comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non sum serit non uiu&: Nec tamen
qui eam sumpserit uiu&: ficri enum
potest ut senio uel morbo. uel aliquo
casi plurimi cqui eam sumseruit
moriantur: In hoc uero &ybo& potu
id est corpore & sanguine dñi non
itaẽ: Nam & quieam non sumit nĩ
hab& uitam: & quieam sumit hab&
uitam: & hanc utiq. aeternam:
Hunc utiq &bum & potum. societa¬
tem uult intelligi corporis & men¬
brorum suorum. quod ẽ scã ȩcđa ii
p̃destinatis et uocatis. et iustisicats

Expanded text:
non sumpserit, non vivet: nec tamen non sumpserit, non vivet: nec tamen qui eam sumpserit, vivet. Fieri enim potest ut senio, vel morbo, vel aliquo casu, plorimi et qui eam sumpserint moriantur. In hoc vero cibo et potu, id est corpore et sanguine Domini, non ita est. Nam et qui eam non sumit, non habet vitam: et qui eam sumit, habet vitam, et hanc utique aeternam. Hunc itaque cibum et potum societatem vult intelligi corporis et membrorum suorum, quod est sancta Ecclesia in praedestinatis et vocatis,
Abbreviated transcription (Latin):
nem suam dare ad manducandum:
Amen amendico uobis ꝗisimanduca¬
ueritis carnem filu hominis. & bibe¬
rttiseius sanguinem: non habebitis ui¬
tam inuobis. Quomodo quidem de
candi istum panem ignoratis. Verunta¬
men nisi manducaueritis carnem fili
hominis & biberitis cius sanguinem nor¬
habebitis uitam in uobis: Hȩc non utiq
cada ueribus sed uiuentib loquebatus
Unde neistam uitam intelligentes
dehac relitigarent: secutus ad uinxn
Qui manducat carnem meam. & bibo
meum sanguinem: hab& uitam aeto¬
nam: Hanc ergo non hab& quu stum
panem non manducat. nec istumsin¬
guinem bibit: Nam tem poralem ui¬
tam sine illo habere homines possu
acternam uero om̃ino non possunt:
Quiergo non manducat eus carnẽ
nec bibit eius sanguinem: non hab&
in se uitam. Et qui manducat eiuscar¬
nem & bibit eius sanguinem: hab&
uitam: Adutrumq autem respond&
quod dixit aeternam: Nonita est in
hac esca quam sustentandae huius
uttȩ causa sumimus: Nam qui cam

Expanded text:
nem suam dare ad manducandum, nem suam dare ad manducandum, Amen amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Quomodo quidem detcandi istum panem, ignoratis: verumtamen nisi manducaveritis carnem filii hominis et ejus sanguinem habebitis vitam in vobis. Haec non utique cadaveribus, sed viventibus loquebatur. Unde, ne istam vitam intelligentes et de hac re litigarent, secutus adjunxit, Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam. Hanc ergo non habet, qui istum panem non manducat, nec istum sanguinem bibit: nam temporalem vitam sine illo habere homines possunt, aeternam vero omnino non possunt. Qui ergo non manducat ejus carnem, nec bibit ejus sanguinem, non habet in se vitam: et qui manducat ejus carnem, et bibit ejus sanguinem, habet vitam. Ad utrumque autem respondet quod dixit, aeternam. Non ita est in hac esca, quam sustentandae hujus temporalis vitae causa sumimus. Nam qui eam
Abbreviated transcription (Latin):
quod exponens nobis apostolus paulus
hunc panem : Unus panis inquit: unum
corpus multi sumus: Osacramentum pi¬
etatis : osignum unitatis: ouinculum
caritatis Quiuult uiuere: hab& ubi
uiuat: hab& unde uiuat accedat: cre¬
dat : incorporetur : ut uuuficetur. Ñ
abhorreat a compage menbrorum :
Non sit putre menbrum. quod reseca¬¬
ri mercatur : Non sit distortum de quo
erubescatur: sit pulchrum : sit aptũ.
sit sanum: haereat corpori: uiuat
dõ De dõ nunc labor& in terra : ut
postta regn& incȩlo: Litigabant ergͦ
uidei ad inuicem dicentes: Quomodo
potest hic nobis carnem suam dman¬
ducandum : litigabant utiq ad iniu¬
cem : qm̃ panẽ concordiȩ non intelli-¬
gebant : nec sumere uolebant : Nam
qui manducant talem panem. non li¬
tigant ad inuicem : qm̃ unus panis. u¬
num corpus multi sumus: & ꝑhunc fa¬
cit dg̃ unius moris modo habitare in
Idomo: Quod autem adinuicem litigan.¬
tes quȩrunt quomodo possit dñõ car¬

Expanded text:
 Inde est quod exponens nobis apostolus Paulus  Inde est quod exponens nobis apostolus Paulus hunc panem, Unus panis, inquit, unum corpus multi sumus . O Sacramentum pietatis! o signum unitatis! o vinculum charitatis! Qui vult vivere, habet ubi vivat, habet unde vivat. Accedat, credat,; incorporetur, ut vivificetur. Non abhoreat a compage membrorum, non sit putre membrum quod resecari mereatur, non sit distortum de quo erubescatur: sit pulchrum, sit aptum, sit sanum; haereat corpori, vivat Deo de Deo: nunc laboret in terra, ut postea regnet in coelJudaei ad invicem dicentes: Quomodo potest hic nobis carnem suam dare ad manducandum? « Litigabant utique ad invicem, quoniam panem concordiae non intelligebant, nec sumere volebant: nam qui manducant talem panem, non litigant ad invicem; quoniam unus panis unum corpus multi sumus, et per hunc facit Deus unius moris habitare in domo . Quod autem ad invicem litigantes quaerunt, quomodo possit Dominus car
Abbreviated transcription (Latin):
romeaẽ. promundiuita : Hoc quando
caper& caro. quod dixit panem car-¬
nem : Nocatur caro : quod non capit
caro & idõ magis non capit caro: quia
uocatur caro: Hoc enim exhorrueruil:
hoc non posse fieri putauerunt: Caro
mea ẽ inquit. promundi uita : Noruił
fideles corpus xp̃i: sicorpus xp̃i esse
non negligant: fiant corpus xp̃i : suo¬
uiuit : nisi sit corpus xp̃i : Intelligite
fr̃s mei quid dixerim: homo es. spm̃ ha-
uocatur : quia constat quod homoes
Constas enim exanima & corpore:
Habes itaq spm̃ iniusibilem: corpus
uisibile: dic mihi quid ex quo uiuat:
spiritus tiuis uiuit excorpore tuo: an
corpus tuum. exspũ tuo : Respond&
omis qui uiuit: qui autem non potest¬
hoc respondere. nescio siuiuit: Quid
itspond& om̃is qui uiuit: Corpus
utiq meum uiuit desp̃itu meosis
ergo & tu uiuere despũ xp̃i : incor
pore esto xp̃i: Num quid enim corpꝰ
meum uiuit despũ tuo: Meum uiuit
despũ meo: & tuum de tuo: Non potest

