur Deus fecisse per illos angelos malos; ut jam vitiosae mentes filiorum infidelitatis per eos angelos, quibus eadem amica sunt vitia, excitarentur in odium populi Dei, atque ad terrendos et corrigendos bonos illa mirabilia sequerentur. Illa etiam mala morum, quae his corporalibus plagis significata esse diximus, propter
Abbreviated transcription (Latin):
&iam sod omã ꝑ angłos malos euersa m
esse credamus. & malos angelos ab rahã
& loth hospitio suscȩpis se uideantur:
quod ab sit : ut contra scripturas apertis¬
simas sentiamus : Clar& igitur ista
omnib: fieriꝑbonos & łmalos angelos
pos se: quid aut quando fieri o porceat
me lat& : illum uero qui facit non
lat& & cui uoluerit reuelare : Verum tam̃
moderatur: malipoenas irrogari. & ꝑ bonos tra¬
angłos sicut sodomitis. & ꝑmalos sicut ae¬
gyptiis legimus iustos uero corporalibus
poenis. per bonos angelos temptari & pro-¬
bari non mihi occurrit: Quod uero per¬
tin& ad presentem psalmihuius locum. si
eaquȩ mirabiliter de creatdris facta sunt.
malis angelis tribuere non audemus : habe.¬
mus qđ eis tribuere sine dubitatione pos-¬
sumus : mortes pecorũ : mortes primitiuoꝵ.
& illud maxinie unde relegata sunt om̃a.
obdurationem cordis illoꝵ ut populum dĩ
nollent dimittere: Hanc enim iniquissimã

Expanded text:
iam Sodomam per malos angelos eversam iam Sodomam per malos angelos eversam esse credamus, et malos angelos Abraham et Lot hospitio suscepisse videantur: quod absit ut contra Scripturas apertissimas sentiamus . Claret igitur ista hominibus fieri per bonos et malos angelos posse: quid aut quando fieri oporteat, me latet; illum vero qui facit, non latet, et cui voluerit revelare. Verumtamen moderatur, malis poenas irrogari et per bonos Angelos, sicut Sodomitis, et per malos angelos, sicut Aegyptiis, legimus: justos vero corporalibus poenis per bonos Angelos tentari et probari, non mihi occurrit. 30. Quod vero pertinet ad praesentem psalmi hujus locum: si ea quae mirabiliter de creaturis facta sunt, malis angelis tribuere non audemus, habemus quod eis tribuere sine dubitatione possumus; mortes pecorum, mortes primitivorum, et illud maxime unde religata sunt omnia, obdurationem cordis illorum, ut populum Dei nollent dimittere. Hanc enim iniquissimam
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ cim ita sint: siper angłos malos ds̃ illas
plagas inflixit aegyptiĩs. Uũnquid audebi¬
mus dicere & aquam insanguinem ꝑ eosdẽ
angłos uersam. & ranas ꝑ eosdem angłos
factas: quorũ similia etiam magipharaonis
ue heficiis suis facere potuerũnt : ut angłi
mali exutraq parte consisterent. hinc illos
affligentes. in de fallentes. scđm iudicium
& dispositionẽ iustissimi & omnipotentis.¬
simi dĩ iuste utentis &iam iniquoꝵ malitia.
non audeo dicere: unde enim scinifes fa¬
cere magipharaonis minime potuerunt:
anquia hoc permissi ipsi mali angłi non pos¬
sunt : an quod uerius dicendum est occul¬
ta causa est. et uires nr̃ȩ inquisitionis
excedit : Nã si ꝓpterea ꝑ malos angłos
illa dm̃ fecisse puta uerimus. quia poene
infligebantur. non bene ficia prestabant᷑
Tam quamnemini ds̃ poenas irro g& per
angelos bonos. sed per illos ueluđ mali¬
tiaẽ cȩlestis carnifices. consequens erit. ut¬

