comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
amendico uob̃: quia qͥ uerbũ meũ audit. & credit ei
quimisit me. habet uitã ȩternã. Et in iudiciũ nonue¬
nit: sed transiet amorte inuitã. Ecce hic dixit fideles suos
in uidiciũ non uenire. Quomodo ergo ꝑiudiciũ sc̾para.¬
buntur amalis & ad ciꝰ dexterã stabunt. nisi quia hoc loco
iudiciũ ꝓdamnatione posuit: Intale quippe iudiciũ
nonuenient qͥ audiunt uerbũ cius: & credunt ei qͥ misit
uenit hora & nunc est qͣndo mortui audient uocẽ filii dĩ.
& qui audierint uiuent. Sicut cͥnĩ pater habet uitã in
scmet ipso: sic dedit & filio uitã habere in semetipso. Nondũ
de scđa resurreetione id est corpoꝵ loquit᷑ quȩ infine
futura est: sed de pͥma quȩ nunc ẽ. Hanc quippe ut
distinguerit: ait Uenit hora: & nunc. ẽ Non autẽ ista
corpoꝵ: sed animarũ. Habent cͥnĩ & animȩ mortẽ suã
in impietate atq peccatis. scđm quã mortẽ mortui sunt.
de quib idem dñs ait. Sine mortuos sepelire mortuos

Expanded text:
credit ei qui misit me, habet uitam aeternam, et in iudicium non uenit, sed transiit a morte in uitam. Ecce hic dixit fideles suos in iudicium non uenire. Quo modo ergo per iudicium separabuntur a malis et ad eius dexteram stabunt, nisi quia hoc loco iudicium pro damnatione posuit? In tale quippe iudicium non uenient, qui audiunt uerbum eius et credunt ei, qui misiuenithora etnunc est, quando mortui audient uocem filii Dei, et qui audierintsemet ipso, sic dedit et filio habere uitam in semet ipso. nondum de secunda resurrectione, id est corporum, loquitur, quae in fine futura est, sed de prima, quae nunc est. hanc quippe ut distingueret, ait: uenit hora et nunc est; non autem ista corporum, sed animarum est. habent enim et animae mortem suam in impietde quibus idem Dominus ait: Sine mortuos sepelire mortuos
Abbreviated transcription (Latin):
despecto. siue bonũ siue malũ. Quid breuius. uerius.
salubrius dici potuit: Dm̃ inqͥt time. & mandata
eius custodi: quia hoc ẽ. om̃ĩs homo. Quicũq enĩ est hoc.
est custos utiq mandatoꝵ dĩ. qm̃ qui hoc non est: nichil
est. Non enĩ adueritatis imaginẽ reformatur. rema¬
nens insimilitudinẽ uanitatis: quia om̃e hoc opus
id est qđ ab homine fit in hac uita. siue bonũ siue
malũ ds̃ adducet iniudicio. in om̃i despecto idest in
om̃i etiã qui contẽptibilis hic uidetur: & ideo nec
uidetur. qm̃ ds̃ & ipsũ uidet. nec eũ despicit: nec cũ
iudicat prȩterit. Huius itaq ultimi uidicudĩ testimo¬
nia de scripturis scĩs quȩ ponere institui: prius eligen¬
da sunt de libris instrum̃ti noui. postea de ueteris. Quã¬
us enĩ uetera priora sint tẽpore. noua tam̃ anteponenda
sunt dignitate: qm̃ illa uetera p̃conia sunt nouoꝵ.

Expanded text:
despecto, siue bonum siue malum. Quidbreuius, uerius, despecto, siue bonum siue malum. Quidbreuius, uerius, salubrius dici potuit? Deum, inquit, time et mandata eius custodi, quia hoc est omnis homo. Quicumque enim est, hoc est, custos utique mandatorum Dei; quoniam qui hoc non est, nihil est; non enim ad ueritatis imaginem reformatur, remanens in simili— id est quod ab homine fit in hac uita — sine bonum siue malum deus adducet in iudicium in omni despecto, id est in omni etiam, qui contemtibilis hic uidetur et ideo nec uidetur; quoniam deus et ipsum uidet nec eum despicit nec cum aturus sit. Huius itaque ultimi iudicii Dei testimonia de scripturis sanctis, quae ponere institui, prius eligenda sunt de libris instrumenti noui, postea de ueteris. Quamuis enim uetera priora sint tempore, noua tamen anteponenda sunt dignitate, quoniam illa uetera praeconia sunt nouorum.
Abbreviated transcription (Latin):
In hac uanitate cui qͣntũ satis uisũ est intimandȩ totũ
istũ librũ uir sapientissimꝰ deputauit: non utiq ob
aliud nisi ut eã uitã desideremꝰ quȩ uanitatẽ ñ habet
subhoc sole. sedueritatẽ sub illo qͥfecit hunc solẽ: In hac
ergo uanitate. nũ qͥd nisi iusto rectoq dĩ iudicio. similis
cidẽ uanitati factus euanescit homo: Indieb tamen¬
uanitatis suȩ: interest plurimũ utrũ resistat an obtẽpe.¬
ret ueritati. & utrũ sit expers uerȩ pietatis an particeps.
non ꝓpter uitȩ huiꝰ uel bona ad quirenda uł mala ui¬
tanda euanescendo transeuntia. sed ꝓpt̃ futurũ iudiciũ.
per qđ erunt & bonis bona. & malis mala sine fine man-¬
sura. Deniq iste sapiens: hunc librũ sic conclusit ut
diceret. Dm̃ tune & mandata eiꝰ custodi. qͥa hoc est omĩs
homo: quia om̃e hoc opus ds̃ ad cducet in iudiciũ inomuĩ

