comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
corum isto romulus honore prelad
huic tribuerent: & marti tanquã pari cius
forsitan propter ipsum.
potuissent: non aliquot annos post romã concdi¬
tam ab atheniensib mutuarent᷑ leges so lonis
quas tam̃ non ut acceperunt. sed meliores et
emendatiores facere conati sunt: quãuis ligirgꝰ
lacedemonus leges ex apollinis auctoritatt
se instituisse confixerit: qđ prudent̃ romani
credere noluerunt: ꝓpterea non inde acceper̃
Numa pompilius qui romulo successit inreg.¬
num quasdam leges quȩ quidẽ regendȩ ciuta¬
ti nequaquam sufficerent condidisse fertur:
qui eis multa etiã sacra constituit: nontameo
perhibetur easdẽ leges anuminib accepisse.
Mala igitur animi. mala uitȩ. mala morũ.
quȩ ita magna sunt ut his doctissimi eorũ uin
etiam stantib urbib res publicas perire confir.¬
ment. du eorũ ne suis cultorib acciderent mi-¬
nime curarunt: immo uero ut augerent᷑ sicut
supra disputatum est omĩmodo curarunt:¬

Expanded text:
orum, isto Romulus honore praelatt, hoc etiam huic tribuerent, et Marti tamquam patri eius forsitan propter ipsum. potuissent, non aliquot annos post Romam conditam ab Atheniensibus mutuarentur leges Solonis, quas tamen non ut acceperunt tenuerunt>, sed meliores et emendatiores facere conati sunt, quamuis Lycurgus Lacedaemoniis leges ex Apollinis auctoritate se instituisse confinxerit, quod prudenter Romani credere noluerunt, propterea non inde acceperunt. Numa Pompilius, qui Romulo successit in regnum, quasdam leges, quae quidem regendae ciuitati nequaquam sufficerent, condidisse fertur, qui eis multa etiam sacra constituit; non tamen perhibetur easdem leges a numinibus accepisse. Mala igitur animi, mala uitae, mala morum, quae ita magna sunt, ut his doctissimi eorum uiri etiam stantibus urbibus res publicas perire confirment, di eorum, ne suis cultoribus acciderent, minime curarunt immo uero ut augerentur, sicut supra disputatum est, omni modo curarunt
Abbreviated transcription (Latin):
rantẽ rem publicã. Itaq ante nrãm memoriã & mos
ipse patrius prestantes uiros adhibebat: & ueterẽ
morẽ ac maiorũ instituta retinebant excellentes uiri:
Nrã uero ȩtas cum rẽ publicã sicut picturã accepisset
egregiam. sed euanescentẽ uetustate: non modo eã
colorib isdẽ quib fuerat renouare neglexit. sed ne
id quidẽ curauit. ut formã saltem cius & extrema
tanquã liniam̃ta seruaret. Iuid eiũ manet ex anti¬
quis morib quib ille dix̃ remstare romanã. quos
ita obluuone obsoletos uidemꝰ ut non modo non

Expanded text:
rantem rem publicam. Itaque ante nostram memoriam et mos rantem rem publicam. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes uiros adhibebat, et ueterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes uiri. Nostra uero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam, sed euanescentem uetustate, non modo eam coloribus isdem quibus fuerat renouare neglexit, sed ne id quidem curauit, ut formam saltem eius et extrema tamquam liniamenta seruaret. Quid enim manet ex antiquis moribus, quibus ille dixit rem stare Romanam, quos ita obliuione obsoletos uidemus, ut non modo non
Abbreviated transcription (Latin):
popłs eẽt sicẽt iniustus. qm̃ non eẽc multicudo
uris consensu & utilitatis cõmunione sociata:
sicut popłs fuerat definitus. Quando ergo res
publica romana talis erat qualẽ illã describit
salustius: non iã pessima ac flagiciosissima sicut
ipse ait. sed omino nulla erat: scđdm istã tationẽ
quam disputatio dere publica inter magnos
& iustos principes habita patefe̾cit: sicut etiã
ipse tũllius nonscipionis nec cuiusquã alterius
sedi suo sermone loquens in principio quinti libri.
cõmemorato prius ennii poetȩ uersu quo dixerat.
Noribus antiquis res stat romana uirisq Iuc̃ quidẽ
ille uersũ inquit: uel breuitate uł ueritate tãquã
ex oraculo michi quodã eẽ effatus uidet᷑ Nam
neq uiri nisi ita morata ciuitas fuisset. neq mores
nisi nii uiri p̃fussent: aut fundare aut tãdiu
tenere pocuissent. tantam & tam iuste lateq im pe¬

Expanded text:
populus esset, si esset iniustus, quoniam non esset multitudo populus esset, si esset iniustus, quoniam non esset multitudo iuris consensu et utilitatis communione sociata, sicut populus fuerat definitus. Quando ergo res publica Romana talis erat, qualem illam describit Sallustius, non iam pessima ac flagitiosissima, sicut ipse ait, sed omnino nulla erat secundum istam rationem, quam disputatio de re publica inter magnos eius tum principes habita patefecit. Sicut etiam ipse Tullius non Scipionis nec cuiusquam alterius, sed suo sermone loquens in principio quinti libri commemorato prius Ennii poetae uersu, quo dixerat:. Moribus antiquis res stat Romana uirisque, \'quem quidem ille uersum, inquit, uel breuitate uel ueritate tamquam ex oraculo quodam mihi  esse effatus uidetur. Nam neque uiri, nisi ita morata ciuitas fuisset, neque mores. nisi hi uiri praefuissent, aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam iuste longe lateque impe
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ potuit. nichil tã inimicũ quã iniusticiã
ciuitati: nec omĩno nisi magna iusticia geri aut
stare posse rem publicã. Qua quęstione quantũ
sacis uisum ẽ. ꝑtractata: scipio ad int̾missa reuer
eibuntasit incitpidatido difuationis
udie is. arditrillis sius desiracionun colligit tunc
ese trm praneaidest rem popłi. cumbene ac iuste
gertur. siue abuno rege. suc apaueis optimatib:
siue abuniutrso popło. Cum uero iniustus . c̃. rex
quẽ tirannũ more greco appellauit. aut iniusti
optimates quorũ coisensũ dixit eẽ factionẽ. aut
iniustus ipse poplĩ cui isitatũ nomen non reppe¬
rit. nisi ut etiã ipsũ tirandũ uocaret: non iã uici-¬
osam sicut pridie fuerat clisputatũ. sed sicut ratio
ex illis definitionib toͥnexa docuisset om̃ino nullã
esse rempublicã qm̃ mnoneẽt res popłi. cũ tirannꝰ
eam factione capesserit: nec ipse popłs iam

