comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
er ueniendum ẽ gͦ ad illud uer¬
bum hoĩs. ad u̾bum rationał
animantis. ad u̾bũ non de deo nate
s a deo fc̃e ymaginis dei: Qd̃ neq ꝓ¬
latiuũ est in sono. neq cogitatiũi
insimilitudine soni: ꝙ alicuiꝰ lin¬
gue eẽ necesse sit: s ꝙ omĩa quib si¬
gnificat᷑ signa p̾cedit. et gignitur

Expanded text:
erveniendum est ergo ad illud verbum hominis, ad verbum rationalis animantis, ad verbum non de Deo natae, sed a Deo factae imaginis Dei, quod neque prolativum est in sono, neque cogitativum in similitudine soni, quod alicujus linguae esse necesse sit, sed quod omnia quibus signific
Abbreviated transcription (Latin):
inde pecẽm ñ epus rectum. Est et hec
in ista similitudine u̾bi nr̃i simili¬
tudo u̾bi dei. qr potest eẽ u̾bum nr̃m ꝙ
ñ sequat᷑ opus. opus aũt eẽ ñ potest nͥ
p̾cedat u̾bum sicut u̾bum dei potuit eẽ
nulla existente creatura: creatura uͦ nul¬

Expanded text:
inde peccatum, non opus rectum. Est et haec inde peccatum, non opus rectum. Est et haec in ista similitudine verbi nostri similitudo Verbi Dei, quia potest esse verbum nostrum quod non sequatur opus; opus autem esse non potest, nisi praecedat verbum: sicut Verbum Dei potuit esse nulla existente creatura; creatura vero nul
Abbreviated transcription (Latin):
le signũ. non dr̃ sicuti est. s sicut po¬
uerũ u̾bum et ueritas. qualis expec¬
tat᷑ ab hoĩe. ut ꝙ est in ista hoc sit et
ĩ illo. ꝙ ñ est in ista ñ sit et in illo: Hic
agnoseitur est est. non sĩ. Sic accedit
quantũ potest ista similitudo yma¬
ginis fc̃e ad illam similitudinem y¬
maginis nate. qua d̾s filius pri ꝑ
omnia sb̾altter similis p̾dicatur. ¶¬
nimadu̾tenda est in hoc enigmate.
⁊ iã ista u̾bi d̾i similitudo. ꝙ sicut de
illo u̾bo dcm̃ est oĩa ꝑ ip̃m fcã sunt u¬
bi d̾s punigenitũ uerbũ suũ predica¬
tͣ uniuersa fecisse: tra hoĩs oꝑa nulla
st̾. que ñ priꝰ dicant᷑ in corde. unde scͥꝑ¬
tum ẽ. Inicium oĩs operis u̾bum S
⁊ iã hic cum uerũ u̾bum ẽ tine est. ini¬
tium boni oꝑis. Uerum tũ uerbum ẽ
cum descientia bñ operandi gignit᷑ ut
⁊ ibi seruet᷑ est est. non ñ: ut si est in ea
scientia qua uiuendũ est. sit et in u̾bo
mendatiũ erit u̾bum tale ñ u̾itas. et

Expanded text:
le signum, non dicitur sicuti est, sed sicut poverum verbum, et veritas, qualis exspectatur ab homine, ut quod est in ista, hoc sit et in illo; quod non est in ista, non sit et in illo; hic agnoscitur, Est, est; Non, non . Sic accedit, quantum potest, ista similitudo imaginis factae ad illam similitudinem imaginis natae, qua Deus Filius Patri per omnia substantialiter similis praedicatur. Animadvertenda est in hoc aenigmate etiam ista Verbi Dei similitudo, quod sicut de illo Verbo dictum est, Omnia per ipsum facta sunt, ubi Deus per unigenitum Verbum suum praedicatur universa fecisse; ita hominis opera nulla sunt, quae non prius dicantur in corde: unde scriptum est, Initium omnis operis verbum . Sed etiam hic cum verum verbum est, tunc est initium boni operis. Verum autem verbum est, cum de scientia bene operandi gignitur, ut etiam ibi servetur, Est, est; Non, non: ut si est in ea scientia qua vivendum est, sit et in verbomendacium erit verbum tale, non veritas; et
Abbreviated transcription (Latin):
potentior uerũptũ alio modo dectit
ut hoc ñ haberent in motu naturali.
s in eo quo ita creata eeñt ut corũ
natura uoluntati potentiori ampliꝰ
conclitas quoꝵdam fr̃oꝵ causas.
quas reb conclitis ñ inseruit. eas

Expanded text:
potentior: verumtamen alio modo dedit, potentior: verumtamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo quo ita creata essent, ut eorum natura voluntati potentiori amplius conditas quorumdam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit; eas
Abbreviated transcription (Latin):
finesq et decessiones sui cuiꝰ gen̾is.
unde fit ut de grano tritici ñ nas¬
catur faba uł de fabe̾ triticũ uel
de pecore homo aut de hoĩe pecus
suꝑ hunc aũt motum eursumq
rerum naturcilẽ potestris creato¬
ꝑis ht̃ apud se pꝰse de hiis fac̾ẽ
it ut de hiis fieri uł ab ip̃o possit.
neq enim potentia temeraria s
sapientie uirtute om̃ĩpotens est.
et hoc de unaquaq re in suo tempo
re facit ͥ qd̃ aute in ea fecit ut pos¬
sit alius ergo est rerum modꝰ. qd̃
illa h̾ba sic germinat illa sic. illa¬
etas parit. illa ñ parit homo lo¬
crete. ut aũt lignũ de t̾ra excisua
ariclum ꝑ politum sĩne uatrice ul¬
la sine t̃ra ⁊ aqua repente flo¬
reat ⁊ fructũ giggnat ut ꝑ inuen-¬
tam st̾ilis femina in senectute¬
ꝑiat. ut asina loquatur. ⁊ si quid
einsmodi est. declit quidẽ natu¬
ris quas creauit. ut ex eis ⁊ hec fi̾
possent. neq enĩ ex cis. uł ille fa

