comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
agimꝰ depecorib & de bestiis quas ipso die sexto in sua genera t̾ra ꝓdux̃
quȩ illis cũ cȩlo potest eẽ collatio :. In potius qm̃ primo facta intelligit᷑
lucis nomine sp̃italis creaturae formatio : Consequens erat ut corpora
quoq creatura id ÷ mundus iste uisibilis fier& qui factus ẽ biduo ꝓpĩ
hanc rationis collationẽ. quia & ipsa uniuersa creatura sp̃italis & corpora¬
lis sepe cȩlũ & t̾ra nominat᷑ : ita ut glob quoq iste turbulentioris aeris
t̾renȩ parti deputet᷑ exalationib quippe humidis corporascit. Siquid
tranquilli aeris ẽ ubi uentosi atq ꝓcellosi motꝰ ñ possunt existere.
cȩlestẽ partẽ ꝑtineat. Post hanc uniuersitatẽ molis corporeae fabricatã
quȩ unoloco tota ẽ quo collocatꝰ ẽ mundus. consequens erat ut impleret᷑
partib intra mundũ uniuersũ quȩ de loco in locũ congruis motib agerent᷑.

Expanded text:
agimus de pecoribus et de bestiis, quas ipso die sexto in suo genere terra produxit? agimus de pecoribus et de bestiis, quas ipso die sexto in suo genere terra produxit? quae illis cum coelo potest esse collatio? 27. An potius, quoniam primo facta intelligitur lucis nomine spiritualis creaturae formatio, consequens erat ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste visibilis fieret; qui factus est biduo propter m, secundum hanc rationis collationem, qua et ipsa universa creatura spiritualis et corporalis saepe caelum et terra nominatur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque procellosi motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, qupartibus intra universum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur?
Abbreviated transcription (Latin):
uidant int̾ lucẽ & tenebras. & uidit ds̃ quia bonũ ẽ. & factũ ẽ uespere
& factũ ẽ mane dies quartꝰ. In hoc quarto die quȩrendũ ẽ quid sibi
uelit ista ordinatio ut prius ł fierent ł secernerent᷑ aquȩ a t̃ra . pri¬
sq tragerininar& qua in cȩlo sydera fierent. Neq enĩ possumꝰ
cere electa eẽ quȩq: meliora quib: dierũ series ita distingueret᷑.
ut finis & mediũ maxime ornatius eminerent. Septẽ quippe dierũ
medius. quartus ẽ. Occurrit eñ iilludi quia septimodie ñ ẽ facta ulla
creatura. Anforte lux primi diei magis respond& ad quietẽ diei sep¬
timi . ut eo modo concinentib: finib: iste ordo texat᷑ eminentib: de
medio luminib celi: Sed si primꝰ dies septima continit. deb& ergo
& scđs sexto concinere: Quid aut̃ simile hab& firmam̃tũ cȩli cũ homine
facto ad imaginẽ dĩ: An quia cȩlũ totã suꝑiorẽ mundi partẽ occupat. &
homini in totã partẽ inferiorẽ potestas dominandi tributa ẽ: Sed quid

Expanded text:
inter lucem et tenebras. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. In hoc quarto die quaerendum est, quid sibi velit ista ordinatio, ut prius vel fierent, vel secernerentur aqua et terra, priusque terra germinaret, quam in coelo sidera fierent. Neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime ornatius eminerent: septem quippe dierum medius quartus est. Occurrit enim illud quia septimo die non est facta ulla creatura. An forte lux primi diei magis respondet ad quietem diei septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste ordo texatur, eminentibus de medio luminibus coeli? Sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. Quid autem simile habet firmamentum coeli cum homine facto ad imaginem Dei? An quia coelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est? Sed quid
Abbreviated transcription (Latin):
demꝰ tam̃ ꝓpt̃ facilẽ corruptionẽ ꝓpinquiora s̃ eiđẽ in formitati quã
cȩlestia corpora. Et qm̃ ꝑenumerationẽ dierũ iã ex informi quȩq: for¬
mata numerant᷑. & exista corporali materia iã cȩlũ factũ narrauerat.
cuiꝰ multũ distat species a terrenis. iã qđ ex ea formandũ in rerũ creatura¬
rũ infima parte restabat. noluit sub his uerbis inrerũ creaturarũ ordi¬
nẽ in serere ut diceret᷑ fiat: ñ acceptura ista residua in formitate talem
speciem qualẽ acceperat cȩlũ. sed iã inferiorẽ & infirmiorẽ atq in for¬
mitati ꝓxima ut his potius uerbis cũ dr̃ congregent᷑ aquȩ & appare¬
at arida. acceperint hȩc duo species ꝓprias istas notissimas nobisq trac¬
tabiles a quã mobilẽ t̃rã in mobilẽ. Ideo de illa dictũ ẽ congreget᷑ de hac ap¬