Expanded text:
ro mea est pro mundi vita. Hoc quando ro mea est pro mundi vita. Hoc quando caperet caro, quod dixit panem carnem? Vocatur caro, quod non capit caro: et ideo magis non capit caro, quia vocatur caro. Hoc enim exhorruerunt, hoc non posse fieri putaverunt. Caro mea est, inquit, pro mundi vita. Norunt fideles corpus Christi, si corpus Christi esse non negligunt. Fiant corpus Christi, si vovivit, nisi corpus Christi. Intelligite, fratres mei, quid dixerim. Homo es, et spiritvocatur, qua constat quod homo es: constas enim ex anima et corpore. Habes itaque spiritum invisibilem, corpus visibile. Dic mihi quid ex quo vivat: spiritus tuus vivit ex corpore tuo, an corpus tuum ex spiritu tuo? Respondet omnis qui vivit: qui autem hoc non potest respondere, nescio si vivit: quid respondet omnis qui vivit? Corpus utique meum vivit de spiritu meo. Vis ergo et tu viverepore esto Christi. Numquid enim corpus meum vivit de spiritu tuo? Meum vivit de spiritu meo, et tuum de tuo. Non potest
Abbreviated transcription (Latin):
patres illorum : Quib nos similes su¬
nus: non quibus illisimiles fuerunt:
& ad iungit: & om̃s eundem potum
spttalem biberunt: Aliud illi aliud
nos. sed specie uisibili: quod tamen
ioc idem significarae uirtute sp̃ita.¬
li Quomodo enim eundẽ potum:
bibebant inquit despit̾ali. sequen¬
tͥpetra: petra autem erat xp̃c:
inde panis: inde potus: petra xp̃c in
signum Verus xp̃c in uerbo & in car¬
ne: & quomodo biberunt: Percussa
eƿara de uirgabis: Gemina per¬
sisso. duo ligna crucis significat:
dicepͦ anis decelo descendens: ut si
ius exipso manducauerit . non mo¬
latur. Sed quod ꝑtin& adiurtutẽ
sacramenti: non quod ꝑtin& ad uisibile
sacramentum: Quimanducat intus¬
& non foris: quimanducat in corde. ñ¬
I qui premit dente : Egosum panis uiuꝰ.
qui decelo descendi: Ideo uiuus: quia
deçelo descendi : decelo descendit. & man¬
na sed manna ubra erat: iste ueritasẽ¬
in eternum : Et panis quemego daboca¬

Expanded text:
patres illorum: quibus nos similes supatres illorum: quibus nos similes sumus, non quibus illi similes fuerunt. Et adjungit: Et omnes eumdem potum spiritualem biberunt. Aliud illi, aliud nos; sed specie visibili, quod tamen hoc idem significaret virtute spirituali. Quomodo enim eumdem potum? Bibebant, inquit, de spirituali sequente petra: petra autem erat Christus . Inde panis, inde potus. Petra Christus in signo, verus Christus in Verbo et in carne. Et quomodo biberunt? Percussa est petra de virga bis : gemina percussio, duo ligna crucis significat. Hic est ergo panis de coelo descendens, ut si quis manducaverit ex ipso, non moriatur. Ssacramenti, non quod pertinet ad visibile sacramentum; qui manducat intus, non foris; qui manducat in corde, non qui premit dente. Ego sum panis vivus qui de coelo descendi . Ideo vivus, quia de coelo descendit. De coelo descendit et manna; sed manna umbra erat, iste veritas estaeternum; et panis quem ego dabo, ca
Abbreviated transcription (Latin):
malorum infideles patres infidelũ
murmuratores. patres murmurato¬
rum: Nam denulla re magis dnm̃
offendisse ille populus dictus ẽ quã
contra dnm̃ murmurando. Idco &
dñs uolens cosostendere talium si¬
lios. hinc ad ecs cocepit. Quid mur¬
muratis nuicem murmuratorꝰ
lmurmuratorum: Patres ur̃i man-
ucauerunt manna & mortui sunt:
lon quia malum erat manna : sed qr
male mandicauerunt: Hic ẽ panis
qudeçelo descendit: Huno panem
iguficauit manna: hunc panem sig-¬
uficauit altare dĩ: Sacramenta il¬
lasuerunt: in signis diuersa sunt inre.
quȩ significatur paria sunt: a postolũ
uidi: Nolo enim uos inquit ignorare
futres. quia patres nostri omnes sub
ube fuerunt. & om̃s mare transier̃:
lom̃s in moyse baptizati sunt innu-
e&in mari: & om̃s candem escam
sutalem manducauerunt: sp̃italẽ
utiq eandem : Nam corporalem al¬
toram : quia illi manna. nos aluidispĩ¬
talem uͦ quam nos. sed patres nr̃i non

Expanded text:
malorum, infideles patres infidelium, malorum, infideles patres infidelium, murmuratores patres murmuratorum. Nam de nulla re magis Dominum offendisse ille populus dictus est, quam contra Deum murmurando. Ideo et Dominus eos volens ostendere talium filios, hinc ad eos coepit: Quid murmuratis in invicem, murmuratores, filii murmuratorum? Patres vestri manna manducaverunt, et mortui sunt: non quia malum erat manna, sed quia male manducaverunt. 12. Hic est panis qui de coelo descendit. Hunc panem significavit manna, hunc panem significavit altare Dei. Sacramenta illa fuerunt: in signis diversa sunt; in re quae significatur paria sunt. Apostolum audi: Nolo enim vos, inquit, ignorare, fratres, quia patres nostri omnes sub nube fuerunt, et omnes mare transierunt, et omnes in Moysen bapet in mari, et omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt. Spiritualem utique eamdem; nam corporalem alteram, quia illi manna, nos aliud: spiritualem vero, quam nos. Sed patres nostri, non
Abbreviated transcription (Latin):
ti: Quam multi dealtari accipiunt &
moriuintur & accipiendo moruintus
Unde dicit apostolus. iudicium sibi
manducat & bibit: Non enim bucd¬
la dominica uenenum fuit uidȩ ꝙ
tamen accepit : & cum accepit. incum
inimitus intrauit: Non quia maliu
accepit. sed quia bonum male maliꝰ
accepit: Uudete ergo fr̃s panem cae.¬
lestem sp̃italiter manducate in no¬
centiam ad altare ad portate : Pec¬
cata & si sunt cotidiana. uel non sin
mortifera: Antequam ad altare acce¬
datis. atendite quid dicatis: Dimite
nobis debita nostra. sicut & nos dimi¬
timus debitoribus nr̃is: Dimittis dini¬
titur tibi: securus accede : Panisẽ non
uenenum: sed uide sidimittis: Nam
si non dimittis : mentiris : & cimenti¬
ris quem non fallis: Mentiri dõ potes
fallert dm̃ non potes: Nouit ille
quid agat: Intus teuid&: Intus te exa¬
minat : intuste inspicit: In tuste iu¬
dicat: intus au̾damnat. aut coronat:
Patres ergo istorum. id est mali pagᷤ