Expanded text:
finesque et decessiones sui cuiusque generis. finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se it ut de his fieri vel ab ipso possit. Neque enim potentia temeraria, sed sapientiae virtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit ut possit. Alius ergo est rerum modus quo illa herba sic germinat, illa sic; illa aetas parit, illa non parit; homo locreatae. Ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat, et fructum gignat , ut per juventam sterilis femina in senecta pariat , ut asina loquatur , et si quid ejusmodi est, dedit quidem naturis, quas creavit, ut ex eis et haec fieri possent neque enim ex eis vel ille fac
Abbreviated transcription (Latin):
quippe. ⁊ dõm est mascłm ⁊ femi-¬
nam fecit eos utrum iam illa rõ¬
bebat ut scd̾m eam iam neõce es¬
set ex uibili lat̃e feminã fieri
an hoc tm̃hẽbat ut fieri posset.
ut aũt ita fieri neõoe eẽt ñ ibi iã
ꝯditum s in deo erat absconditũ.
si hoc ergo q̃pit᷑. aicam quid mͥ ui¬
ista consid̾antes quos iam xp̃iana
sides ininbuit etiã si nũc primitꝰ
ista cognoscunt clubitãdũ ñ ẽẽ iu¬
dicabunt. om̃is iste nature usita-¬
tissimus cursus ht̃ quasdã natu¬
rales leges suas sod̾m quas ⁊ sp̃o
uite qui creaitus est ht̃ quosdam
appetitus suos dec̾minatos quodã¬
modo quos etiã mala uoluntas
ñ possit exoed̾e ⁊ elem̃ta mũdi hꝰ
corporei hñt diffinitam uim et¬
qͣlitatem suã quid unũqd̃q ucale¬
at uł ñ ualeat: qͥ de qͦ fĩ possit uł ñ
possit. ex hiis ut pͥmordiis rerum
omĩa que gignunt᷑ suo quoq tem¬
pore exortus processusq sumunt

Expanded text:
quippe et hoc dictum est: masculum et femiquippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa rbebat, ut secundum eam iam necesse esset ex viri latere feminam fieri, aut hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ita iam conditum , sed in deo erat absconditum’. si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uiista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt
Abbreviated transcription (Latin):
minam ex uiro ulło int̾ueniente
concubitu etiã si forte costa hoũ
minist̾ra sit ꝑ angłos in oꝑe crea¬
toris. sicut fidelit̾ credimꝰ ẽtiã ui¬
rum fõm ex femina ulło int̾ueni¬
ente concubitu cum semen abra¬
he dispositum est ꝑ angłos in ma¬
nu mecliatoris .utrumq infide¬
lib increlibse est. fideldo aũt cur
ꝯeubitu uir ex femina fieri potuit.
femina ex uĩpo a potuit: Et uir¬
ginalis ut̃us unde uir fieret hẽ¬
bat uixile aũt latus uñ femina fi¬
eret ñ hẽbat cum hic d̾s de famu¬
la nasceretur. ibi de seruo famula
formaret᷑⁊ pot̾at ⁊ dominus car-
bro uirginis creare. s qui posset
ostend̾e in corpore suo ħ se it̾um su¬
isse qd̃ fc̃m est utilius in matris
corpore ostendit nitħ pudend̾ ẽẽ qd̃
castũ est. Qd̾̃ si queritur quõ se
habeat oausalis illa conclitõ in qͣ
primũ hoĩem ds̃ fecit ad ymagi-¬
nem ac similitudĩem suãm ibi

Expanded text:
minam ex uiro nullo interueniente minam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus autem cur concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula formaretur? poterat et dominus de costa bro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi
Abbreviated transcription (Latin):
nus nature cursus oꝑaretur nicħ̾
aliud uoscemus qͣm ex t̃ra nasciꝰ
arbores ⁊ h̾bas ⁊ ec eaꝵ seminib
ab eis uidere in terram cadentib .
nũquid innotesc̾et nobis quid uale¬
ret insertio ut alt̾ius geñis lignũ
raclice ꝓpria poma portaret aliena
et coalescente unitate iam sua.
Hec ꝑ agricolaꝵ oꝑa didicimꝰ cum
ip̃i creatores arboꝵ nullo mͦ p̃eẽnt
sed nature cursum deo creanti siue
qd̃dam officium minisfium q p̃be¬
rent. nequaqͣm enim quicqͣm ꝑ eoꝵ
oꝑa exisf̾et si hoc in dei oꝑe intima
nature ratõ nõ hr̃et. quid ergo miꝵ
si hoĩem ex osse hominis feãm non
nouimꝰ qñ deo creanti quẽ admodũ
angłi seruiant ignoramus qui nec
arborem ex abboris surculo in alie¬
na arbore fc̃ãm nosce possemꝰ. si et
ista deo creanti quẽadmodum agri¬
cole seruiant. similit nescirennus:
Nullo modo tñ clubitamus
et hoĩm et arboꝵ ñ nisi d̃m ẽẽ crea¬
torem. fidelit̃ q creclimus fc̃am fe¬

Expanded text:
aretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam fe
Abbreviated transcription (Latin):
uim ꝯmendandam hoo ita fieri o¬
portuisse credamus. nũquid etiã ut
dormienti sieret ead̾ uero rõ uel ne¬
cessitas flagitabat ut deniq osse de¬
tracco cuins locum caro supplere¬
tur. ũ enim ñ potuit ip̃a caro decra¬
hi ut inde congouentius qd̾ sit sexus
insumior uirilit̾ formaretur. at ũõ
tam mltis additis costam d̾s eclifica¬
re potuit in mulierem ⁊ carnem¬
et oarnem pulpam ue nõ potuit
qui de pulũe ip̃m hoĩem fecit. aut
si iam costa fu̾at detrahenda. cur ñ¬
iam alt̾a postea costa poĩtri est: cur
etiã nõ dõm est finxit aut fecit siõ
uit inquit dñs d̾s̃ ilsam costam nõ
liquid signifioaindũ ẽẽ fẽa fuctũ fu¬
turi sołi ab ip̃o iam pͥmorcio gen̾is
humani deo p̾scio in ip̃is suis oꝑi-¬
b misericorditer p̾dicante ut cer¬
to tempore seruis suis sine ꝑ hoĩm
successiones siue ꝑ suũ sp̃m ns an¬
geloꝵ minisfium reuelata atq cõ¬