Expanded text:
dedecaelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximaat arida, acceperint haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra immobilem: et ideo de illa dictum est, congregetur; de hac autem, ap
Abbreviated transcription (Latin):
b& qđ salua fide intelligat. scilic& id qđ dictũ ẽ ante dierũ enumeratio¬
nẽ t̾ra erat in uisibilis & in composita cũ cõm̃dar& scriptura cuiꝰ modi t̾rã
fecerat ds̃ quia p̃docerat in principio fecit ds̃ cȩlũ & t̾rã : nihil aliud his
uerbis quã materiȩ corporalis informitatẽ insinuare uoluisse. eligens
eã usitatius appellare quã obscurius. Sitam̃ tardo intellectui ñ subrẽ¬
pat ut materiã & speciem quia uerbis scriptura separat conet᷑ hȩc duo
etiã tẽpore separare. tã quã prius fuerit materia & ei tẽporis int̃ uallo
int̃ posito pꝰ ea sit adducta species cũ ds̃ hȩc simul creauerit materiãq
formatã instituerit cuiꝰ informitatẽ usitato ut doxi uocabulo ł t̃rae ł aquȩ
scriptura p̃dix̃. Terra eñĩ & aqua etiã suis qualitatib id existentia qđ ui¬

Expanded text:
habet quod salva fide intelligat, scilicet id quod dictum est ante dierum enumeratiohabet quod salva fide intelligat, scilicet id quod dictum est ante dierum enumerationem, Terra erat invisibilis et incomposita, cum commendaret Ss, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod ui
Abbreviated transcription (Latin):
ongreget᷑ aquaquȩ ẽ sub celo in congregatione una. & appareat arida
t factũ ẽ sic. Et congregata ẽ aqua quȩ sub celo ẽ in congregationẽ suã. &
apparuit arida. Et uocauit ds̃ aridã t̾rã. & congregationes aquarũ uocaunit
mare : & uidit dĩ quia bonũ ẽ. lã de hoc oꝑe dĩ ꝓpt̃ alterius rei quȩrendae
necessitatẽ. in primo nr̃o uolumine satis tractauimꝰ. Hic itaq breuit̃ ad¬
monemꝰ. ut quẽ forte ñ mou& quȩrere quando species aquarũ t̾rarũq
creata sit : accipiat isto die ñ ee factũ nisi ut secernerent᷑ hȩc duo elem̃ta
inferiora. Que uͦ mou& cur in dieb factasit lix & celũ. extra dies autẽ
ł ante om̃s dies aqua & t̾ra. & cur ad dĩ uerbũ facta sint illa dicente dõfiat.
hȩc aut̃ dicente quidẽ dõ discreta ñ aut̃ dõ dicente facta inueniant᷑.

Expanded text:
congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iam de honecessitatem, in primo nostro volumine satis tractavimus . Hic itaque breviter admonemus, ut quem forte non movet quaerere quando species aquarum terrarumque creata sit, accipiat isto die non esse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. Quem vero movet cur in diebus facta sit lux et coelum, extra dies autem vel ante omnes dies aqua et terra; et cur ad Dei verbum facta sint illa, dicente Deo, Fiat; haec autem dicente quidem Deo discreta, non autem Deo dicente facta inveniantur:
Abbreviated transcription (Latin):
lib & laboriosis rationib ista ꝑquiri. ut uere ꝑcipiat᷑ utrũita An itasit.
Quib in eundis atq tractandis nec mͥ ĩã t̾ẽpꝰ ẽ. nec illis ẽe deb& quos
ad suã salutẽ & sc̃ẽ ȩccłae necessariã utilitatẽ cupimꝰ informari.
Hoc sane nouerint nec nom̃ firmam̃ti cogere ut stare cȩlũ putemꝰ. Fir¬
mañttũ enĩ ñ ꝓpt̃ stationẽ sed ꝓpt̾ firmitatẽ aut ꝓpt̾ intrans gressi¬
bilẽ t̃minũ suꝑi& & inferioꝵ aquarũ uocatũ intelligere lic&. necsi ueri¬
tas cȩlũ stare ꝑsuaserit inpedire nos circuitũ syderũ. ne hoc intelligere
possimꝰ. Et ab ipsis quippe qui hȩc curiosissime & otiosissime quȩ siert̃
inuentũ ẽ etiã cȩlo ñ moto si sola sydera mouerent᷑ fieri potuisse om̃a
quȩ in ipsis syderũ conuersionib: ani aduersa atq cõp̃hensa s̃. Et dex̃ ds̃

Expanded text:
libus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: libus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque tractandis nec mihi iam tempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus:
Abbreviated transcription (Latin):
nis ad litterã hoc dico. qđ sicut arbitror om̃iũ sensib pat&. Utrũq enĩ
fortasse id ÷ & pellis & camera. figurate intelligi potest. Utrũq autẽ¬
ad litterã quomͦ possit. uidendũ ẽ. Si enĩ camera ñ solũ curua sed etiã pla¬
na recte dr̃. ꝑfecto & pellis ñ solũ in planũ uerũ etiã in rotundũ sinuex¬
tendit᷑. Na & ut̃ & uesica. pellis ẽ. De motu etã cęli ñ nulli fr̃s questionẽ
mouent. utrũ st& anmoueat᷑. Quia simouet᷑ inquiunt . quomͦ firma¬
m̃tũ ẽ. Si aut̃ stat: quomodo sydera quȩ in illo fixa credunt᷑ ab orien¬
te usq ad occasũ circũ eunt septẽtrionib breuiores giros iuxta cardinẽ ꝑa¬
gentib: ut celũ. si ẽ alius nobis occultꝰ cardo ex alio uertice sic̃ spera. Siaut̃ nul¬
lus alius cardo ẽ : uelut discꝰ rotari uideat᷑. Quib: respondeo multũ subti¬