Expanded text:
Quae cum ita sint, si per angelos malos Deus illas Quae cum ita sint, si per angelos malos Deus illas plagas inflixit Aegyptiis, numquid audebimus dicere, et aquam in sanguinem per eosdem angelos versam, et ranas per eosdem angelos factas, quorum similia etiam magi Pharaonis veneficiis suis facere potuerunt; ut angeli mali ex utraque parte consisterent, hinc illos affligentes, inde fallentes, secundum judicium et dispensationem justissimi et omnipotentissimi Dei, juste utentis etiam iniquorum malitia? Non audeo dicere. Unde enim sciniphes facere magi Pharaonis minime potuerunt ? an quia hoc permissi ipsi angeli mali non sunt? An, quod verius dicendum est, occulta causa est, et vires nostrae inquisitionis excedit? Nam si propterea per malos angelos illa Deum fecisse putaverimus, quia poenae infligebantur, non beneficia praestabantur, tanquam nemini Deus poenas irroget per Angelos bonos, sed per illos velut militiae coelestis carnifices; consequens erit ut et
Abbreviated transcription (Latin):
buere nemo fidelium fortassis auder&.
nisi scȩ scripturȩ auctoritate leger&ur:
ed ille uir dĩ dono iustus & fortis & pie pe¬
rtus. non ait dñs dedit. diabolus abstulit:
sed dñs dedit. dñs̃ abstulit: optime scier.
diabolũ &iam qđ facere de istis elementis
poterat. non tam̃ seruo dĩ nisi eius dño uo¬
lente acꝑmittente fuisse facturam
probando uter&ur Sciebat uero infiliis uero
affidentiȩ . tamquã in suis mancipiis ope¬
ratur . quem ad modũ homines in pecorib sius
illic tam̃ quantũ dĩ iusto iudicio sinitur sed
aliud est quand opotestas euis & iam a suis sicut ei
plac& tractandis maiore potestate ꝓhib&ur:
Aliud quando ei potestas & iam in eos qui ab illo
alieni sunt datur. siait homo depecore suo
te maiore : de alieno autem pecore ut faciat.
expectat sibi potestatem dari ab illo cuius est:
lbi ergo potestas quȩ fuerat ꝓhi.¬
b&ur. hic autem quȩ non fuerat tribuitur:

Expanded text:
buere nemo fidelium fortassis auderet, buere nemo fidelium fortassis auderet, nisi sanctae Scripturae auctoritate legeretur. Sed ille vir, Dei dono justus, et fortis, et pie peritus, non ait, Dominus dedit, diabolus abstulit; sed, Dominus dedit, Dominus abstulit ; optime sciens diabolum etiam quod facere de istis elementis poterat, non tamen servo Dei, nisi ejus Domino volente ac permittente fuisse facturum;probando uteretur, sciebat. In filiis vero diffidentiae tanquam in suis mancipiis operatur , quemadmodum homines in pecoribus suis; et illic tamen quantum Dei justo judicio sinitur. Sed aliud est quando potestas ejus etiam a suis, sicut ei placet, tractandis majore potestate prohibetur; aliud quando ei potestas etiam in eos qui ab illo alieni sunt datur. Sicut homo de pecore suo, te majore: de alieno autem pecore ut faciat, exspectat sibi potestatem dari ab illo cujus est. Ibi ergo potestas quae fuerat, prohibetur; hic autem quae non fuerat, tribuitur. 29.
Abbreviated transcription (Latin):
bello: uerum &iam ad probandos & manifes¬
undos bonos sicut fȩcit in lob: Qđ autẽ
pan& ad istam materiam corporalem eem
amali. quantum cuiq potestas est: quemad¬
nodum ut homines boni mali sutuntur
uliꝰ qͥuantũ possunt promodulo infirmita¬
tis humane : Nam & terra utimur & aqua
&uere & igne non solum in necessariis re.¬
bus sustentationis nr̃ae : uerũ &iam inmul.¬
as suꝑfluis & ludicris & mirabiliter arti.¬
sicosis operibus : nam innumerabilia quȩ
appellantur mechanẽ mata. his elementis
ate tractatis modificantur: Sed haec in¬
angłis est amplior potestas & bonis & ma¬
lis quamuis utiq ma iorbonis: sed quan-¬
tundĩ nutu atq ordine iub&ur aut si¬
nitur. sicut & nobis: neq enĩ in his omnia
quȩ uolumus possumus : In libro autem
fidelssimo legimus &iam decȩlo potuis
se dabolum ignem immittere ad sci uiri
tantũ pecorum numerũ mirabili & hor-¬
rendo imp&i consumendũ: qđ diabolo tri-¬

