comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quendam significant. si hoc bene in
reb incorporeis dicitur quem miris.
modis animus patitur cupiditate
et delectatione mentiendi uncle
etiam latine falsi dicunt᷑ qui iocari
amant. In iocis autem utiq simu
radiso. id est cum ad eos iam iudican¬
dos ueniret. Adhuc ante penam eo¬
rum cleambulabat in paraclyso idẽ
quasi mouebat᷑ in eis presentia dei qͣnͣ¬
do iam ipsi stabiles in eius p̃cepto non
erant. Et bene ad uesꝑam id est cum
ab eis iam sol occideret. id est auferre¬
tur ab eis lux illa interior ueritatis:
audierunt uocem eius et absconder̃t
se a conspectu euis. Quis se abscondit
a conspectu dei. nisi qui in deserto ip¬
so incipit amare quod suum est: Iã
enim habebãt cooperim̃tum men¬
datii: Qui autem loquitur mendati¬
um de suo loquit᷑. Et ideo ad arborẽ
sedicunt᷑ abscondẽ qͦ erãt ĩ medioꝑadi
si .i. ad se ipõs qͥ ĩ medio rerũ infra dm̃ et
supͣ corpora ordinati erãt. Ergo ad

Expanded text:
quemdam significant, si hoc bene in quemdam significant, si hoc bene in rebus incorporeis dicitur, quem miris modis animus patitur cupiditate, et delectatione mentiendi. Unde etiam latine salsi dicuntur, qui jocari amant. In jocis autem utique simulesperam, id est cum ad eos jam judicandos veniret, adhuc ante poenam eorum, deambulabat in paradiso, id est, quasi movebatur in eis praesentia Dei, quando jam ipsi stabiles in ejus praecepto non erant; et bene ad vesperam, id est cum jam ab eis sol occideret, id est auferretur ab eis lux illa interior veritatis: audierunt vocem ejus, et absconderunt se a conspectu ejus. Quis se abscondit a conspectu Dei, nisi qui deserto ipso incipit jam amare quod suum est? Jam enim habebant cooperimenta mendacii: qui autem loquitur mendacium, de suo loquitur . Et ideo ad arborem se dicuntur abscondere, quae erat in medio paradisi, id est ad seipsos, qui in medio rerum infra Deum et supra corpora ordinati erant. Ergo ad
Abbreviated transcription (Latin):
S hoc dictum est ut intelligeremus
eos ocłos esse apertos postea quam de
fructu illo acceperunt quib se nudoᷤᷤ
uidebant et displicebant sibi id est
oculos astitie quib simplicitas dis¬
plicet. Cum enim quisq ceciderit ab
illa intima. et secretissima lute uerita¬
tis: nichil est unde uelit placere suꝑ¬
bia. nisi fraudulentis simulationib.
hinc enim et ypocrisis nascitur:
in qua multum uidentur corcdati qui
potuerunt fallere et decipere quem
uoluerint. Dedit enim mulier uiro
suo et manducauerunt et aperti sũt
oculi eoꝵ de quib iam dictum est. et
tunc uiderunt qͥa nudi essent. sed o¬
culis ꝑuersis: quib illa simplicitas
que nuditatis nomine significata est
erubescenda iudebatur. Itaq itt iam
non essent simplices. fecerunt sibi de fo¬
liis fici. succinctoria taraqmͣ tegentes
pudenda sua: id est occultantes sim¬
plicitatem. de qua iam erubescebat
astitti suꝑbia. folia uero fici pruritũ

Expanded text:
Sed hoc dictum est, ut intelligeremus Sed hoc dictum est, ut intelligeremus eos oculos esse apertos, posteaquam de fructu illo acceperunt, quibus se nudos videbant, et displicebant sibi, id est oculos astutiae, quibus simplicitas displicet. Cum enim quisque ceciderit ab illa intima et secretissima luce veritatis, nihil est unde velit placere superbia, nisi fraudulentis simulationibus. Hinc enim et hypocrisis nascitur, in qua multum sibi videntur cordati, qui potuerint fallere et decipere quem voluerint. Dedit enim mulier viro suo, et manducaverunt, et aperti sunt oculi eorum, de quibus jam dictum est; et tunc viderunt quod nudi essent, sed oculis perversis, quibus illa simplicitas quae nuditatis nomine significata est, erubescenda videbatur. Itaque ut jam non essent simplices, fecerunt de foliis fici sibi succinctoria, tanquam tegentes pudenda sua, id est occultantes simplicitatem, de qua jam erubescebat astuta superbia. Folia vero fici pruritum
Abbreviated transcription (Latin):
liur̃i. quid intelligit᷑ nisi ꝑsuasum ut¬
esse sub deo nollent. s in sua potestate
potuis sine dño ut legem enis non ob¬
seruarent. quasi inuidentes sibi. ne
se ipsi regerent non indigentes illiꝰ
interno lumine. s utentes propria
proudentia quasi a suis oculis addi¬
noscendum bonum et malum quod
ẽ ut et suam potestatem nimis ama¬
rent. et cum esset deo pares uolunt.
illa medietate ꝑ qmͣ deo subiecti erant
et corpora fubiecta habebant. tamqm᷑
fructu arboris constitite in medio pa¬
rachysi male uterent᷑. ĩd est contra le¬
gem dei atq ita quõd acceperant amit¬
terent: dum id quod non acceperaił
usur pare uoluerunt. Nonenim acce¬
pit homuns natura ut ꝑ fuam pote¬
statem deo non regente beata sit: qͥa
nullo regente ꝑ suam potestatem be¬
atus esse solus deus potest. Et uidit
inquit mulier quia bonirin est lig¬
num ad escam et quia bonum e ocłis
ad uidendum et cognoscendum. Quo¬
modo ui debat. si clausi erant ocłi:

Expanded text:
uid hic intelligitur, nisi persuasum esse ut sub Deo esse nollent, sed in sua potestate potius sine Domino, ut legem ejus non observarent, quasi invidentis sibi ne se ipsi regerent, non indigentes illius interno lumine, sed utentes propria providentia, quasi oculis suis, ad dignoscendum bonum et malum, quod est, ut suam potestatem nimis amarent, et cum Deo esse pares vellent, illa medietate, per quam Deo subjecti erant, et corpora subjecta habebant, tanquam fructu arboris constitutae in medio paradisi, male uterentur, id est contra legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent, dum id quod non acceperant, usurpare voluerunt. Non enim accepit hominis natura, ut per suam potestatem Deo non regente beata sit; quia nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus Deus potest. 23. Et vidit, inquit, mulier quia bonum est lignum ad escam; et quia bonum est oculis ad videndum, et cognoscendum. Quomodo videbat, si clausi erant oculi?
Abbreviated transcription (Latin):
hoc relinquet homo patrem et matr̃e
ad herebit uxori sue et erunt duo in
carne una. Sacram̃tum hoc magnũ
est. ego aut̃ dico in xp̃o et in ecclia.
Quo manichei si non ceci legerent:
qui ꝑ epistolas apostolicas multos
decipiunt intelligerent quo modo
accipiende sint ueteris testam̃ti scrip¬
cure nec tam sacrilega uoce auderent
acusare quod nesciunt. Quod autẽ
nũbi erant adam et mulier eius et
non confundebant᷑ simplicitatem
anime castitatemq significat. Nam
et apłs ita dicit. Aptaui uos uni ui¬
ro uirginem castam exhibere xp̃o.
Timeo aut̃ ne sicut serpens euam¬

Expanded text:
hoc relinquet homo patrem et matrehoc relinquet homo patrem et matreo in carne una. Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia . Quod Manichaei si non caeci legerent, qui per Epistolas apostolicas multos decipiunt, intelligerent quomodo accipiendae sint Veteris Testamenti Scripturae, nec tam sacrilega voce auderent accusare quod nesciunt. Quod autem nudi erant Adam et mulier ejus, et non confundebantur, simplicitatem animae castitatemque significat. Nam et Apostolus ita dicit: Aptavi vos une viro virginem castam exhibere Christo: timeo autem ne sicut serpens E
Abbreviated transcription (Latin):
os de ossib meis et caro de carne mea
Os de ossib fortasse ꝓpt̃ fortitudinẽ:
et caro de carne ꝓpt̃ temꝑantiã. He
nanq due uirtutes ad inferiorem
animi partem. quam prudentia ra¬
cionalis regit docent᷑ ꝑtinere. Qũ
aut̃ dictum est ħ uocabit᷑ mulier
qm de uiro suo sumpta est: misto o¬
rigo nominis et interp̃tatio in latina
lingua non apparet. Quid enim sumi¬
le habeat mulieris nom̃ ad uiri nom̃
non inuenitur. S in hebrea locuti¬
one dicit᷑ sic sonare quasi dictum
sumpta est. Nam uirago uel uirgo
potius ħt aliquam similitudinem
cum uiri nomine. mulier aut̃ nõ ht
S hoc ut dixi lingua diuersitas faẽ
Quod aũt additum est. relinquet ħo
patrẽ et matrẽ et adherebit uxorisue
et erunt duo in carne una quomõdo
referat᷑ ad hystoriam non inuenio nisi
quod plerumq in genere humano
ista contingunt. S tota ꝓpħia est.
cuius apls memiit dicens. Propter

Expanded text:
os de ossibus meis, et caro de carne mea. os de ossibus meis, et caro de carne mea. Os de ossibus, fortasse propter fortitudinem; et caro de carne, propter temperantiam. Hae namque duae virtutes ad inferiorem animi partem, quam prudentia rationalis regit, docentur pertinere. Quod autem dictum est, Haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; ista origo nominis, et interpretatio in lingua latina non apparet. Quid enim simile habeat mulieris nomen ad viri nomen, non invenitur. Sed in hebraea locutione dicitur sic sonare, quasi dictum e viro suo sumpta est. Nam virago vel virgo potius habet aliquam similitudinem cum viri nomine; mulier autem non habet: sed hoc, ut dixi, linguae diversitas facit. 19. Quod autem additum est, Relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, quomodo referatur ad historiam non invenio, nisi quod plerumque in genere humano ista contingunt; sed tota prophetia est, cujus Apostolus meminit, dicens: Propter
Abbreviated transcription (Latin):
ut carnalem concupiscentiam sig¬
nificet: s illo modo potius quo ꝓph̃a
dicit auferri ppło̾ cor lapĩdeum et
dari corcarneum. Hoc modo enim
dicit etiã apłs non intabulis lapi¬
ueis s in tabulis cordis carnalib.
Aluid est quippe ꝓpͥa locutio. Aliud
figurata. qualis ista est quam tracta¬
mus mõdo. Qua ꝓpt̃ et si iuisibilis
femina scdm hystoriam de corpore ui¬
ri primo facta ẽ a domino deo. non
utꝙ sine causa ita facta est. nisi aliqͦͥs
secretum intimaretur. Non enim
aut limus defuit unde femina for¬
maret᷑. aut si uellet dominus homi¬
ni uigilanti costam sine dolore au¬
ferre non posset. Siue gͦ ista figura¬
te dicta sint siue figurate etiã facta
sint: non frustra hoc modo uel dicta
uel facta sunt. S sunt plane miste¬
ria et sacram̃ta. siue hoc modo quo
tenuitas nr̃a conatur: siue alio aliqͦ
meliori. scdm tam̃ sanam fidem sunt
interpretanda et intelligenda. So¬
potior inferiorem et dixit. Hoc nc̃

Expanded text:
ut carnalem concupiscentiam sigut carnalem concupiscentiam significet; sed isto modo potius quo propheta dicit auferri populo cor lapideum, et dari cor carneum . Hoc modo enim dicit etiam Apostolus: Non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Aliud est quippe propria locutio, aliud figurata, qualis ista est quam tractamus modo. Quapropter etsi visibilis femina secundum historiam de corpore viri primo facta est a Domino Deo, non utique sine causa ita facta est, nisi ut aliquod secretum intimaret. Num enim aut limus defuit unde femina formaretur? aut, si vellet Dominus, homini vigilanti costam sine dolore detrahere non posset? Sive ergo ista figurate dicta sint, sive etiam figurate facta sint, non frustra hoc modo dicta vel facta sunt; sed sunt plane mysteria et sacramenta, sive hoc modo quo tenuitas nostra conatur, sive aliquo alio meliore, secundum sanam tamen fidem sunt interpretanda et intelligenda. potior inferiorem, et dixit: Hoc nunc
Abbreviated transcription (Latin):
secesserit hoc est aut̃ quasi obdor¬
miscere. tanto melius et sincerus
illud uidet. Ip̃a enim cognitio qua
intelligitur in nobis aliud ẽẽ quõd
racione dominetur. aliud quod ra¬
cioni obtemꝑet: ip̃a gͦ cognitio ue¬
luti effectio mulieris ẽ de costa uiri
ꝓpt̃ coniunctionem significandã.
Deinde ut quisq huic sue parti recte
dominet᷑. et fiat quasi coniugalis in
cioni. s potius obtemꝑando uesinat
ẽẽ carnalis opus ħt ꝑfecta sapientia.
cuiꝰ contemplatio quia interior est
et secretior ab omni sensu corporis re¬
motissima: conuenienter etiã ista
soporis nomine intelligi potest. Tunc
enim ordinatissime caput mulieris
sapientia dĩ est. Sane in locum illiꝰ
coste carnem adimpleuit. ut hoc no¬
mine insinuaretur dilectionis affe¬
ctus quo diligit quisq animã suã.
et non est durus ut eam con tẽpuat
quod diligit quisq cui preest. Non
enim sic nominata ẽ caro isto loco