Expanded text:
nis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque enim nis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque enim fortasse, id est et pellis et cameraplana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur. nam et uter et uesica pellis est. De motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem mouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? si autem stat, quomodo sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta cardinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subti
Abbreviated transcription (Latin):
sari disputationib. sieas forte ueras certaratio declarauerit quib docet᷑ tȩlũ
sperae figura undiq ẽe conexũ. si tam̃ ꝓbat̾ & illa quidẽ apud nos camere si¬
militudo etiã scđm litterã accepta. ñ impedit eos qui sperã dicunt. Bene
quippe credit᷑ scđm eã partẽ quȩ suꝑnos ẽ. de caeli figura scriptura
uoluisse. Si gͦ spera ñ ẽ: ex una parte camera ẽ ex qua parte cȩlũ t̾rã con¬
tegit. Si aut̃ spera ẽ: undiq camera ẽ. Sed illud qđ de pelle dictũ ẽ
magis urg&. ne ñ sperae qđ humanũ ẽ forte cõmentũ. sed ipsi nr̃ae camȩ¬
rae aduersũ sit. Qđ aut̃ hic allegorice senserim. confessionũ nr̃arũ liber ter¬
tius decimꝰ hab&. Siue igit᷑ ita ut ibi posui siue aliquo aliomͦ intelligendũ
t cȩlũ sicut pellis extentũ ꝓpt̃ molestos & nimios exactores expos¬

Expanded text:
sari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc allegoriae senserim, Confessionum nostrarum liber tertius decimus habet. siue igitur ita, ut ibi posui, siue aliquo alio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos et nimios exactores expositio
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ contrariũ his qui figurã sperae cȩlo tribuunt qđ scriptũ ẽ in litteris nr̃is
qui extendit cȩlũ sicut pellẽ: Sit sane contrariũ. si falsũ ẽ qđ illi dicunt.
Hoc eni uerũ ẽ qđ diuina dicit auctoritas. potiusquã illud qđ humana infir¬
mitas conicit. Sed si forte illud talib: illi docum̃tis ꝓbare potuerint ut du¬
bitari inde ñ debeat. demonstrandũ ẽ hoc qđ apud nos de pelle dictũ ẽ ueris
illis rationib ñ eẽ contrariũ. Alioquin contrariũ erit etiã ipsis in alio loco
scripturis nr̃is ubicȩlũ dr̃ uelut camera eẽ suspensũ. Quid enitã diuersũ ẽ¬
& sibi m& aduersũ. quã plana pellis extensio & camerȩ curua conexio: Qđ¬
si oport& sicuti oport& hȩc duo sic intelligere ut concordare utrũq nec
sibim & repugnare inueniat᷑. ita oport& etiã utrũ lib& hoꝵ illis ñ aduer¬

Expanded text:
non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduer
Abbreviated transcription (Latin):
dentia nr̃i auctores omiserunt ad beatã uitã ñ ꝓfuturas discentib:. & occupan¬
tes qđ peius ẽ multũ p̃tiosa & reb salubrib impendenda tẽpoꝵ spacia. Quid
eñĩ ad me ꝑtin& utrũ cȩlũ sicut spera undiq concludat t̾rã in medio mundi
iolẽ libratã. an eã ex una parte desuꝑ uelut discꝰ operiat: Sed quia de s
agit᷑ scripturarũ ꝓpt̃ illã causã quã ñ semel cõmemoraui. ne quisquã eloquia
diuina ñ intelligens cũ de his reb tale aliquid ł inuenerit in libris nr̃is ł ex
illis audierit qđ ꝑceptis ase rationib aduersari uideat᷑. nullo modo eis cȩtera
utilia monentib: ł narrantib: ł ꝓnuntiantib: credat. breuit̃ dicendũ ẽ de
figura cȩli hoc scisse auctores nr̃os qđ ueritas hab&. sed spm dĩ qui ꝑ eos loqueba
noluisse ista docere homines nulli saluti ꝓfutura. Sed ait aliquis. Q

Expanded text:
dentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupandentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
rã cũ in cȩteris creandis reb audimꝰ & dix̃ dĩ fiat. intelligamꝰ ad aet̾nitatẽ
bi dĩ returrentẽ scriptura intentionẽ. Cũ uͦ audimꝰ & sic ẽ factũ. int¬
ligamꝰ in treatura intellectuali factã cognitionẽ rationis quȩ in uerbo diẽ
conditȩ creaturae. ut in ea natura prius quodã modo facta sit quȩ anteriore
quodã motu in ipsodĩ uerbo prior faciendã ẽe cognouit. ut postremo cũ au¬
dimꝰ repeti & dici qđ fecit ds̃. iã intelligamꝰ in suo genere fieri ipsã creaturã
orro cũ audimꝰ & uidit ds̃ quiabonũ ẽ : intelligamꝰ benignitatidĩ placuisse
qđ factũ ẽ. ut ꝓ modo sui generis maner& qđ placuit ut fier& cũ sp̃sdĩ suꝑ¬
ferebat᷑ suꝑ aquã. Quȩri etiã sol& quȩ forma & figura cȩli ee credenda sit :¬
scđm scripturas nr̃as. Multi eñĩ multũ disputant de his reb quas maiore pru¬