Expanded text:
bello ; verum etiam ad probandos et manifesbello ; verum etiam ad probandos et manifestandos bonos, sicuti fecit in Job. Quod autem pertinet ad istam materiam corporalem visiet mali, quantum cuique potestas est; quemadmodum et homines boni malique utuntur talibus, quantum possunt pro modulo infirmitatis humanae. Nam et terra utimur, et aqua, et aere, et igne, non solum in necessariis rebus sustentationis nostrae, verum etiam in multis superfluis et ludicris, et mirabiliter artificiosis operibus. Nam innumerabilia quae appellantur μηχανήματα, his elementis arte tractatis modificantur. Sed in haec Angelis longe amplior est potestas, et bonis, et malis, quamvis utique major bonis; sed quantum Dei nutu atque ordine jubetur aut sinitur, sicut et nobis. Neque enim in his omnia quae volumus possumus. In libro autem fidelissimo legimus diabolum potuisse etiam de coelo ignem immittere, ad sancti viri tantum pecorum numerum mirabili et horrendo impetu consumendum; quod diabolo tri
Abbreviated transcription (Latin):
lum ubi ex altari ex ista humilitate ne¬
reamur :Nam & aegyptus In hebra
lingua tenebras uel tribulationes sign¬
ficat : in qua lingua tͥanis sicut supra¬
commẽmoraui humilis intelligitur e
mandatum : De angłis ergo malis in
isto ꝑsalmo cũ de ipsis plagis loquera
sicut int̃positũ ẽ. qđ non transitorȩ p¬
a & ernꝰ nullus fidelis ignorat : sed imis
quos hac poena iudicãt dignas. durꝰ
uidet᷑ eis quiminus idonei sunt cogitos
quemad modũ summa dĩ iustitia bene
tur & malis : quos quidẽ quantũ ꝑtina
ad eorum substantiã quis alius quan
ipse fecitꝰ: sed malis ipse non fecit:
V titur tamen eis qm̃ bonus est bene
aet conuenienter & iustȩ : sicut contra iniqui
qritoris eius bonis utuntur male : Vticur
teo as angłis malis. non solum ad puniendos
malos sicut in istis omnib de quib: loquitur
pslmus : sicut in rege achab quem fallatiȩ
sus ex dĩ uoluntate seduxit ut cader& in

Expanded text:
lum ubi exaltari ex ista humilitate melum ubi exaltari ex ista humilitate mereamur. Nam et Aegyptus in hebraea lingua Tenebras vel Tribulationes significat, in qua lingua Thanis, sicut commemoravi, humile intelligitur esse Mandatum. De angelis ergo malis in isto psalmo, cum de ipsis plagis loqueretur, sic interpositum est, quod non transitorie paeternus, nullus fidelis ignorat: sed immitti mino Deo, quos hac poena judicat dignos, durum videtur eis qui minus idonei sunt cogitare quemadmodum summa Dei justitia bene utatur et malis. Quos quidem, quantum pertinet ad eorum substantiam, quis alius quam ipse fecit? Sed malos ipse non fecit: utitur tamen eis, quoniam bonus est, bene, id est convenienter et juste; sicut e contra iniqui creaturis ejus bonis utuntur male. Utitur ergo Deus angelis malis, non solum ad puniendos malos, sicuti in istis omnibus de quibus loquitur Psalmus, sicut in rege Achab, quem fallaciae spiritus ex Dei voluntate seduxit ut caderet in
Abbreviated transcription (Latin):
citiȩ uirtus est: Mors primitiuorũ
est amissio ipsius iustitiȩ : quaquisq
humano socialis est generi: sed siue ita
sehabeant harum rerum figuratȩ sig¬
nificationes si aliter melius intelligan¬
tur: quem non moueat. quod decem̃
plagis ꝑ cutiuntur aegyptii. & decemi
ceptis scribuntur tabulȩ. quibus reguꝰ
populus dĩ: Dequibus a contrarion
se comparandis. id est plagis & prȩces¬
mihuius in his onerare. non ͤopus. tani¬
ammonemus quia & hic si non eoden
ordinem detem tamen aegyptiorun
plage commemorantur : dũ protns
quȩ sunt in exodo & hic non sunt ide
sqniphes ulcera tenebrȩ. aliȩ tresor¬
memorantus: quȩ ibi non sunt. id est
rubigo pruina & ignis. non fulgd̃r
sed cui dicta est tradita possessio en
quod ibi non legitur: Satis autems
ex pressum est iudicio dĩ fieri haec in
illis ꝑ angłos malos. in hoc scło maligis
tam quã inaegypto : & in campothaneosa
humiles esse debemus donec ueniat sc¬

Expanded text:
citiae virtus est. Mors primitivorum citiae virtus est. Mors primitivorum est amissio ipsius justitiae, qua quisque humano generi socialis est. Sed sive ita se habeant harum rerum figuratae significationes, sive aliter melius intelligantur; quem non moveat quod decem plagis percutiuntur Aegyptii, et decem praeceptis scribuntur tabulae, quibus regatur populus Dei? De quibus e contrario inter se comparandis, id est plagis et praecepalmi hujus in his onerare non est opus, tansi non eodem ordine, decem tamen Aegyptiorum plagae commemorantur; dum pro tribus quae sunt in Exodo , et hic non sunt, id est, sciniphes, ulcera, tenebrae, aliae tres commemorantur quae ibi non sunt, id est, rubigo, pruina et ignis, non fulgurum, sed cui dicta est tradita possessio eorum, quod ibi non legitur. 28. Satis autem hic expressum est, judicio Dei fieri haec in illis per angelos malos, in hoc saeculo maligno, tanquam in Aegypto et in campo Thaneos, ubi humiles esse debemus, donec veniat saecu
Abbreviated transcription (Latin):
montem scĩ ficationis suae. Quanto
dius in scãm ecclesiam. montem quem
aquisiuit dextera eius: Quanto est
lesia sublimior. quam ad qui siuit xpc.
de quo dictum est & brachium dñi
u reuelatum est: Et eiecit a facie