Expanded text:
ti. Quam multi de altari accipiunt et ti. Quam multi de altari accipiunt et moriuntur, et accipiendo moriuntur? Unde dicit Apostolus, Judicium sibi manducat et bibit . Non enim buccella Dominica venenum fuit Judae. Et tamen accepit, et cum accepit, in eum inimicus intravit: non quia malum accepit, sed quia bonum male malus accepit. Videte ergo, fratres, panem coelestem spiritualiter manducate, innocentiam ad altare apportate. Peccata etsi sunt quotidiana, vel non sint mortifera. Antequam ad altare accedatis, attendite quid dicatis: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris . Dimittis, dimittetur tibi: securus accede, panis est, non venenum. Sed vide si dimittis: nam si non dimittis, mentiris, et ei mentiris, quem non fallis. Mentiri Deo potes, Deum fallere non potes. Novit ille quid agat. Intus te videt, intus te examinat, intus inspicit, intus judicat, intus aut damnat, aut coronat. Patres autem istorum , id est, mali patres
Abbreviated transcription (Latin):
manducauerunt manna & mortui
sunt: Quart manducauerunt. & mor¬
tiu sunt : quia quod uidebant. credebant.
quod non uidebant. non intelligebant
ldeo patres uri : quia similes estis illoꝵ:
Nam quantum ꝑtin& fr̃smei admor¬
tem istam uisibilem & corporalem
num quid nos niorimur. quimandu¬
camus panem decelo descendentem:
sic sunt mortui & illi quem ad modũ
nos morituri sumus. Quantum atti¬
n& ut dixi. ad mortem huius corporis
iusibilem atq carnalem: Quantum
autem ꝑtin& ad illam mortem de
qua ter .re dñs. qua mortui sunt
patres istorum: manducauit manna
& moi ses : Manducauit manna & a¬
aron. Manducauit manna & fine¬
es: manducauerunt ibi multi qui
dño placuerunt. & mortui non sunt:
Quart : quia uisibilem &bum spitalit̃
intellexerunt: Sisp̃italiter esurie¬
runt: sp̃italiter gustauerunt: ut spĩ¬
taliter satiarentur: Nam & nos ho¬
die accepimus uisibilem bum: sed alis
est sacramentum. aliud uirtus sacrin¬

Expanded text:
Manducaverunt manna, et mortui Manducaverunt manna, et mortui sunt. Quare manducaverunt, et mortui sunt? Quia quod videbant, credebant: quod non videbant, non intelligebant. Ideo patres vestri, quia similes estis illorum. Nam quantum pertinet, fratres mei, ad mortem istam visibilem et corporalem, numquid nos non morimur qui manducamus panem de coelo descendentem? Sic sunt mortui et illi, quemadmodum nos sumus morituri; quantum attinet, ut dixi, ad mortem hujus corporis visibilem atque carnalem. Quantum autem pertinet ad illam mortem, de qua terret Dominus, qua mortui sunt patres istorum; manducavit manna et Moyses, manducavit manna et Aaron, manducavit manna et Phinees, manducaverunt ibi multi qui Domino placuerunt, et mortui non sunt. Quare? Quia visibilem cibum spiritualiter intellexerunt, spiritualiter esurierunt, spiritualiter gustaverunt, ut spiritualiter satiarentur. Nam et nos hodie accipimus visibilem cibum: sed aliud est Sacramentum, aliud virtus Sacramen
Abbreviated transcription (Latin):
hab& uitam aeternam: Reuelare
se uoluit. quid eet: Nam compen¬
dio dicert potuit: quicredit inme.
hab&e me Ipse enim xp̃c uerus ds̃
est: & uita aeterna Qui ergo credit
inme inquit. it in me: & qui it
in me: hab& me Quid ẽ autem habe¬
reme : habere uitam aeternam:
Uita ȩterna mortem assumsit᷑ ui.¬
ta ȩterna mori uoluit: sed detuo
nonde suo: Accȩpit ate : ubimore¬
retur ꝓte: ab hominibus enim car¬
nem assumsit sed non more homi¬
num: Nam patrem habens incelo.
matrem elegit in terra: & illic na¬
tus sine matre : & hio sine patre :
assumsit ergo uita mortem : ut
uita occidera mortem: Nam qui
in me credit inquit. hab& uitam
aeternam: non quod pat&. sede¬
lat& Vita eeterna uerbum in principio
erat apud dm̃: & ds̃ erat uerbum: &
uita erat lux hominum Ipse uita ae-¬
terna. dedit carni susceptae uitam
eternam: Moriuenit: sed die tertia
resurrexit: Inter uerbum suscipiens
& carnem resurgentem. mors media

Expanded text:
habet vitam aeternam. Revelare habet vitam aeternam. Revelare se voluit quid esset: nam compendio dicere potuit, Qui credit in me, habet me. Ipse enim Christus verus Deus est et vita aeterna. Qui ergo credit in me, inquit, it in me; et qui it in me, habet me. Quid est autem habere me? Habere vitam aeternam. Vita aeterna mortem assumpsit, vita aeterna mori voluit; sed de tuo, non de suo: accepit a te, ubi moreretur pro te. Ab hominibus enim carnem assumpsit, sed non more hominum. Nam Patrem habens in coelo, matrem elegit in terra: et illic natus sine matre, et hic sine Patre. Assumpsit ergo vita mortem, ut vita occideret mortem. Nam qui in me credit, inquit, habet vitam aeternam: non quod patet, sedVita enim aeterna Verbum: in principio erat apud Deum, et Deus erat Verbum et vita erat lux hominum . Ipse vita aeterna, dedit et carni susceptae vitam aeternam. Mori venit, sed die tertio resurrexit. Inter Verbum suscipiens, et carnem resurgentem, mors media
Abbreviated transcription (Latin):
uerbum caro factum ẽ & habitaũ
innobis: Exponit hoc & ipse: et o¬
stendit nobis quid dixerit: quiau¬
diuit apatre & didicit. uenit ad me
continuo subiecit. quod cogitare pos¬
sumus. Non quia patrem uidit
quis quam : nisi is quiẽ adõ. hic uid&
patrem: quid est quod ait ͦ Ego iudi
parem: uos non uidistis patrem:
setamen nonuenitis adme: nisi tra-¬
hamini apatre: Quid est autem uos
dahi apatre : nisi discere apatre :
quidẽ discere apatre: nisi audire apa-
patris: id est me: neforte ergo cumdi¬
couobis. omnis qui audiuit a patre
& didicit dicatis apud uos. Sed num¬
quam uidimuᷤ patrem. quomodo dis¬
cere potuimus apatre: ameipso audi-¬
te: Non quia patrem uidit quisquã:
sed quiẽ adõ. hic uidit patrem : Ego¬
I noui patrem: ab illo sum: sed quomo-¬
do uerbum ab illo ciuusẽ uerbum ñ
quod sonat & tunsit sed quod mana
cum dicente & trahit audientem
ad moneat: sequitur Amen
amendico uobis. qui credit in me