Expanded text:
ram, cum in caeteris creandis rebus audimus, Et dixit Deus, Fiat; intelligamus ad aeternitatem ram, cum in caeteris creandis rebus audimus, Et dixit Deus, Fiat; intelligamus ad aeternitatem Verbi Dei recurrentem Scripturae intentionem. Cum vero audimus, Et sic est factum; intelligamus in creatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in Verbo Dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso Dei Verbo prior faciendam esse cognovit: ut postremo, cum audimus repeti ac dici quod Fecit Deus, jam intelligamus in suo genere fieri ipsam creaturam. Porro cum audimus, Et vidit Deus quia bonum est, intelligamus benignitati Dei placuisse quod factum est, ut pro modo sui generis maneret quod placuit ut fieret, cum Spirituferebatur super aquam.. Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore pru
Abbreviated transcription (Latin):
latĩ genera creaurarũ. ꝑ singula respicit unius cuiꝰq generis et¬
nã rationẽ in ubo dĩ. Nec illa repecita. ille tam̃ repoit. & dix̃ ds̃
Sienĩ uell& prius dicere factũ eẽ firmam̃tũ in medio aquarũ
ut eẽt diuisio int̾aquã & aquã. siquis ab eo querer& quomodo fac
tũ ẽ. recte responder&. dix̃ ds̃ fiat. id ÷ in uerbo dĩ co ae terno erat ut
fier&. Inde igit᷑ incipit narrare unũ qđq factũ. qđ eciã pꝰ facti narratio¬
nẽ quȩrenti quomꝰ factũ sit in reddenda ratione respondere deber&.
Cũ ergo audimꝰ & dix̃ dĩ fiat. intelligimꝰ qđ in uerbo dĩ erat ut fier&s.
Cũ uero audimꝰ & sic ẽ factũ. intelligimꝰ factã creaturã ñ excessisse p̃scrip¬
tos in uerbo dĩ t̃minos generis sui. Cũ uͦꝰ audimꝰ & uidit ds̃ quia bonũ ẽ
intelligimꝰ in benignitate sp̃s eiꝰ ñ quasi cognitũ p̾eaquã facd
isse. sed potius in eabonitate placuisse ut maner& factũ ubi

Expanded text:
latim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomotum esset, recte responderet, Dixit Deus, Fiat: id est, in Verbo Dei aeterno erat ut fieret. Inde ergo incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem, quaerenti quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. 14. Cum ergo audimus, Et dixit Deus, Fiat; intelligimus quod in Verbo Dei erat ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos in uerbo dei terminos generis sui. cum uero audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
Siquasunt ieias superioribi ispartibus tran quiliima cꝰ acatissi ma
ipatia uel adterram ꝓpt̃ hunc turbulentum &: lig nosemlneuit:
qui humida &halationepinguts citquam uis & ipiese ⁊iustae ui
nomine nuncupe̾: Acper hoc nonscriptum est .m oducant aque
reptilia animarum uiuarum. & proli cat aer uolatisia ꝑterrã
sedutru.nque hoc ammantiurgeius & aquis productur se nar¬
ratur: quic quidergo aquarum siue labil ter uindosum s. fludum
est:siue uaporali ter tenuatũ atque susper sum ũtillud ił prilibus a¬
nimarum uiuarum hoc uolatilibus appareat distributum ĩ arum¬
que tamen humidȩnaturȩ deputatur: Ideoque sunt &iã ou sub

Expanded text:
si qua sunt in eius superioribus partibus tranquillissima et pacatissima si qua sunt in eius superioribus partibus tranquillissima et pacatissima spatia, uel ad terram propter hunc turbulentum et caliginosum locum, qui humida exhalatione pinguescit, quamuis et ipse saepius caeli nomine nuncupetur. ac per hoc non scriptum est: producant aquae reptilia animarumsed utrumque hoc animantium genus ex aquis productum esse narratur. quidquid ergo aquarum siue labiliter undosum et fluidum est siue uaporaliter tenuatum atque suspensum, ut illud reptilibus animarum uiuarum, hoc uolatilibus adpareat distributum, utrumque tamen humidae naturae deputetur. Ideoque sunt etiam, qui sub
Abbreviated transcription (Latin):
me ꝑserutirisunt non parua questio est: aluenimdicanit̃ on
Inomnia possemutari atque conuerti: Aliueroe sse aliquid onmino p¬
pruim singilis ꝑhibent elamentir quod inalterus elanenti qualitatẽ nul¬
lomolo uertatur: Vinde suoloco fortose sidm̃s uoluert dibgentius
dis x̾tabi ius: nunc autẽ quoded piȩsentem sor inonemattin&
ha& coinnemoranda &istimaui ut intellegamus seruatumesse ar di¬
nemrerumi quoprois oportuit aquarumananalia quant t tarũ
reata narrari N&u lomodo arbitrandionest prae ter nussum es se
in hac scriptura ulloi haiusmundielanentur : c̃um quat tuor notis¬
simnis cumcoi ⁊ are ꝑsuari .i. sit. quia iudec hiccalũ Ratna & terra con¬
li morare : dedere autẽ tacere: Co. sli:tado qui penostiarun
scripturarumest: autcȩli &ter nȩ iemt ie mundum aprellari aut
i iterdum addere. &nare: aeritaq uel ad cȩlum ꝑtniez e intellegit᷑