Expanded text:
uim commendandam hoc ita fieri ouim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? aut si iam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? cur etiam non dictum est "finxit" aut "fecit" sicut uit, inquit. dominus deus illam costam, nonliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reuelata atque con
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑscrutari s rerum gestaꝵ fidem ad
ꝓprietatem hystorie ꝯm̃dare ut qd̃
impossibłe iudĩ noinis atq incredulis
potest aut ip̃i mictoritati sc̃e scͥptu¬
re uł̾ut testificatõne contraria re¬
pugnare id ꝓ meis uirib qͣntũ dd̾
adiuuat disserendo demonsteairem
neq impossibłe ẽẽ neq contͣriũ. Md̾
aũt possibłe ẽẽ apparet. nec ħt̃ ullã
sp̃em repugnantie s tñ quasi suꝑflu¬
um uł etiam fbultũ quibdam uide¬
ri potest hoc ip̃m clisputando demon¬
strarem qd̃ idõ ñ tanquã uerũ gesta¬
rum naturali uł usitato orcine fc̃m
est ut cordib nr̃is fidelissima sc̃ãꝵ
scͥpturaꝵ auocoritate p̃lata qr stultũ
ẽẽ nõ potest misticum ẽẽ credatur ꝙͣ¬
uis eius expoñe uł inquisitõem aut
alibi iam exhibu̾imꝰ uł in tempꝰ ali¬
ud differamus. Quid ergo qͥ
uult etiq̃ illud qd̾ mulier uiro de lat̃e
fõa est: uerũ esto p̃p ip̃ius ꝯũctõnis

Expanded text:
scrutari, sed rerum gestarum fidem ad scrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis?
Abbreviated transcription (Latin):
paulatim et mlto citius qͣm piscib
si hoc fc̃m non ẽẽt posset noĩa im¬
poñe quid fuit cause nisi rõ aliqͥd
significandi qd̾ ad p̃nuntiatõem
futuroꝵ uaset. Cur rei maxime
ordo narratõnis huiꝰ inuigilat.
Deinde nunqͥd ignorabat
d̾s̃ nͥ tale se creasse in naturis aĩa-¬
lium qd̃ simile adiutoriũ posset
ẽẽ homini. an opus erat. et hoc eciã
rem hr̃et uxorem suam qd̃ in om̃i
carne crecita sub celo ⁊ de hoc aere
sicut ip̃e uiuente nioħ simile in¬
uen̾it mirũ si hoc scire ñ possit nͥ
om̃ib ad se adductis atq ꝑspectis.
Si .n. dõ credebat. poss hoc illi eo mͦ
bat ꝓfc̃o nec hoo soire pot̾at utrũ
ad eum omĩa ille cui ñ credebat
lo remocõrib t̾re ꝑtib aliqua ei si¬
milia que ñ demonstrasset abscon¬
derit ñ itaq arbitror dubitandũ hoc
alicuiꝰ ꝓphetice significatõnis gr̃a
hec oꝑe suscepimꝰ ꝓphetica enigniaita

Expanded text:
paulatim et multo citius quam piscibus, paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam rem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo modbat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, lo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. Non itaque arbitror dubitandum hoc alicujus propheticae significationis gratia hoc opere suscepimus propheti
Abbreviated transcription (Latin):
et que uidentur in celum ⁊ que ñ ui¬
dentur. s creclunt᷑ ꝓ aiũsitate lin-¬
guaꝵ gentiliũ diuersis noĩb appel¬
lantur. unã sane linguam pͥmitus
fuisse didicimus añquam suꝑbia ter-¬
eis islius post diluuiũ fabricare in
diu̾sos signoꝵ sonos hũanam diui-¬
dent societatẽ. quecũq aũt illa lin-¬
gua fu̾it quid aitinet quer̾e illa c̾ce
tũc loquebatur adam. ⁊ in eai lingͣ
si adhuc usq ꝑman̾et sunt ille uo¬
ces artiołate quib primus hõ aĩali¬
b t̾restrib et uolatilib noĩa impo¬
suit. ñ igitur ullo modo creclibile ẽ
in endem lingua noĩa piscium nõ
ab hoĩe s diuinitꝰ inflitutai que deo
docente hõ postea disceret. qd̃ si ita
bio mistiori significcitõ resonaret.
s credendũ est paulatim cognitis
piscium gen̾ib noĩa imposita. tũc
aũt oum pecora ⁊ bestie et uolatilia
ad hoĩem declucta sunt. ut eis ad
se ꝯgregatis gen̾atimq cdistinctis
nomina imponẽt quib eciã ipsis

Expanded text:
ntur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si itabio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
ricalcum. alias alit. atq alit̃ ñ tam̃
illas uisiones hominib ꝑ sb̾am que
eum p̾buisse.⁊ ꝑ similitudines for¬
maꝵ uocumq corporaliũ qd̃ uoluit
ostñdisse ac dixisse certissimũ est
eis qui sb̾am t̾rinitatis incõmuta¬
błiter et̃nam. nec ꝑ tempꝰ nec ꝑ lo¬
cum mou̾i uł fideliter credunt isł¬