Expanded text:
Verbum caro factum est, et habitavit Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . 9. Exponit hoc et ipse, et ostendit nobis quid dixerit, Qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. Continuo subjecit quod cogitare possemus: Non quia Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo, hic vidit Patrem. Quid est quod ait? Ego vidi Patrem, vos non vidistis Patrem; et tamen non venitis ad me, nisi trahamini a Patre. Quid est autem vos trahi a Patre, nisi discere a Patre? quid est discere a Patre, nisi audire a PatVerbum Patris, id est me? Ne forte ergo cum dico vobis, Omnis qui audivit a Patre et didicit, dicatis apud vos, Sed nunquam vidimus Patrem; quomodo discere potuimus a Patre? a meipso audite: Non quia Patrem vidit quisquam, sed qui est a Deo, hic vidit Patrem. Ego novi Patrem, ab illo sum: sed quomodo verbum ab illo cujus est verbum; non quod sonat et transit, sed quod manet cum dicente, et trahit audientem. 10. Admoneat quod sequitur: Amen, amen dico vobis, qui credit in me,
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ hoc  solum me esse putas quodti¬
biappareo: Nolisic credere. hocẽ no¬
lime tangert: nondum enim asecent¬
diad patrem eihi non asccendinã
inde num quam recessi: In terra nos
tangebat stantem: quo modo tan.¬
ger& ad patrem asccendentem
sic tamen. sic se tangi uoluit: sictan
docut: Quid quod patrem magistrũ
omines non uiderunt : filium uide¬
noit : filius dicebat: sed pater doce¬
bat: Ego cum homo sim. quem doce¬
o quem fr̃s. nisi eum qui audit uer¬
bum meum: si ego cum homo sim il¬
qpc & inuenies uerbum eius. In prin¬
poerat uerbum : Non in principio
as̃ secit uerbum: quomodo in prin¬
cipio ds̃ fecit cȩlum & terram: Ec.¬
ce quia non ẽ creatura. disce tra¬
hiꝰ filium apatre: doceat te pater
audi uerbum eius : Quod uerbum
inquis audio: In principio erat ũ-¬
bum : non factum ẽ. sed erat : & uer¬
bum erat apud dm̃ & ds̃ erat ũbum:
Quomodo homines in carne consti-¬
uiti. audiant tale uerbum: Quia

Expanded text:
est? Hoc solum me esse putas quod tiest? Hoc solum me esse putas quod tibi appareo, noli sic credere: hoc est, Noli me tangere; nondum enim ascendi ad Patrem; tibi non ascendi, nam inde nunquam recessi. In terra non tangebat stantem, quomodo tangeret ad Patrem ascendentem? Sic tamen, sic se tangi voluit: sic tandocuit? Quid quod Patrem magistrum homines non viderunt, Filium viderunt? Filius dicebat, sed Pater docebat. Ego cum homo sim, quem doceo? quem, fratres, nisi eum, qui audivit verbum meum? Si ego cum homo sim, il invenies Verbum ejus: In principio erat Verbum. Non, In principio fecit Deus Verbum; quomodo, In principio fecit Deus coelum et terram : ecce quia non est creatura. Disce trahi ad Filium a Patre; doceat te Pater, audi Verbum ejus. Quod Verbum ejus, inquis, audio? In principio erat Verbum; non factum est, sed erat: Et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quomodo homines in carne constituti audiant tale Verbum? Quia
Abbreviated transcription (Latin):
.Si autem aliud incorde habes a
luid dicis. loqueris. non confiteris: Cu
ergo in xp̃m corde credatur quodne¬
mo utiq facit inuitus. qui autemta¬
hitur. quasi inuitus cogi uid& ur.
Quomodo istam solumus quȩstio¬
nem Nemo uenit ad me. nisi pate
quimisit me traxerit eum: Sitra¬
hitur ait aliquis: inuitus uenit si
inuitus uenit: nec credit: si nonerea¬
dit. nec uenit: Nonenim ad xpm
ambulando currimus. sed credendo
neo motii corporis. sed uoluntate
cordis accedimus: Ideo illa muliq
quȩ sim briam t& igit: magis teti¬
git. quam turba quȩ pressit: Ideo
dñs dixit : quisme te tigit: Dmi¬
rantes discipuli dixerunt Turbate
comprimit : & dicis quisme tetigita
Et ille repetiuit: tetigit me aliquis
Illa tangit: turba premit: Quid est
tetigit : nisi credidit: Unde & muli¬
eri illi post resurrectionem dixit uo¬
lenti se mit tere ad pedes cius. Noline
tangere : nondum enim asccendiad
patrem meum: quod uides. hoc solu
me eẽ putas: nolime tangere qud

Expanded text:
Si autem aliud in corde habes, et aliud dicis, loqueris, non coergo in Christum corde credatur, quod nemo utique facit invitus, qui autem trahitur, tanquam invitus cogi videtur; quomodo istam solvimus quaestionem, Nemo venit ad me nisi Pater qui misit me, traxerit eum? 3. Si trahitur, ait aliquis, invitus venit. Si invitus venit, nec credit; si non credit, nec venit. Non enim ad Christum ambulando currimus, sed credendo: nec motu corporis, sed voluntate cordis accedimus. Ideo illa mulier quae fimbriam tetigit, magis tetigit quam turba quae pressit. Ideo Dominus dixit, Quis me tetigit? . Et mirantes discipuli, dixerunt: Turbae te comprimunt, et dicis, Quis me tetigit? Et ille repetivit: Tetigit me aliquis. Illa tangit, turba premit. Quid est tetigit, nisi credidit? Unde et mulieri illi post resurrectionem dixit volenti se mittere ad pedes ejus: Noli me tangere; nondum enim ascendi ad Patrem . Quod vides, hoc solum me esse putas; noli me tangere. Quid
Abbreviated transcription (Latin):
ss puto quia iustũ est: humiliauit se
pp̃ nos: glorificemꝰ illũ nos Non enĩ
slus hominis ꝓpterse est: sed ꝓpt̃ nos:
biperat filius hominis illo modo cũ uer¬
ancapo factum c̃. & habitauit in nobis:
do enim hunc ds̃ pater signauit: Signa
si est enim signare: imponere aliquid.
qͥ non confundatur cum cacteris: Sig¬
nuit est: signum  ponere : Cuicũq rei
ponis signũ : id eo ponis signũ. ne confu
Acum aliis ate non possit agnosci Pat̃
tim eum signauit: Quid est signauit:
Pronum quiddam illi dedit. nec aeteris
conpiret᷑ hominibus: ideo de illo dic
tum est: unxit te ds̃ ds tuus oleo exulta¬
lonis pracparticipib: tuis: Ergo signa¬
se quid est. Aeceptum habere: hoc ẽ¬

Expanded text:
s, puto quia justum est; humiliavit se propter nos, glorificemus illum nos: non enim filius hominis propter se est, sed propter nos. Ergo erat filius hominis illo modo, cum Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Ideo enim hunc DHoc est enim signare, imponere aliquid, quo non confundatur cum caeteris. Signare est signum rei ponere. Cuicunque rei ponis signum, ideo ponis signum, ne confusa cum aliis, a te non possit agnosci. Pater ergo eum signavit. Quid est, signavit? Proprium quiddam illi dedit, ne caeteris compararetur hominibus. Ideo de illo ditum est: Unxit te Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis . Ergo signare quid est? Exceptum habere, hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
putauerunt : Illi inquit homines cũ ui¬
dissent quod fecerat signũ : dicebant.
Quia hic est uere ꝓphcta: Forte ad huc ideo
ꝓphetã xp̃m putabant: quia suꝑ focnũ
discumbebant: Erat autem ille dñs pro¬
phetarũ: impletor ꝓphetarũ: sci ficator
ꝓphetarũ : sed & ꝓpheta: Nam & morsi¬