Expanded text:
me perscrutati sunt, non parua quaestio est. alii enim dicunt omnia me perscrutati sunt, non parua quaestio est. alii enim dicunt omnia in omnia posse mutari atque conuerti; alii uero esse aliquid omnino proprium singulis perhibent elementis, quod in alterius elementi qualitatem nullo modo uertatdisputabimus; nunc autem, quod ad praesentem sermonem adtinet, haec commemoranda existimaui, ut intellegamus seruatum esse ordinem rerum, quo prius oportuit aquarum animalia quam terrarum creata narrare. Et nullo modo arbitrandum est praetermissum esse in hac scriptura ullum mundi huius elementum, cum quattuor notissimis eum constare persuasum sit, quia uidetur hic caelum et aqua et terra commemorari, de aere autem taceri. consuetudo quippe nostrarum scripturarum est aut caeli et terrae nomine mundum appellare aut interdum addere et mare. aer itaque uel ad caelum pertinere intellegitur,
Abbreviated transcription (Latin):
toribu inferioris nuis mundipartesquȩseps terre nomine ttta con¬
memo atu : pri isbro ducerentur & atus amnaia posteautrodeci
quoditasit a  aquasmuli : uteius & olationibus pinguescere probeur
ut & sor̃ i procellaẽ faciat. idestuentum. &i ubi la contrahat. & posituõ¬
latus iumĩu ftnere: quaprater & amsiuerum dexit : quidans
secul numpoelarum niubes ꝓcedito limpus & pacem magnam con¬
tin& naphd ietur inolimpiuer: tice aeresse tamtenius ut ne qu
nebulis ohunbr&ur neque turbeur uento neque sustentare aliter
posiecipsos qui for te ascenderint homine scrassioris aurȩspũ
alere tinisto aere consuerunt. tamen &ipstaer est: unde
aquisucina qualitate clefunditur & propter ea ipse quoq inum
naturam conuersus diluuii tempore creditur : neque enimar¬
bitrandumest aliquid despatiis sidereiceliusur pase. Cumomines
etiam altsiimos nontes aqua trancenderat: quam quã de conuer¬
sione elencntor in .i &ian inter ipsos quihaec otiosa cura subeissi¬

Expanded text:
partis, quae saepe terrae nomine tota commemoratur, prius producerentur ex aquis animalia, postea uero de terra, quod ita sit aeri aqua similis, ut eius exhalationibus pinguescere probetur, ut et spiritum procellae faciat, id est uentum et nubila contrahat, et possit uolatus auium sustinere. quapropter etiamsi uerum dixit quidam saecularium poetarum: nubes excedit Olympus, et: pacem magna tenent, quia perhibetur in Olympi uertice aer esse tam tenuis, ut neque nebulis obumbretur nec turbetur uento nec sustentare alites possit nec ipsos, qui forte ascenderint homines, crassioris aurae spiritu alere, sicut in isto aere consuerunt, tamen et ipse aer est, unde aquis uicina qualitate diffunditur, et propterea ipse quoque in humidam naturam conuersus diluuii tempore creditur. neque enim arbitrandum est aliquid de spatiis siderei caeli usurpasse, cum omnes etiam altissimos montes aqua transcenderat. Quamquam de conuersione elementorum etiam inter ipsos, qui haec otiosa cura subtilissi
Abbreviated transcription (Latin):
ler eos calos quondamperisse diluu ioinquadam earumquȩ ca¬
unicȩ appellantur epistulȩ legimus neque enimꝰ umida illana¬
tura
nue ita conere uerat ut eubitis xV altisimorummontium transcende¬
mae ueotices porut adiclera ꝑuenire : secd quia hiuus aeris uimidioris in que
aues uolitant uel tota uel prepetotis patia cõnpleuer t perise quisu¬
erante aelos lu llae: stola seribitur: quod nescio que mnad mcdum posst
conuersa: Alio qum non perierunt tuncisticaelise dublim a: R disint
cu: loci neorum a qua occupaurat : taque facilius eossecun bimepis¬

Expanded text:
aerios caelos quondam perisse diluuio in quadam earum, quae caaerios caelos quondam perisse diluuio in quadam earum, quae canonicae appellantur, epistula legimus. neque enim umida illa natura, quae ita concreuerat, ut cubitis quindecim altissimorum montium transcenderet uertices, potuit ad sidera peruenire. sed quia huius aeris umidioris, in quo aues uolant, uel tota uel prope tota spatia conpleuerat, perisse, qui fuerant, caelos in illa epistula scribitur. quod nescio quemadmodum possit conuersa; alioquin non perierunt tunc isti caeli, sed sublimius erecti sunt, cum locum eorum aqua occuparet. itaque facilius eos secundum i
Abbreviated transcription (Latin):
ra : & factumest mane diesquintus: Nunc in inferiore partemun¬
dieaquȩ spũ uitȩ mouentur funt: Et primum aquarum quoda¬
eris qualitati preximum elimentunmest: quia huic caelo inquo sunt
luminaria Itauicinusest aeriut&ipse cel inomen accsperit: sed
nescioutrum &iam firinamentum possit uocari dicuntur aut ẽ
elipluraliter inunae adem querequȩ dicitur unumc aelum:
iam cum in hoc librosingulari nunier odicatur caelum quod diui¬
lit interaquas quȩ supra &eas que in frasunt: in illo ta menpsalmi
Raquȩ inquit quae supracaelosunt laudent nomendñ: Ecae¬
los caelorum Sibene intellegimus si dereos dereorumtamquã
superiores inferiorum Et hosineodem psalmo accipiamus ubi
dictum est . l. audate eumcaelicaelorum: Satis appar & hunc
aerem non solumcaelum sed&iam caelosdici: Sicut dicuntur &
terrȩ nec aliud significatur quamilla quȩ singulariter teriadici¬
tur : quando diciitius orbeniterrarum & orbenterrae: hos &iã