Expanded text:
richalcum, alias aliter atque aliter; non tamen richalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per substaneum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incommutabiliter aeternam nec per tempus nec per locum moueri et
Abbreviated transcription (Latin):
in ipsis seruis suis ex quo gen̾e ser¬
uoꝵ eius erat etiam ille qui clixit
in psalmo. aucdiam quid loquatur
in me dñs d̾s. an aliqua de hac rexp¬
si homini in ip̃o homine ꝑ angłm
est fc̃a reuelatio in similitudiu
uocum corporaliũ qͣmuis tacu̾it scͥp¬
tura utrum in sompnis an extasi
ita enim fieri hec solent an aliquo
alio modo sicut reuelatur ꝓphis unde
illud est. et clixit mͥ angłs qui loq̃ba¬
tur in me an ꝑ corporalem creaturã
uox ip̃a sonuerit sient de nube hic est
filius meus. quid ergo ex hiis omĩb
fc̃m sit ad liquidum ꝯp̾hend̾e ñ uale¬
inuł. uerũptamen certissime tenea¬
mus dixisse hoc d̾m. et si corporali uo¬
ce uł temporalit̃ exp̃ssa similitudine
corporis aixit ñ eum ꝑ sb̾am suam
s ꝑ aliqͣm imꝑio suo suboitam dixis¬
se creaturã sicut in libro p̾cedente tͣrͣ¬
uiris alias capite albo sicut lana.
alias infi̾ore ꝑte corporis sieut au¬

Expanded text:
in ipsis seruis suis? ex quo genere serin ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an aliqua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelatur prophetis? unde illud est: et dixit mihi angelus, qui loquebatur in me. an per corporalem creaturam uox ipsa sonuerit sicut de nube: hic est filius meus? quid ergo ex his omnibus factum sit, ad liquidum conprehendere non ualeamus; uerum tamen certissime teneamus et dixisse hoc deum et, si corporali uoce uel temporaliter expressa similitudine corporis dixit, non eum per suam aliquam imperio suo subditam dixisse creaturam, sicut in libro praecedente tracuiris alias capite albo sicut lana, alias inferiore parte corporis sicut au
Abbreviated transcription (Latin):
abyssi et cet̃a. nec postea dẽm est. lau¬
date dnm deaqͥs ibi .n. st̾ om̃s abyssi
que tñ de terra laudant dñm. Ibi eti¬
am reptilia et uolatilia pennata q̃
nlłominus de t̾ra laudant tlñm. se¬
cuncdum untũsalem appellatõem t̾¬
re scd̃m qͣm etiam de toto mundo d̾r
d̾s qui fecit celum et t̾ram. siue de
arida siue de aquis quecũq crecita st̃
de terra creata u̾aciter intelligunt᷑.
.Nunc etiã iam uideamus quo¬
modo accipiendũ sit qd̾ dixit d̾s. Nõ
est bonũ esse hoĩem solum faciamꝰ
ei adiutorium scd̃m ip̃m inrũ tem¬
poralit̃ uocib ao sillabis eclitis. ħͥ oi¬
x̾it d̾s an rp̃a ratõ ꝯmemorata est
que in u̾bo dei principalit̾ erat ut
sic femina fieret qͣm rõem suscipi¬
ebat etiã tũc sc̾ptura cum diõet.
et dixit d̾s fiat hoc aut illud qñ pei¬
mitus omĩa ꝯdebantur an forte in
mente ip̃uis hominis. hoo dixit deus
sicut loquitur quibrdam seruis suis

Expanded text:
abyssi et cetera, nec postea dictum est "lauabyssi et cetera, nec postea dictum est "laudate dominum de aquis". ubi enim sunt omnes abyssi, quae tamen de terra laudant dominum? ubi etiam reptilia et uolatilia pennata, quae nihilominus de terra laudant dominum? secundum istam uniuersalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: deus, qui fecit caelum et terram, siue de terra siue de aquis quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intelleguntur. Nunc iam uideamus, quomodo accipiendum sit, quod dixit deus: non est bonrium secundum ipsum, utrum temporaliter uocibus ac syllabis editis hoc dixerit deus, an ipsa ratio commemorata est, quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc scriptura, cum diceret "et dixit deus: fiat" hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. an forte in mente ipsius hominis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis
Abbreviated transcription (Latin):
si ꝓbabiliorem inde potu̾it enuoliare
sententiam. ñ solum resistere ñ debe¬
mus s debemus etiã gratulari.
Si quem aũt mouet qr ñ di-¬
xit finxit d̾s adhuc de t̾ra om̃s be¬
stias agri. ⁊ de aquis omĩa uolatilia
finxit. et finxit d̾s inquit ad huo de
t̃rã om̃s bestias agri. et omĩa uola¬
tilia celi uideat duob ẽe moclis in¬
telligendum aut tacuisse nũc unde
finxerit uolatilia celi qr et tacitũ
posset occurr̾e ut ñ de t̾ra utrũq ao¬
cipiatur d̾m finxisse s tm̃modo be¬
stĩas agri ut uolatilia celi etiã tacen¬
te scͥptura intelligamus unde finx̾it
uelut quid sciamus in prima causa¬
lium rõnum conclitõne ex aquis ea
ẽẽ ꝓlucta aut t̾ram inuũsailit̾ sic
appellatam simul cum aquis. ꝙ̃ad¬
modum appellata est in illo pͥsalmo. u¬
bi celestium laudib t̃minatis ad t̾rã
fc̃a est comũsio sermonis s dẽm. lau¬
date dñm de t̾ra dracones et omnes