Expanded text:
putaverunt? Illi, inquit, homines cum viputaverunt? Illi, inquit, homines cum vidissent quod fecerat signum, dicebant, quia hic est vere propheta. Forte adhuc ideo prophetam Christum putabant quia super fenum discumbebant. Erat autem ille Dominus prophetarum, impletor prophetarum, sanctificator prophetarum, sed et propheta. Nam et Mo
Abbreviated transcription (Latin):
bas dequinq panib: pauit: Nam & suꝑ foe-¬
num discumbebant: Carna liter ergo sapi-¬
ebant & in carnalibus qui escebant: Omis
Fem̃ caro foenũ: Quae erant autẽ illa frag.¬
menta : nisi quae populus non potuit man-¬
ducare : Intelleguntur enĩ quaedam secre¬
tiora intellegentiae. quae multitudo: illis
credantur qui idonei sunt & alios docere.
sicut erant apłi : unde .xii. cõphini imple¬
tisunt : Factum est hoc : & mirabiliter
quia magnũ factum est: & utiliter. quia
spiritaliter factum ẽ : Qui tunc uiderunt
ammirati sunt : nos autẽ non miramur.
cum audiuimus: Factum est enĩ ut illi
uiderent: scriptũ est autẽ. ut nos audire:¬
mus : Quod in illis oculi ualuerunt: hoc
in nobis fides : Cernimus qui ppe animo
forte & intelleximꝰ. qđ illa turba ñ intel¬
lexit: Et uere nos pasti sumus: qui ad
medullam ordei ꝑueniit potiumꝰ: Deni.¬
q: homines illi qui uiderunt hoc : quid

Expanded text:
bas de quinque panibus pavit. Nam et super febas de quinque panibus pavit. Nam et super fenum discumbebant: carnaliter ergo sapiebant, et in carnalibus quiescebant. Omnis enim caro fenum . Quae sunt autem illa fragmenta, nisi quae populus non potuit manducare? Intelliguntur ergo quaedam secretiora intelligentiae, quae multicredantur qui idonei sunt et alios docere, sicut erant apostoli? Unde duodecim cophini impleti sunt. Factum est hoc et mirabiliter, quia magnum; factum est et utiliter, quia spiritualiter factum est. Qui tunc viderunt, admirati sunt: nos enim nunc miramur cum audimus. Factum est autem ut illi viderent, scriptum est autem ut nos audiremus. Quod in illis oculi valuerunt, hoc in nobis fides. Cernimus quippe animo forte et intelleximus quod illa turba non intellexerit, et vere nos pasti sumus, qui ad medullam hordei pervenire potuimus. Denique homines illi qui viderunt hoc, quid
Abbreviated transcription (Latin):
mans in se. sacerdotis & regis: Sacer¬
ins ꝑuictimã quã se ipsum obtulit pro
ibs dõ : regis quia regimur abeo. & a pe¬
do multiplicati sunt : Nichil uerius: Qum¬
q uimlibri moysi quam multos libros
uncrponunt᷑. tanquã frangendo. id est
osserendo fȩcerunt: Sed quia ex illo
ndco ignorantia primi populi tegebatur
equo primo populo dictũ est. quan diu
iturmorses uela men suꝑ corda eoꝵ
usitum est: nondum enĩ ablatum erat ue-¬
inen. quia nondum uenerat xp̃s: nondũ
idum templi fuerat illo incrucependente
inscissum: Quia ergo ignorantia populi
nt in lege: ꝓpterea temptatio illa dnĩ.
porintiã discipuli demonstrabat : Ni¬
indletorem requirunt : Nam & ipse nu¬
ens pasti populi. populũ significabat
siblene constitutũ: Cur eñ quinq: milia
eant nisi quia sub lege erant : quae lexa.¬
ns morsi explicat᷑: Vnde & .u. illis¬
porticib: languidi ꝓdebant᷑ non sanabant᷑:
Ille autem ibi curauit languidũ: qui & hic tur¬

Expanded text:
ans, sacerdotis et regis. Sacerdotis, per victimam quam seipsum obtulit pro nobis Deo. Regis, quia regimur ab eo, et apedo multiplicati sunt. Nihil verius. Quinque enim libri Moysi, quam multos libros cum exponuntur tanquam frangendo, id est disserendo, fecerunt. Sed quia in illo hordeo ignorantia primi populi tegebatur, de quo primo populo dictum est: Quandiu legitur Moyses, velamen supra corda eorum positum est . Nondum enim velamen ablatum erat, quia nondum venerat Christus, nondum velum templi fuerat illo in cruce pendente conscissum. Quia ergo ignorantia populi erat in lege, propterea tentatio illa Domini ignorantiam discipuli demonstrabat. Niintellectorem requirunt. Nam et ipse numerus pasti populi populum significabat sub lege constitutum. Cur enim quinque millia erant, nisi quia sub lege erant, quae lexs Moysi explicatur? Unde et quinquporticibus languidi prodebantur, non sanabantur. Ille autem ibi curavit languidum , qui et hic tur
Abbreviated transcription (Latin):
& quatritt a me cibũ. non qui perit. sed qͥ
ꝓman& inuitam aeternã: Sic enĩ filius
hominis sum ut nonsim unus ex uobis:
Sic sum filius hominis. ut pater ds̃ me sig¬
nar& : Quid est signar&. : Proprium ali¬
quid mihi dar&. quo non confunderer
cum genere humano : sed ꝑ me libera ret
genus humanũ: Dixerunt ergo ad eum:
Quid faciemꝰ ut operem opera dĩ: Dixerat
enim illis. operamini aescam non quae pe-

Expanded text:
t quaerite a me cibum non qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam. Sic enim filius hominis sum, ut non sim unus ex vobis: sic sum filius hominis, ut Pater Deus me signaret. Quid est, signaret? Proprium aliquid mihi daret, quo non confunderer cum genere humano, sed per me liberaretur genus humanum. 12. Dixerunt ergo ad eum: Quid faciemus ut operemur opera Dei? Dixerat enim illis, Operamini escam, non quae per
Abbreviated transcription (Latin):
mentum potest nolens. credere ñ
potest nisiuolens: Si corpore cre.¬
deretur: fier& innolentibus sed non
incorpore creditur Apostolum au-¬
di Corde creditur adiustitiam &
quid sequitur: Ore autem confes.¬
sio. fit ad salutem: Deradice cordis.
surgit ista confessio: Aliquando au¬¬
dis confitentem. & nescis creden-¬
tem: sed neo debes uocare confiten¬¬
tem quem uidicas noncredentem
Hoc ẽ enim confiterũ dicere quod ha¬
bes incorde:

Expanded text:
mentum potest nolens: credere non mentum potest nolens: credere non potest nisi volens. Si corpore crederetur, fieret in nolentibus: sed non corpore creditur. Apostolum audi: Corde creditur ad justitiam. Et quid sequitur? Ore autem confessio fit ad salutem . De radice cordis surgit ista confessio. Aliquando audis confitentem, et nescis credentem. Sed nec debes vocare confitentem, quem judicas non credentem. Hoc est enim confiteri, dicere quod habes in corde:
Abbreviated transcription (Latin):
terrȩ : sed eius quifecit çelum & ter¬
ram: Vnde ista homini caritas Ru.
lo descendit : hortans. ut credamꝰ
ineum: Credere enim in eum. hoc ẽ man-¬
ducare panem uiuum Quicredit in¬
eum: manducat In uisibiliter sagi¬
natur : quia inuisibiliter renascit᷑:
Infans intusẽ : nouus intus ẽ : ubi no¬
uellatur. ibi satiatur quid ergota.¬
libus iłius murmurantibus respon¬
dit: Nolite murmurare inuicem. O¬
nemo potest uenire adme: nisi pat̃
quimisit meͣ traxerit eum : Mag¬
na gratiȩ commendatio nemoue.¬
nit: nisi tractus: Quem trahat. quẽ
non trahat. Quare illum trahat.
& illum nontrahat. Noli uelle ui¬
dicare: si non uis errare semel accipe.
& intellige: non traheris: ora ut tra-
haris: Quid hic dicimus fr̃s: sitra hi¬
mur ad xpm: ergo inuiti eredimus.
ergo uiolentia adhib&ur. non uo¬
luntas excitat᷑ Intrare quisquam
ecdam potest nolens accedere ad
altare potest nolens accipere sacra¬¬