Expanded text:
montem sanctificationis suae. Quanto melius in sanctam Ecclesiam? Montem quem acquisivit dextera ejus. Quanto est Ecclesia sublimior quam acquisivit Christus, de quo dictum est: Et brachium Domini cui revelatum est ? Et ejecit a facie
Abbreviated transcription (Latin):
Vnde &iam dicit. Num quid reppulit
ds̃ plebem suam: absit. Et ego isra¬
helita su m ex genere isrł tribuben¬
iamin hebreus exhebreis: Hos igitur
scriptura prȩuidit. qui in xp̃m fue rant
ex isto populo credituri: & accepturi
peccatorem remissi onem. usq: ad illud
maximumquo in sanientes ipsum
medicũ ꝑemerunt: Hinc omnino dictũ¬
est: Ipse autem est misericors. & ꝓpitius
erit peccatis eorum & non disper
Et ab undauit ut auerter& iram su

Expanded text:
epulit Deus plebem suam? Absit. Nam et ego Israelita sum ex genere Israel, de tribu Benjamin, Hebraeus ex Hebraeis » . Hos igitur Scriptura praevidit qui in Christum fuerant ex isto populo credituri, et accepturi peccatorum remissionem, usque ad illud maximum quo insanientes ipsum medicum peremerunt. Hinc omnino dictum, « Ipse autem est misericors, et propitius erit peccatis eorum, et non perdet eos; et abundabit ut avert
Abbreviated transcription (Latin):
int & temptauerunt dm̃ & scm isrł exacer¬
hauerunt: Eandẽ illorũ in fidelitatẽ repe¬
n quã superius iã comme morauerat: sed
resdendi causa est. ut commemorentur &
plage quas inflxit aegyptiis propter illos.
que om̃a utiq recordare debuerant. neq
astere ingrati: Deniq sequitur.
ion sunt recordati manus eius. diequa rede.¬
nt eos de manu tribulationis : Et incipit

Expanded text:
erbaverunt. Eamdem illorum infidelitatem repetit quam superius jam commemoraverat; sed repetendi causa est, ut commemorentur et plagae quas inflixit Aegyptiis propter illos: quae omnia utique recordari debuerant, neque existere ingrati. Denique quid sequitur? Non sunt recordati manus ejus, die qua redemit eos de manu tribulantis. Et incipit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑpessisuerint : commemoransulti¬
mam plagam : Et percussit inquit om
ne primitiuum in terra aegẏpti: primiti¬
as laborum eorum in tabernaculis cham.
Et abstulit sicut oues populum suum. &
perduxit eos tamquam gregem in deser-¬
to: Et deduxit eos in spe & non timue¬
runt. & inimicos eorum operuit :
Et induxit eos in montem sc̃i ficationis
suȩ. montem quem ad qui siuit dextera
eius : Et eiecit a facie eorum gentes.
& sorte distribuit eis terram in funicu¬
lum distributionis: Siquis  ad hec
uerba nobis inferens questionem. dicat.
quomodo eis haec om̃a collata esse
commemorat. cum ipsi non fuerint per¬
ducti in terram promissionis qui ab ae¬
gypto liberati sunt qm̃ illi mortui sunt :
Quid respondebimus nisi eos dictos. quia
idem ipse populus fuit per suc cessio¬
nem filiorum: Sic ergo cum audiui¬
mus maxime quia futuri temporis
uerba sunt. & ꝓpitius fi& peccatis
eorũ & non perd& eos. & abunda¬
uit ut auertat iram suam. & non incen