Expanded text:
secesserit hoc est autem quasi obdorsecesserit hoc est autem quasi obdormiscere, tanto melius et sincerius illud videt. Ipsa enim cognitio, qua intelligitur in nobis aliud esse quod ratione dominetur, aliud quod rationi obtemperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio mulieris est de costa viri, propter conjunctionem significandam. Deinde, ut quisque huic suae parti recte dominetur, et fiat quasi conjugalis in tioni, sed potius obtemperando desinat esse carnalis, opus habet perfecta sapientia. Cujus contemplatio quia interior est et secretior, et ab omni sensu corporis remotissima, convenienter etiam ista soporis nomine intelligi potest. Tunc enim ordinatissime caput mulieris Sapientia est Dei. 17. Sane in locum illius costae carnem adimplevit, ut hoc nomine insinuaretur dilectionis affectus, quo diligit unusquisque animam suam, et non est durus ut eam contemnat; quod diligit quisque cui praeest. Non enim sic nominata est caro isto loco,
Abbreviated transcription (Latin):
regere. nec eam ꝑmittere dominari
in uirum: quod ubi contingit. ꝑu̾¬
sa et misera domus est. Primo gͦ
demonstrauit deus homini quãto
melior ẽẽt pecorib et omnib irra¬
cionalibus animantib. Et hoc sig¬
nificat quod dictum ẽ: ad ducta ẽẽ
ad illum cũcta animantia ut uidet
quid ea uocaret: et eis nomina impo¬
neret. Ex hoc enim apparet ip̃a ra¬
pecora: quod distinguere et nomi¬
natim ea discernere non nisi ratio
potest. que de ipsis iudicat. S hec
facilis racio est. Cito enim homo
intelligit se meliorem ẽẽ pecoribus
Illa est difficilis qua intelligit in
seipso aliud ẽẽ racionale quod re¬
git: aliud animale quod regitur.
ipsam uisionem secretam nomine
soporis significari arbitror. quem
ĩmisit d̾s in adam quando ei mu¬
lier facta est. Ut enum hoc uidea¬
tur non est opus ocłis istis corꝑis.
S quando quisq ab istis uisibili¬
b reb in interiora intelligentie

Expanded text:
regere, nec eam permittere dominari regere, nec eam permittere dominari in virum; quod ubi contingit, perversa et misera domus est. 16. Primo ergo demonstravit Deus homini quanto melior esset pecoribus, et omnibus irrationabilibus animantibus: et hoc significat quod dictum est, adducta esse ad illum omnia animantia, ut videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret. Ex hoc enim apparet ipsa rapecora, quod distinguere et nominatim ea discernere, nonnisi ratio potest, quae de ipsis judicat. Sed haec facilis ratio est; cito enim homo intelligit se meliorem esse pecoribus: illa est difficilis ratio, qua intelligit in seipso aliud esse rationale quod regit, aliud animale quod regitur. ipsam visionem secretam nomine soporis significari arbitror, quem immisit Deus in Adam, quando ei mulier facta est. Ut enim hoc videatur, non est opus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibilibus rebus in interiora intelligentiae
Abbreviated transcription (Latin):
incipit exponi quo modo sit facta
fenuna. Et facta dicit᷑ in aduitori¬
um uiri: ut copulatione sp̃uali sp̃u¬
ales fetꝰ ederet: idest bona oꝑa diui¬
ne laudis dum ille regit. hec optem¬
perat. ille a sapientia regitur.Hec a
uiro. Caput enim uiri xp̃s. et ca¬
put mulieris uir. Ideoq dicit᷑. non
est bonum solum hominem esse.
Adhuc enim erat quod fieret ut
non solum anima corpori domina¬
ret᷑: quia corpus seruilem locum
obtinet s etiam uirilis racio subiu¬
garet sibi animalem partem suam
ꝑ quod adiutorium imꝑat corpori
Ad huius rei exemplum femina fa¬
cta est: quam rerum ordo subuingat
uiro. Ut quõd in duob hominib
euidentius apparet. idẽ in masculo
et in femina: etiam in homine uno¬
considerari possit. St appetitum
anime ꝑ quem de menbris corporis
oꝑamur. Habeat mens interior tan¬
quã uirilis racio subiuigatum. et
iusta lege modum imponat adiu¬
torio suo: sicut debet uir feminam

Expanded text:
incipit exponi quomodo sit facta incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spirituali spirituales fetus ederet, id est bona opera divinae laudis; dum ille regit, haec obtemperat; ille a sapientia regitur, haec a viro. Caput enim viri Christus, et caput mulieris vir . Ideoque dicitur: Non est bonum solum hominem esse. Adhuc enim erat, quod fieret, ut non solum anima corpori dominaretur, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro; ut quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege modum imponat adjutorio suo, sicut vir debet feminam
Abbreviated transcription (Latin):
nunt᷑. Quartus fluuius non est di¬
ctum contra quid uãdat aut quam
terram circum eat. Iusticia enim ad
omnes partes anime ꝑtinet quia ip̃a
ordo et equitas auime est: qua sibi
tria ista concorditer copulantur.
Prima prudentia. scd̃a fortitudo:
tercia temꝑantia. et in ista tota co¬
pulatione atq ordinatione iusticia.
Quod aut̃ ita constitutus est homo
in paradiso. ut oꝑaretur et custõdi¬
ret: oꝑatio illa laudabilior. laborio¬
sa non erat. Alia est namq in ꝑadi¬
so oꝑatio et alia in terra. quo post
peccatum dampnatꝰ est. Ex eo aut̃
quod additum est ut custõdiret: sig¬
nificatum est qualis illa oꝑatio erat
Namq in tranquillitate beate uite
ubi mors non est: omnis oꝑa est cu¬
stodire quod tenes. Accipit etiam
preceptũ de quo suꝑius iam tracta¬
uimus. Quod preceptum qm̃ sic
concluditur ut non ad unum lo¬
quat᷑. sic enim dicit. qua die autẽ
manducaueritis morte moriemini:

Expanded text:
nuntur. Quartus fluvius non dinuntur. Quartus fluvius non dictum est contra quid vadat, aut quam terram circumeat: justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi ista tria concorditer copulantur; prima, prudentia; secunda, fortitudo; tertia, temperantia; et in ista tota copulatione atque ordinatione justitia.Quod autem ita constitutus est homo in paradiso, ut operaretur et custodiret; operatio illa laudabilior laboriosa non erat. Alia est namque in paradiso operatio, et alia in terra, quo post peccatum damnatus est. Ex eo autem quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. Namque in tranquillitate beatae vitae, ubi mors non est, omnis opera est custodire quod tenes. Accipit etiam praeceptum, de quo superius jam tractavimus . Quod praeceptum, quoniam sic concluditur, ut non ad unum loquatur; sic enim dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini;
Abbreviated transcription (Latin):
omnipotente deo et ideo non illam
ẽe partem dĩ uł naturam d̃i manife¬
ste alio loco scriptum est dicente ꝓph̃a
Et qui finxit sp̃m omnib ipse scit
omnia. & alio loco. Qui finxit sp̃m
hominis in ip̃o. Ergo factum ẽẽ spm̃
hominis manifeste his destimoniis
approbat᷑. Sp̃c aut̃ hominis in scrip¬
turis dicitur. ip̃ius anime potentia
racionalis qua distat apecorib et eis
irature lege dominat᷑. de quo dicit
apłs. Nemo scit que sunt hominis
nisi sp̃c hominis qui in ip̃o est Ne
forte si pbaretur bis testimoniis aĩã¬
ꝓpt̃ ugorem qui non arescit. Fluuiꝰ
aut̃ ille qui circumit terram ethio¬
piam multum calidam atq feruentẽ.
significat fortitudinem calore acti¬
onis. alacrem atq impigram. Cer¬
cius aut̃ tigris uadit contra assirios.
et significat temꝑantiã. que resistit
libidini multum aduersanti consi¬
liis prudentie. Uñ plerumq in scͥp¬
curis assirii aduersariorum loco po¬

Expanded text:
omnipotente Deo, et ideo non illam omnipotente Deo, et ideo non illam esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia : et alio loco, Qui finxit spiritum hominis in ipso . Ergo factum esse spiritum hominis, manifeste his testimoniis approbatur. Spiritus autem hominis in Scripturis dicitur ipsius animae potentia rationalis, qua distat a pecoribus, et eis naturae lege dominatur. De quo dicit Apostolus: Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animapter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae: unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco po
Abbreviated transcription (Latin):
cati restituamur in ꝑadisum. ubi latͦ
ille ip̃a die meruit ẽẽ quo istam ui¬
tam finuuit. Sic enim apls dicit.
S non prius quod sp̃uale ẽ. s quod
adam in animam uiuentem. nouis¬
simus adam in spm̃ uiuificantem.
Sic gͦ debemus intelligere hunc lo¬
cum ut non quia dictum est insuffla¬
uit in eum sp̃m uite. et factus est ħo
in animã uiuentem. credamꝰ illam
ueluti partem nature dei in animã
hominis fuisse conuersam. et cogita¬
mur dicere naturam dĩ ẽẽ mutabilẽ.
in quo errore maxime istos maniche¬
os ueritas premit. Sicut enun est
mater omnium hereticorũ suꝑbia: au¬
si sunt dicere quod natura dĩ sit anima.
et hinc urgentur a nobis cum eis dici¬
mus. Ergo natura dei erat et misera ẽ:
et uiciorum labe corrumpit᷑. et peccat.
aut etiã ut uos dicitis nature contra¬
rie sordib inquinatur. et cetera talia
que de natura dĩ nefas est. dicere uł¬
credere. Nlam factam ẽẽ animam ab

Expanded text:
cati, restituamur in paradisum, ubi latro cati, restituamur in paradisum, ubi latro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam istam finivit . Sic enim Apostolus dicit: Sed non prius quod spirituale est, sed quod Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum vivificantem . 11. Sic ergo debemus intelligere hunc locum, ut non quia dictum est, Insufflavit in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem, credamus illam veluti partem naturae Dei in animam hominis fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: in quo errore maxime istos Manichaeos veritas premit. Sicut enim est mater omnium haereticorum superbia, ausi sunt dicere quod natura Dei sit anima. Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis, naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est credere. Nam factam esse animam ab
Abbreviated transcription (Latin):
spm̃ uite ut illa insufflatio ipãm oꝑati¬
onem dĩ significet qua fecit animam
in homine spu potentie sue. Si aut̃
homo ille qui factus erat. iam corpꝰ ⁊
anima erat: ip̃i anime sensus est ad¬
ditus ista insufflatione. eum factus
est homo in animam uiuentem. Nõ qr
illa ĩ insufflatio conuersa est in ani¬
mam uiuentem. s oꝑata est in ani¬
mam uiuentem. Nandum tamen
sp̃ualem hominẽ debemus intelligẽ
qui factus est in animam uuentem.
s adhuc animalem. Tunc enim sp̃u¬
alis effectus est: cum in paradiso hoc
est in beata uita constitutꝰ preceptũ
etiam ꝑfectionis accepit. ut uerbo dĩ
consum maret᷑. Itaq post quã pecca¬
uit recedens a precepto dĩ et dimissus
est. de ꝑadiso: in hoc remansit ut a¬
nimalis ẽẽt. Et ideo animalem ho¬
minem prius agimus om̃s qui de il¬
lo post peccatum nati sumus. donec
assequamur sp̃ualem adam. so est do
non fecit. et ab illo recreati. et uiuifi¬

Expanded text:
spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operatispiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam operationem Dei significet, qua fecit animam in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui factus erat, jam corpus et anima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in animam viventem: non quia illa insufflatio conversa est in animam viventem, sed operata est in animam viventem. Nondum tamen spiritualem hominem debemus intelligere, qui factus est in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritualis effectus est, cum in paradiso, hoc est in beata vita constitutus, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque postquam peccavit, recedens a praecepto Dei, et dimissus est de paradiso, in hoc remansit ut animalis esset. Et ideo animalem hominem prius agimus omnes, qui de illo post peccatum nati sumus, donec assequamur spiritualem Adam, id est Domccatum non fecit ; et ab illo recreati et vivifi
Abbreviated transcription (Latin):
et similitudinem dĩ. S etiã si nunc
quoq hominem ex corpore et anima
factum intelligamus ut non alicuiꝰ
noui oꝑis inchoatio s suꝑius breuit
insinuati diligentiore tractatio
isto sermone explicetur. si gͦ ut di¬
xi hominem hoc loco ex corpore et
anima facꝰtum intelligamus: non
absurde ip̃a cõmixtio limi nomen
accepit. Sicut enim aqua terram
colligit et conglutinat et continet
quando eius cõmixtione limus ef
ficitur: sic anima et corporis matiã
uiuificando in unitate concordem
conformat. et non ꝑmittit labi et
factus est homo in anuam uiuã¬
tem si adhuc corpus solum erat. a¬
nimam adiunctam corpori hoc lo¬
co intelligere bebemus siue que iã
facta erat s tanquã in ore dei erat
idest in eius ueritate uel sapientia
Uñ tam̃ non recessit quasi locis
seꝑata. quasi insufflata est. non enĩ
us̃ loco continetur. s ubiq presens
ẽ. siue tunc anima facta est quando
in illud figmentum ds insufflauit