Expanded text:
quantum potuit, nihil tam inimicum quam injustitiam quantum potuit, nihil tam inimicum quam injustitiam civitati, nec omnino nisi magna justitia geri aut stare posse rempublicam. 2. Qua quaestione, quantum satis visum est, pertractata, Scipio ad intermissa reverquanta sit in disputando definitionis utilitas, adque ex illis suis definitionibus colligit tunc esse rem publicam, id est rem populi, cum bene ac iuste geritur siue ab uno rege siue a paucis optimatibus siue ab uniuerso populo. Cum uero iniustus est rex, quem tyrannum more Graeco appellauit, aut inioptimates, quorum consensum dixit esse factionem; aut injustus ipse populus, cui nomen usitatum non reperit, nisi ut etiam ipsum tyrannum vocaret: non jam vitiosam, sicut pridie fuerat disputatum; sed, sicut ratio ex illis definitionibus connexa docuisset, omnino nullam esse rempublicam: quoniam non esset res populi, cum tyrannus eam factiove capesseret; nec ipse populus jam
Abbreviated transcription (Latin):
publicã regi sine in iuria nonposse: hanc ꝓin.¬
de quęstionẽ discutiendã & enodandã esse. ad sen¬
sus est scipio: responditq nichil eẽ qđ ad huc
de re publica dictum putaret. & quo possent
longius ꝓgredi: nisi eẽt confirmatũ non modo
falsũ cẽ illud sine iniuria non posse. sed hoc ueris¬
simum ẽẽ: sinc sũma iustitia rẽ publicã geri non
posse: Cuius questionis explicatio. cũ indiem
consequentẽ dilata. eẽt: interciolibro magna con¬
flictatione res acta est. Suscepit enĩ pilus ips. ẽ
disputationẽ eoꝵ qui sentirent sine iniusticia
geri nonposse rem publicã : purgans p̃cipue.
ne hoc ipse sentire crederet᷑. Egitq sedulo ꝓ in¬
iusticia contra iusticiã: ut hanc eẽ. utilẽ reipublicȩ.
illam uero inu̾tilẽ: ueri similib rationib & exẽ¬
plis uelut conaret᷑ ostendere. Tumlelius rogantib¬
om̃ib iusticiã defendere aggressus est: asseruitq

Expanded text:
publicam regi sine iniuria non posse. Hanc proinpublicam regi sine iniuria non posse. Hanc proinde quaestionem discutiendam et enodandam esse adsensus est Scipio responditque nihil esse, quod adhuc de re publica dictum putaret, quo possent longius progredi, nisi esset confirmatum non modo falsum esse illud, sine iniuria non posse, sed hoc uerissimum esse, sine summa iustitia rem publicam regi non posse. Cuius quaestionis explicatio cum in diem consequentem dilata esset, in tertio libro magna conflictione res acta est. Suscepit enim Philus ipse disputationem eorum, qui sentirent sine iniustitia geri non posse rem publicam, purgans praecipue, ne hoc ipse sentire crederetur, egitque sedulo pro iniustitia contra iustitiam, ut hanc esse utilem rei publicae, illam uero inutilem, ueri similibus rationibus et exemplis uelut conaretur ostendere. Tumomnibus, justitiam defendere aggressus est; asseruitque
Abbreviated transcription (Latin):
moratio. Cũ autẽ scipio inscdĩ libri fine dixisset.
ut infidib ac tibus atq cantu ipso ac uocib con¬
centus. ẽ. quidã tenendus ex distinctis sonis. quẽ
immutatũ aut discrepantẽ aures eruditȩ ferre
non possunt. isq concentꝰ ex dissimillimarũ uocũ
moderatione concors tam̃ efficit᷑ & congruens:
sic ex sũmis. & infimis. & medus. int̾iectis ordinib
ut sonis moderata ratione ciuitatẽ consensu dissi
incantu. eam eẽ inciuitate concordiam: artissimũ
atq optimũ omi inre publica uinculũ incolu.¬
mitatis. eamq sine iusticia nullo pacto eẽ posse.
Ac deinde cum aliquanto latius & uberius disse¬
riussit. quantũ ꝓdesset iusticia ciuitati. quantũq
obeẽt si abfuisset: suscepit deinde pilus unꝰ coꝵ
qui disputationi aderant. & poposcit ut hec ipsa
quęstio diligentius tractaret᷑. ac de iusticia plura
dicerent᷑ ꝓpter illud qđ ĩam uulgo ferebat᷑ rem

Expanded text:
moratio. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset, moratio. Cum autem Scipio in secundi libri fine dixisset, ut in fidibus aut tibiis adque cantu ipso ac uocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt. isque concentus emoderatione concors tamen efficitur et congruens, sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus ut sonis moderata ratione civitas consensu August. in cantu, eam esse in ciuitate concordiam, artissimum adque optimum omni in re publica uinculum incolumitatis, eamque sine iustitia nullo pacto esse posse,\' ac deinde cum aliquanto latius et uberius disseruisset, quantum prodesset iustitia ciuitati quantumque obesset, si afuisset, suscepit deinde Philus, unus eorum qui disputationi aderant, et poposcit, ut haec ipsa quaestio diligentius tractaretur ac de iustitia plura dicerentur, propter illud, quod iam uulgo ferebatur rem
Abbreviated transcription (Latin):
etiam cũ uiueret hauriendo consũpserat. Iuem
regem isti sihaberent sibi intalib indulgentẽ.
nec in eis cuiquã ulla seueritate aduersantẽ: huic
libentius. quã romani ueteres romulo templũ
& flaminem consecrarent.
pessimã ac flagiciosissimã dixit. nec curant isti
quanto morũ pessimoꝵ acflagiciosorũ labe ac dedẽ.¬
core impleat᷑. sed tantũ modo ut consistat & ma-¬
neat: audiant eam non ut salustius narrat pessi-
mam acflagiciosissimã factam. sed sicut cicero
disputat iamtunc prorsus perisse: & nullã omĩno
remansisse rem publicã. Inducit enĩ scipionẽ cũ
ipsum qui cartaginẽ extinxerat dere publica
disputantẽ: quando p̾sencauuc ca corrupto
quam describit salustius iam iãq peritura E
quippe tempore disputatur: quo iã unꝰ grachoꝵ
occisus fuit: aquoscribit sediciones graues cocpisse
salustius. Nam mortis eius: fit ineisdẽ libris cõme.¬

Expanded text:
etiam cum viveret, hauriendo, consumpserat. Quem etiam cum viveret, hauriendo, consumpserat. Quem regem isti si haberent sibi in talibus indulgentem, nec in eis cuiquam ulla severitate adversantem; huic libentius, quam Romani veteres Romulo, templum et flaminem consecrarent. pessimam ac flagitiosissimam dixit, nec curant isti quanta morum pessimorum ac flagitiosorum labe ac dedecore impleatur, sed tantummodo ut consistat et maneat; audiant eam, non, ut Samam ac flagitiosissimam factam, sed, sicut Cicero disputat, iam tunc prorsus perisse et nullam omnino remansisse rem publicam. Inducit enim Scipionem, eum ipsum qui Carthaginem extinxerat, de re publica disputantem, quando praesentiebatur ea corruptione, quam describit Sallustius, iam iamque peritura. Eo quippe tempore disputatur, quo iam unus Gracchorum occisus fuit, a quo scribit seditiones graues coepisse Sallustius. Nam mortis eius fit in eisdem libris comme
Abbreviated transcription (Latin):
diffluatur. Saltationes undiq concrepent: the.¬
atra in honestȩ leticiȩ uocib atq omĩ genere. siue
crucelissimȩ siue turpissimȩ uoluptatis exestuen.
Iue sit publicus inimicus: cui hȩc felicitas displi¬
cet Iuisqͥs eã mutare uł auferre tẽptauerit: eũ
libera multitudo auertat ab aurib. euertat a se¬
dibus: auferat auiuentib Illi habeantur du
uen: qui hanc adipiscendã popłis ꝓcurauerint.
adeptamq seruauerint. Colantur ut uoluerint.
ludos exposcant quales uoluerint: quos cũ suis
uel de suis possint habere cultoribus. Tantũ effi¬
ciant: ut tali felicitati nichil ab hoste. nichil a peste.
nichil abulla clade timeat᷑. Quis hanc rẽpublicã
sanus non dicã romano imperio. sed domui sar.¬
danapalli cõparauerit: q̃ui quondã rex ita fuit
uoluptatib deditus: ut insepul chro suo scribi¬
fecerit. ea sola se habere mortuũ: quȩ libido cius