Expanded text:
perpessi fuerant, commemorans ultiperpessi fuerant, commemorans ultimam plagam, « Et percussit, » inquine primitivum in terra Aegypti primitias laborum eorum in tabernaculis Cham et abstulit sicut oves populum suum et perduxit eos tamquam gregem in deserto et deduxit eos in spe et non timuerunt et inimicos eorum operuit mare et induxit eos in msuae; montem quem acquisivit dextera ejus. Et ejecit a facie eorum gentes, et sorte distribuit eis terram in funiculo distributionis. » Si quis ad haec verba nobis inferens quaestionem dicat: Quomodo eis haec omnia collata esse commemorat, cum ipsi non fuerint perducti in terram promissionis, qui ab Aegypto liberati sunt, quoniam illi mortui sunt? quid respondebimus, nisi eos dictos, quia idem ipse populus fuit per successionem filiorum? Sic ergo, cum audimus, maxime quia futuri temporis verba sunt, « Et propitius fiet peccatis eorum, et non perdet eos; et abundabit ut avertat iram suam
Abbreviated transcription (Latin):
dicatis per cunctagentium disseminauit
non utique deleuit: sed man& idem po-¬
pulus prolis successione seruatus uelut cain
signo accepto. nequis eum occidatꝰ: Eccequẽ
misericors. & propitius fi& peccatis eorum. &
non disperd& eos: & habundauit ut auertex&
iram suam. & non accendit omẽm iram suam:
quia si omnis draeius id est quantum dignist̃
in eiꝰs accenderetur gens illa U relinqueret᷑:
ta ds̃ cui cantatur. misđia & iudicium. &
in isto scło ꝑmiseri cordiam facit oririsolem
ab aeterna sualuce separatos. aeternis tene¬
bris punitmalos: deinde neuim diuinis uer¬
bis inferreuideamur. & ubi dictum est non
ꝑd&eos. nosdicamus. sed postea ꝑ d& eos.
dehocipso prȩsenti psalmo. usitatissimam
scripturȩ locutionem aduertamus. Vnde
ista questio multo diligentius ueriusq soluat᷑:
Cerce de his ipsis loquens paulo post. cum
commemorass& quȩ propter eos ae gyptii

Expanded text:
dicatos per cuncta gentium regna disseminavit, dicatos per cuncta gentium regna disseminavit, non utique delevit; sed manet idem populus prolis successione servatus, velut Cain signo accepto, ne quis eum occidat, id est, pemisericors, et propitius erit peccatis eorum, et non perdet eos; et abundabit ut avertat iram suam, et non accendet omnem iram suam. » Quia si omnis ira ejus, id est, quantum digni sunt, in eos accenderetur, gens illa nulla relinqueretur. Ita Deus cui cantatur misericordia et judicium , et in isto saeculo per misericordiam facit oriri solemab aeterna luce sua separatos, aeternis tenebris punit malos. 23. Deinde ne vim divinis verbis inferre videamur, et ubi dictum est, Non perdet eos, nos dicamus, Sed postea perdet eos: de hoc ipso praesenti psalmo usitatissimam Scripturae locutionem advertamus, unde ista quaestio multo diligentius veriusque solvatur. Certe de his ipsis loquens paulo post, cum commemorasset quae propter eos Aegyptii
Abbreviated transcription (Latin):
ssmo quippe se cundum hoc intelligi
quod in euangelio scriptum est. ut sitis sicut
pater uester qui in cȩlis est : qui facit oriri
solem suum superbonos & malos. & pluit
super iustos & in iustos: Quis enim non
uide at quanta misericordiȩ patientia ma¬
lis parcat : sed ante iudicium : Sic ergo
pepercit illigente ut non accender&
omnem iram suam ad eam penitus eradican¬
dã atq finiendã : quod in uerbis eius &
in tercessionem ꝑ peccatis illorum moysi
serui eius euidenter appar& ubi dicit ds̃.
deleam eos & faciamte in gentem magnã:
ille intercedit paratior deleri ꝓ ipsis quã
ipsos sciens apud miseri cordem se id age¬
re : qui qm̃ nullomodo delet ipsum &iam
illis parter& propter ipsum : Videmus
enim quantum pepercerit & ad huc parcat:
Nam intro duxit eos interram promissionis.
& seruauit eam gentem quo usque ͤ xp̃m
interficiendo sceleri omnium maximo
colleͥgarent: & quod eos ex illo regno era¬