Expanded text:
in hac uanitate, cui quantum satis uisum est intimandae totum in hac uanitate, cui quantum satis uisum est intimandae totum istum librum uir sapientissimus deputauit, — non utique ob aliud, nisi ut eam uitam desideremus, quae uanitatem non habet sub hoc sole, sed ueritatem sub illo qui fecit hunc solem — in hac ergo uanitate numquid nisi iusto dei rectoque iudicio similis eidem uanitati factus uanesceret homo? in diebuanitatis suae interest plurimum, utrum resistat an obtemperet ueritati, et utrum sit expers uerae pietatis an particeps; non propter uitae huius uel bona adquirenda uel mala uitanda uanescendo transeuntia, sed propter futurum iudicium, per quod erunt et bonis bona et malis mala sine fine mansura. Denique iste sapiens hunc librum sic conclusit, ut diceret: Deum time et mandata eius custodi, quia hoc est omnis homo; quia omne hoc opus Deus adducet in iudicium in omni
Abbreviated transcription (Latin):
homini inom̃i labore suo. quo laborat sub sole : Et cũ ex hac
sentencia conecteret cȩtera: cõmemorans erũnas erroresq
uitȩ huius. & euanescentes interea tempoꝵ lapsus. ubi
nichil solidũ. nichil stabile retinet᷑: in ea rerũ uanitate
subsole illud etiã deplorat quodã modo. qđ cũ sit abun¬
dantia sapientiȩ suꝑ insipientiã sicut abundantia lu¬
cis suꝑ tenebras. sapientisq oculi sint incapite ipsius. et
stultus intenebris ambulet: unꝰ tam̃ incursus incurrat
om̃ib utiq in hac uita quȩ subsole agitur. significaas
uidelicet eamala. quȩ bonis & malis uidemꝰ eẽ cõmunia:
Dicit etiã illud. qđ & boni patiant᷑ mala tanquã mali si&.
& mali tanquã boni sint adipiscant᷑ bona: ita loquens.
Est inquit uanitas quȩ facta ẽ. suꝑ t̾ram: qͥa sunt iusti su¬
per quos uenit sicut factũ impioꝵꝵ. & sunt impii suꝑ qͦs
uenit sicut factũ iustoꝵ. Dixi: qm̃ hoc quoq uanitas:

Expanded text:
homini in omni labore suo, quo laborat sub sole? et cum hac sententia conecteret cetera, commemorans haerumnas erroresque uitae huius et uanescentes interea temporum lapsus, ubi nihil solidum, nihil stabile retinetur, in ea rerum uanitate snb sole illud etiam deplorat quodam modo, quod. cum sit abundantia sapientiae super insipientiam sicut abundantia lucis super tenebras, sapientisque oculi sint in capite ipsius et stultus in tenebris ambulet, unus tamen incursus incurrat omnibus, utique in hac uita, quae sub sole agitur, significans uidelicet ea mala, quae bonis et malis uidemus esse communia. dicit etiam illud quod et boni patiantur mala, tamquam mali sint, et mali, tamquam boni sint, adipiscantur bona, ita loquens: est, inquit, uanitas, quae facta est super terram, quia sunt iusti, super quos uenit sicut factum impiorum, et sunt impii, super quos uenit sicut factum iustorum. dixi quoniam hoc quoque uanitas.
Abbreviated transcription (Latin):
rẽ similit̃ dicta sunt. inter sẽ omĩa conferant᷑. Quȩdã qͥp¬
pe alter obscurius. alter explicat planius: ut eaquȩ adunã
rem ꝑtinentia dicunt᷑. appareat unde dicant᷑. Qđ facere ut
cumq curaui in quadã epła. quã rescripsi adbeatȩ memoriȩ
est de fine scłi. Pinde iã illud hic dicam: qđ in euangło
scđm matheũ de separatione maloꝵ & bonoꝵ legitur.
per iudiciũ presentissimũ atq nouissimũ xp̃i. Cum
autẽ uenerit inqͥt filius hominis in maiestate sua. & om̃s

Expanded text:
re similiter dicta sunt inter se omnia conferantur. Quaedam quipre similiter dicta sunt inter se omnia conferantur. Quaedam quippe alter obscurius, alter explicat planius, ut ea quae ad unam rem pertinentia dicuntur appareat unde dicantur, cumque curaui in quadam epistula, quam rescripsi ad beatae memoriaeest: De fine saeculi. Proinde iam illud hic dicam, quod in euangelio secundum Matthaeum de. separatione bonorum et malorum legitur per iudicium praesentissimum adque nouissimum Christi. Cum autem uenerit, inquit, filius hominis in maiestate sua,
Abbreviated transcription (Latin):
abeis iudicanda nonerit: Aut solũ illũ popłm ñ etiã gentes
cȩteras iudicabunt: Qđ autẽ ait in regeneratione: ꝓculdu-¬
bio mortuoꝵ resurrectionẽ nomine uoluit regenerationis
intelligi. Sic enĩ caro nrã regenerabit᷑ ꝑ incorruptionem:
quẽ ad modũ est anima nr̃a regenerata ꝑfidẽ. Multa
preterco: quȩ de ultimo iudicio ita dici uidentur. ut
diligenter considerata repperiant᷑ ambigua. uł magis
ad aliud ꝑtinentia: siue scilicet ad eũ saluatoris aduentũ
quo ꝑtotũ hoc tempus in ecła sua uenit. hoc est in mebris suis
particulatĩ atq paulatĩ. qm̃ tota corpus est eiꝰ suic ad exci¬
dium terrenȩ hierłm. qͥa & de illo cũ loquit᷑ plerũq sic lo.¬
quitur tanquã de fine scłi. atq de illo die uidicu nouissi.¬
mo & magnoloquatur: ita ut dinosi ñ possit om̃ino. iusi
ea quȩ apud tres euangelistas matheũ. martũ & lucã de hac

Expanded text:
ab eis iudicanda non erit aut solum illum populum, non etiam gentes ab eis iudicanda non erit aut solum illum populum, non etiam gentes ceteras iudicabunt. quod autem ait: in regeneratione, procul dubio mortuorum resurrectionem nomine noluit regenerationis intellegi. sio enim caro nostra regenerabitur per incorruptionem, quemadmodum est anima nostra regenerata per fidem. multa praetereo, quae de ultimo idiligenter considerata reperiantur ambigua, vel magis ad aliud pertinentia, sive scilicet ad eum Salvatoris adventum, quo per totum hoc tempus in Ecclesia sua venit, hoc est, in membris suis particulatim atque paulatim, quoniam tota corpus est ejus, sive ad excidium terrenae Jerusalem, quia et de illo cum loquitur, plerumque sic loquitur tanquam de fine saeculi atque illo die judicii novissimo et magno loquatur, ita ut dignosci non possit omnino, nisi ea quae apud tres evangelistas Matthaeum, Marcum et Lucam, de hac
Abbreviated transcription (Latin):
Ideo ipsi iudices erunt uri. Nec qm̃ suꝑ duodecĩ sedes ses¬
suros cẽ ait: xu solos homines cũ illo iudicaturos putare
debemus. Duodenario qͥppe numero. uniuersa quȩdã
significata ẽ. iudicantiũ multitudo: ꝓpterduas partes
numeri septenarii. quo significat᷑ plerũq uniuersitas.
Quȩ duȩ partes id est tria & quattuor. altera ꝑ alteram
multiplicatȩ : duodecĩ faciunt. Nã & quattuor ter et
tria quater. xi sunt. Et si qua alia: huius duodenarii
numeri quȩ ad hoc ualeat ratio reperit᷑: Alioquin.
qm̃ in locũ uidȩ traditoris apłm mathiã legimꝰ ordinatũ:
apłs paulus qͥ plus om̃ib illis laborauit ubi adiudican¬
dũ sedeat non habebit. qui ꝓfecto cũ alus scis ad numerũ
iudicũ se ꝑtinere demonstrat: cũ dicit. Nescitis quia angłos
iudicabimus: De ipsis quoq udicandis: in hoc nume.¬
ro duodenario similis causa est. Num enĩ quia dictũ est
iudicantes xu trib isrł trib leui quȩ terciadecima est