Expanded text:
diffluatur. Saltationes undique concrepent, thediffluatur. Saltationes undique concrepent, theatra inhonestae laetitiae uocibus adque omni genere siue crudelissimae siue turpissimae uoluptatis exaestuent. Ille sit publicus inimicus, cui haec felicitas displicet; quisquis eam mutare uel auferre tentauerit, eum libera multitudo auertat ab auribus, euertat a sedibus, auferat a uiuentibus. Illi habeantur di ueri, qui hanc adipiscendam populis procurauerint adeptamque seruauerint. Colantur ut uoluerint, ludos exposcant quales uoluerint, quos cum suis uel de suis possint habere cultoribus: tantum efficiant, ut tali felicitati nihil ab hoste, nihil a peste, nihil ab ulla clade timeatur. — Quis hanc rem publicam sanus, non dicam Romano imperio, sed domui Sardanapali conparauerit? qui quondam rex ita fuit uoluptatibus deditus, ut in sepulcfecerit, ea sola se habere mortuum, quae libido ejus
Abbreviated transcription (Latin):
Non dura iubeant᷑: non ꝓhibeant᷑ impu̾ra. Reges
non curent quã bonis sed quã subditis regnent.
ꝓiunciȩ regib non tanquã rectorib morũ. sed
tanquã rerũ dominatorib & deliciarũ suarũ
i dotib scruiant: cosq non sincerit̃ honorent.
eetinequit acseruilit̾ timeant. Quid alienȩ uincȩ
pocius quã quid uitȩ suȩ quisq noceat: legib
aducitat᷑. Nullus ducat᷑ ad uidices: nisi qui ali.¬
enȩ rei. domui. saluti. uel cuiquã inuito fucrit
importunus. aut noxius. Ceterũ de suis uel
cum suis. uł cũ quib:q uolentib faciat quisq
qđ libet. Habundent publica scorta: uel ꝓpter
om̃s quib frui placuerit. uł ꝓpt̾ eos maxime
qui habere priuata non possunt. Extruant᷑
amplissimȩ atq ornatissimȩ domꝰ: opipara con¬
uiuia frequentent᷑. Ubi cuiq libuerit & potu.¬
erit: die noctuq ludatur. bibatur. uomatur:

Expanded text:
Non dura iubeantur, non prohibeantur inpura. Reges Non dura iubeantur, non prohibeantur inpura. Reges non curent quam bonis, sed quam subditis regnent. Prouinciae regibus non tamquam rectoribus morum, sed tamquam rerum dominatoribus et deliciarum suarum prouisoribus seruiant, eosque non sinceriter honorent, sed nequiter ac seruiliter timeant. Quid alienae uineae potius quam quid suae uitae quisque noceat, legibus aduertatur. Nullus ducatur ad iudicem, nisi qui alienae rei domui saluti uel cuiquam inuito fuerit inportunus aut noxius; ceterum de suis uel cum suis uel cum quibusque nolentibus faciat quisque quod libet. Abundent publica scorta uel propter omnes, quibus frui placuerit, uel propter eos maxime, qui habere priuata non possunt. Exstruantur amplissimae adque ornatissimae domus, opipara conuiuia frequententur, ubi cuique libuerit et potuerit, diu noctuque ludatur bibatur, uomatur
Abbreviated transcription (Latin):
angłoꝵ quadam scĩssima atq augustissima curia
cęlestiq re publica. ubi dĩ uoluntas leox est: claris¬
simũ sibilocũ etiã ista tolerantia comparare:¬
tauai tales cultores & dilectores deorũ istoꝵ. qͦrũ
etiam imitatores inscelerib & flagicus se cẽ letant᷑.
nullo modo curantes pessimã acflagiciosissimã esse:
rempublicã: tantũ stet inquiunt. tantũ floreat
copus referta. uictorus gloriosa: uel qđ est felicius
pace securasit. Et quid ad nos: Immo id adnos ma-¬
gis ꝑtinet: si diuicias quisq semꝑ augeat quȩ co-¬
tidianis effusionib suppetant. ꝑ quas sibi etiam
infirmiores subdat quisq potentior. Obsequan¬
tur diuitib pauperes causa saturitatis: atq ut
corũ patrocinus quicta inertia ꝑfruant᷑. diuites
pauperib adclientelas & ad ministeriũ sui fastus
abutantur. Popłi plaudant non consultorib
utilitatũ suarũ: sed largitorib uoluptatum.

Expanded text:
angelorum quadam sanctissima adque augustissima curia angelorum quadam sanctissima adque augustissima curia caelestique re publica, ubi Dei uoluntas lex est, clarissimum sibi locum etiam ista conparareum tales cultores et dilectores deorum istorum, quorum etiam imitatores in sceleribus et flagitiis se esse laetantur, nullo modo curant pessimam ac flagitiosissimam non esse rem publicam. Tantum stet, inquiunt, tantum floreat copiis referta, uictoriis gloriosa, uel, quod est felicius, pace secura sit. Et quid ad nos? Immo id ad nos magis pertinet, si diuitias quisque augeat semper, quae cottidianis effusionibus subpetant, per quas sibi etiam infirmiores subdat quisque potentior. Obsequantur diuitibus pauperes causa saturitatis adque ut eorum patrociniis quieta inertia perfruantur, diuites pauperibus ad clientelas et ad ministerium sui fastus abutantur. Populi plaudant non consultoribus utilitatum suarum, sed largitoribus uoluptatum.
Abbreviated transcription (Latin):
dus suis: afflictionẽ uero ciꝰ quãcun q isto etport
suꝑbia delicieq corũ ꝑpessȩ fucrint. teligioni
increpitant xpĩane. Cuius p̃cepta de iustis pro¬
bisq morib sisimul audirent atq curarent
reges terrȩ & om̃s poplĩ. principes & om̃s iudices
terrȩ. iuuenes & uirgines. seniores cũ iunioribus.
çtas om̃is capax & uterq sexus. & quos baptista
ioħs alloquit᷑ exactores ipsi atq milites: & terras
uitȩ p̃sentis ornaret sua felicitate res publica. & uitȩ
ȩternȩ culmen beatissime regnatura conscenderet.
Sed quia iste audit. ille concẽpnit. pluresq uicus
male blandientib quã utili uirtutũ asperitati sun
amitiores: tolerare xp̃i famuli iubentur siue sint
reges. siue principes. siue iudices. siue milites. siue
ꝓuinciales. siue diuites. siue pauperes. siue liberi.
siue serui. utrius libet sexus. etiã pessimã suta
necesse est flagiciosissimãq rem publicã: & milla