Expanded text:
Primo quippe secundum hoc intelligi Primo quippe secundum hoc intelligi possunt quod in Evangelio scriptum est: « Ut sitis sicut Pater vester qui in coelis est; qui facit oriri solem suum super bonos et malos, et pluit super justos et injustos » . Quis enim non videat quanta misericordiae patientia malis parcat! sed ante judicium. Sic ergo pepercit illi genti, ut non accenderet omnem iram suam ad eam penitus eradicandam atque finiendam; quod in verbis ejus et intercessione pro peccatis eorum Moysi servi ejus evidenter apparet, ubi Deus dicit, Deleam eos, et faciam te in gentem magnam : ille intercedit, paratior deleri pro ipsis quam ipsos; sciens apud misericordem se id agere, qui quoniam nullo modo deleret ipsum, etiam illis ipsis parceret propter ipsum. Videamus enim quantum peperceriNam introduxit eos in terram promissionis, et servavit eam gentem quousque se, Christum interficiendo, sceleri omnium maximo colligarent: et quod eos ex illo regno era
Abbreviated transcription (Latin):
sbundauit ut a uerteraoram suã : & non ac¬
cendit omnem iram suã Et recordatus
qt quia caro sunt: sp̃s uadens & non redi¬
tis : In his uerbis multi sibi iniquitatis im¬
punitatem de diuina misericordia polli¬
centur. &iam sitales esse ꝑstiterint. qua¬
lis generatio ista describitur praua &
amaricans quȩ cornon direxit suum. &
non et geditus cũ dõ sp̃s eius : quibus con¬
sentire non expedit. Sienĩ ut secundã
ipsos loquar. ds̃ fortasse non perd&nec
malos. sine dubio nec perd& bonos: Gu
ergo non potius diligimus ubi dubitatio
nulla est : Nam qui in lingua sua menti¬
untur illi cum aliud habeat cor eorum:
putant utiq & uolunt quando poenã ae¬
ternã talibus comminatus: &iam dm̃ esse
mendacem: sed cum᷑ eũ ĩpsgͥ mentien do
non fallant : ille uerũ dicendo non fallit:
nec itaq uerba diuinorũ elo quiorum.
de qubus genȩratio praua blanditur non
le prauanꝰ sicut corsuum quia &
odeprauato ista recta per sistunt:

Expanded text:
n accendet omnem iram suam. Et recordatus est quia caro sunt; spiritus vadens, et non revertens. » In his verbis multi sibi iniquitatis impunitatem de divina misericordia pollicentur, etiamsi tales esse perstiterint, qualis generatio ista describitur prava et amaricans quae cor non direxit suum, et non est creditus cum Deo spiritus ejus: quibus consentire non expedit. Si enim, ut secundum ipsos loquar, Deus fortasse non perdet nec malos, sine dubio non perdet bonos. Cur ergo non potius id eligimus, ubi dubitatio nulla est? Nam qui in lingua sua mentiuntur illi, cum aliud habeat cor eorum, putant utique et volunt, quando poenam aeternam talibus comminatur, etiam Deum esse mendacem. Sed cum ipsi eum mentiendo non fallant, ille verum dicendo non fallit. Haec itaque verba divinorum eloquiorum, de quibus sibi generatio prava blanditur, non ea depravet, sicut cor suum; quia et illo depravato ista recta persistunt.
Abbreviated transcription (Latin):
in terra egypti: primitias laboris eoꝵ
in tabernaculis cham. Hȩ om̃s aegypti¬
orum penȩ allegoria interprȩtatione ex¬
poni possunt. pro ut eaquisq: intelligere
& rebus ad quas referendȩ sunt compa-¬
rare uoluerit : quod nos quoq: facere temp¬
uibimus. tanto aptius facturi quanto prao¬
gis diuinitus fuerimus ad uiti: Adhoo
enimpsalmihuius illa uerba constringuaT
ubi dictum est : Aperiam in parabolis os
mneum. eloquar ꝓpositiones ab initio:

Expanded text:
pti, primitias laborum eorum in tabernaculis Cham. » 26. Hae omnes Aegyptiorum poenae allegorica interpretatione exponi possunt, prout ea quisque intelligere, et rebus ad quas referendae sunt, comparare voluerit. Quod nos quoque facere tentabimus; tanto aptius facturi, quanto magis divinitus fuerimus adjuti. Ad hoc enim psalmi hujus illa verba constringunt, ubi dictum est, Aperiam in parabolis os m
Abbreviated transcription (Latin):
melius intelligunt qđ grece scriptum est.
obremat. aquas latine scaturrigenes dici¬
nus ab imo aquas ebullientes: Foderunt enĩ
legyptu & sanguinẽ ꝓ aquis inuenerunt:
isit in eos cynomiã & comedit eos: & ranã &
asperdidit eos: Et dedit rubigini fructũ
eorum & labores eorũ locustae᷑. Et occidit
in grandine uineaf eorum & moros eorum
in pruma : Et tradidit grandini iumenta
eorũ & possessiones eorũ igni Misit in

Expanded text:
melius intelligunt quod graece scriptum est, τὰ ὀμβρήματα, quas latine scaturigines dicimus, ab imo aquas ebullientes. Foderunt enim Aegyptii, et sanguinem pro aquis invenerunt. isit in eos cynomiam et comedit eos et ranam et disperdit eos et dedit erugini fructus eorum et labores eorum lucustae et occidit in grandine vineam eorum et moros eorum in pruina et tradidit grandini iumenta eorum et possess
Abbreviated transcription (Latin):
cessit apeccato. quomodo peccatũ illius
ante illum est semper . ẽ: Siuna cogitatio
illa transuit sed reliquiȩ cogitationis sol¬
lempnia cęlebrant: Meminerimus
ergo fr̃s carissimi rogamus uos. quis qͥs
liberatus est apeccãto. meminerit quid
fuit: sint in illo reliquiae cogitationi
tunc enim portat alium sanandũ. sise
meminerit esse sanatum : Ergo unus¬
quisq: recordetur quid fuit. &utrũ u