Expanded text:
unt uestri. Nec quoniam super duodecim sedes sessuros esse ait, duodecim solos homines cum illo iudicaturos putare debemus. Duodenario quippe . numero uniuersa quaedam significata est iudicantium multitudo propter duas partes numeri septenarii, quo significatur plerumque uniuersitas; quae duae partes, id est tria et quattuor, altera per alteram multiplicatae duodecim faciunt, nam et quattuor ter et tria quater duodecim sunt, et si qua alia huius duodenarii numeri, quae ad hoc ualeat, ratio reperitur. Alioquin, quoniam in locum Iudae traditoris apostolum Matthiam legimus ordinatum, apostolus Paulus, qui plus omnibus illis laborauit, ubi ad iudicandum sedeat non habebit; qui profecto cum aliis sanctis ad numerum iudicum se pertinere demonstrat. cum dicit: Nescitis quia judicabimus , de ipsis quoque judicandis in hoc numero duodenario similis causa est. Non enim quia dictum est, duodecim tribus Israhel, tribus Leui, quae tertia decima est,
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ dĩ: ꝑ fidẽ iħu xp̃i in om̃s qͥ credunt. Hȩc iusticia
dĩ ad nouũ ꝑtinet cestam̃tũ: & testimoniũ habet aue¬
terib libris. hoc ẽ. lege ac ꝓpħis. Prius igitur ipsa causa
ponenda ẽ: postea testes introducendi. Hunc & ipse xp̃s
iħs ordinẽ seruandũ cẽ demonstrans: scriba inqͥt c̾ruditꝰ
in regno dĩ. similis. ẽ. uiro patrifamilias ꝓferenti de thesau¬
ro suo noua & uetera. Non dix̃ uetera & noua: qđ utiq
dixisset. nisi maluisset meritoꝵꝵ ordinẽ seruare quã tem¬
uitutes magnas fecerat neq crediderant. & eis alienigeꝰ¬
nas anteponcret: uerũtam̃ inqͥt dico uob̃. tero & sidoni
remissius erit indie iudicii quã uob̃. Et paulopost alteri
ciuitati: Amen inqͥt dico uob̃: quia terrȩ sodomoꝵ remis¬
sius erit indie iudicui quã tibi. Hic euidentissime p̃di¬
cat diẽ iudicii eẽ uenturũ. Et alio loco. Uiri niniuite
inquit surgent in iudicio cũ generatione ista: & condẽ:¬

Expanded text:
 fidem Iesu Christi in omnes qui credunt. Haec iustitia Dei ad nouum pertinet testamentum et testimonium habet a ueteribus libris, hoc est lege ac prophetis. Prius igitur ipsa causa ponenda est, et postea testes introducendi. Hunc et ipse Christus Iesus ordinem seruandum esse demonstrans: Scriba, inquit, eruditus in regno Dei similis est uiro patri familias proferenti de thesauro suo noua et uetera. Non dixit: \'Vetera et noua\', quod utique dixisset, nisi maluisset meritorum ordinem seruare quam temuirtutes magnas fecerat neque crediderant, et eis alienigenas anteponeret: Verum tamen, inquit, dico uobis, Tyro et Sidoni remissius erit in die iudicii quam uobis; et paciuitati: amen, inquit, dico uobis, quia terrae Sodomorum remissius erit in die iudicii quam tibi, hic euidentissime praedicat diem iudicii esse uenturum. et alio loco: uiri Nineuitae, inquit, surgent in iudicio cum generatione ista et condem
Abbreviated transcription (Latin):
& mittent eos in caminũ ignis. Ibi erit fletus: & stridor
dentiũ. Tunc iusti fulgebunt sicut sol: in regno patris eoꝵ
Qui habet aures: audiat. Hic iudiciũ quidẽ uł diẽ uidicu
non nominauit: sed cũ multo clarius ipsis reb exp̃ssit. et
infine scłi futurũ et̃ predixit. Itẽ discipłis suis: am̃ inqͥt
dico uob̃. qđ uos qͥ secuti estis me: in regeneratione cũ sederit¬

Expanded text:
ibi erit fletus et stridor dentium. Tunc iusti fulgebunt sicut sol in regno patris eorum. Qui habet aures, audiat. Hic iudicium quidem uel diem iudicii non nominauit, sed eum multo clarius ipsis rebus expressit et in fine saeculi futurum esse praedixit. Item discipulis suis: Arnen, inquit, dicouobis, quod uos, qui secuti estis me
Abbreviated transcription (Latin):
mon hic. Duas res hoc loco discimꝰ: & uenturũ eẽ iudi.¬
cium. & cũ mortuoꝵ resurrectione uenturũ. De niniuitis
enĩ & regina austri qͣndo ista dicebat. de mortuis sine
dubio loquebat᷑: quos tam̃ indie iudicii resurrecturos
ẽẽ predixit. Nec ideo dix̃ condẽnabunt. quia ipsi iudi.¬
cabunt: sed qͥa eoc ipsoꝵ cõparatione isti merito damp.¬
nabuntur Rursus alio loco cũ de hominũ bonoꝵ & ma-¬
lorum nunc ꝑmixtione postea separatione quȩ utiq die
iudicu futura. ẽ. loqueretur: adhibuit similitudinẽ de
tritico seminato & suꝑseminatis zizaniis: Eamq suis
exponens discipłis: qui seminat inqͥt bonũ sem̃. est filius
hominis. Agerautẽ: est mundus. Bonũ uero sem̃: hi s̃

Expanded text:
e iudicium et cum mortuorum resurrectione uenturum. De Nineuitis enim et regina Austri quando ista dicebat, de mortuis sine dubio loquebatur, quos tamen in die iudicii resurrecturos esse praedixit. Nec ideo dixit: \'Condemnabunt1, quia ipsi iudicabunt; sed quia ex ipsorum conparatione isti merito damnabuntur. Rursus alio loco, cum de hominum bonorum et malorum nunc permixtione, postea separatione, quae utique die iudicii futura est, loqueretur, adhibuit similitudinem de tritico seminato et superseminatis zizaniis, eamque suis exponens discipulis: Qui seminat, inquit, bonum semen, est filius hominis; ager autem est mundus: bonum uero semen hi
Abbreviated transcription (Latin):
gła sua exaltat caput suũ: hȩc dicit dõ suo. gła
mea. & ex altans caput meũ: Illi in principibus
eius uł incis quas subiugat nationib dominandi
libido dominat᷑: in hac seruiunt inuicẽ incarita.¬
te & prȩpositi consulendo. & subditi obtẽperando.
Illa insus potentib diligit uirtutẽ sua: hȩc dicit dõ
suo. diligã te dñe urtus mea. Ideoq in illa sapientes
eius scđ̾m hominẽ uiuentes aut corporis aut animi
suibona aut utriusq sectati sunt: aut qui potucr̃
cognoscere dm̃ non ut dm̃ honorauer̃ uł grãs eger̃.
sed euanuerunt in cogitationib suis & obscuratũ
est insipiens cor eoꝵ. dicentes se eẽ sapientes idest
dominante sibi suꝑbia in sua sapientia sese extol¬
lentes stulti facti sunt: & immutauer̃ głam incor¬
ruptibilis dĩ insimilitudinẽ imaginis corruptibi.¬
lis. hominis. & uolucrũ. & qua drupedũ. & ser