Expanded text:
amcumque isto tempore superbia deliciaeque eorum perpessae fuerint, religioni increpitant Christianae. Cuius praecepta de iustis probisque moribus si simul audirent adque curarent reges terrae et omnes populi, principes et omnes iudices terrae, iuuenes et uirgines, seniores cum iunioribus, aetas omnis capax et uterque sexus, et quos baptista Iohannes adloquitur, exactores ipsi adque milites: et terras uitae praesentis ornaret sua felicitate res publica, et uitae aeternae culmen beatissime regnatura conscenderet. Sed quia iste audit, ille contemnit, pluresque uitiis male blandientibus quam utili uirtutum asperitati sunt amiciores: tolerare Christi famuli iubentur, siue sint reges siue principes siue iudices, siue milites siue prouinciales, siue diuites siue pauperes, siue liberi siue serui, utriuslibet sexus, etiam pessimam, si ita necesse est, flagitiosissimamque rem publicam et in illa
Abbreviated transcription (Latin):
malis. quȩ uel abhostib uł alia clade accidunt.
nondũ cdisputo. Nunc ago de labe morũ: quib
primũ paulatĩ decoloratis. deinde torrentis modo
p̃cipitatis: tanta quãuis integris tectis moenibq
facta est riuna rei publicȩ. ut magni auetores eoꝵ
eam tunc amissã non dubitent dicere. Recte aut̃
abscesserant: ut amitterent᷑ om̃s aditis arisq
relictis dii quorũ debona uita atq iusticia. ciui¬
tas p̃cepta contẽpserat. Nunc uero quales quȩso
dufuer̃. si noluerunt cũ popło cultore suo
uiuere. quẽ male uiuentẽ non docuerant bene

Expanded text:
malis, quae uel ab hostibus uel alia clade accidunt, malis, quae uel ab hostibus uel alia clade accidunt, nondum interim disputo: nunc ago de labe morum, quibus primum paulatim decoloratis, deinde torrentis modo praecipitatis tanta quamuis integris tectis moenibusque facta est ruina rei publicae, ut magni auctores eorum eam tunc amissam non dubitent dicere. Recte autem abscesserant, ut amitteretur, omnes adytis arisque relictis di, si eorum de bona uita adque iustitia ciuitas praecepta contemserat. Nunc uero quales, quaeso, di fuerunt, si noluerunt cum populo cultore suo uiuere, quem male uiuentem non docuerant bene
Abbreviated transcription (Latin):
uirgilianã illã sententiã sicut solent ꝓdefensione
suoꝵ deorũ opponere audebunt. discessere om̃s
aditis arisq relictis dii quib imperium hoc steterat:
Primum suta ẽ: non habent cur querant᷑ de religi¬
one xp̃iana. qđ hac offensione eos diisui deserue¬
rint: quoniãquidẽ maiores eoꝵ iam pridẽ morib
sius aburbis altarib tã multos ac minutos deos
tanquã muscas abegerunt. Sed tam̃ hȩc numinũ
turba ubi erat. cũ longe ante quã mores corrũpe.¬
rentur antiqui. agallis roma capta & incensa est:
An presentes forte dormiebant: Tunc enĩ tota urbe
inhostiũ potestate redacta : solus collis capitolinus
remanserat. Iui etiã ipse caperet᷑: nisi saltẽ anseres
diis dormientib uigilarent. Vnde pene insuꝑsti¬
tionẽ egiptioꝵ bestias auesq colentiũ romani deci¬
derant: cum anseri so lẽnnia celebrabant. Uerum
de his aduenticus & corporis potius quã animi

Expanded text:
Yergilianam illam sententiam, sicut solent, pro defensione Yergilianam illam sententiam, sicut solent, pro defensione deorum suorum obponere audebunt:. Discessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus imperium hoc steterat? Primum si ita est, non habent quur querantur de religione Christiana, quod hac offensi eos di sui deseruerint, quoniam quidem maiores eorum iam pridem moribus suis ab Urbis altaribus tam multos ac minutos deos tamquam muscas abegerunt. Sed tamen haec numinum turba ubi erat, cum longe antequam mores corrumperentur antiqui a Gallis Roma capta et incensa est? An praesentes forte dormiebant? Tunc enim in hostium potestatem redacta, solus collis Caremanserat, qui etiam ipse caperetur, nisi saltem anseres dis dormientibus uigilarent. Unde paene in superstitionem Aegyptiorum bestias auesque colentium Roma deciderat, cum anseri sollemnia celebrabant. Verum de his aduenticiis et corporis potius quam animi
Abbreviated transcription (Latin):
uitȩ ac morũ precepta debuerunt: a quo tot
templis. tot sacerdotib & sacrificioꝵ generib¬
tiplicib uanusq sacris. cot fetis so. ler¬
̃tib. cot tantorũq ludorũ cel ebritatib cole¬
bintur ubi nichil doemones nisi negociũ suũeger̃.
non curantes quẽa dmodũ illi uiuerent: immo eu.¬
rantes ut etiã ꝑdite uiuerent. dũ tamen honorisuo
illa om̃ia metu subditi ministrarent:. Aut si deder̃:
ꝓferatur. ostendatur. legatur. quas deoꝵ leges illi
ciuitati datas contẽpserint gracchi. ut seditionib
cuncta turbarent: quas marius. & cinna. & carbo.
ut inbella etiã ꝓ grederent᷑ ciuilia. causis iniqͥssi.¬
mis suscepta: & crudelit̃ gesta. crudeliusq finita.
quas deniq silla ipse Quius uitã. mores. facta
describente salustio alusq scriptorib historiȩ. qͥs
non exhorreat. quis illã rem publicã non tunc pe¬
risse fateatur : anforte ꝓpt̃ huiuscemodi ciuiũ mores