Expanded text:
si probabiliorem inde potuerit enucleare si probabiliorem inde potuerit enucleare sententiam, non solum resistere non debemus, sed debemus etiam gratulari. 2. Si quem autem movet quia non dixit, Finxit Deus adhuc de terra omnes bestias agri, et de aquis omnia volatilia finxerit, et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantummodo bestias agri, ut uolatilia caeli etiam tacente scriptura intellegamus unde finxerit, uelut qui sciamus in prima causalium rationum conditione ex aquis ea esse producta; aut terram uniuersaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi caelestium laudibus terminatis ad terram facta est conuersio sermonis et dictum: laudate dominum de terra, dracones et omnes
Abbreviated transcription (Latin):
est inuentꝰ aduitor similis illi. et
misit d̾s extasim in adam. et obdor-¬
miuit. ⁊ accepit unam costam eiꝰ
et adimpleuit᷑ carnem in loco eius.
et edificauit dñs d̾s costam qͣm ac¬
cepit de adam in mulierem. et ad-¬
diixit eam ad adam. ⁊ clixit adam
hoc nũe os ex ossib meis. et caro de
carne mea. hec uocabitur uirago qr
ex uiro suo sumpta est. ⁊ p̃p hoo re¬
linquit hõ patrem ⁊ matrẽ et ꝯglu
ne una. si aliquid acliuuant lectorẽ
que libris suꝑiorib consid̾ata atq cõ¬
scripta sunt ñ debemꝰ in hoo cluitius¬
ĩmorari qd̃ finxit adhuc d̾s de t̾m
om̃s bestias agri et omĩa uolatilia
primã conclitõem creaturaꝵ sex dieb
ꝯsũmatam in qua causalit̾ ꝑfc̃a sũt
omĩa simul et inchoata ut deinde
ad effectus suos cause ꝓcluc̾entur iã
qͣntum potuimꝰ in p̃cedentib intima¬
uimus. ⁊ si quis hoc alit̾ enodandum
putat tñ diligent̃ attendat illa oĩa
que ut hec sentiremꝰ. attendimus et

Expanded text:
est inventus adjutor similis illi: Et immisit Deus soporem in Adam, et obdormiuit. et accepit unam costarum eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam accepit de Adam, in mulierem et adduxit eam ad Adam. et dixit Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; haec uocabitur mulier, quoniam ex uiro suo sumta est. et propter hoc relinquet homo patrem et matrem et conglutne una. si aliquid adiuuant lectorem, quae libris superioribus considerata atque conscripta sunt, non debemus in hocimmorari, quod finxit adhuc Deus de terra omnes bestias agri, et omnia volatilia primam conditionem creaturarum sex diebus consummatam, in qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoata, ut deinde ad effectus suos causae perducerentur, jam quantum potuimus, in praecedentibus intimavimus . Et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter attendat illa omnia, quae ut hoc sentiremus attendimus; et
Abbreviated transcription (Latin):
et aĩam conformatõemq m̃brorũ
omĩa iisc̾a. sensus om̃s et quicqͥd e¬
rat quo ilła et creatura ⁊ hõ et fe¬
mina erat. ñ nisi in illo oꝑe dei fac¬
tum qd̃ d̾s nõ ꝑ angelos s ꝑ semet
ip̃m oꝑatus est nec ilimuit s ita
ꝯtinuant̾ oꝑatur. ut nec ullarũ
aliaꝵ uerũ. nec ip̃oꝵ angłoꝵ natu¬
ꝑiri poturimus nõ nouimus nasci
insi aut ex ip̃is tanqͣm mat̾ialib e¬
lem̃tis hec est aqua et t̾ra aut ex
ex carnib animaltũ sicut imiim̃a¬
bilia genera ũmiũ siue reptilium
aut certe ex concubitu ꝑentũ ulłam
aũt carnem natam semuis ex car-¬
ne cuslib animantis q̃ tam eẽt¬
ei similis ut sexus tm̃ disceruetur.
Querimꝰ in reb creatõnis huiꝰ simi¬
lem qua mulier de uirilitate fc̃a.
nec possumꝰ inuenire ñ obaliud nͥ
qr homines quẽadmedũ oꝑentur in
hac t̾ra nouimus. ꝙ̃admodum aũt an¬

Expanded text:
et animam conformationemque membrorum, et animam conformationemque membrorum, omnia viscera, sensus omnes, et quirat, quo illa et creatura et homo et femina erat, non nisi illo opere dei factum, quo deus non per angelos, sed per semetperatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natuperiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut eex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quaei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac ter
Abbreviated transcription (Latin):
Dagit int̾iore motu nob̾q occultissimo
cui tñ si d̾s subtͣnat oꝑationem inti¬
mam qua eam substituit et facit
ꝯtinuo tanqͣm extincta ulła remane¬
bit. quap̃p cum d̾s uniũsam creatu¬
ram suã brꝑtito quodam modo oꝑe
ꝓuidentie de quo in suꝑiore libeo lo¬
outi sumꝰ. et in natumlib. et in nolũ¬
tariis motib administret creare na¬
turam tam nlłus angłs potest qͣm
nec seip̃m. uoluntas u̾o angłica obe¬
dient̃ deo subdita. eiusq exsecuta iꝰ¬
sionẽ. nat᷑alib motib de reb sb̾iectiᷤᷤ
tãꝙͣ mat̾iem mĩstrare ut scdm illa ᷤ
pͥncipales ĩ u̾bo dei nõ treatas. uel ẜ
illas ĩ primis sex dieꝵ oꝑib cãlit̾
creatas rõnes aliꝙͥ ĩ tp̃r creet᷑ more
agͥcolãdi uł medẽdi pt̃. QQuale
itaq d̾o minisfium exhibu̾ĩt ange¬
li in illa mulieris formatõne quis
audeat affirmare. certissime tñ di¬
xim supplem̃tum illud carnis in
coste locum ip̃iusq femine corpus

Expanded text:
agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatagricolandi vel medendi potest. Quale itaque ministerium Deo exhibuerint Angeli in illa mulieris formatione, quis audeat affirmare? Certissime tamen dixerim, supplementum illud carnis in costae locum, ipsiusque feminae corpus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet etiã in corpore hũano qd̾ osse
dempto locus oarne suppletus est.
illo .s. oꝑe dei quo naturas supsti¬
tuit ut sint quo ip̃os quoq angłos
creauit. opus itaq agricole est ut
aquam cducat oum rigat ñ aũt opꝰ
eius est. ut aqua ꝑ decliuia ꝓlaba¬
tur s illius qui omĩa in m̃sura et
nu̾o ⁊ pond̾e clisposuit. It̃ opus agri¬
cole est ut surculus auellatur ex ar¬
bore t̾req mandetur at ñ eius opus
ut succum imbibat ut g̾mẽ emittat.
ut aliud eius solo figat. qͦ radicẽ sta¬
biliat. aluid ĩ auras ꝓmoueat qͦ ro¬
bur nut̾at. ramosq diffũdat: sed
pͥmũ ñ de reb qͣs creanit: s qͣs creatas
oꝑe creatoris inuenit. deinde eybñ
uel pocum p̾parare potuit et mini¬
strare. emplaustrũ formare ⁊ me¬
dicamenta ulicia appon̾e. num etiã
ex hiis que adhibet oꝑari et creare
uires uł carnem potest. Natura id