Expanded text:
et similitudinem Dei. Sed etiamsi nunc et similitudinem Dei. Sed etiamsi nunc quoque hominem ex corpore et anima factum intelligamus, ut non alicujus novi operis inchoatio, sed superius breviter insinuati diligentior retractatio isto sermone explicetur; si ergo, ut dixi, hominem hoc loco ex corpore et anima factum intelligamus, non absurde ipsa commixtione limi nomen accepit. Sicut enim aqua terram colligit, et conglutinat, et continet, quando ejus commixtione limus ejus efficitur; sic anima corporis materiam vivificando in unitatem concordem conformat, et non permittit labi et factus est homo in animam viventem: si adhuc corpus solum erat, animam adjunctam corpori hoc loco intelligere debemus; sive quae jam facta erat, sed tanquam in ore Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde tamen non recessit quasi locis separata, quando insufflata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando in illud figmentum Deus insufflavit
Abbreviated transcription (Latin):
cile deo etiam si delimo istius terre
hominem fecit. tale tam̃ corpus eius
efficere quod corruptioni ñ subiace¬
ret si homo preceptum d̃i custõdiens
peccare noluisset: Si enim speciem
celi ip̃ius de nichilo uel de informi
matĩa dicimus factam quia omni¬
potentem artificem credimus: quid
mirum si corpꝰ quod de limo quali¬
cumq factum est potuit ab omnipo¬
tenti artifice tale fieri. ut nulla mo¬
lestia nulla indigentia cruciaret
hominem ante peccatum et nulla
corruptione tabesceret: Itaq suꝑflue
querit᷑ unde hominis corpus deus
fecerit. si tam̃ nc̃ de corporis forma¬
cione dicitur. Sic enim non nullos
nrõs intelligere accepi. quid dicunt
postea quam dictum ẽ finxit ds̃ ho¬
minem delimo derre ꝓpt̾ea non ad¬
ditum. ad imaginem et similitudinẽ
suam quoniam nunc de corporis for¬
matione dicit᷑. tunc aut̃ homo inte¬
rior significabatur quando dictum
est. fecit deus hominem ad imagniẽ

Expanded text:
cile Deo, etiamsi de limo istius terrae cile Deo, etiamsi de limo istius terrae hominem fecit, tale tamen corpus ejus efficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeceptum Dei custodiens peccare noluisset? Si enim speciem coeli ipsius de nihilo, vel de informi materia dicimus factam, quia omnipotentem artificem credimus; quid mirum si corpus, quod de limo qualicumque factum est, potuit ab omnipotenti artifice tale fieri, ut nulla molestia, nulla indigentia cruciaret hominem ante peccatum, et nulla corruptione tabesceret? 9. Itaque superflue quaeritur unde hominis corpus Deus fecerit; si tamen nunc de corporis formatione dicitur. Sic enim nonnullos nostros intelligere accepi, qui dicunt, posteaquam dictum est, Finxit Deus hominem de limo terrae; propterea non additum, Ad imaginem et similitudinem suam, quoniam nunc de corporis formatione dicitur. Tunc autem homo interior significabatur, quando dictum est: Fecit Deus hominem ad imaginem
Abbreviated transcription (Latin):
ram. quid dehomine specialit inti¬
metur quod ad nos maxime ꝑti¬
net. Primo enim quod de limo t̃re
ds̃ hominẽ finxit solet habere questi¬
onem qualis ille limus fuerat. uł q̃
matia nomine limi significata sit.
Illi aut̃ inunici ueterũ libroꝵ omĩa
carnaliter intuentes. et ꝓpt̃ ea semꝑ
errantes. etiã hoc rep̃hendere mor¬
daciter solent. quod de limo d̃s ho¬
minem finxit. Dicunt enim. Quare
de limo fecit ũs hominem: An de¬
fuerat ei melior et celestis matia un¬
de hominem faceret ut de labe ter¬
rena fragilem mortalemq forma¬
ret: Non intelligentes primo quã
multis significationib uł terra uł
aqua in scripturis ponatur. Limus
enĩ aque ac terre cõmixtio ẽ. Dicimꝰ
enum tabidum et fragile. et morti
destinatum corpꝰ humanum post
peccatum ẽẽ cepisse. Non enim in
nr̃o corꝑe isti exhorrescunt nisi mor¬
talitatem: quã dampnatione me¬
ruimus. Quid aut̃ mirum aut diffi¬

Expanded text:
ram, quid de homine specialiter intiram, quid de homine specialiter intimetur, quod ad nos maxime pertinet. Primo enim quod de limo terrae Deus hominem finxit, solet habere quaestionem qualis ille limus fuerit, vel quae materia nomine limi significata sit. Illi autem inimici veterum Librorum, omnia carnaliter intuentes, et propterea semper errantes, etiam hoc reprehendere mordaciter solent, quod de limo Deus hominem finxit. Dicunt enim: Quare de limo fecit Deus hominem? an defuerat ei melior et coelestis materia, unde hominem faceret, ut de labe tertam fragilem mortalemque formaret? Non intelligentes primo quam multis significationibus vel terra vel aqua in Scripturis ponatur: limus enim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim tabidum et fragile et morti destinatum corpus humanum post peccatum esse coepisse. Non enim in nostro corpore isti exhorrescunt nisi mortalitatem, quam damnatione meruimus. Quid autem mirum, aut diffi
Abbreviated transcription (Latin):
nobis non solum uisibilem creaturã
nobis manifestat᷑. que tanta uarie¬
tate affectionum suarum et ipso
lapsu quo misera facta ẽ et reꝑatiõe
qua rursus in beatitũdinẽ redit. tẽ¬
pore mutari posse conuincit᷑. Et ideo
non dictum ẽ cum factus eẽt dies
quo die fecit celum et terram tantũ.
quib nominib uisibilis creatura
intimatur. s additum etiã ẽ uiri¬
de et pabulum agri. quo nomine in¬
uisibilem creaturam ꝓpt̃ uigorem ⁊
uitam significari diximus. si cuti est
anima. et ita dictum est cum factus
ẽẽt dies quo die fecit deus celum et
terram et omne uiride agri et pabu¬
lum: ut sic intelligeremus non solũ
uisibilem s inuisibilem creaturam
ꝑtinere ad tempus. ꝓpt̃ mutabilita¬
tem. quia solus ũs̃ est incõmutabilis
qui est ante tempora. Nunc uideamꝰ¬
post uniuerse creature insinuatio¬
nem tam uisibilis quam iniuisibi¬
lis et uniuersale beneficium diui¬
ni fontis erga inuisibilem creatu¬