Expanded text:
coeli, sed ejus qui fecit coelum et tercoeli, sed ejus qui fecit coelum et terram. Unde ista charitas lo descendit, hortans ut credamus in eum. Credere enim in eum, hoc est manducare panem vivum. Qui credit, manducat; invisibiliter saginatur, quia invisibiliter renascitur. Infans intus est, novus intus est: ubi novellatur, ibi satiatur. 2. Quid ergo talibus murmurantibus respondit Jesus? Nolite murmurare ad invicem. nemo potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, traxerit eum. Magna gratiae commendatio! Nemo venit nisi tractus. Quem trahat et quem non trahat, q illum non trahat, noli uelle iudicare, si non uis errare. Semel accipe et intellige, si non traheris, ora uharis. Quid hic dicimus, fratres? Si trahimur ad Christum, ergo inviti credimus; ergo violentia adhibetur, non voluntas excitatur. Intrare quisquam ecclesiam potest nolens, accedere ad altare potest nolens, accipere Sacra
Abbreviated transcription (Latin):
lus apłs dicit: ac per hoc quiesurit
hunc panem. esuriat iustitiam: sediu-¬
stitiam quȩ decelo descendit: iustiti¬
am quamdat ds̃. non quam sibi facit
homo: dienim nullam sibi homo fa-¬
cer& uistitiam : nondicer& idem a płs
de uidaeis. Ignorantes enim dĩ uisti.¬
tiam & suam uolentes constituere.
iustitiȩ dĩ non sunt subiecti: Inde e¬
rant isti. qui panem de çelo descenden¬
tem non intellegebant: quia sua ui-¬
stitia saturati. uistitiam dĩ non esu¬
riebant: Quidẽ hoc: Iustitiadĩ. &
ustitia hominis: Iustitia dĩ hic dr̃
non qua ustus ẽ ds̃. sed quã dat homi¬
nids̃. ut uistus sit homo ꝑ dnm. quȩ
autem erat illorum uistitia: Quiade
sius uiribus presumȩbant: & quasi
impletores legis. scipsos ex sua uirtu¬
te dicebant: Nemo autem impl&
legem. nisi quem adiuuerit gratia:
id est panis qui decelo descendit: le¬
gis autem plenitudo. compendio. ut
ait apostolus. caritas ẽ: Caritas non
num mi sed dĩ: caritas non celi. non

Expanded text:
lus dicit . Ac per hoc qui esurit hunc panem, esuriat justitiam; sed justitiam quae de coelo descendit, justitiam quam dat Deus, non quam sibi facit homo. Si enim nullam sibi homo faceret justitiam, non diceret idem apostolus de Judaeis, Ignorantes enim Dei justitiam, et suam volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti . Inde erant isti qui panem de coelo descendentem non intelligebant, quia sua justitia saturati, justitiam Dei non esuriebant. Quid est hoc, justitia Dei et justitia hominis? Justitia Dei hic dicitur, non qua justus est Deus, sed quam dat homini Deus, ut justus sit homo per Deum. Quae autem erat illorum justitia? Qua de suis viribus praesumebant, et quasi impletores Legis seipsos ex sua virtute dicebant. Nemo autem implet Legem, nisi quem adjuverit gratia, id est panis qui de coelo descendit. Legis enim plenitudo, compendio ut ait Apostolus, charitas est : charitas non nummi, sed Dei; charitas non terrae, non
Abbreviated transcription (Latin):
ret᷑ : sed inter illa omnia ibat: Ergo quis
abundabit iniquitas. refrigesc& caritis
multorũ : crescunt fluctus : Augent᷑ tene¬
brae : saeuit uentꝰ : sed tamen nauis ambu¬
Slabat: Qui enim ꝑseuerauerit usq in firea¬
Is hic saluus erit: Nec ipse stadiorũ nint¬
rus contempnendus est: neq enĩ possont¬
uere nichil significare qđ dictũ est. cus
migassent stadia uiginti quinq aut inȩ¬
ta tunc ad eos uenit iħs: Sufficer& iui¬
ginti quinq: sufficerae triginta: marins
sibi autem hominũ. integmine alarũ
unom sperabunt: Iste filius hominis se¬
srat quadam grã. filius hominis ex¬
gus a numero hominũ: filius hominis
ino cuam ds̃: Alio loco interrogans dis-¬
pulosart. Quem dicunt homines filium
indt pctrus: Iues xp̃s filius dĩ uiui:
le se diit filium hominis : petrus cũ dixit

Expanded text:
retur: sed inter illa omnia mala ibat. Etenim quia retur: sed inter illa omnia mala ibat. Etenim quia abundavit iniquitas, et refrigescit charitas multorum, crescunt fluctus, augentur tenebrae, saevit ventus: sed tamen navis ambulat. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . Nec ipse stadiorum numerus contemnendus est. Neque enim vere posset nihil significare quod dictum est, Cum remigassent stadia viginti quinque aut triginta, tunc ad eos venit Jesus. Sufficeret viginti quinque, sufficeret triginta, lii autem hominum in protectione alarum tuarum sperabunt . Iste filius hominis sequestratus quadam gratia filius hominis, exceptus a numero hominum filius hominis Deus est. Alio loco interrogans discipulos ait: Quem me dicunt esse homines Filium pondit Petrus: Tu es Christus Filius Dei vivi . Ille dixit se Filium hominis, et Petrus eum dixit
Abbreviated transcription (Latin):
tum accedit finis mundi. crescunt erro¬
res. crebrescunt terrores. crescit inqui¬
tas. crescit infidelitas: Lux deniq a
caritas aputdiohannem ipsum cuuasiar¬
listam satis a ꝑttq monstrat᷑. ita ues
cer&. qui odit fritrem suum intenbra
est. creberrime extinguitur Ersam
istȩ tenbrac odiorum fraternorũ uond
Siniquitas: refrigesc& caritas multorũ.
Erescunt tenebrae : & nondum uinit ihs
Crescentibus tenebris. refrigescente u¬
tate. ab undante iniquitate. ipsi son
fluctus nauem turbantes: Tempesta¬
tes & uenti. clamores sunt maledion
Inde caritas refrigescit : inde fluctus dug¬
tur : & turbat᷑ nauis. uento magno flant
Mare erurgebat: tenebre cresceb ant. ima¬
legentia minuebat᷑ mniquitas dugbatr
Cum remigassent ergo qua si stadia uiqt
quinq: aut triginta : interea ambulabum
ꝓmouebant: nec uenti illi & tem pesus
& fluctus & tenebrat id agebant. ut ud
nauis non ꝓmoueret᷑. uel soluta mere¬