Expanded text:
pertinet etiam in corpore humano, quod osse pertinet etiam in corpore humano, quod osse dempto, locus carne suppletus est, illo scilicet opere Dei, quo naturas substituit ut sint, quo ipsos quoque Angelos creavit. 27. Opus itaque agricolae est ut aquam ducat cum rigat: non autem opus ejus est ut aqua per declivia prolabatur; sed illius qui omnia in mensura, et numero, et pondere disposuit . Item opus agricolae est ut surculus avellatur ex arbore, terraeque mandetur: at non opus ejus est ut succum imbibat, ut germen ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum adponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires
Abbreviated transcription (Latin):
ce etiam eclificatio dõa est. ꝙͣadmo¬
dum fc̃a sit. natura quippe mulie¬
ris creata est qͣmuis ex uirili que
iam erat ñ aliqui motꝰ iam existẽ¬
tium naturaꝵ. angłi aũt nullam
om̃ino possunt creare naturã. So-¬
ratus adam costaq eius sine ullo
doloris sensu a corporis compage detͣo¬
ta sit. hec enim fortasse clicantur
potuisse ꝑ angłos fieri formare aũt
uł eclificare costam ut mulier eẽt
usq a deo ñ potuit nͥ d̾s a quo uniũ¬
sa natura subsistit ut ne aliud qui¬
dem carius supplem̃tum in corpo¬
re uiri qd̃ in illius coste suocessit lo¬
cum ab angłis fc̃m ẽẽ creclid̾im siõ
nec ip̃m hoĩem de t̃ra. Non¬
quo nlła sit angłoꝵ oꝑa ut aliquid
creetur. s ñ id̾o crecitores sunt qr neo
agricolas creatores segetum atq
abboꝵ dicimus ñ enim qui plantat
est aliquid neq qui rigat sed qui in¬
crem̃tum dat d̾s ad hod increm̃tũ

Expanded text:
ce etiam aedificatio dicta est, quemadmoce etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli autem nullam omnino possunt creare naturam; soratus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae quod nulla sit Angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt; quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. Non enim qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus . Ad hoc incrementum
Abbreviated transcription (Latin):
homini donauit deus sic eum infli¬
tuens ut etiam carnem peccati por¬
tans possit ñ solum pecora ⁊ ium̃¬
ta suis usib subditri. nec tm̃ dome¬
alicas aues. s etiam libere uolitan¬
tes qͣslib etiam seuas feras et ca¬
ꝑe et mansuetas face ⁊ eis mira¬
bilit̾ imꝑare potentia rõnis ñ cor¬
poris. cum eaꝵ appetitus et dolores
captans paulatimq illeccando p̾-¬
mendo laxandoq mod̾ans egresti
ens exuit ꝯsuetudine ⁊ tanqͣm hu-¬
manis morib intluit. qͣntomag̃
angłi hec possunt qui iuisione dei
in ipsa eius qͣm semptt̃ne intuen¬
tur incõmutabłi u̾itate ꝑspecta
mouentes se ꝑ tempꝰ ⁊ corpora si¬
bi subdita ꝑ tempus ⁊ locum agi¬
litate mirabili et ussa quib moue¬
antur. ⁊ appetitum carnalis indi-¬
gentie ualent effic̾e omni aĩe uiue
ut quo eam uenire opus est nesci-¬
ens adducatur. Iam ergo ui¬
decinꝰ ip̃a mulieris foematio q̃ misti¬

Expanded text:
homini donauit deus, sic eum instihomini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mysti
Abbreviated transcription (Latin):
sunt iussa eius efficiant. Omĩs
enĩ aĩa uiua ñ solum rõnalis
sicut in hominib uerũ etiã ir¬
rõnalis sicut in pecorib et uo¬
latilib ⁊ piscib uisis mouetur.
s aĩa rõnalis uoluntatis arbi¬
trio uł consentit i̾sis uł ñ con
sentit. Irrõnalis. aũt ñ habet
hoc iudiciũ pro suo tñ gene at¬
q natura tꝰsa aliquo tacta peo¬
pellitur nec in potestate ullius
aĩe est que illi uisa ueniant si¬
ue in sensum corporis siue in
ip̃m sp̃m int̃ius quib iꝰsis aꝑ¬
petitus moueatur cuiuslib a
nimantis ac sic eum ea iussa ꝑ an¬
geloꝵ obedientiã desuꝑ ministran-¬
tur. ꝑuenit rꝰsio dei ñ solum ad ho-¬
mines nec solum ad aues et pecora.
uerũetiam adͦ que sub aquis iatẽt
sicut ad cetum qui ꝯglutinauit io¬
nam. nec solum ad ista maiora ue¬
pumetiam ad u̾miołm. nam et
huio legimus diuinitꝰ iussum ut
racticem curcubite roderet sub euiꝰ
umbraoło ꝓpħa requieu̾at si enim