Expanded text:
gloria sua exaltat caput suum; haec dicit Deo suo: Gloria gloria sua exaltat caput suum; haec dicit Deo suo: Gloria mea et exaltans caput meum. Illi in principibus eius uel in eis quas subiugat nationibus dominandi libido dominatur; in hac seruiunt inuicem in caritate et praepositi consulendo et subditi obtemperando. Illa in suis potentibus diligit uirtutem suam; haec dicit Deo suo: Diligam te, Domine, uirtus mea. Ideoque in illa sapientes eius secundum hominem uiuentes aut corporis aut animi sui bona aut utriusque sectati sunt, aut qui potuerunt cognoscere Deum, non ut Deum honorauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum; dicentes se esse sapientes id est dominante sibi superbia in sua sapientia sese extollentes stulti facti sunt et inmutauerunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hom
Abbreviated transcription (Latin):
tate tẽptari. nullomodo quidẽ qđ uinceretur
incertus. sed nichilominꝰ prȩscius qđ ab eiꝰ semine
adiuto sua grã idemipse diabolus fuerat scõꝵ
gła maiore uincendus: ita factũ est: ut nec dm̃
aliquid futuroꝵ lateret. nec p̃sciendo quẽ quã
peccare cõpelleret: & quid interẽẽt int̾ ꝓpriã
cuiusq presũtionẽ & suã tuitionẽ angłicȩ
& humane rationali creaturae consequenti ex¬
perientia demonstraret. Quis enĩ audeat dicere¬
aut credere ut neq angłs neq homo cadertt indi
potestate non fuisse: Sed hoc coꝵ potestati maluit
non auferre: atq ita & quantũ mali eoꝵ suꝑbia. et
quantũ boni sua grã ualeret ostendere. Fecer̃ itaq
sui usq ad contẽptum dĩ. cęlestẽ uero amor dĩ usq
ad contemtũ sui. Deniq illa inseipsa: hec indño
gloriat᷑: Illa enĩ querit ab hominib głam: huic
autẽ ds̃ conscientiȩ testis maxima est gła. Illa in

Expanded text:
tate tentari? nullo modo quidem quod vinceretur tate tentari? nullo modo quidem quod vinceretur incertus; sed nihilominus praescius quod ab ejus semine adjuto sua gratia idem ipse diabolus fuerat sanctorum gloria majore vincendus. Ita factum est ut nec Deum aliquid futurorum lateret, nec praesciendo quemquam peccare compelleret; et quid interesset inter propriam cujusque praesumptionem et suam tuitionem, angelicae et humanae rationali creaturae, consequenti experientia demonstraret. Quis enim audeat creaut dicere, ut neque angelus, neque homo caderet, in Dei potestate non fuisse? Sed hoc eorum potestati maluit non auferre; atque ita et quantum mali eorum superbia, et quantum boni sua grsui usque ad contemtum Dei, caelestem uero amor Dei usque ad contemtum sui. Denique illa in se ipsa, haec in Domino gloriatur. Illa enim quaerit ab hominibus gloriam; huic autem Deus conscientiae testis maxima est gloria. Illa in
Abbreviated transcription (Latin):
ut si de adiutorio dĩ fideret bonus homo malũ
angłm uinceret. si autẽ creatorẽ atq ad iuicorẽ
dm̃ suꝑbe sibi placendo desereret uinceret᷑. meri¬
tum bonũ habens in aduta diuinitꝰ uoluntate
recta: malũ uero indeserente dõ uoluntate ꝑuer¬
sa. quia & ipsũ fidere de aduitorio dĩ non quidẽ
posset sine adiutorio dĩ: nec tam̃ ideo abhis diui¬
nȩ grȩ̃ beneficus sibi placendo recedere. non ha¬
bebat in potestate. Nam sicut in hac carne uiucre
sine adiumentis alim̃toꝵ inpotestate non est.
non autẽ in ea uiuere in potestate est. qđ faciuił
qui seipsos necant: ita bene in ea uiuere sine
adiutorio dĩ eciã in paradiso ñ erat inpotestate :
Erat autẽ in potestate male uiuere: sed beati¬
tudine ñ ꝑmansura. & poena iustissima secutura.
Cũ igitur huiꝰ futuri casus humani ds̃ non esset
ignarus. cur eũ non sineret inuidi angłi maligni¬

Expanded text:
ut, si de adjutorio Dei fideret bonus homo, malum ut, si de adjutorio Dei fideret bonus homo, malum angelum vinceret; si autem creatorem atque adjutorem Deum superbe sibi placendo desereret, vinceretur: meritum bonum habens in adjuta divinitus voluntate recta, malum vero in deserente Deum voluntate perversa. Quia et ipsum fidere de adjutorio Dei, non quidem posset sine adjutorio Dei: nec tamen ideo ab his divinae gratiae beneficiis sibi placendo recedere non habebat in potestate. Nam sicut in hac carne vivere sine adjumentis alimentorum in potestate non est, non autem in ea vivere in potestate est; quod faciunt qui se ipsos necant: ita bene vivere sine adjutorio Dei, etiam in paradiso, non erat in potestate; erat autem in potestate male vivere, sed beatitudine non permansura, et poena justissima secutura. Cum igitur hujus futuri casus humani Deus non esset ignarus, cur eum non sineret invidi angeli maligni
Abbreviated transcription (Latin):
tunc se quisq agnoscit erutũ multis malis:
cũ ab eoꝵ hominũ consortio fit immunis: cũ qͥb
illi iusta eẽt poena cõmunis: Cur ergo ñ crearet
ds quos peccaturos eẽ prȩsciuit. quando quidẽ
incis & ex eis & quid eoꝵ culpa mereret᷑ & quid sua
gratia donaret᷑ posset ostendere. nec sub illo crea.¬
tore ac dispositort ꝑuersa in ordinatio delinquen¬
& angli & homines nichil agunt quo impediant᷑
magna opera dnĩ eocquisita in om̃s uoluntates
cius. qm̃ qui prouident̃ atq omĩ potenter sua
cuiq distribuit: non solũ bonis. uerũ etiã malis
bene uti nouit. Ac ꝑ hoc ꝓpter meritũ pͥmȩ ma¬
lȩ uoluntatis ita dãnato atq obdurato angło
malo ut iã bonã uoluntatẽ ulterius non haberet
bene utens ds. cur non ꝑmitteret ut ab illo pͥmus
homo qui rectus hoc est bonȩ uoluntatis creatꝰ
fuerat tẽptarct᷑. quandoqͥdẽ sic erat institutus.