Expanded text:
tum accedit finis mundi, crescunt errotum accedit finis mundi, crescunt errores, crebrescunt terrores, crescit iniquitas, crescit infidelitas: lux denique quae charitas apud Joannem ipsum evangelistam satis aperteque demonstratur, ita ut diceret, Qui odit fratrem suum, in tenebris est , creberrime exstinguitur: crescunt istae tenebrae odiorum fraternorum, quotniquitas, refrigescet charitas multorum. Crescunt tenebrae, et nondum venit Jesus. Crescentibus tenebris, refrigescente charitate, abundante iniquitate, ipsi sunt fluctus navem turbantes: tempestates et venti, clamores sunt maledicorum. Inde charitas refrigescit, inde fluctus augentur, et turbatur navis. 6. Vento magno flante mare exsurgebat. Tenebrae crescebant, intelligentia minuebatur, iniquitas augebatur. Cum remigassent ergo quasi stadia viginti quinque aut triginta. Interea ambulabant, promovebant, nec venti illi et tempestates et fluctus et tenebrae id agebant, ut vel navis non promoveretur, vel soluta merge
Abbreviated transcription (Latin):
faciebat: Illo ergo sursum posito discipuli
in nauicula quid patiebant᷑: Nam illo
in altis constituto. nauicula illa a eccłam
praesignabat: Sinon hoc primo in a ecđa
intelligimus. quod illa nauicula patie.¬
batur : non erant illa signi ficantia. sod
simpliciter transeunđa : Si autem uide¬
mus exprimi in aeccła ueritatem illa rũ
significationũ : manifestũ. quia facta xp̃i.
genera sunt locutionũ: Vt autẽ sero fac.¬
Stum est in quit: descenderunt discipuli
ciꝰ in mare:. Et cum ascendissent nauic¬
lam: uenerunt transmare capharnaũ:
Cito dixit finitum. qđ postra factũ est:
uenerunt trans mare in capharnaũ: Et
redit ut exponat quomodo uenerunt: quia
ꝑstagnũ nauigantes transiert̃: Et dũ
nauigarent ad eum locũ quo eos iamuenis
sedixit : recapitulando ex ponit quid ac¬
ciderit: Ten ebrae iam factȩ erant: & non
uenerat ad illos iħs: Merito tenebrae:
quia lux non uenerat: tenebrae iam factȩ
erant : & non uenerat ad illos iħ s: Quan.¬

Expanded text:
agno, : illo ergo sursum posito, discipuli in navicula quid patiebantur? Nam illo in altis constituto, navicula illa Ecclesiam praesignabat. Si non hoc primo in Ecclesia intelligimus, quod illa navicula patiebatur; non erant illa significantia, sed simpliciter transeuntia: si autem videmus exprimi in Ecclesia veritatem illarum significationum; manifestum est quia facta Christi genera sunt locutionum. Ut autem sero factum est, inquit, descenderunt discipuli ejus ad mare: et cum ascendissent naviculam, venerunt trans mare in Capharnaum. Cito dixit finitum quod postea factum est. Venerunt trans mare in Capharnaum. Et redit, ut exponat quomodo venerunt, quia per stagnum navigantes transierunt. Et dum navigarent ad eum locum quo eos venisse jam dixit, recapitulando exponit quid acciderit: Tenebrae jam factae erant, et non venerat ad eos Jesus. Merito tenebrae, quia lux non venerat: Tenebrae jam factae erant, et non venerat ad eos Jesus. Quan
Abbreviated transcription (Latin):
significauit: Apparebit ergo cum ipsum
sacramentũ dequinq panib coeperit nob¬
loqui & quid signific& indicare : Ibi enĩ
uidebimꝰ quare dñs in hoc facto ignorantiã
discipuli uoluit interrogando qđ sciebat
ostendere : Nam interrogamꝰ aliquando
quod nescimꝰ. audire uolentes ut discamꝰ:
Aliquando interrogam quod scimꝰ. scire uo¬
le utrũ & ille sciat quem in terrogamus:
Utrumq hoc nouerat dñs: & qđ interrogit᷑
sciebat: Quid enim ess& facturas ipsen¬
uerat : & hoc nescire philippũ similite
sciebat Quare itaq interrogabat: nisi ÷ͥ
illius ignorantiam demonstrabat : Q
hoc quare fȩcerit: ut dixi post intellegem
Andreas ait Est hic puer qui hab& u.
intertantos.: Cum dixissae philippis
interrogatus. ducentorũ denariorũ pans
non suffi SE ex quib: tanta illa tuma
reficeret᷑ : eritiem quidã puer ibi pard

Expanded text:
significavit. Apparebit ergo cum ipsum significavit. Apparebit ergo cum ipsum sacramentum de quinque panibus nobis coeperit loqui, et quid significet indicare. Ibi enim videbimus quare Dominus in hoc facto ignorantiam discipuli voluit interrogando quod sciebat ostendere. Nam interrogamus aliquando quod nescimus, audire volentes ut discamus. Aliquando interrogamus quod scimus, scire volentes utrum et ille sciat quem interrogamus. Utrumque hoc noverat Dominus: et quod interrogabat sciebat, et quid esset facturus ipse noverat, et hoc nescire Philippum sciebat similiter. Quare itaque interrogabat, nisi quia illius ignorantiam demonstrabat? Et hoc quare fecerit, ut dixi, postea intelligemus. Andreas ait: Est hic puer quidam qui hinter tantos? Cum dixisset Philippus interrogatus, ducentorum denariorum panes non sufficere quibus tanta illa turba reficeretur, erat ibi quidam puer por
Abbreviated transcription (Latin):
legamus Dñs in monte: multomagis in¬
tellegamus. quia dñs in monte. uerbum est
in alto: Proinde non quasi humiliter iac&.
quod in monte factum est: nec trans eunter
praetereundum est: sed suspiciendũ : Tur¬
bas uidit : esurientes agnouit: misericordi¬
ter pauit : non solum ꝓbonitate : uerũ etiã
ꝓpotestate : Quid enim sola ꝓdess& bonitas.
ubi non erat panis unde esuriens pasceret᷑
Nisi bonitati ad ess& potestas: ieiuna illa tur¬
ba & esuriens remaner&: Deniq & discipu¬
li qui erant cum dño infame & ipsi turbas
anes : sed unde pascerent non habebant:
Interrogauit dñs quot haberent panes. ad
turbas pascendas : & ait scriptura: Hoc autẽ
dicebat. temptans eum discipulũ scilic&
philippum. quem interrogauerat : ipse
Senim sciebat. quid ess& facturus : Cur
ergo bon temptabat : nisi quia ignorantiã
discipuli demonstra ᷝa. Et forte inde¬
monstratione ignorantiae discipuli. aliquid