Expanded text:
cessit a peccato, quomodo peccatum illius cessit a peccato, quomodo peccatum illius ante illum est semper, nisi quia cogitatio illa transiit, sed reliquiae cogitationis solemnia celebrant? Meminerimus ergo, fratres charissimi; rogamus vos: quisquis libera us est a peccato, meminerit quid fuit; sint in illo reliquiae cogitationis. Tunc enim portat alium sanandum, si se meminerit esse sanatum. Ergo unusquisque recordetur quid fuit, et u
Abbreviated transcription (Latin):
sic immolatur. quasi cotidie nos in nou&:
qui prima gratia sua nos innouauit:
am enĩ in nouauit nos dñ sin baptis mo.
& facti sumus noui homines. in spequi¬
dem gaudentes. ut intribulatione simꝰ
patieñtes: Iamen non debet dememo
nanrã recedere quid nob prȩstitũ sit :
Et si modo non est cogitatio tua quȩ fuit:
& enim prima cogitãtio confitentis. fuit
recedere apeccato: Modo autem non re¬
cedis. sed tunc recessisti sint reliqui e
cogitationis. ne excidata memoria qui
sanauit. uulnus tehabuisse si oblitus fu¬
eris non tibi erunt reliquiȩ cogitationis:
Quid enim putatis dixisse dauidẽcce ȩxom¬
nium ꝑsona loquitur: peccauit dauid
est. & dixit: peccaui: Hȩc fuit prima cogi¬
tatio confitentis: cogitatio hominis con¬
fitebitur tibi: qua eerant reliquiȩ cogi¬
tattonis qͣuando ait. & peccatũ meũ con¬
tra me est semꝑ: Quae fuit ergo prima co¬
gitatio ut recederet a peccato: & si iam re¬

Expanded text:
sic immolatur, quasi quotidie nos innovet sic immolatur, quasi quotidie nos innovet qui prima gratia sua nos innovavit. Jam enim innovavit nos Dominus in Baptismo, et facti sumus novi homines; in spe quidem gaudentes, ut in tribulatione simus patientes : tamen non debet de memoria nostra recedere quid nobis praestitum sit. Et si modo non est cogitatio tua quae fuit: etenim prima cogitatio fuit recedere a peccato; modo autem non recedis, sed tunc recessisti: sint reliquiae cogitationis, ne excidat a memoria qui sanavit. Vulnus te habuisse si oblitus fueris, non tibi erunt reliquiae cogitationis. Quid enim putatis dixisse David? Ecce ex omnium persona loquitur. Peccavit David est, et dixit, Peccavi . Haec fuit prima cogitatio confitentis: Cogitatio hominis confitebitur tibi. Quae erant reliquiae cogitationis? Quando ait: Et peccatum meum ante me est semper . Quae fuit ergo prima cogitatio? Ut recederet a peccato. Et si jam re
Abbreviated transcription (Latin):
tis cum apłs legeret᷑ : Memoresto
iħ m xp̃m resurrexisse a mortuis ex se¬
mine dauid: scđm euuangeliũ meũ :
Quidest memoresto: Non deleatur
de memoriatua cogitatio. qua primo
confessus es: sint reliquiȩ cogitationis
inmemoria &uide quemadmodum
repetit: quiꝰdsibi donatum est idem
paulus apłs alio loco . qui prius inquit
fuiblasphemus & ꝑ secutor & in iuri¬
osus: qui dicit prius fui blasphemus.
num quid adhuc blasphemus ẽ
Vtnoness& blasphemus fuit prima
cogitatio confitens: Utautẽ cõmemo¬
rar& quidillidonatum est. Re¬
liqui ȩ cogitationis erat ꝑ ipsas reliqui¬
as cogitatĩonis ꝓsollempnia cȩlebrabat:
obliuis camur quid nob̵ donatũ ẽ & a quo
saluatoris: nonne cotidie nob̵ xp̃sim
molatur & semel nob xp̃s immolatus est :
cum credidimꝰ tunc fuit cogitatio. modo
autem reliquiȩ cogitationis sunt : qua
meminimus quis ad nos uenerit & quid
nob donauerit. ex ipsis reliqui is cogitati¬
onis idest exipsa memona c̃otidie nob̃