Expanded text:
uitae ac morum praecepta debuerunt, a quo tot uitae ac morum praecepta debuerunt, a quo tot templis, tot sacerdotibus et sacrificiorum generib sacris, tot festis sollemnitatibus, tot tantorumque ludorum celebritatibus colebantur; ubi nihil daemones nisi negotium suum egerunt, non curantes quem ad modum illi uiuerent, immo curantes ut etiam perdite uiuerent, dum tamen honori suo illa omnia metu subditi ministrarent. Aut si dederunt, proferatur ostendatur legatur, quas deorum leges illi ciuitati datas contemserint Gracchi, ut seditionibus cuncta turbarent, quas Marius et Cinna et Carbo, ut in bella etiam progrederentur ciuilia causis iniquissimis suscepta et crudeliter gesta crudeliusque finita, quas denique Sylla ipse, cuius uitam mores facta describente Sallustio aliisque scriptoribus historiae quis non exhorreat? quis illam rem publicam non tunc perisse fateatur? An forte propter huiusce modi ciuium mores
Abbreviated transcription (Latin):
biliores autẽ definitiones. ꝓsuo modo quodã res
publica fuit: & melius ab antiquiorib romanis.
quam aposteriorib ad ministrata est. Cera autẽ
iusticia non est: nisi in ea re publica. cuius condi¬
tor rectorq xp̃s est: si & ipsam rẽpublicã placet
dicere. qm̃ eam rem popłi. eẽ. negare non possumꝰ.
Si autẽ hoc nom̃ qđ alibi aliterq uulgatum est
abusu nr̃ȩ locutionis est forte remotius: in ea
certe ciuitate est uera iusticia de qua scriptura
scã dicit: Gloriosissima dete dicta sunt: ciuitas¬
dĩ. Sed qđ ꝑtinet ad presentẽ quęstionẽ: quãlibet
laudabilem dicant istã fuisse uel. eẽ. rẽpublicam.
quȩ scđm eorũ auctores doctissimos iamlonge
ante aduentũ xp̃i pessima acflagiciosissima
facta erat. Immouero nulla erat: atq omĩno
perierat ꝑditissimis morib Ut ergo ñ periret:
dicustodes eiꝰ popło cultori suo dare precipue

Expanded text:
biliores autem definitiones pro suo modo quodam res biliores autem definitiones pro suo modo quodam res publica fuit, et melius ab antiquioribus Romanis quam a posterioribus administrata est; uera autem iustitia non est nisi in ea re publica, cuius conditor rectorque Christus est, si et ipsam rem publicam placet dicere, quoniam eam rem populi esse negare non possumus. Si autem hoc nomen, quod alibi aliterque uulgatum est, ab usu nostrae locutionis est forte remotius, in ea certe ciuitate est uera iustitia, de qua scriptura sancta dicit: Gloriosa dicta sunt de t. Sed quod pertinet ad praesentem quaestionem, quamlibet laudabilem dicant istam fuisse uel esse rem publicam, secundum eorum auctores doctissimos iam longe ante Christi aduentum pessima ac flagitiosissima facta erat; immo uero nulla erat adque omnino perierat perditissimis moribus. Ut ergo non periret, di custodes eius populo cultori suo dare praecipue
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i Que si cuffamata & puahegnte religiane
xpĩana sencirent᷑ atq dicere it᷑. quis nonistoꝵ ea
xp̃ianis imputanda eẽ censatt: quã obrẽ cur non
curarunt dii corũ ne cun periret atq amitteret᷑
illa res publica. quã c̃aro longe aite quã xp̃s in car¬
ne uenissit tam logubrit dplorat amissa.ͤ ideri&
laudatores eiꝰ. etiã illis antquis uiris & morib qͣlis
fuerit: utrũ in ea uigueriguera iusticia. anforte ne
tunc fuerit uiua morib sed picta colorib qđ et
ipse cicero nesciens. cumeã preferret expressit:
Sed alias sids̃ uoluerit: hoc uidebimꝰ. Enitar enĩ
suoloco. ut ostendã scđin definitiones ipsius cicero¬
nis quib quid sit res publica. & quid sit popłs lo¬
quente scipione breuit posuit. attestantib etiã mul¬
tis. sue ipsius siue eoꝵ quos loqui fecit in eadẽ dis¬
putatione sentencus: nũquam illã fuisse rẽ publi.¬
cam. quia nũquã inca fuit uera iusticia. Scđm ꝓba¬

Expanded text:
 quae si diffamata et praevalescente religione christiana sentirentur atque dicerentur, quis non istorum ea Christianis imputanda esse censeret? Quamobrem cur non curarunt dii eorum, ne tunc periret atque amitteretur illa res publica, quam Cicero longe, antequam Christus in carne uenisset, tam lugubriter deplorat amissam? Viderint laudatores eius etiam illis antiquis uiris et moribus qualis fuerit, utrum in ea uiguerit uera iustitia an forte nec tunc fuerit uiua moribus, sed picta coloribus; quod et ipse Cicero nesciens, cum eam praeferret, expressit. Sed alias, si Deus uoluerit, hoc uidebimus. Enitar enim suo loco, ut ostendam secundum definitiones ipsius Ciceronis, quibus quid sit res publica et quid sit populus loquente Scipione breuiter posuit adtestantibus etiam multis siue ipsius siue eorum quos loqui fecit in eadem disputatione sententiis, numquam illam fuisse rem publicam, quia numquam in ea fuerit uera iustitia. Secundum proba
Abbreviated transcription (Latin):
be̾rrima & falsos ac fallaces deos coli uetat. & istas
hominũ noxias flagiciosasq cupiditates diuina aue¬
toritate detestansatq condẽpnans. his malis tabescenti
ac labenti mundo ubiq familiã suã sensim subtrahit.
qua condat ȩternã & non plausu uanitatis sediuidi.¬
cio ueritatis gloriosissimã ciuitatẽ: Ecce romana
respublica. qđ non ego prius dico sed auctores coꝵ
unde hȩc mercede didicimꝰ tanto ante dixer̃. ante
xp̃i aduentũ paulatĩ mutata expulcherruna
atq optima pessima acflagiciosissima facta est.
ecce ante xp̃i aduentũ post deletã kartaginẽ.
maiorũ mores non paulatĩ ut antea. sed torrentis
modo p̃cipitati: adeo iuuentus luxu atq auari¬
cia corrupta est. Legant nob̾ contra luxũ & aua¬
riciam. p̃cepta deorũ suoꝵ popłõ romano data:
cui utinã tantũ casta & modesta reticerent. ac non
abillo etiã ꝓbrosa & ignominiosa deposcerent:

Expanded text:
berrima et falsos ac fallaces deos coli uetat et istas berrima et falsos ac fallaces deos coli uetat et istas hominum noxias flagitiosasque cupiditates diuina auctoritate detestans adque condemnans his malis tabescenti ac labenti mundo ubique familiam suam sensim subtrahit, qua condat aeternam et non plausu uanitatis, sed iudicio ueritatis gloriosissimam ciuitatem? respublica quod non ego primus dico, sed auctores eorum, unde haec mercede didicimus, tanto ante dixerunt ante Christi adventum « paulatim mutata, ex pulcherrima atque optima, pessima ac flagitiosissima facta est. » Ecce ante Christi adventum, post deletam Carthaginem, « majorum mores, non paulatim, ut antea, sed torrentis modo praecipitati; adeo juventus luxu atque avaritia corrupta est. » Legant nobis contra luxum et avaritiam praecepta deorum suorum populo Romano data. Cui utinam tantum casta et modesta reticerent, ac non etiam ab illo probrosa et ignominiosa deposcerent,
Abbreviated transcription (Latin):
La quo tepore ut ait. maiorũ mores non
paulaci ut antea. sed torrentis modo p̃cipitati.
adeo iuuentus luxu atq auaricia corrupta: ut
merito dicatur genitos ẽẽ quineq ipsi habere pos¬
sent res familiares: neq alios pati. Dicit deinde
plura salustius de sillȩ uiciis. ceteraq fȩditate
rcipublicȩ: & alii scriptores in hȩc consentiunt.
quãuis eloquio multũ impari. Cernis tam̃ ut
opinor. & quisqͥs aduerterit facillime p̾spicit col¬
luuiem morũ pessimoꝵ quo illa ciuitas ꝓlapsa
fuerit ante nr̃i suꝑni regis aduentũ. Hȩc enĩ gesta
sunt. non solũ ante quã xp̃s incarne p̃sens docere
coepisset: uerũ etiã antequã de uirgine natus esset
Cum igitur tot & tanta mala temporũ illorũ uł
tolerabiliora superius. uel post euersã kaitaginẽ
intoleranda & horrenda. dus suis imputare non
audeant. opiniones humanis mentib unde talia
uicia siluescerent astutia maligna inserentib cur
mala p̃sentia xp̃o imputant. qui doctrina salu.¬