Expanded text:
ligamus. 3. Dominus in monte: multo magis inligamus. 3. Dominus in monte: multo magis intelligamus quia Dominus in monte Verbum est in alto. Proinde non quasi humiliter jacet quod in monte factum est; nec transeunter praetereundum est, sed suspiciendum. Turbas vidit, esurientes agnovit, misericorditer pavit: non solum pro bonitate, verum etiam pro potestate. Quid enim sola prodesset bonitas, ubi non erat panis, unde turba esuriens pasceretur? Nisi bonitati adesset potestas, jejuna illa turba et esuriens remaneret. Denique et discipuli qui erant cum Domino in fame, et ipsi turbas anes, sed unde pascerent non habebant. Interrogavit Dominus unde emerentur panes ad turbas pascendas. Et ait Scriptura: Hoc autem dicebat tentans eum, discipulum scilicet Philippum quem interrogaverat. Ipse enim sciebat quid esset facturus. Cur ergo de bono tentabat, nisi quia ignorantiam discipuli demonstrabat? et forte in demonstratione ignorantiae discipuli aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
bis sufficer& lauda re scriptoris articulũ. quo¬
mam eas pariles. aequales. decoras fȩcit. insi
etiam legeremꝰ quid nob̵ ꝑ illas indicauerit̃
Ita factum hoc. qui tantũ inspicit delectat᷑
pulchritudine facti ut amimret᷑ artificẽ :
Qui autem intellegit. quasi legit: Aliter eñ
uidetur pictura: aliter uident᷑ litterae: Pic¬
turam cum uideris. hoc est totũ uidisse lau-¬
dasse. Ltteras cum uideris. non est hocto¬
tum : quoniam commoneris & legere Et¬
enim dicis cum uideris litteras. si forte non
eas nosti legere: Quid putamꝰ esse qđ scrip¬
tum est Interrogas quid sit: iã uide¬
as : Aliquidiliud tibi de monstraturus est.
a quo quaeris agnoscere quod uidisti: Ali¬
os ille oculos hab& : aliostu: Nonne simi¬
liter apices uidetis : sed non similit̃ signa
cognoscitis : Tuergo uides & laudas. ille
uid& & laudat: legit & intellegit: Quier.¬
go uidimus. quia laudauimꝰ: legam & intel.¬

Expanded text:
bis sufficeret laudare scriptoris articulum, quobis sufficeret laudare scriptoris articulum, quoniam eas pariles, aequales decorasque fecit, nisi etiam legeremus quid nobis per illas indicaverit: ita factum hoc qui tantum inspicit, defectatur pulchritudine facti ut admiretur artificem; qui autem intelligit, quasi legit. Aliter enim videtur pictura, aliter videntur litterae. Picturam cum videris, hoc est totum vidisse, laudasse: litteras cum videris, non hoc est totum; quoniam commoneris et legere. Etenim dicis, cum videris litteras, si forte non eas nosti legere, Quid putamus esse quod hic scriptum est? Interrogas quid sit, cum jam videas aliquid. Aliud tibi demonstraturus est, a quo quaeris agnoscere quod vidisti. Alios ille oculos habet, alios tu. Nonne similiter apices videtis? Sed non similiter signa cognoscitis. Tu ergo vides et laudas: ille videt, laudat, legit et intelligit. Quia ergo vidimus, quia laudavimus, legamus et intel
Abbreviated transcription (Latin):
mens: & exhibitũ oculis ubi exerceret᷑ intel¬
aetus ut inuisibilem dm̃ ꝑuisibilia opera
miraremur: & erecti ad fidem & purgati ꝑ
fidem. etiam ipsum inui sibi liter uidere cupe¬
remus quẽ dereb: uisibilibus. in uisibilem
nosceremꝰ : Nectamen sufficit h c̃ intueri
in miraculis xpĩ: interrogemꝰ ipsa mi racula
quid nobis loquantur de xpo: habent enĩ
si intelligantur linguam suã : Nam qui a
ipse xp̃s uerbum di  etiam factũ uerbi uer¬
bum nobis est: Hoc ergo miraculũ sicut au¬
diuimꝰ quam magnũ sit : quaeramꝰ etiam
quã ꝓfundum sit: Non tantũ eiꝰ suꝑficie
delectemur: sed etiam altitudinẽ ꝑscrute¬
mur: Hab& enim aliquid intus. hoc qđ mi-¬
ramur forͥs : Vidimus spectauimꝰ magnũ
quoͥddam : praeclarũ qi ddã. & omnino di¬
uinum : quod fieri nisi adõ non possit: lau¬
demus defacto factorem: Sed quemadmodũ
si litteras pulchras alicubi inspiceremꝰ non no¬

Expanded text:
mens, et exhibitum oculis ubi exerceretur intelmens, et exhibitum oculis ubi exerceretur intellectus, ut invisibilem Deum per visibilia opera miraremur, et erecti ad fidem et purgati per fidem, etiam ipsum invisibiliter videre cuperemus, quem de rebus visibilibus invisibilem nosceremus. 2. Nec tamen sufficit haec intueri in miraculis Christi. Interrogemus ipsa miracula, quid nobis loquantur de Christo: habent enim si intelligantur, linguam suam. Nam quia ipse Christus Verbum Dei est, etiam factum Verbi, verbum nobis est. Hoc ergo miraculum, sicut audivimus quam magnum sit, quaeramus etiam quam profundum sit: non tantum ejus superficie delectemur, sed etiam altitudinem perscrutemur. Habet enim aliquid intus, hoc quod miramur foris. Vidimus, spectavimus magnum quiddam, praeclarum quiddam, et omnino divinum, quod fieri nisi a Deo non possit: laudavimus de facto factorem. Sed quemadmodum si litteras pulchras alicubi inspiceremus, non no
Abbreviated transcription (Latin):
t & miracula eiꝰ quib: totũ mundum regit
nuessamq creaturã amministrat assidui-¬
ar uluerunt. ita ut poene nemo dignet᷑
utendere opera dĩ. mira & stupenda in
qib& seminis grano: scđm ipsã suam
nscđam scruauit sibi quaedã quae facer&
patuno tempore. preter usitatũ cursũ ordi¬
inq naturae: ut non maiora. sed insolita
uendo stuperent . quib: cotidiana uiluerant:
Muis enĩ miraculũ est gubernatio totius mun¬
i quam saturatio quinq: miliꝰ hominũ de
uinq panibus : & tamen haec nemo mirat᷑:
ld mrant᷑ homines : non quia maiꝰ est.
squia rarũ est: Quis enim & nunc pascit
duersum mundũ : nisi illequi de paucis
pns segetes creat: I. ȩait ergo. quomodo
Inde enim multiplicat depaucis granis
sqtes unde ͫmanib: suis multiplicauit
qunq: panes: Potestas enim erat in ma-¬
abis xp̃i : panes autem illi quinq: quasi
sonma erant : non quidem terrae manda¬
ta silab eo qui terrã fęcit multiplicata:
Noc qpo ad motũ ẽ sensibus. quo erigeret᷑

Expanded text:
totum mundum regit universamque creaturam administrat, assiduitate viluerunt, ita ut pene nemo dignetur attendere opera Dei mira et stupenda in quolibet seminis grano; secundum ipsam suam misericordiam servavit sibi quaedam, quae faceret opportuno tempore praeter usitatum cursum ordinemque naturae, ut non majora, sed insolita videndo stuperent, quibus quotidiana viluerant. Majus enim miraculum est gubernatio totius mundi, quam saturatio quinque millium hominum de quinque panibus: et tamen haec nemo miratur: illud mirantur homines non quia majus est, sed quia rarum est. Quis enim et nunc pascit universum mundum, nisi ille qui de paucis granis segetes creat? Fecit ergo quomodo Deus. Unde enim multiplicat de paucis granis segetes, inde in manibus suis multiplicavit quinque panes. Potestas enim erat in manibus Christi: panes autem illi quinque, quasi semina erant, non quidem terrae mandata, sed ab eo qui terram fecit multiplicata. Hoc ergo admotum est sensibus, quo erigeretur