Expanded text:
sunt, iussa eius efficiant, Omnis sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non csentit: irrationalis autem non habet hoc judicium; pro suo tamen genere atque natura viso aliquo tacta propellitur. Nec in potanimae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet nimantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim
Abbreviated transcription (Latin):
ad huc de t̾ra om̃s bestias agri et
omĩa uolatilia celi. uñ iam quod
inisum est ⁊ qͣm uisum est dissern¬
mus. ⁊ adouxit ea omĩa ad adam
ut uid̾et quid en uocaret. Qũo
n addux̾it d̃s ad adam ne carnalit̃
sapiamꝰ adiuuare nos debet qd̃
de biꝑtito oꝑe diuine ꝓudentie in
libro suꝑiore tractanimus n em̃
sicut indeigant atq adigunt ue¬
nantes aut aucupantes ad recia
quecũq aĩantia capiunt ita heo
fẽm credendũ est aut uex aliqua
uissionis de nube fc̃a est euisd̾ uer¬
bis que uõnales aĩe audientes ĩ¬
tellig̾e atq obedire solent non
enĩ hoc acceꝑunt ut possint be¬
stie uel aues in suo tñ geñe obtẽ¬
ꝑant deo ñ rõnali uoluntatis ar¬
bitrio. s sicut mouet ilie omĩa tẽ¬
porib oportunis. ñ ip̃e temporalit̃.
motus ꝑ angłica minisf̾ia que ca¬
piunt in ũbo enis quid quo tpẽe
aeri debeat. et in illo ñ tempora¬
liter moto mouentur ip̃a tem¬
poralit̃ ut in hiis q̃ sibi subiecta

Expanded text:
s agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iussionis de nube facta est eis uerbis, quae rationales animae audientes intellegere atque oboedire adsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta
Abbreviated transcription (Latin):
multos cõtradictores haber Uerũp¬
tñ sicut lectorẽ meũ nolo eẽ mͥ dedi¬
tũ: ita correctorẽ nolo sͥ: Ille me ñ aiz
ãplius. qm catholicã fidem. ille se nõ a¬
met ãplius qͣm catholicã u̾itatẽ: Sic̃
illi dico. noli meis litt̾is qͣiͣ scͥpturis
canonicis inseruire s in illis et qd̃
ñ credebas cũ inuen̾is in cunctant̃
crede. in istis aũ ꝙ certũ ñ hebas nͥ cer¬
tũ intellexis noli firme retin̾e: ita illi
dico. noli meas litt̾as ex tua opinio¬
ne uł cõtentione s ex diuina lectõe
uł in cõcussa ratõe corrig̾e. Si qͥd in
eis ueri cõprehend̾is. existendo ñ est me¬
um: at inrcelligendo et amando et tu¬
ũ sit et meũ: Si qͥd aũ falsi conuic̾is
errando fu̾it meũ. s iam cauendo n
tuũ sit nͨ meũ¬

Expanded text:
multos contradictores habet. Verumtmultos contradictores habet. Verumtamen sicut lectorem meum nolo mihi esse deditum, ita correctorem nolo sibi. Ille me non amet amplius quam catholicam fidem, iste se non amet amplius quam catholicam veritatem. Sicut illi dico, Noli meis litteris quasi Scripturis canonicis inservire; sed in illis et quod non credebas, cum inveneris, incunctanter crede, in istis autem quod certum non habebas, nisi certum intellexeris, noli firmiter retinere: ita illi dico, Noli meas litteras ex tua opinione vel contentione, sed ex divina lectione vel inconcussa ratione corrigere. Si quid in eis veri comprehenderis, existendo non est meum, at intelligendo et amando et tuum sit et meum: si quid autem falsi conviceris, errando fuerit meum, sed jam cavendo nec tuum sit nec meu
Abbreviated transcription (Latin):
xͦ laudabilib studiis. lingua ac sti¬
lo meo qͣs bigas in me earttas agitat
maxime serniam egoq ip̃e multa
q̃ nesciebam scribendo me didicisse
confitear: ñ debet labor hic m̃s cui¬
qͣm pigro aut multũ docto uideri st̃¬
fluus: cũ multis ĩpigris multisq ĩ
sit necessarius. Ex his gͥ que ab aliis
de hac re scripta iam legimꝰ. pli̾mũ
adminiculati et aduiti ea. que de
tͥnttate uno sũmo sũmeq bono d̾o
pie q̃ri et disseri posse arbitror. ip̃o ex¬
hortante q̃renda atq adiuuante dis¬
serenda suscepi: ut si alia ñ st̾ huius¬
modi scͥpta. sit ꝙ h̾eamꝰ et legant qͥ
uolu̾int et ualuerint: Si aũ iam
st̃. tanto facilius aliqua inuenian¬
t᷑ qnͣto talia plura eẽ potuerint:
Sane cũ in õib litt̾is meis ñ solũ
piũ lectorẽ. s ⁊̃ lib̾um correctorẽ de¬
siderẽ: multo maxime in his. ubi ip¬
sa magnitudo questionis. utinã tã
multos inuentores hr̃e posset: qmͣ

Expanded text:
Christo laudabilibus studiis lingua ac stiChristo laudabilibus studiis lingua ac stilo meo, quas bigas in me charitas agitat, maxime serviam, egoque ipse multa quae nesciebam, scribendo me didicisse confitear: non debet hic labor meus cuiquam pigro, aut multum docto videri sfluus, cum multis impigris multisque insit necessarius. Ex his igitur quae ab aliis de hac re scripta jam legimus, plurimum adminiculati et adjuti, ea quae de Trinitate, uno summo summeque bono Deo, pie quaeri et disseri posse arbitror, ipso exhortante quaerenda atque adjuvante disserenda suscepi: ut si alia non sunt hujusmodi scripta, sit quod habeant et legant qui voluerint et valuerint; si autem jam sunt, tanto facilius aliqua inveniantur, quanto talia plura esse potuerint. 2. Sane cum in omnibus litteris meis non solum pium lectorem, sed etiam liberum correctorem desiderem, multo maxime in his, ubi ipsa magnitudo quaestionis utinam tam multos inventores habere posset, quam
Abbreviated transcription (Latin):
uolunt mallem legendo. qͣm le¬
genda dictando laborare. Qui aũt hoc
nolunt credere. exꝑiri uͦ et possurt et ro¬
lunt.: dent. q̃ legendo. uł meis in qͥsitio¬
nib respondeat᷑. uł int̾rogationib a¬
gero. et ꝓstudio quo fidem nr̃am adu̾¬
sus errorem carnaliũ et aĩaliũ hoĩm
muniri in ardesco netesse est me pati:
et uideant qm facile ab isto labore me
tẽperẽ et qͣnto ⁊̃ gaudio stilum possim
habere feriatũ: Qd̃ si ea q̃ leginus de
his reb sufficient̾ edita in latino ser¬
mone aut ñ st̃. aũñ inueniunt᷑ aut
certe difficile a nob̾ inueniri q̃unt:
grece aũt lingue ñ sit nobis tantus
hĩtus. ut taliũ renꝵ libris legendis
et intelligendis ullomͦ reꝑiamur ido¬
nei. qͦ genere lut̾aꝵ exhis que nobis
pauea int̾pretata st̃ ñ dubito cun¬
cta q̃ utilit̾ q̃rere possumꝰ ꝯtin̾eri:
Er̃ib aũt ñ ualeã resist̾e uire quo eis
s̾uus fc̃s sũ flagitantib. ut eoꝵ in