Expanded text:
nobis non solum visibilem, sed etiamnobis non solum visibilem, sed etiamnobis manifestatur, quae tanta varietate affectionum suarum, et ipso lapsu quo misera facta est, et reparatione qua rursus in beatitatem redit, tempore mutari posse convincitur. Et ideo non dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, tantum; quibus nominibus visibilis creatura intimatur: sed additum est etiam, viride, et pabulum agri; quo nomine invisibilem creaturam, propter vigorem et vitam, significari diximus, sicuti est anima. Et ita dictum est, Cum factus esset dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride, et pabulum agri: ut sic intelligeremus non solum visibilem, sed etiam invisibilem creaturam pertinere ad tempus, propter mutabilitatem; quia solus Deus incommutabilis est, qui est ante tempora. CApost universae creaturae insinuationem tam visibilis quam invisibilis, et universale beneficium divini fontis erga invisibilem creatu
Abbreviated transcription (Latin):
uinam doctrinam tanquam de nu¬
bib pluuiam. Talis aut̃ scientia de¬
struetur. Uuĩdemus nunc enim in
enigmate tanquam in nubilo sagr¬
nam querentes. tunc aut facie ad
faciem quando uniuersa facies terre
nr̃e. interiori fonte aque salientis
irrigabitur. Nam si fontem aliquẽ
huius uisibilis aque uoluerimus
intelligere. de quo dictum est: fons
aut̃ ascendebat de terra et irrigabat
omnem faciem terre. non ẽ ueri simi¬
le. quod cum tam multi fontes ꝑhen¬
nes siue riuorum siue fluuiorum ꝑ
uniuersam terram inueniantur. soł
ille siccauerit qui irrigabat omnẽ
ta est ante peccatum anime. Noĩe
enim celi et terre uniuersa usibilis
creatura significata est. Et nomine
diei unuiersum tempus. Et noĩe
uiridium et pabuli agri. creatura
inuisibilis. Et nomine fontis aque¬
ascendentis et irrigantis omnem
faciem terre: mundatio uitatis. ani¬
mam sacians ante peccatum. Dies
aut̃ iste cuius nomine uniuersum
tempꝰ significari diximus: insinuat

Expanded text:
vinam doctrinam, tanquam de nuvinam doctrinam, tanquam de nubibus pluviam. Talis autem scientia destruetur. Videmus enim nunc in aenigmate, tanquam in nubilo saginam quaerentes: tunc autem facie ad faciem , quando universa facies terrae nostrae interiore fonte aquae salientis irrigabitur. Nam si fontem aliquem hujus visibilis aquae voluerimus intelligere, de quo dictum est, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; non est verisimile quod cum tam multi fontes perennes, sive rivorum, sive fluviorum per universam terram inveniantur, solus ille siccaverit, qui irrigabat omnem ta est ante peccatum animae. Nomine enim coeli et terrae universa visibilis creatura significata est; et nomine diei, universum tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; et nomine fontis ascendentis et irrigantis omnem faciem terrae, inundatio veritatis animam satians ante peccatum. Dies autem iste, cujus nomine universum tempus significari diximus, insinuat
Abbreviated transcription (Latin):
de aqua eius. rediet ad illum in ĩtim̃
fontem ut forinsecus non querat plu¬
uiam. Dicit enim. Fiet in eo fons a¬
que facientis in uitam eternam. Iste
credo fons ante peccatum ascende¬
bat de tera et irrigabat omnẽ faciẽ
terre. quia interior erat. et nubium
non desid̾abatauxilium. Nondum
enim pluerat deus suꝑ terram nec
erat homo qui oꝑaretur in ea. Cum
enim dixisset nondum pluerat deus
suꝑ terram: subiecit et causam. quare
nundum pluerat. Quia non erat ħo
qui oꝑaret᷑ in ea. Tunc aut̃ homo ce¬
pit oꝑari in terra. cũ post peccatũ
de beata uita dimissus est quia in
paradiso fruebatur. Sic enim scͥptũ
est. Dimisit eum dominus ds̃ de ꝑa¬
uiso suauitatis ut oꝑaretur terram
de qua et sumptus fuerat. Snde
suo loco requiremꝰ. Quod nunc ad
hoc cõme moraui. ut intelligeremus
laboranti homini in terra. id est in
peccatorum ariditate constituto. ne¬
cessariam ẽẽ de humanis uerbis di¬

Expanded text:
de aqua ejus, rediet ad illum intimum de aqua ejus, rediet ad illum intimum fontem, ut forinsecus non quaerat pluviam. Dicit enim: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Iste, credo, fons ante peccatum ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, quia interior erat, et nubium non desiderabat auxilium: Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Cum enim dixisset, Nondum enim pluerat Deus super terram, subjecit et causam quare nondum pluerat: quia non erat homo qui operaretur in ea. Tunc autem homo coepit operari in terra, cum post peccatum de beata vita dimissus est, qua in paradiso fruebatur. Sic enim scriptum est: Et dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat: unde suo loco requiremus . Quod nunc ad hoc commemoravi, ut intelligeremus laboranti homini in terra, id est in peccatorum ariditate constituto, necessariam esse de humanis verbis di
Abbreviated transcription (Latin):
nubib pluuiam. s fonte suo hoc ẽ
de intimis suis manante ueritate
terra inquit. et irrigabat omnem
faciem terre. De terra scilicet de
qua dicit᷑. spes mea es tu portio mea
in terra uiuentium. Quando aut̃
anima tali fonte rigabat᷑. ntindum
ꝑ suꝑbiam ꝓiecerat intima sua. Ini¬
tium suꝑbie hominis apostatare
ra tumescens cepit non irrigari fon¬
ꝓpħicis et dicit᷑. Quid suꝑbit sterra
et cinis: Qm̃ in uita sua proiecit ĩ¬
nisi deserto secretario conscientie fo¬
ris uideri uelle quod non est: Et ĩdeo¬
iam laborans in terra necessariam
ħt pluuiam de nubib idest doctri¬
nam de humanis uerbis. ut etiam
hoc modo possit ab illa ariditate re¬
uirescere. et iterum fieri uiride agri.
S utinam uł pluuiam ueritatis de
ip̃is nubib libenter excipiat. Nam
ꝓpt̃ illam dñs noster nubilum car¬
nis nr̃e dignatꝰ assumere ymbrem
scĩ euuangelii largissimum infudit.
promittens etiam quod siquis bib̃it