Expanded text:
egeretur: Memor esto Christum Jesum resurrexisse a mortuis ex semine David, secundum Evangelium meum . Quid est memor esto? Non deleatur de memoria tua cogitatio qua primo confessus es; sint reliquiae cogitationis in memoria. Et vide quemadmodum repetit quod sibi donatum est, idem Paulus apostolus alio loco: Qui prius inquit, fui blasphemus, et persecutor, et injuriosus . Qui dicit, Prius fui blasphemus, numquid adhuc blasphemus est? Ut non esset blasphemus, fuit prima cogitatio confitens; ut autem commemoraret quid illi donatum est, reliquiae cogitationis erant, per ipsas reliquias cogitationis solemnia celebrabat. obliviscamur quid nobis donatum est, et a quo Salvatoris, nonne quotidie nobis Christus immolatur? Et semel nobis Christus immolatus est, cum credidimus; tunc fuit cogitatio: modo autem reliquiae cogitationis sunt, cum meminimus quis ad nos venerit, et quid nobis donaverit; ex ipsis reliquiis cogitationis, id est ex ipsa memoria, quotidie nobis
Abbreviated transcription (Latin):
anguli non credentibus auten
lapis offensionis et petra
scandali: Ita testimonium
legis eis quilege non legitime
utuntur. Testimonium est
quo conuincatur puniendi
peccatores : His uero quiea
legitime utuntur. testimonius
est quo de monstratur adquen
liberandi confugere debent
peccatores: in eius enim gratu
est iustitia dei testimonium
habens alege & prophetis
qua iustificatur impius:
quam quidem ignorantes
et suam uolentes constituern
iustitiae dei non sunt subiect
Quanta inquit mandauit
patribus nostris notam
ea filiis suis: ut
cog¬
noscat generatio
Filii quinascent

Expanded text:
anguli , non credentibus autem anguli , non credentibus autem lapis offensionis et petra scandali; ita Testimonium Legis eis qui Lege non legitime utuntur. Testimonium est quo convincantur puniendi peccatores; his vero qui ea legitime utuntur, Testimonium est quo demonstratur ad quem liberandi confugere debent peccatores. In ejus enim gratia est justitia Dei, testimonium habens a Lege et Prophetis, qua justificatur impius: quam quidam ignorantes, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti . 8. « Quanta, » inquit, « mandavit patribus nostris nota ea filiis suis: ut cognoscat generatio altera, filii qui nascent
Abbreviated transcription (Latin):
ita sane : quem ammodum inter est
etiam interiacob & israhel : non
quia homines erant duo. sed eadem
duo nomina diuersis causis uni ho-¬
mini sunt inposita : la cobpropter
supplantationem quoni amnascen-¬
tis tenuit plantam fratris : Isra hel
autem. propter uisionem dĩ: Sic
aliud est suscitauit: aliud posuit:
Nam suscita uit testimonium
Quantum existimo dictum est:
quod illo aliquid suscitatum est:
Sine lege enim ait apostolus.
peccatum mortuum est: Ego
autem uiuebam aliquando sine
lege:Ad ueniente autem
mandato peccatum reuixit:
Ecce quod suscitatum est
per testimonium quod est lex:
ut apareat quod latebat: sicut
paulo post dicit sed peccatuni
ut apareat peccatum perbonũ
mihi operatum est mortem:
tamquam iugum peccatoribus
Unde dicitur. quia iuisto lex¬
non est posita: testimonium
Igitur in quantum aliquid
probat. lex autem in quantum
ibet cum sit una eadem quele
quocirca sicut lapis cristus
Sed credentibus in capud

Expanded text:
Ita sane; quemadmodum interest Ita sane; quemadmodum interest etiam inter Jacob, et Israel: non quia erant duo homines, sed eadem duo nomina diversis causis uni homini sunt imposita; Jacob propter supplantationem, quoniam nascentis tenuit plantam fratris; Israel autem propter visionem Dei . Sic aliud est, suscitavit, aliud posuit. Nam, suscitavit Testimonium, quantum existimo, dictum est, quod illo aliquid suscitatum est. Sine Lege enim, ait Apostolus, peccatum mortuum est. Ego autem vivebam aliquando sine Lege: adveniente autem mandato, peccatum revixit. Ecce quod suscitatum est per Testimonium quod est Lex, ut appareat quod latebat, sicut paulo post dicit: Sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem .tanquam jugum peccatoribus: unde dicitur, Quia justo non est lex posita . Testimonium est igitur, in quantum aliquid probat; Lex autem, in quantum jubet; cum sit una eademque res. Quocirca sicut lapis Christus; sed credentibus in caput