Expanded text:
ra, et factum est mane dies quintus. nunc in inferiore parte mundi ea, quae spiritu uitae mouentur, fiunt, et primum aquarum, quod aeris qualitati proximum elementum est, quia huic caelo, in quo sunt luminaria, ita uicinus est aer, ut et ipse caeli nomen acceperit; sed nescio, utrum etiam firmamentum possit uocari. dicuntur autem caeli pluraliter in una eademque re, quae dicitur unum caelum. nam cum in hoc libro singulari numero dicatur caelum, quod diuidit inter aquas; quae supra, et eas, quae infra sunt, in illo tamen psalmo, et aquae, inquit, quae super caelos sunt, laudent nomen domini. et caelos caelorum si bene intellegimus sidereos aeriorum, tamquam superiores inferiorum, et hos in eodem psalmo accipimus, ubi dictum est: laudate eum, caeli oaelorum, satis adparet hunc aerem non solum caelum, sed etiam caelos dici, sicut dicuntur et terrae, nec aliud significatur quam illa quae singulariter terra dicitur, quando dicimus orbem terrarum et orbem terrae. Hos etiam
Abbreviated transcription (Latin):
t̃tius. hic moderam̃ ordinatoris ad uertendũ ẽ : ut qm̃ distincta quȩ¬
dã creatura ẽ herbarũ atq lignoꝵ ab specie t̃rarũ & aquarũ ut inelem̃¬
tis nomerari ñ possint. seorsũ de illis diceret᷑ ut exirent de t̾ra & seorsũ
illis redderent᷑ illa solita ut diceret᷑ & factũ ẽ sic: ac dein de repeteret᷑
qđ factũ ẽ. Seorsũ quoq indicaret᷑ dm̃ uidisse quia honũ ẽ. Tam̃ quia
fixa s̃ radicib continuant᷑ t̾ris & conectunt᷑ ista quoq ad eundẽ diem

Expanded text:
ta quaedam creatura est herbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non possint, seorsum de illis diceretur ut exirent de terra; et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur, Et factum est sic; ac deinde repeteretur quod factum est: seorsum quoque indicaretur Deum vidisse quia bonum est; tamen quia fixa radic
Abbreviated transcription (Latin):
endus sit dies&nox interq̃ duo diuisitds. & aliter istedies& nox interq̃
uit ut diuidant lummaria quae creauitcũ ait & diuidant interd
& noctẽ : tunc erum huncdiem condiditcũ condidit solemcuius prȩsen¬
tia eundem exhib&diem: ille autẽ dies primitus conditus. iãtriduum
ꝑegerat cũ ha&c luminaria illius diei quartare p&itione creata sunt:
Qua propt̃ qm̃ illũ diem uel illos dies quieius rep&itione numerati sunt in
hac nostra mortalitate terrena experiri ac sentis e non possumꝰ &siquid ad
eos intellegendos conari possimus non debemustemerariã p̃cipitare senten¬
tiã tõ quã debis aliud sentire congruentius probabilius queno a porsit

Expanded text:
endus sit dies et nox, inter quae duo diuisit deus, et aliter iste dies et nox, inter quae dixit, ut diuidant luminaria, quae creauit, cum ait: et diuidant inter diem et noctem. tunc enim diem hunc condidit, cum condidit solem, cuius praesentia eundem exhibet diem; ille autem dies primitus conditus iam triduum peregerat, cum haec luminaria illius diei quarta repetitione creata sunt. Quapropter, quoniam illum diem uel illos dies, qui eius repetitione numerati sunt, in hac nostra mortalitate terrena experiri ac sentire non possumus et, si quid ad eos intellegendos conari possumus, non debemus temerariam praecipitare sententiam, tamquam de his aliud sentiri congruentius probabiliusque non possit
Abbreviated transcription (Latin):
quacmistice &iam aedificatio dicta est quem ad molum facta
sit: patura quippe muliebris creata est : quamuis & sexu uirili
quaeiam erat non aliquo motus & istantium naturarum
angeli autem nullam omnino possunt creare naturam: solus
enim unus cuius lib& nature seu magnę seu minimȩ creator
go quacritur quam ad modum sit soporatus adam costaq q
sineullo dolorissensu a corporis cõnpage depactasit:¬

Expanded text:
quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli autem nullam omnino possunt creare naturam; solus enim unus cuiuslibet naturae, seu magnae seu minimae, creator go quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit
Abbreviated transcription (Latin):
lo ꝓfaare qui euerat: sienim homini donauit d̃ sic eum ins¬
tituens. ut &sam carnem peccatiportans possit ponsolume
pecora miumenta suis usibus subdita pex tantum domesticas
aues sed &iam libere uolitantes. quas lib& & amis euas feras
& capere & mansucdã facere . & eis mirabiliter imperare poten¬
tia rationes non corporis: cum earum appaitus mdolores
captans paulatim qui e in loctando premendo. laxandoque
moderans a grestieas exuit consu& lidine. & tamquam hu¬
manis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt. qui
iussioned̃ in ipsa eius quam sempitern e intuentur in cõnmu¬
tabilȩ ueritate: perspecta mouentes se pertempus & corpora
sibi subdita pq tempus & locum agilitate mirabili & uisa
quibus moueantur &aedp&itum carnalis inligentia eualeap̃
efficere omnes animȩ uiuȩ ut quo eam uenire opusest nesei¬
ens adducatur. Iamergo uideamus ipsamulieris formatio