Expanded text:
nubibus pluviam; sed fonte suo, hoc est nubibus pluviam; sed fonte suo, hoc est de intimis suis manante veritate,terra, et irrigabat omnem faciem terrae. De terra scilicet de qua dicitur: Spes mea es tu, portio mea in terra viventium . Quando autem anima tali fonte irrigabatur, nondum per superbiam projecerat intima sua. Initium enim superbiae hominis apostatare  superbiam tumescens coepit non irrigari fon propheticis, et dicitur: Quid superbit terra et cinis? Quoniam in vita sua projecit innisi deserto secretario conscientiae foris videri velle quod non est? Et ideo laborans jam in terra necessariam habet pluviam de nubibus, id est doctrinam de humanis verbis, ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate revirescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de ipsis nubibus libenter excipiat. Nam propter illam Dominus noster nubilum carnis nostrae dignatus assumere, imbrem sancti Evangelii largissimum infudit, promittens etiam quod si quis biberit
Abbreviated transcription (Latin):
Quia et nunc uiride agri ds̃ fecit.
s pluendo suꝑ terrã .i. facit animas
reiurescere ꝑ uerbum suum. S de
lantur nubes. quia uerba ista que
sonant. et ꝑcusso aere transeunt:
addita etiam obscuritate allegori¬
arum quasi aliqua caligine obdu¬
cta uelud nubes fiunt. Que dum
tractando exprimunt᷑. bene intelli¬
gentib tanquã ymber ueritatis in¬
fundit᷑. S hoc ntndum erat ante¬
quam anima peccaret idẽ antequã
uiride agri eẽt suꝑ terram. Non¬
dum enim pluerat d̃s suꝑ terram
nec erat homo qui oꝑaretur in ea
Laboranti enim homini in terra
ymber de nubib ẽ necessarius de
quib nubib iam dictum ẽ. Post
peccatum aut̃ homo laborare cepit
in terra. et necessarias habere illas
nubes. Ante peccatum uero cum
uiride agri et pabulum fecisset
ds̃. Quo nomine inuisibilem creatu¬
ram significari diximus. irrigabat
eam fonte uiteriore loquens in intel¬
lectum eius. ut non extrinsecus uer¬
ba exciꝑet tanquam de supra dictis

Expanded text:
Quia et nunc viride agri Deus facit, sed pluendo super terram, id est, facit animas revirescere per verbum suum; sed de lantur nubes, quia verba ista quae sonant et percusso aere transeunt, addita etiam obscuritate allegoriarum quasi aliqua caligine obducta, velut nubes fiunt: quae dum tractando exprimuntur, bene intelligentibus tanquam imber veritatis infunditur. Sed hoc nondum erat antequam anima peccaret; id est, antequam viride agri esset super terram. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Laboranti enim homini in terra imber de nubibus est necessarius, de quibus nubibus jam dictum est. Post peccatum autem homo laborare coepit in terra, et necessarias habere illas nubes. Ante peccatum vero, cum viride agri et pabulum fecisset Deus, quo nomine invisibilem creaturam significari diximus, irrigabat eam fonte interiore, loquens in intellectum ejus: ut non extrinsecus verba exciperet, tanquam ex supradictis
Abbreviated transcription (Latin):
serpens ille pecc̃m ꝑsuaserit dili¬
gent̾ considerandũ ẽ. Pertinet enĩ
marime ad mãm salutem. Nam ideo
hec scripta sunt. ut iam talia caueamꝰ.
Cum interrogata mulier respondisset.
quio eis pecẽm esset: ait ille. Non mor¬
te moriemini. Sciebat enim deus
ex illo aperientur oculi uestri et eri¬
tis sicut dii scientes bonum et malũ.

Expanded text:
serpens ille peccatum persuaserit, diligenter considerandum est; pertinet enim maxime ad nostram salutem: nam ideo haec scripta sunt ut jam talia caveamus. Nam cum interrogata mulier respondisset quid eis praeceptum esset; ait ille: Non morte moriemini: sciebat eex eo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum.
Abbreviated transcription (Latin):
memorauimus. dei oꝑa executus
exposuit. Quid sibi ergo uult quod
nunc nominato celo et terra ad̃didit
uiride agri et pabulum et tacuit
cetera tam multa. que sunt in celo
et in terra uel in mari. misi quia ui¬
ride agri inuisibilem creaturam
uult intelligi. sicut est anima : Ager
enim solet in scripturis figurate
mundus appellari. Nam et ip̃e dñs
ager est inquit hic mundus: cum
illam parabolam exponeret ubi
bono semi ni commixta sunt ⁊ irama
Uiride gͦ agri sp̃ualem atq inui¬
sibilem creaturam dicit ꝓpt̾̃ uigo¬
rem uite. Et noĩe pabuli utiꝙ
ꝓpt̃ uitam bene hoc ip̃m int̃preta¬
mur. Deinde quod addidit anteqͣ.
ẽet suꝑ terram intelligit᷑ añquam
anuna peccaret. Terrenis enim
cupiditatib sordidita. tan quam
suꝑ terrã ẽẽ nata. uel suꝑ terram
ẽẽ recta dicitur. Ideoq addĩdit. ntn