Expanded text:
 quo tempore, ut ait, maiorum mores non paulatim ut antea, sed torrentis modo praecipitati, adeo iuuentus luxu adque auaritia corrupta, ut merito dicatur genitos esse, qui neque ipsi habere possent res familiares neque alios pati.\' Dicit deinde plura Sallustius de Syllae uitiis ceteraque foeditate rei publicae, et alii scriptores in haec consentiunt, quamuis eloquio multum inpari. Cernis tamen, ut opinor, et quisquis aduerterit, facillime perspicit, conluuie morum pessimorum quo illa ciuitas prolapsa fuerit ante nostri superni regis aduentum. Haec enim gesta sunt non solum antequam Christus in carne praesens docere coepisset, uerum etiam antequam de uirgine natus esset. Cum igitur tot et tanta mala temporum illorum uel tolerabiliora superius, uel post euersam Carthaginem intoleranda et horrenda dis suis inputare non audeant, opiniones humanis mentibus, unde talia uitia siluescerent, astutia maligna inserentibus: quur mala praesentia Christo inputant, qui doctrina salu
Abbreviated transcription (Latin):
popłis innotescere cupientes. ut tãquã aucto-¬
ritate diuina. sua sponte nequissima ubido¬
accenderet᷑ humana: frustra hoc exclamante.
cicerone: qui cum de poctis ageret: ad quos eũ
accessit inqͥt clamor & apꝓbatio popłi quasi
magni cuiusdã & sapientis magistri. quas illi
obdiicunt tenebras. quos inuchunt metus. quas
inflãmant cupiditates:
ut autẽ illic eligendorũ deoꝵ etiam ipsorum
ẜfalsorum ratio ac non pocius adulatio est.
quando istũ platonẽ quẽ semidcum uolunt
tantis disputationib laborantẽ ne animimalis
quȩ precipue cauenda sunt mores corrũ perent᷑
humani. nulla sacra edicula dignũ putarunt.¬
& romulum suũ dus mulcis preculer̃. quamuis
& ipsum semĩdeũ pocius quã dm̃. ueluc secretior
eorũ doctrina cõmendet: Nam etiam flãminẽ
illi instituerunt: qđ sacerdocii genus adeo in
romanis sacris testante apice excelluit. ut cres

Expanded text:
populis innotescere cupientes, ut tamquam auctopopulis innotescere cupientes, ut tamquam auctoritate diuina sua sponte nequissima accenderetur humana: frustra hoc exclamante Cicerone, qui cum de poetis ageret, Ad quos cum accessit, inquit, clamor et approbatio populi, quasi magni cujusdam et sapientis magistri, quas illi obducunt tenebras! quos invehunt metus! quas inflammant cupiditates  autem illic eligendorum deorum etiam ipsorum falsorum ratio ac non potius adulatio est? quando istum Platonem, quem semideum uolunt, tantis disputationibus laborantem, ne animi malis, quae praecipue cauenda sunt, mores corrumperentur humani, nulla sacra aedicula dignum putarunt, et Romulum suum dis multis praetulerunt, quamuis et ipsum semideum potius quam deum uelut secretior eorum doctrina commendet. Nam etiam flaminem illi instituerunt, quod sacerdotii genus adeo - in Romanis sacris testante apice excelluit, ut tres
Abbreviated transcription (Latin):
a pessima imitanda ꝓponentes.
omĩno inciuitate bene instituta uiuere noluit:
Nos quidẽ platonẽ nec dm̃ nec semidcũ ꝑhibemꝰ.
nec ulli scõ angło sũmi dĩ. nec ueridico ꝓphȩ. ncc
apło alicui. nec cuilibet xp̃i martiri: nec ciuqͣm
xp̃iano homini comparamꝰ. Cuius nr̃ȩ sentenciȩ
tatio: dõ ꝓsperante suoloco explicabit᷑ Sed eũ
tamen quandoquidẽ ipsi uolunt fuisse semideũ:
preftrendum. cẽ censemꝰ si non romulo & herculi.
ouãuis istũ nec fratrẽ occidisse. nec aliqđ ꝑpetras.¬
se flagiciũ quisquã istoricoꝵ uł poctarũ dix̃ aut
fnxit: certe uel priapo. uł alicui cinocefalo.
postremo uł febri. quȩ romani numina partĩ
ꝑeregrina receper̃: parti sua ꝓpria sacrauerua.
Iiomodo igitur tanta animi & morũ mala bonis
preceptis & legib ud imminentia ꝓhiberent
nel insita extirpanda curarent diitales. qͥ etiã
seminanda & augenda flagicia curauer̃. talia
uel sua uł quasi sua facta ꝑ theatricas celebritates

Expanded text:
a pessima imitanda proponentes omnino in ciuitate bene instituta uiuere noluit. Nos quidem Platonem nec deum nec semideum perhibemus, nec ulli sancto angelo summi Dei nec ueridico prophetae nec apostolo alicui nec cuilibet Christi martyri nec cuiquam Christiano homini conparamus; cuius nostrae sententiae ratio Deo prosperante suo loco explicabitur. Sed eum tamen, quando quidem ipsi uolunt fuisse semideum, praeferendum esse censemus, si non Romulo et Herculi quamuis istum nec fratrem occidisse, nec aliquod perpetrasse flagitium quisquam historicorum uel poetarum dixit aut finxit, certe uel Priapo uel alicui Cynocephalo, postremo uel Febri, quae Romani numina partim peregrina receperunt, partim sua propria sacrauerunt. Quo modo igitur tanta animi et morum mala bonis praeceptis et legibus uel inminentia prohiberent, uel insita extirpanda curarent di tales, qui etiam seminanda et augenda flagitia curauerunt, talia uel sua uel quasi sua facta per theatricas celebritates
Abbreviated transcription (Latin):
appellat semideum: non heroib tantũ. sed etiã
dus ipsis p̃ferendum. eẽ. non dubito. Propinqͥnł
autẽ romanoꝵ leges disputationib platonis:
quando ille cuncta poctica figm̃ta condẽpnat.
isti autẽ poctis adimunt salcẽ in homines ma-¬
ledicendi licentiã: Ille poetas ab urbis ipsius
habitatione: isti saltẽ auctores pocticarũ fabu.¬
larum remouent a societate ciuitatis. Etsi contra
deos ludorũ scęnicoꝵ expetitores aliqͥd audere&:
forte undiq remouerent. Nequaquã igit᷑ leges
ad instituendos bonos aut corrigendos malos
mores. adus suis possent accipere seusperare
romani: quos legib suis uincunt atq conuincuã.
Iui enĩ honori suo deposcunt ludos scęnicos: isti
ab honorib om̃ib repellunt homines scẽnicos.
Iui celebrari sibi uibent figm̃tis poeticis oꝓbria¬