Expanded text:
tunc se quisque agnoscit erutum malis, tunc se quisque agnoscit erutum malis, cum ab eorum hominum consortio fit inmunis, cum quibus illi iusta esset poena communis. Quur ergo non crearet Deus, quos peccaturos esse praesciuit, quando quidem in eis et ex eis, et quid eorum culpa mereretur, et quid sua gratia donaretur, posset ostendere, nec sub illo creatore ac dispositore peruersa inordinatio delinquenet angeli. et homines nihil agunt, quo impediantur Magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus . Quoniam qui providenter atque omnipotenter sua cuique distribuit, non solum bonis, verum etiam malis bene uti novit. Ac per hoc propter meritum primae malae voluntatis ita damnato atque obdurato angelo malo, ut jam bonam voluntatem ulterius non haberet, bene utens Deus, cur non permitteret ut ab illo primus homo, qui rectus, hoc est bonae voluntatis, creatus fuerat, tentaretur? Quandoquidem sic erat institutus,
Abbreviated transcription (Latin):
paradiso ante meruerunt quã sibi in opere seren¬
de ꝓpaginis tranqͥllo arbitrio conuenirent.
quomodo nunc cũ ista cõmemorant᷑ sensib occur¬
rit humanis nisi exꝑientia libidinis turbidȩ. ñ
coniectura. placidȩ uoluntatis: Hinc est qđ im¬
pedit loquentẽ pudor: & si non deficiat ratio cogi¬
tantẽ Uerũtam̃ om̃ĩpotenti dõ sũmo ac sũ mebono
creatori omniũ naturarũ. uoluntatũ autẽ bonarũ
adiutori & remuneratori. malarũ autẽ relictori et
dãnatori. utrarũq ordinatori. non defuit utiq
consiliũ quo certũ numerũ ciuiũ insua sapientia
prȩdestinatũ. etiã ex damnato genere humano
suȩ ciuitatis impleret: non cos iã meritis qͣndoqͥdẽ
uniuersa massa tanquã in uiciata radice dãnata. ẽ
sed gratia discernens: & liberatis non solũ de ipsis
uerũctiã de non liberatis quid de his largiatur
ostendens. Non cnĩ debita sed gratuita bonitate

Expanded text:
paradiso ante meruerunt, quam sibi in opere serenparadiso ante meruerunt, quam sibi in opere serendae propaginis tranquillo arbitrio conuenirent, quo modo nunc, cum ista commemorantur, sensibus occurrit humanis nisi experientia libidinis turbidae, non coniectura placidae uoluntatis? Hinc est quod inpedit loquentem pudor, etsi non deficiat ratio cogitantem. Verum tamen urnnipotenti Deo, summo ac summe bono creatori omnium naturarum, uoluntatum autem bonarum adiutori et remuneratori. malarum autem relictori et damnatori, utrarumque ordinatori, non defuit utique consilium, quo certum numerum ciuium in sua sapientia praedestinatum etiam ex damnato genere humano suae ciuitatis inpleret, non eos iam meritis, quando quidem uniuersa massa tamquam in uitiata radice damnata est, sed gratia discernens et liberatis non solum de ipsis, uerum etiam de non liberatis, quid eis largiatur, ostendens. Non enim debita, sed gratuita bonitate
Abbreviated transcription (Latin):
spontanea potestas sicut᷑ cẽt õpus adhiberet: ĩta
tunc potuisse utero coniugis salua integritate
feminei genitalis uirile semen immitti. sicut nc̃
potest eãdẽ integritate salua: ex utero uirginis
fluxus menstrui cruoris emitti: Eadẽ quippe uia
posset illud inici: qua hoc potest cici. Ut enĩ ad
pariendũ non doloris gemitꝰ sed maturitatis im¬
pulsus feminea uiscera laxaret: sic ad foctandũ
& concipiendũ non libidinis appetitus. sed uolũ¬
tarius usus naturã utrãq coniungeret. De reb
loquim᷑ nunc pudendis. & ideo quãuis ante qͣm
earũ puderet quales eẽ potuissent coniciamꝰ ut
possumus: tam̃ necesse est ut nr̃a disputatioma¬
gis frenct᷑ ea quȩ nos reuocat uerecũdia. quam
eloquentia quȩ nob̾ parũ suppetit adiuuetur.
Nam cũ id qđ dico nec ipsi exꝑti fuerint qͥ experiri
potuerunt. q̃m preoccu pante peccato exciliũ de

Expanded text:
spontanea potestas, sicut opus esset, adhiberet, ita spontanea potestas, sicut opus esset, adhiberet, ita tunc potuisse utero coniugis salua integritate feminei genitalis uirile semen inmitti, sicut nunc potest eadem integritate salua ex utero uirginis fluxus menstrui cruoris emitti. Eadem quippe uia posset illud inici, qua hoc potest eici. Ut enim ad pariendum non doloris gemitus, sed maturitatis inpulsus feminea uiscera relaxaret, sic ad fetandum et concipiendum non libidinis adpetitus, sed uoluntarius usus naturam utramque coniungeret. De rebus loquimur nunc pudendis et ideo, quamuis, antequam earum puderet, quales esse potuissent coniciamus ut possumus, tamen necesse est, ut nostra disputatio magis frenetur ea, quae nos reuocat, uerecundia, quam eloquentia, quae nobis parum subpetit, adiuuetur. Nam cum id quod dico nec ipsi experti fuerint, qui experiri potuerunt quoniam praeoccupante peccato exilium de
Abbreviated transcription (Latin):
frigus: ita in ciꝰ habitatore nulla excupiditate
ud timore accidebat bonȩ uoluntatis offensio.
Nichil omĩno triste: nichil erat in aniter lactum
Gaudiũ uero ꝑpetuabat᷑ ex dõ. in quẽ flagrabat
caritas de corde puro & conscientia bona. & fide
nonficta: atq inter se coniugũ fida & exhonesto
amore societas. concors mentis corporisq uigilia.
& mandati sine labore custodia. Non lassitudo fati.¬
gabat ociosum: non somnꝰ p̃mebat inuitũ. In tanta
facilitate rerũ & felicitate hominũ. absit ut suspice.¬
mur ñ potiusse ꝓlem seri sine libidinis morbo: sed
eo uoluntatis nutu mouerent᷑ membra illa quo cȩte¬
ra: & sine ardoris illecebroso stimulo cũ tranqͥllitate
animi & corporis. nulla corruptiont integritatis
infunderet᷑ gremio maritꝰ uxoris. Neq enĩ qͥa expe¬
rientia ꝓbari ñ potest. ideo credendũ non ẽ. qͣndo
illas corporis partes ñ ageret turbidus calor sed