Expanded text:
Propheta requieverat . Si enim homini donavit Deus, sic eum insPropheta requieverat . Si enim homini donavit Deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans, possit non solum pecora et jumenta suis usibus subdita, nec tantum domesticas aves, sed etiam libere volitantes quaslibet etiam saevas feras et capere, et mansuetas facere, et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis; cum earum appetitus et dolores captans, paulatimque illectando, premendo, laxandoque moderans, agresti eas exuit consuetudine, et tanquam humanis moribus induit: quanto magis Angeli hoc possunt, qui jussione Dei in ipsa ejus, quam sempiterne intuentur, incommutabili veritate perspecta, moventes se per tempus, et cosibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio,
Abbreviated transcription (Latin):
illecui non credebat ad duxerit: anforte inaliquib: ab illormotio¬
rib: trrepartib: aliquaei similia quȩ non da monstrass& absconde¬
r& : ponitaq: arbitror dubitandum. hoc alicuius ꝓfeticȩ significa¬
tionis gratia factum: sed tam̃ factũ: peq: hoc opere suscepimus ꝓfeti¬
caeniginata ꝑscrutari : sed rerum gestarũ fidem ad ꝓpri&atan his¬
toriȩ cõm̃dare : ut qd impossibile uideri uanis atq incredulis po¬
test autipsi auctoritati sc̃ȩ scripturę uel ut testificatione contra¬
ria repugnar&: ⁊l ꝓmeis uiribus quantum ds̃ adiuuat discernendo
demonstrẽ peq inpossibile esse . neq contrariũ: quoel aũt possi¬
bile quidemappara : nec hab& ullam specim repugnantiȩ sed tam̃¬
inaquis latare: sicut ac&um quiglu̾tiuit ionam: ponsolum achista
malora : uerum &iam aduermiculum: nama huic legimus diui¬
nitus iussum utradicem cu curbitȩro der& : subcuius umbracus

Expanded text:
, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotio, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamaquis latent, sicut ad cetum qui glutivit Jonam : nec solum ad ista majora, verum etiam ad vermiculum; nam et huic legimus divinitus jussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cujus umbraculo
Abbreviated transcription (Latin):
gatis generatimq: clistinctis. nomina inponera : quib: &iã ipsis
paulatim & multocitius quã piscibus si factũ noness&. poss& no¬
mina inponere quid fuit cause nisiratio ali quid significandi.
q̃d ad prȩnuntiatione futurorũ ualer&: cuirei maxim e ordo
narrationis hulus inuigilat: deindenum quidignor abatds̃ nihil
tale secreasso innaturis animalium q̃dsimile adiutoriũ possit
essehomine anopus erat ut hoc&iã homo ipse cognoscer& & eo
cõnm̃datiorem haber& mulierem suã q̃d in omni carne creata sub
celo & dehoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenira :
mirum si hoc scire nonposset : nisi omnib: ad seadductis atq ꝑseetis:
sienim dõ credebat: possechocilli eomodo dicere quomodo & precep¬
tum dedit: quomodo & peccan. tem interrogauit atq iudicauit
siaũt non credebat: ꝓfecto peq hoc scirepoterat. utrũ ad cum omnia¬

Expanded text:
gatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis gatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo modo dicere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et peccantem interrogauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia
Abbreviated transcription (Latin):
uit in quie dñs dr̃ illam costam. pontamquam corpus humanũ
sed tam quam domum: ponest itaq dubitandum qm̃ ha& facta sup̃
& stultaesse non possunt ob aliquid significandum es se facta : fructũ
futuri saculi ab ipso iam primor diogeneris huntanidõ inipsis suis
operibus miscricorditer prȩdicante : utcerto tpore seruis suis
siue ꝑ hominum suc cessionss siue persuum sp̃m uel angelorũ minis¬
terium reuelata atq: conscripta & ꝓmittendis reb futuris ere¬
cognoscendis iñ plaist estimonium ꝑ hiberent. quod magis magisq in
consequentibus apparebit ÷ uuideamus ergo qrdisto operesuscepimus
pon secundum prȩfigurationemrqrũ futurarũ sed secundũ ucritatẽ¬
ꝓcul dubio mistica significatiores onor&: sederedendum est paulatim
cognitis piscium generibus nomina iñposita: tuncaũt cum pecoru
& bestiae & uolatiliet ad hominem ad ducta sunt. ut eis ad se congre¬