Expanded text:
appellat semideum, non heroibus tantum, sed etiam appellat semideum, non heroibus tantum, sed etiam dis ipsis praeferendum esse non dubito. Propinquant autem Romanorum leges disputationibus Platonis, quando ille cuncta poetica figmenta condemnat, isti autem poetis adimunt saltem in homines maledicendi licentiam; ille poetas ab urbis ipsius habitatione, isti saltem actores poeticarum fabularum remouent a societate ciuitatis; et si contra deos ludorum scaenicorum expeditores aliquid auderent, forte undique remouerent. Nequaquam igitur leges ad instituendos bonos aut corrigendos malos mores a dis suis possent accipere seu sperare Romani, quos legibus suis uincunt adque conuincunt. Illi -enim honori suo deposcunt ludos scaenicos, isti ab honoribus omnibus repellunt homines scaenicos; illi celebrari sibi iubent figmentis poeticis ob
Abbreviated transcription (Latin):
aduersarios ueritatis poetas censuit urbe pellen¬
dos: Iste uero & deoꝵ iniurias in digne tulit: et
fucari corrũpiq figm̃tis animos ciuiũ noluit.
Confer nunc platonis humanitatẽ aciiub deci.¬
piendis poctas urbe pellentẽ: cum deoꝵ diuinitate
honori suo ludos scenicos expetente. Ille ne talia uel
scriberentur. & si non ꝑsuasit disputando: tamen
suasit leuitati lasciuieq grecoꝵ: Isti ut talia etiã
agerentur: iubendo extorser̃ grauitati & modes¬
tiȩ romanoꝵ. Nec tantũ hȩc agi uoluerunt: sed
sibi dicari. sibi sacrari. sibi so lepnit̃ exhiberi.
Cui tandem honestius diuinos honores decerne¬¬
ret ciuitas. utrũ platoni hȩc turpia & nefanda
ꝓhibenti. an docmonib hac hominũ deceptione
gaudentib. quib ille uera ꝑsuadere non potu¬
it : hunc platonẽ labeo inter semideos cõme.¬
morandũ putauit: sicut herculẽ. sicut rõmulũ.
Semideos autẽ herõib anteponit: sed utrosq
int̾numina collocat. Uerun tam̃ istũ quem

Expanded text:
aduersarios ueritatis poetas censuit urbe pellendos? Iste uero et deorum iniurias indigne tulit et fucari corrumpique figmentis animos ciuium noluit. Confer nunc Platonis humanitatem a ciuibus decipiendis poetas urbe pellentem cum deorum diuinitate honori suo ludos scaenicos expetente. Ille, ne talia uel scriberentur, etsi non persuasit disputando, tamen suasit leuitati lasciuiaeque Graecorum; isti, ut talia etiam agerentur, iubendo extorserunt grauitati et modestiae Romanorum. Nec tantum haec agi uoluerunt, sed sibi dicari, sibi sacrari, sibi sollemniter exhiberi. Cui tandem honestius diuinos honores decerneret ciuitas? utrum Platoni haec turpia et nefanda prohibenti, an daemonibus hac hominum deceptione gaudentibus, quibus ille uera persuadere non potuit? Hunc Platonem Labeo inter semideos commemorandum putauit, sicut Herculem, sicut Romulum. Semideos autem heroibus anteponit; sed utrosque inter numina conlocat. Verum tamen istum, quem
Abbreviated transcription (Latin):
tempore idest paruo int̾uallo post reges exac¬
tos quales romani fuerint de quib ait. is bo¬
numq apud eos non legib magis quã natura
ualebat: Porro si illa tempora talia repperiunt᷑
quib pulcherrima atq optima fuisse p̃dicat᷑
romana res publica. quid iam de consequenti
ȩtate dicendũ aut cogitandũ arbitramur. cum
paulatim mutata ut ciusdẽ historici uerb̾ utar
ex pulcherrima atq optuna. pessima ac flagi

Expanded text:
tempore, id est paruo interuallo post reges exactos, quales Romani fuerint, de quibus ait: Ius bonumque aput eos non legibus magis quam natura ualebat.\' Porro si illa tempora talia reperiuntur, quibus pulcherrima adque optima fuisse praedicatur Romana res publica, quid iam de consequenti aetate dicendum aut cogitandum arbitramur, cum paulatim mutata, ut eiusdem historici uerbis utar, ex pulcherrima adque optima pessima ac flagi
Abbreviated transcription (Latin):
siuelimꝰ non aceruatĩ cuncta congerere. sed insingulis
immorari : In ipsis postremo errorib & falsitatib de¬
fendendis quã magna claruerint ingenia philosophoꝵ I. Nlo gsimo
atq hercticoꝵ. qͥs existunare sufficiat: Loquimnꝰ enuĩnunc
de natura mentis humanȩ quaista uita mortalis omat᷑:
non de fide atq itinere ueritatis. qua illa immortalitas
ad quirit᷑. Huius tantȩ nature conditor cũ sit utiq uerꝰ

Expanded text:
si velimus non acervatim cuncta congerere, sed in singulis si velimus non acervatim cuncta congerere, sed in singulis immorari? In ipsis postremo erroribus et falsitatibus defendendis, quam magna claruerint ingenia philosophorum atque haereticorum, quis aestimare sufficiat? Loquimur enim nunc de natura mentis humanae, qua ista vita mortalis ornatur, non de fide atque itinere veritatis, qua illa immortalis acquiritur. Hujus tantae naturae conditor cum sit utique
Abbreviated transcription (Latin):
rit. quȩ intheatris mirabilia expectantib. audientib
incredibilia facienda & exhibenda molita sit. incapiendis.
occidendis. domandis uirationabilib animantib quȩ
& quanta reipcrerit. aduersus ipsos homines tot genera
uenenoꝵ. tot armoꝵ. tot machinam̃toꝵ. & ꝓsalute morta¬
lituenda atq reparanda quot medicam̃ta atq ad ium̃ta
comp̃henderit. ꝓuoluptate fauciũ quet condim̃ta et
gule irritam̃ta reipererit. ad indi candas & suadendas
cogitationes quã multitudinẽ uarietatẽq signoꝵ ubi
precipuũ locũ uerba & litterȩ tenent. ad delectandos
animos quos elocutionis ornatus. quã diuersoꝵ carini¬
nũ copiam. ad mulcendas aures quot organa musica.
quos cantilenȩ modos eoccogitauerit. quantã pcriciã
dimensionũ atq numeroꝵ meatusq & ordines siderũ
quanta sagacitate cõprehenderit. qͣm rerũ munda.¬
narũ cognitione se impleuerit. qͥs possit eloqͥ. maxie