Expanded text:
frigus, sic in eius habitatore nulla ex cupiditate frigus, sic in eius habitatore nulla ex cupiditate uel timore accidebat bonae uoluntatis offensio. Nihil omnino triste, nihil erat inaniter laetum. Gaudium uerum perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, adque inter se coniugum fida ex honesto amore societas, concors mentis corporisque uigilia t mandati sine labore custodia. Non lassitudo fatigabat otiosum, non somnus premebat inuitum. In tanta facilitate rerum et felicitate hominum absit ut suspicemur non potuisse prolem seri sine libidinis morbo, sed eo uoluntatis nutu mouerentur membra illa quo cetera, et sine ardoris inlecebroso stimulo cum tranquillitate animi et corporis nulla corruptione integritatis infunderetur gremio maritus uxoris. Neque enim quia experientia probari non potest, ideo credendum non est, quando illas corporis partes non ageret turbidus calor, sed
Abbreviated transcription (Latin):
cȩceris om̃ib reb excellentius necesse est amet᷑. qm̃
ꝓpter hanc amandũ est qͥcquid aliud amat᷑. Porro
si tantũ amatur quantũ amari digna est: Non enĩ
beatus. c̃. a quo ipsa beata uita ñ amatur ut digna
est: ficri non potest ut eã qui sic amat. ñ ȩternã uelit:
Tunc igitur beata erit: cum ȩt̃na erit. Uiuebat itaq¬
homo inparadrso sicut uolebat quã diu hoc uole.¬
bat qđ ds̃ iusserat: uiuebat fruens dõ. ex quo bono
crat bonus: uiuebat sine egestate. ita semꝑ uiuere
habens in potestate. Cibus aderat ne esuriret.
potus ne sitiret: lignũ uite ne illũ senecta dis.¬
solueret. nichil corruptionis incorpore uł ex cor¬
port ullas molestias ullis eiꝰ sensib ingerebat:
nullus intrinsecus morb. nullus ictus metuebat᷑
extrinsecus. sũma in carne sanitas: in animo tota
tranquillitas. Sicut in paradr̃so nullus ȩstus aut

Expanded text:
ceteris omnibus rebus excellentius necesse est ametur, quoniam ceteris omnibus rebus excellentius necesse est ametur, quoniam propter hanc amandum est quidquid aliud amatur. Porro si tantum amatur, quantum amari digna est non enim beatus est, a quo ipsa beata uita non amatur ut digna est: fieri non potest, ut eam, qui sic amat, non aeternam uelit. Tunc igitur beata erit, quando aeterna erit. - CAhomo in paradiso sicut uolebat, quamdiu hoc uolebat quod Deus iusserat; uiuebat fruens Deo, ex quo bono erat bonus; uiuebat sine ulla egestate, ita semper uiuere habens in potestate. Cibus aderat ne esuriret, potus ne sitiret, lignum uitae ne illum senecta dissolueret. Nihil corruptionis in corpore uel ex corpore ullas molestias ullis eius sensibus ingerebat. Nullus intrinsecus morbus, nullus ictus metuebatur extrinsecus. Summa in carne sanitas, in animo tota tranquillitas. Sicut in paradiso nullus aestus aut
Abbreviated transcription (Latin):
uiuit ut uult: & nullus beatus nisi iustus. Sed etiã
ipse iustus ñ uiuit ut uult: nisi eo ꝑuenerit ubi
mori. falli. & offendi omĩno non possit: eiq sit cer.¬
tum ita semꝑfuturũ. Hoc enĩ natura expetit: nec
plene atq ꝑfecte beata erit. nisi ad epta qđ ecpetit.
Nunc uero qͥs hominũ potest ut uult uiuere. qͣndo
ipsum uiuere nonẽ. in potestate: Uiuere enĩ uult:
mori cogitur. Quomͦ ergo uiuit ut uult qui ñ
uiuit quã diu uult: Qđ simori uoluerit. quomodo
pocest ut uult uiuere. quiñ uult iuuere: Etsi ideo
mori uelit ñ quo nolit uiuere. sed ut post mortem
melius uiuat: nondũ ergo ut uult uiuit. sed cũ ad
id qđ uult moriendo ꝑuenerit: Uerũ eece uiuit ut
uult qm̃ sibi extorsit sibiq imꝑauit ñ uelle qđ ñ
potest. atq hoc uelle qđ potest: sicut ait terentius:
Qm̃ non potest id ficri qđ uis: id uelis qđ possit Nũ
idco beatus est quia patient̃ miser est: Beata qͥppe
uita: si ñ amat᷑ non habetur. Porro si amat᷑ & habet᷑:

Expanded text:
uiuit ut uult, et nullus beatus nisi iustus. Sed etiam ipse iustus non uiuet ut uult, nisi eo peruenerit, ubi mori falli offendi omnino non possit eique sit certum ita semper futurum. Hoc enim natura expetit, nec plene adque perfecte beata erit nisi adepta quod expetit. Nunc uero quis hominum potest ut uult uiuere, quando ipsum uiuere non est in potestate? Viuere enim uult, mori cogitur. Quo modo ergo uiuit ut uult, qui non uiuit quamdiu uult? Quod si mori uoluerit, quo modo potest ut uult uiuere, qui non uult uiuere? Et si ideo mori uelit, non quo nolit uiuere, sed ut post mortem melius uiuat: nondum ergo ut uult uiuit, sed cum ad id quod uult moriendo peruenerit. Verum ecce uiuat ut uult, quoniam sibi extorsit sibique imperauit non uelle quod non potest, adque hoc uelle quod potest, sicut ait Terentius: Quoniam non potest id fieri quod uis, Id uelis quod possis: num ideo beatus est, quia patienter miser est? Beata quippe uita si non amatur, non habetur. Porro si amatur et habetur,
Abbreviated transcription (Latin):
spirit᷑aliũ scđm quã dicit apłs. om̃s enĩ uos filui lucis
estis & filii diei : non sumꝰ noctis neq tenebrarũ. Si
autẽ hoc sensit etiã ille qui scripsit: ad ꝑfectiort̃ dis¬
putationis finẽ nr̃a ꝑuenit intentio. ut homo dĩ tam
eximiȩ diuinȩq sapientiȩ. immo ꝑ cũ sp̃s dĩ in cõme.¬
morandis oꝑib dĩ quȩ omĩa sextodie dicit cẽ ꝑfecta
nullo modo angłos prȩt̃misisse credatur. siue in pͥnci¬
pio quia pͥmo fecit. siue qđ conuenientius intelligit᷑
inprincipio. qͥa in uerbo unigenito fecit. scriptũ sit.
inpͥncipio fecit ds̃ cęlũ & terrã. Quib omĩb uniuer.¬
salis est significata creatura. uł spiritalis & corporalis
qđ est credibilius. uł magnȩ duȩ mundi partes qͥb
omĩa quȩ creata sunt continent᷑: ut primitus eam