Expanded text:
mmemoravimus, Dei opera exsecutus mmemoravimus, Dei opera exsecutus exposuit. Quid sibi ergo vult quod nunc nominato coelo et terra, addidit, viride agri et pabulum, et tacuit caetera tam multa, quae sunt in coelo et in terra, vel etiam in mari; nisi quia viride agri invisibilem creaturam vult intelligi, sicut est anima? Ager enim solet in Scripturis figurate mundus appellari. Nam et ipse Dominus, Ager est hic, inquit, mundus , cum illam parabolam exponeret, ubi bono semini sunt commixta zizania. Viride ergo agri spiritualem atque invisibilem creaturam dicit, propter vigorem vitae, et nomine pabuli utique propter vitam bene hoc ipsum interpretamur. 5. Deinde quod addidit, antequam essent super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel super terram esse, recte dicitur: ideoque addid
Abbreviated transcription (Latin):
septem dies numerabantur. nunc
unus dicit᷑ dies. quo die fecit deus
celum et terram. et omnia uiridia
agri. et omne pabulum. Cuiꝰ diei
nomine tempus significari bene
intelligitur. fecit enim deus omne
tempus simul cum omnib temꝑa
Mouere autem nos debet ad que ⁊¬
rendum. quod cum diem qui factus
est et celum et terram nominasset
a diecit etiam uiride agri. ⁊ omne pa¬
bulum. Non enim quando dictum
est. in principio fecit deus celum et
terram tunc dictum est factum ẽẽ
omne uiride agri et pabulum. Ma¬
nifeste legitur quõd tercio die fac¬
tum est omne uiride et pabulum
agri. Quõd aut̃ dictum est in
principio fecit ds̃ celum et terrã
non ꝑtinet ad aliquem dierum ex
illis septem dieb. Adhuc enim uł
materiam ipsam unde facta sunt
omnia.celi et terre nomine nuncu¬
pabat. uel certe prius totam creatu¬
ram celi et terre nomine ꝓposuerat
dicendo. in principio fecit d̃s celũ
et terram. et post ea particulatim

Expanded text:
septem dies numerantur, nunc septem dies numerantur, nunc unus dicitur dies, quo die fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri, et omne pabulum, cujus diei nomine omne tempus significari bene intelligitur. Fecit enim Deus omne tempus simul cum omnibus creatMovere autem nos debet ad quaerendum, quod cum diem, qui factus est, et coelum, et terram nominasset adjecit etiam, viride agri, et omne pabulum. Non enim quando dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, tunc dictum est, factum esse omne viride agri et pabulum: manifeste enim legitur, quod tertio die factum est omne viride et pabulum agri. Quod autem dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, non pertinet ad aliquem dierum ex illis septem diebus. Adhuc enim vel materiam ipsam unde facta sunt omnia, coeli et terrae nomine nuncupabat: vel certe prius totam creaturam, coeli et terrae nomine proposuerat dicendo, In principio fecit Deus coelum et terram; et postea particulatim
Abbreviated transcription (Latin):
quis uoluerit omnia que dicta st̃
scdm literam acciꝑe: idest non a¬
liter intelligere quam littera so¬
nat: et potuerit euitare blaphemi¬
as et omnia congruentia fidei catho¬
lice predicare. non solum ei non ẽ
inuidendum. s precipuus multũ¬
q laudabilis intellector habendus
est. Si aut̃ nullus exitus datur. ut
pie et digne deo que scripta sunt
intelligantur. nisi figurate at ꝙ in
eiginate ꝓposita ista credamus: ha¬
bentes autoritatẽ apłicam a quib
tam multa de libris ueteris testam̃ti
soluunt᷑ enigmata. modum quẽ inten¬
dimus teneamus. adiuuante illo qui
nos petere. querere et pulsare. adhor¬
tatur. ut omnes istas figuras rerum
scđm catholicam fĩdem siue que ad
historiam siue q̃ ad ꝓpħ̃iam ꝑtinent
explicemus. non preuidicantes meli¬
ori. diligentiori Itractatui. siue ꝑ nos
siue ꝑ alios quib dominꝰ reuelare
fecit ds̃ celum et terram et omĩa ui¬
ridia agri ante quam ẽẽnt suꝑ ter¬
ram. et omne pabulum agri. Suꝑiꝰ

Expanded text:
quis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri, antequam essent super terram, et omne pabulum agri. Superius
Abbreviated transcription (Latin):
dixit d̃s ad abam. Quia audisti uoc̃ẽ
uxoris tue. et manducasti de ligno
de quo preceperam tibi ex illo solo
ne ederes. maledicta terra erit tibi in
omnib oꝑib tuis et in tͥsticia et ge¬
mitu tuo manducabis ex ea omnib¬

Expanded text:
dixit Deus ad Adam: Quia audisti vocem dixit Deus ad Adam: Quia audisti vocem mulieris tuae, et manducasti de ligno de quo praeceperam tibi, ex illo solo ne ederes, maledicta terra erit tibi in omnibus operibus tuis, et in tristitia et gemitu tuo manducabis ex ea omnib
Abbreviated transcription (Latin):
d̃s adam et dixit illi adam ubi es:
Et dixit ille. Uocem tuam audiui
domine in paradiso et timui. et ab¬
scondi me quia nudus sum. Et dix̃
dominꝰ ds̃. Quis nuntiauit tibi qi
nudus es. nisi quia ab illa arbore de
qua arbore dixeram tibi ex illa sola
non manducare. s ex illa manducastiꝰ
Et dixit adam. Mulier quã dedisti
michi dedit ut ederem et manduca¬
ui. Et dixit dominus mulieri. Quid
hoc fecistiͤ Et dixit mulier. Serpẽs
seduxit me et manducaui. Et dixit
dominus serpenti. Quia hoc fecisti
maledictus tu ab omni pecore et oi
genere bestiarum. Pecꝰtore et uen¬
tre repes et terram manducabis
omnib dieb uite tue. Et inimiciã
ponam inter te et inter mulierem et
inter semen tuum et inter semen
mulieris. Ip̃a tuũ obseruabit caput
et tu eius calcaneum. Et mulieri dix̃.
Multiplicans multiplicabo dolores
tuos. et suspiria tua: in dolorib pari¬
es filios. et ad uirum tuum conuersio
tua: et ille tui dominabit᷑. Et tunc

Expanded text:
Deus Adam, et dixit illi: Adam, ubi es? Deus Adam, et dixit illi: Adam, ubi es? Et dixit ille: Vocem tuam audivi, Domine, in paradiso, et timui, et abscondi me, quia nudus sum. Et dixit Dominus Deus: Quis nuntiavit tibi, quia nudus es, nisi quia ab illa arbore de qua dixeram tibi ex illa sola non manducare, ex illa manducasti? Et dixit Adam: Mulier quam dedisti mihi, dedit ut ederem, et manducavi. Et dixit Deus mulieri: Quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens seduxit me, et manducavi. Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia hoc fecisti, maledictus tu ab omni pecore, et omni genere bestiarum. Pectore et ventre repes, et terram manducabis omnibus diebus vitae tuae. Et inimicitiam ponam inter te et mulierem, et inter semen tuum, et inter semen illius. Ipsa tuum observabit caput, et tu ejus calcaneum. Et mulieri dixit: Multiplicans multiplicabo dolores tuos, et suspiria tua, et in doloribus paries filios tuos; et ad virum tuum conversio tua, et ille tui dominabitur. Et tunc