Expanded text:
olunt, malle me legendo quam legenda dictando laborare. Qui autem hoc nolunt credere, experiri autem et possunt et volunt, dent quae legendo vel meis inquisitionibus respondeantur vel interrogationibus agero, et pro studio quo fidem nostram adversum errorem carnalium et animalium hominum muniri inardesco, necesse est me pati: et videant quam facile ab isto labore me temperem, et quanto etiam gaudio stilum possim habere feriatum. Quod si ea quae legimus de his rebus, sufficienter edita in latino sermone aut non sunt, aut non inveniuntur, aut certe difficile a nobis inveniri queunt, graecae autem linguae non sit nobis tantus habitus, ut talium rerum libris legendis et intelligendis ullo modo reperiamur idonei, quo genere litterarum ex iis quae nobis pauca intepretata sunt, non dubito cuncta quae utiliter quaerere possumus contineri; fratribus autem non valeam resistere, jure quo eis servus factus sum flagitantibus, ut eorum in
Abbreviated transcription (Latin):
nes cum pecorib habemꝰ: et iõ qͥddã
rationale nr̃m ñ adunitatis diuor¬
tiũ separatũ s in auxiliũ societatis
qͣi deriuatũ in sui operis disꝑtitur
officio. Et sicut una caro est duoꝵ in
ma̾culo et femina. sic intellectũ nr̃m
et actionẽ uł consiliũ et executionẽ ł
rationẽ et appetitũ rationalem uł si
quo aliomͦ significantius dici possu̾t

Expanded text:
nes cum pecoribus habemus. Et ideo quiddam nes cum pecoribus habemus. Et ideo quiddam rationale nostrum, non ad unitatis divortium separatum, sed in auxilium societatis quasi derivatum, in sui operis dispertitur officium. Et sicut una caro est duorum in masculo et femina, sic intellectum nostrum et actionem, vel consilium et exsecutionem, vel rationem et appetitum rationalem, vel si quo
Abbreviated transcription (Latin):
animus ꝓ sensum corꝑis traxit agã¬
tur atq uersent᷑. ñ sunt tñ rationiᷤ
exꝑtia nec hoĩb pecorib q cõmuni¬
a. s sublimioris rationis est uidi¬
care de istis corꝑalib scdm rationes
incorꝑales et sempiternas. Que ñ¬
supͣ mentẽ humanã eẽnt. in cõmu¬
tabiles ꝓfecto ñ eẽnt. Atq his nisi
subiungeret᷑ aliquid nr̃m. ñ scd̃m
eas possemus. de corpora lib iudica
re.Iudicamꝰ aũt de corꝑalib ex rani¬
one dim̃sionũ atq figuraꝵ. ꝙͣ in¬
Iuud uͦ nr̃m ꝙ in actione corpora¬
lium atq temꝑaliũ tractandoꝵ
ita u̾satur. ut non sit nobis cõmune
cum pecore. Rationale est quidẽ. s ex
li u̾itati tamqm ductum et infecio¬
rib tractandis gub̾nandisq depu¬
tatũ est. Sicut enĩ in omnib peco¬
rib ñ inuentũ est uiro aduitorium
nullum est adusũ rerum corꝑalium
qntum nature hoĩs sat est simile ad¬
uitoriũ ex anime partib qͣs cõmu¬

Expanded text:
s traxit agantur atque versentur, non sunt tamen rationis expertia, nec hominibus pecoribusque communia. Sed sublimioris rationis est judicare de istis corporalibus secundum rationes incorporales et sempiternas: quasupra mentem humanam essent, incommutabiles profecto non essent; atque his nisi subjungeretur aliquid nostrum, non secundum eas possemus judicare de corporalibus. Judicamus autem de corporalibus ex ratione dimensionum atque figurarum, rum quod in actione corporalium atque temporalium tractandorum ita versatur, ut non sit nobis commune cum pecore, rationale quidem est, sed ex li veritati, tanquam ductum et inferioribus tractandis gubernandisque deputatum est. Sicut enim in omnibus pecoribus non inventum est viro adjutorium nullum est ad usum rerum corporalium, quantum naturae hominis satis est, simile adjutorium ex animae partibus quas commu
Abbreviated transcription (Latin):
m̃te una. Cum gͥ disserimꝰ de natura
m̃tis humane. de una quadã re disse¬
rimꝰ: nec eã in hec quo que cõmemora¬
ui nͥ ꝑ officia geminamus. Itaq cum
in ea querimus trinitatẽ. in tota q̃¬
rimꝰ.: ñ separantes. actionem ratio¬
nalem in temꝑalib acontẽplatione
ecernoꝵ ut tercium aliquid iã que¬

Expanded text:
um. Cum igitur disserimus de natura mentis humanae, de una quadam re disserimus, nec eam in haec duo quae commemoravi, nisi per officia geminamus. Itaque cum in ea quaerimus trinitatem, in tota quaerimus, non separantes actionem rationalem in temporalibus a contemplatione aeternorum, ut tertium aliquid jam qu