Expanded text:
rit; quae in theatris mirabilia spectantibus, audientibus rit; quae in theatris mirabilia spectantibus, audientibus incredibilia facienda et exhibenda molita sit; in capiendis, occidendis, domandis irrationalibus animantibus quae et quanta repererit: adversus ipsos homines tot genera venenorum, tot armorum, tot machinamentorum, et pro salute mortali tuenda atque reparanda quot medicamenta atque adjumenta comprehenderit: pro voluptate faucium quot condimenta et gulae irritamenta repererit: ad indicandas et suadendas cogitationes, quam multitudinem varietatemque signorum, ubi praecipuum locum verba et litterae tenent; ad delectandos animos, quos elocutionis ornatus, quam diversorum carminum copiam; ad mulcendas aures, quot organa musica, quos cantilenae modos excogitaverit: quantam peritiam dimensionum atque numerorum, meatusque et ordines siderum quanta sagacitate comprehenderit: quam multa rerum mundanarum cognitione se impleverit, quis possit eloqui, maxime
Abbreviated transcription (Latin):
nali diuinitꝰ instituta. quantũ sit boni. quã mirabile opꝰ
onĩĩpotentis qͥs cõpetenter effat᷑ aut cogitat: Preter
enĩ artes bene uiuendi & ad imortalẽ ꝑueniendi
felicitatẽ quȩ uirtutes uocant᷑ & sola dĩ grã quȩ in xp̃o
est filus ꝓmissionis regniq donant᷑: nonne humano
ingenio tot tantȩq artes sunt inuentȩ & excercitate.
partim necessarie. partĩ uoluntariȩ. ut tã eoccellens
uis mentis atq rationis in his etiã reb quas suꝑfluas
immo & periculosas ꝑniciosasq appetit. quantum
bonũ habeat in natura unde ista potuit uł inuenire
uel discere. uł exertere. testetur: uestim̃toꝵ & ȩdificioꝵ
ad opera quã mirabilia. quã stupenda industria huma¬
na ꝑuenerit. quo in agricultura: quo in nauigatione
ꝓfecerit. quȩ infabricatione quoꝵq uasoꝵ. uł etiã sta¬
tuarũ & picturarũ uarietate eoccogitauerit & impleue

Expanded text:
nali diuinitus instituta quantum sit boni, quam mirabile opus nali diuinitus instituta quantum sit boni, quam mirabile opus Omnipotentis, quis conpetenter effatur aut cogitat? Praeter enim artes bene uiuendi et ad inmortalem perueniendi felicitatem, quae uirtutes uocantur et sola Dei gratia, quae in Christo est, filiis promissionis regnique donantur, nonne humano ingenio tot tantaeque artes sunt inuentae et exercitae, partim necessariae partim uoluptariae, ut tam excellens uis mentis adque rationis in his etiam rebus, quas superfluas, immo et periculosas perniciosasque adpetit. quantum bonum habeat in natura, unde ista potuit uel inuenire uel discere uel exercere. testetur? Vestimentorum et aedificiorum ad opera quam mirabilia, quam stupenda industria humana peruenerit; quo in agricultura, quo in nauigatione profecerit; quae in fabricatione quorumque uasorum uel etiam statuarum et picturarum uarietate excog
Abbreviated transcription (Latin):
copulans & cõnectens: animantẽ facit. Qđ opus eiꝰtã
magnũ & mirabile est : ut non solũ in homine qđ est
animal rationale. & ex hoc cunctis terrenis animantib
excellentius atq prestantius: sed inqualibet minutis¬
sima muscula. bene consideranti stuporẽ mentis inge.¬
rat: laudẽq pariat creatoris. Ipse itaq animȩ humanȩ¬
mentẽ dedit. ubi ratio & intelligentia in infante sopita est
quodã modo quasi nulla sit: excitanda scilicet atq exeren¬
da etatis accessu. qua sit scientiȩ capax atq doctrinȩ.¬
& habilis ꝑceptionis ueritatis & amoris boni: qua capaci-¬
tate hauriat sapientiã uirtutibusq sit p̃dita. quib pru¬
denter. fortitrr. tẽperant & iuste aduersꝰ errores & contra
ingenerata uitia dimicet: eaq nullius rei desiderio. nsi
boni illius sũmi atq immutabilis uincat. Qđ & si
non faciat: ipsa taliũ bonoꝵ capacitas innatura ratio.¬

Expanded text:
copulans et conectens animantem facit. Quod opus eius tam copulans et conectens animantem facit. Quod opus eius tam magnum et mirabile est, ut non solum in homine, quod est animal rationale et ex hoc cunctis terrenis animantibus excellentius adque praestantius, sed in qualibet minutissima muscula bene consideranti stuporem mentis ingerat laudemque pariat Creatoris. Ipse itaque animae humanmentem dedit, ubi ratio et intellegentia in infante sopita est quodam modo; quasi nulla sit, excitanda scilicet adque exserenda aetatis accessu, qua sit scientiae capax adque doctrinae et habilis perceptioni ueritatis et amoris boni; qua capacitate hauriat sapientiam uirtutibusque sit praedita, quibus prudenter, fortiter, temperanter et iuste aduersus errores et cetera ingenerata uitia dimicet eaque nullius rei desiderio nisi boni illius summi adque inmutabilis uincat. Quod etsi non faciat, ipsa talium bonorum capacitas in natura ratio
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcederet. Si enĩ non concubuissent homines. & ni¬
chilominꝰ ds̃ uellet implere terras hominib: quomͦ
creauit unũ sine cõmixtione maris & feminȩ. sic posset
om̃s. Concũbentes uero: nisi illo ereante generantes cẽ
non posseͤnt. Sicut ergo ait apłs de institutione spiri¬
tali. qua homo ad pietatẽ iusticiãq format᷑: neq qui
plantat est aliqͥd neq qui rigat. sed qͥ incrementũ dat
ds̃: ita etiã hic dici potest. nec qͥ concũbit nec qͥ seminat
est aliquid. sed qͥ format ds̃. Nec mat̾ quȩ conceptum
portat & partũ nutrit est aliqͥd: sed qͥ incrementũ dat
ds̃. Ipse nãq operatione qua usq nunc operat᷑. facit
ut numcros suos explicent semina: & a quibusdã laten¬
tib atq inuisibilib inuolucris. informas uisibiles huiꝰ
qđ aspicimꝰ decoris euoluant.: Ipse incorporeã corpo¬
reamq naturã illã prepositã. istã subiectã miris modis

Expanded text:
procederet. Si enim non concubuissent homines et niprocederet. Si enim non concubuissent homines et nihilo minus Deus uellet inplere terras hominibus: quo modo creauit unum sine commixtione maris et feminae, sic posset omnes; concumbentes uero nisi illo creante generantes esse non possunt. Sicut ergo ait apostolus de institutione spiritali, qua homo ad pietatem iustitiamque formatur: Neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus: ita etiam hic dici potest: Nec qui concumbit nec qui seminat, est aliquid, sed qui format Deus; nec mater, quae conceptum portat et partum nutrit, est aliquid, sed qui incrementum dat Deus.\' Ipsa namque operatione, qua usque nunc operatur, facit ut numeros suos explicent semina et a quibusdam latentibus adque inuisibilibus inuolucris in formas uisibiles huius quod adspicimus decoris euoluant; ipse incorpoream corporeamque naturam, illam praepositam, istam subiectam. miris modis