Expanded text:
spiritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis spiritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit, ad perfectiorem disputationis finem nostra peruenit intentio, ut homo Dei tam eximiae diuinaeque sapientiae, immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei, quae omnia sexto die dixit esse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram; quibus nominibus uniuersalis est significata creatura, uel spiritalis et corporalis, quod est credibilius, uel magnae duae mundi partes, quibus omnia quae crea
Abbreviated transcription (Latin):
uult noceat dĩ potestate frenatã. illam huic illuden¬
tem ut nolens ꝓsit ꝑsecutionib suis. hanc illi inuiden.¬
tem cũ peregrinos colligit suos: Nos ergo has duas
societates angłicas interse dispares atq contrarias.
unam & natura bonã & uoluntate rectã. aliam uero
natura bonã sed uoluntate ꝑuersã: aliis manifestiori¬
bus diuinarũ scripturarũ testimoniis declaratas.
qđ etiam in hoc libro cui nomen est genesis lucis
tenebrarũq uocabulis significatas existimauimus:
etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit. non ẽ.
inutiliter obscuritas h uius ꝑtractata sententiȩ:
quia & si uoluntatẽ auctoris libri huius indagare
nequiuimꝰ. a regula tam̃ fidei quȩ ꝑ alias ciusdem
auctoritatis sacras litteras satis fidelib nota est.
non ab errauimꝰ. Etsi enĩ corporalia hic cõmemorata
sunt oꝑa dĩ: habent ꝓculdubio ñnullã similitudinẽ

Expanded text:
uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludenuult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares adque contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis manifestioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimus, etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul dubio nonnullam similitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
isto huius libri loco intelligenda est ubi legimus.
in eo qđ scriptum ẽ. diuisit dĩ inter lucẽ & tene.¬
bras: nos tamen has duas angłicas socictates. unã
fruentẽ dõ. alteram tumentẽ tipo. unã cui dicit᷑
adorate dñm om̃s angłi cius. aliã cuius princeps
dicit. hȩc omĩa tibi dabo si ꝓcidens ad oraueris me:
unam dĩ scõ amore flagrantẽ. aliam ꝓpriȩ celsi¬
tudinis immundo amore fumantẽ. & qm̃ sicut
scriptum t̃. ds̃ suꝑbis resistit. humilib autẽ dat
grãm: illã incelis cęloꝵ habitantẽ. istã inde de¬
iectam in hoc infimo aerco cęlo tumultuantem:
illam luminosa pietate tranquillã. istã tenebro¬
sis cupiditatib turbulentã: illam dĩ nutu clem̃ter
subuenientẽ. iuste ulciscentẽ: istam suo fastu subden.¬
di & nocendi libidine exestuantẽ illam ut quantũ
uult consulat dĩ bonitati ministrã: istã ne quantũ

Expanded text:
isto huius libri loco intellegenda est, ubi legimus: isto huius libri loco intellegenda est, ubi legimus: in eo quod scriptum est: Diuisit Deus inter lucem et tenebras: nos tamen has duas angelicas societates, unam fruentem Deo, alteram tumentem typho; unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius, aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo, si prostratus adoraueris me: unam Dei sancto amore flagrantem, alteram propriae celsitudinis inmundo amore fumantem; et quoniam, sicut scriptum est, Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum
Abbreviated transcription (Latin):
Uidete: ne contẽnatis unũ de pusillis istis. Dico autẽ
uobis: quia anglĩ coꝵ incęlis semꝑ uident faciem¬
angłos & in huius mundi ima detrusos. qui eis uelut
carcer est usq ad futurã indie iudicu ultimã dãm¬
nationt̃ apłs petrus aꝑtissime ostendit dicens qđ
ds̃ angłis peccantib non peꝑcit. sed carcerib caligi¬
nis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos
rescruari. Inter hos ergo & illos dm̃ uł p̃sentia
uel opere diuisisse quis dubitet. illosq merito
luct̃ appellari quis contradicat. quandoquidẽ
nos adhuc infide uiuentes & eoꝵ ęqualitatem
ad huc sperantes utiq nondũ tenentes. iam lux
dicti ab apło sumus. fiustis enĩ inquit aliquando
tenebrȩ. nunc autẽ lux indño: Istos uero desertores
tenebras aꝑtissime nuncupari. ꝓfecto ad uertunt:
qui peiores eẽ eos hominib infidelib siue intelli.¬
gunt siue credunt. Quaꝓpter & si alia lux in

Expanded text:
Videte, ne contemnatis unum ex pusillis istis; dico enim Videte, ne contemnatis unum ex pusillis istis; dico enim uobis, quia angeli eorum inangelos et in huius mundi ima detrusos, qui eis uelut carcer est, usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens, quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reseruari. Inter hos ergo et illos Deum uel praescientia uel opere diuisisse quis dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc sperantes, utique nondum tenentes, iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Istos uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s sc̃s. Cum enĩ dictum eẽt qualẽ terrã ds̃ primitꝰ
fecerit uł quã molẽ materiamue futurę construc¬
tionis mundi cęli & terrȩ nomine nuncupauerit:
subiciendo & addendo terra autẽ erat inuisibilis & in.¬
composita. & tenebrȩ crant suꝑ abyssũ: mox ut crinita.¬
tis cõmemoratio cõpleretur. & sp̃s inquit dĩ suꝑferebat᷑
suꝑ aquas ꝑ inde ut uolet quisq accipiat. qđ ita pro.¬
fundũ est: ut ad exercitationẽ legentiũ asidei regula
non dberrantes plures possit generare sententias. dum
tamen angłos scõs insublimib sedib non quidẽ dõ
coȩternos sed tam̃ de sua sempit̾na & uera felicitate
securos. & certos eẽ nemo ambigat. Ad quoꝵ societa¬
tem ꝑtinere paruulos suos dñs docens. non solũ illud
ait erunt ęquales angłis dĩ: uerũ ipsi quoq angłi
qua contẽplatione fruantur ostendit. ubi ait