Expanded text:
uit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanum, uit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanum, sed tamquam domum? non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reuelata atque conscripta et promittendis rebus futuris et recognoscendis inpletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in consequentibus adparebit. Uideamus ergo, quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum recul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congre
Abbreviated transcription (Latin):
putando hsputem : quodideo non tamquã rerum gestarũ naturali.
uelustato ordine factũ est : ut corhb nr̃s fidelissima sc̃arum scrip¬
turarum auctoritate prȩlata quia stultũ esse non potest : mysti¬
cum esse credatur: quã uis eius expositionẽ uelinquisitionẽ aut
alibi iam exhibuerimus : aut in tempus aliud deferamus : Quidergo
coniunctionis uim commdandam hoc itaferi oportuisse crelam
num quid&iã utdormienti fier& eado ratio uel necessitas flagta¬
bat. utdeniq osse laracto incuius locum caro suppler&ur : Num
enim non potuit ipsa caro darahi. ut inde congruentius ̃d sit sex ul
infirmior mulier formartur: An uero tam multis additis costã
ds̃ aedificare potuit inmulierem. & tarnem pulpam ue non potuit
quid epuluere ipsum hominẽ fecit: aut siiam costa fuerat layahen¬
da credamus curnon altera ꝓea costa reposita est: Cur &iam non
dictũ est finxit aut fecit sicut in omnib: supra operib. sededifica¬

Expanded text:
putando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo er ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? aut si iam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? cur etiam non dictum est "finxit" aut "fecit" sicut in omnibus supra operibus, sed aedifica
Abbreviated transcription (Latin):
sed ita continu anter operatur : ut nec ullarum aliarũ rerum
Nec ipsorum angelorum natuni. sub sistat sinon oper&ur:
sedqm carnem animatam adq sẽcientem. quan tũ natura
rerum ꝓhumano captu &x periri potuimus ponnouimuss nase

Expanded text:
sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu experiri potuimus, non nouimus nas
Abbreviated transcription (Latin):
cumhr̃ uniuersam creaturam suam bi pertito quolam
opere ꝓuidentiȩ : dequo superiore libro locutisumus & inna¬
turr libus & inuoluntariis motibus amministr&: creare
naturam tamnullus angelus potest quam n&c seipsum: vo¬
luntas uero angelica oboechenter lõ subdita:n: eiusq &secuta
iussionem. naturo lib motibus derebus subiectis tam quã mate¬
rim ministrirre ut secundum illas principales inuerbodĩ non cre¬
atas. uel secundum illas in primis sexdierum operibus causaliter
creatas rationes aliquid in tempore crear&ur more a gricalandi
uel medendi potest : quale itaq ministeriumdõ exhibueri nt
angeli in illa mulieris formatione quis audeat ad firmare
certissime tam̃dixerim supplementũ illud carnis in costȩ locũ
ipsiusq feminȩ corpus &ammã confirmationẽq: membrorũ
omnia uiscenr. sensus omnes: & quicquid erat quo illa & cre¬
aturi &liomo & fanina erirt: Nonnisi illo operedĩ facͥtum

Expanded text:
cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tempore creetur. more agricolandi uel medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris formatione, quis audeat adfirmare? certissime tamen dixerim subplementum illud carnis in costae locum ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia uiscera, sensus omnes et quidquid erat, quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi illo opere dei factum,
Abbreviated transcription (Latin):
sacius efficiant: omngs enĩ anima uiua nonsolum rationalgs sicut
in hominibus uerum &iam inͣrationa lis sicut inpe corib & uola¬
tilibus &piscibus: iussis mou&ur: sel anima rationalis uolentatis
arbitrio uel consentitiussis. uel non consentit Inͣrationalis autem
non hab& hoc iudicium: ꝓsuo tam̃ genere atq: natura iusso ali quo
tacta ꝓpellitur: Nec in potestate ullius est animae quaeilliissa ue¬
niunt siue in sensus corporis. siue in ipsum sp̃m interius: quib: iussis
app&itus moueatur. culus lib& animantis: ac sic cumea ussa ꝑange¬
lorum oboedientiam desuꝑministrientur. ꝑuenit iussio dĩ non
solum ad homines pecsolumadaues a pͥecora: uerũ &iã adea quae
natura idagit interiore motii nobisq occultissimo: cui tame
si dr̃ subtrahat operirtionẽ intimam qua eam substitute & fa¬
cit continuo tamquam ex tincta nulla remanebit: qua ꝓpt̃

Expanded text:
sa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut sa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae natura id agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter
Abbreviated transcription (Latin):
bestias agri. & omnia uolatilia cali: undeiam ⁊duisũ est : & quantum
ui sum est disseruimus: & adduxitea omiua ad adam : ut uider& quidea
uocar& : guomodo ha ad duxerit edr̃ ad adam pe carnaliter sapia¬
mus adiuuarei nosdeb& qd debi ꝑtito operediuinȩ ꝓuidentiae in
libro superiore tractauimus: Neq enĩ sicut indagant detq adigunt
uenantes uel ac̾cupantes adr&iam. quaecũq animantia capiunt:
Ita hoc factũ esse credendumest: aut uox aliqͣ iussionis denube facta est.
eis uerbis quaerationales animȩ audientes intellegere atq oboedi¬
e asolent: Ponenĩ hoc acceperunt ut possint bestiȩ uel aues in suo
tamen genere obtemperarent dõ: Nonrationali uoluntatis arbi¬
trio: sed sicut mou&. illa omnia temporibus oportunis ponipse
temporaliter motus ꝑ angelica ministeria : quae capiunt inuerbe
eius quid quo tempore ficridebeat : & in illo nontemporaliter
iutu mouentur ipsa temporaliter ut h his quaesibi subi ecta sunt ius¬

Expanded text:
bestias agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iussionis de nube facta est eis uerbis, quae rationales animae audientes intellegere atque oboedire adsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, ius