Expanded text:
Spiritus sanctus. Cum enim dictum esset, qualem terram Deus primitus Spiritus sanctus. Cum enim dictum esset, qualem terram Deus primitus fecerit, uel quam molem materiamue futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quisque accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait:
Abbreviated transcription (Latin):
prius cẽ factos non tantũ ante firmamentũ qđ int̃
aquas & aquas factũ appellatũ est celũ sed ante
illud qđ dictum est. in principio fecit ds̃ cęlũ et
terrã. atq illud qđ dictũ est in principio. non ita
dictum est tãquã primũ hoc factum cũ ante
fecerit angłos sed quia omĩa insapientia fecit qđ est
uerbum eius. & ipsũ scriptura principiũ nomina.¬
uit. sicut ipse in euangelio iudȩis querentib qͥs eẽt.
respondit eẽ se principiũ: non econtrario referam
contentionẽ. maxime quia hoc me delectat pluri¬
mum qđ etiã insũmo exordio scĩ libri geneseos trini¬
tas cõmendatur. Cum enĩ ita dicitur inprincipio
fecit dĩ celũ & terrã ut pater fecisse intelligat᷑ in
filio. sicut attestatur psalmus ubi legitur. quã mag¬
nificata sunt oꝑa tua dñe. omĩa insapientia fecisti:
conuenientissime paulopost cõmemoratur etiã

Expanded text:
prius esse factos, non tantum ante firmamentum, quod inter prius esse factos, non tantum ante firmamentum, quod inter aquas et aquas factum, appellatum est coelum, sed ante illud quod dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; adque illud, quod dictum est: In principio, non ita dictum tamquam primum hoc factum sit, cum ante fecerit angelos, sed quia omnia in sapientia fecit, quod est Verbum eius et ipsum scriptura principium nominauit sicut ipse in euangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium: non e contrario referam contentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri geneseos trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram, ut Pater fecisse intellegatur in Filio, sicut adtestatur psalmus, ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua Domine! omnia in sapientia fecisti: conuenientissime paulo post commemoratur etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpter hoc eodẽ sȩpe numero significatur sp̃s sc̃s:
de quo dñs ait Docebit uos omnẽ ueritatẽ: Ibi reqͥes
dĩ: qua requiescitur indõ. Intoto quippe idest inpłe.¬
na ꝑfectione requies: in parte autẽ labor. Idco labora¬
mus: quãdiu exparte scimus. Sed cum uenerit qđ
perfectum est: qđ ex parte est euacuabitur. Hinc est:
qđ etiã scripturas istas cũ labore rimamur. Scĩ uero angłi
quoꝵ societati & congregationi in hac peregrinatione
laboriosissima suspiramus: sicut habent ꝑmanendi
eternitatẽ. ita cognoscendi facilitatẽ. & requiescendi
felicitatem. Sine difficultate quippe nos adiuuant:
qm̃ spiritalib motib pluxis & libcris non laborant.
Ne quis autẽ contendat & dicat non scõs angłos
cẽ significatos in eo qđ scriptum est fiat lux & facta
est lux. sed quãlibet lucẽ tunc primũ factam esse
corpoream. aut opinetur aut doccat. angłos autẽ

Expanded text:
Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus sanctus, Propter hoc eodem saepe numero significatur Spiritus sanctus, de quo Dominus ait: Docebit uos omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus, sed cum uenerit quod perfectum est, quod ex parte est euacuabitur. Hinc est quod etiam scripturas istas cum labore rimamur. Sancti uero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adiuuant, quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant.Ne quis autem contendat, et dicat non sanctos Angelos esse significatos, in eo quod scriptum est, Fiat lux, et facta est lux; sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur, aut doceat: Angelos autem
Abbreviated transcription (Latin):
plura possunt. sed & liber iste iamꝓlixus est: et
uereor ne occasione cõꝑta: scientiolã nram leuiter
magis quã utiliter iactare uelle iudeam᷑: Habenda
est itaq ratio moderationis atq grauitatis: neforte
cum de numero multũ loquimur. mensurã & pon¬
dus neglegere iudicemur: Hoc itaq satis sit ad mo.¬
nere. qđ totus im par primus numerus ternarius est.¬
totus par quaternarius: ex quib duob septenarius
constat. Ideo ꝓuniuerso sȩpe ponitur. sicuti est. sep̃¬
ties cadit iustus & resurget. id est quotienscũq cecide¬
rit non pcribit: qđ non de iniquitatib sed de tribula¬
tionib ad humilitatt̃ ꝑducentib intelligi uoluit. Et
septies indie laudabo te: qđ alibi alio modo dictum est
Semꝑ laus cius in ore meo. Et multa huiu̾smodi in di¬
uinis auctoritatib repperiuntur : in quib septenarius
numerus ut dixi ꝓcuiusq rei uniuersitate poni solet.

Expanded text:
plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et uereor ne occasione conperta scientiolam nostram leuiter magis quam utiliter iactare uelle uideamur. Habenda est itaque ratio moderationis adque grauitatis, ne forte, cum de numero multum loquimur, mensuram et pondus neglegere iudicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus inpar primus numerus ternarius est,totus par quaternarius; ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro uniuerso saepe ponitur, sicuti est: Septiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceciderit, non peribit; quod non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate poni solet.
Abbreviated transcription (Latin):
uiter cõmemorandũ putaui. ad cõmendandam
senarii numeri ꝑfectionẽ. qui primus ut dixi par.¬
tibus suis insũmã redactis ipse ꝑficitur: in quo
perfecit ds̃ opera sua. Unde ratio numeri contẽnen.¬
da non est: quȩ inmultis scãrũ scripturarũ locis
quã magni estimanda sit elucet diligent̃ intuentib
Nec frustra in laudib dictũ est. Omĩa in mensura et
numero & pondere disposiusti. Inseptimo autẽ dic¬
idest eodẽ die septies repetito. qui numerus etiam
ipse alia ratione ꝑfcctus est dĩ requies cõmendatur:
in qua primũ scĩficatio sonat. Ita ds̃ noluit istũ diẽ
inullis suis oꝑib sc̃ificare: sed in requie sua quȩ
non habet uesperã: Neq enim ulla ereatura est ut
etiam ipsa aliter in dĩ uerbo. aliter inse cognita.
faciat aliã uelut diurnã. aliã uelut uesꝑtinã noticiã
De septenarii porro numeri ꝑfectione dici quidẽ¬

Expanded text:
uiter commemorandum putaui ad commendandam uiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ipse perficitur; in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis sanctarum scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter intuentibus. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere deposuisti. id est eodem die septiens repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Din ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet vesperam: neque enim ulla creatura est, ut etiam ipsa aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita, faciat aliam velut diurnam, aliam velut vespertinam notitiam. De septenarii porro numeri pe