comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
liberari acorpore mortali & corrup.¬
tibili᷑: ꝑ quod trahuntur ad concu¬
piscentiam. S non om̃s homines
liberabunt᷑ ab hoc corpore corrup¬
tionis. Reꝓbi enĩ licet recipiant
corpora immortalia. tam̃ non ideo
liberabuntur acorruptione: quia
corruptibilia erunt que poterũt
corrũpi a uermib & igni: ut sicut¬
luant. Electi autẽ liberabuntur
in die iudicii ab om̃i fece peccati.
& mortalitatis. atq corruptionis:
quia recipient corpora ĩmortalia.
& incorruptibilia. In anima qͦq
incõmutabilitatẽ: nec potert̃
ultra concupiscere. aut aliquid
mali cogitare. s in dei oĩpotentis
contẽplatione ert̃ intenti. Et hoc
habemus. Aliter. Corpus mortis
possumus intelligere uniu̾sitatẽ
ctum ẽ. unũ quodq peccatũ per se
membrũ est. Unu̾sitas uͦ pecc̃orum:
corpus appellatur. Quod iccuro cor¬
pus mortis dr̃: quia mortẽ eternã
infert. De quo corpore mortis id÷

Expanded text:
liberari a corpore mortali et corrupliberari a corpore mortali et corruptibili, per quod trahuntur ad concupiscentiam. Sed non omnes homines liberabuntur ab hoc corpore corruptionis. Reprobi enim licet recipiant corpora immortalia, tamen non ideo liberabuntur a corruptione, quia corruptibilia erunt et poterunt corrumpi a vermibus et igne: ut sicutluant: electi autem liberabuntur in die judicii ab omni faece peccati, et mortalitatis, atque corruptionis, quia recipient corpora immortalia et incorruptibilia, in anima quoque incommutabilitatem, nec poterunt ultra concupiscere aut aliquid mali cogitare, sed in Dei omnipotentis contemplatione erunt intenti, et hoc habemus. Aliter: corpus mortis possumus intelligere universitatem ctum est: unum quodque peccatum per se membrum est, universitas vero peccatorum corpus appellatur. Quod idcirco corpus mortis dicitur, quia mortem aeternam infert. De quo corpore mortis, id est
Abbreviated transcription (Latin):
delectat & me. Uideo aũ aliã legẽ
in membris meis repugnantem
legi m̃tis meȩ: id ÷ rationabilitati
tẽ me in lege pecc̃i. id ÷ uł cap¬
tiuare uolent̾e in lege male con-¬
suetudinis: que est in miembris
meis. Legem membroꝵ appellat
onus pondusq mortalitatis: quia
corpus nr̃m adhuc mortale. trahit
nos cotidie ad concupiscentiam
malam & consuetudinẽ prauã.
Lex membroꝵ corporis ẽ concu¬
piscere: sicut lex mentis ñ con¬
cupiscere. Alio modo scdm beatũ
gregoriũ. Alia lex que est in membris
repugnans legimentis intelligit᷑
titillatio carnis id÷ ꝓmotio ad libi¬
dinẽ : uł certe omĩs concupiscentia
mala. In felix ego homo quis me li¬
berabit de corpore mortis huius: Grã¬
generis humani loquitur. sicut &
suꝑius. uł ex ꝑsona illoꝵ qui rece¬
dunt a peccatis. & ex toto corde de¬
siderant deo seruire. s impugnan¬
tur a concupiscentiis carnis & dele¬
ctationib corporis: ideoq desid̾ant

Expanded text:
delectat et me. Video autem aliam legem delectat et me. Video autem aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, id est rationabitem me in lege peccati, id est, captivare volentem in lege malae consuetudinis, quae est in membris meis. Legem membrorum appellat onus pondusque mortalitatis, quia corpus nostrum adhuc mortale trahit nos quotidie ad concupiscentiam malam et consuetudinem pravam. Lex enim membrorum corporis est concupiscere, sicut lex mentis nere. Alio modo, secundum beatum Gregorium: Alia lex quae est in membris, repugnans legi mentis, intelligitur titillatio carnis, id est promotio ad libidinem: vel certe omnis concupiscentia mala. Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Grageneris humani loquitur, sicut et superius; vel ex persona illorum qui recedunt a peccatis, et ex toto corde desiderant Deo servire, sed impugnantur a concupiscentiis carnis et delectationibus corporis; ideoque desiderant
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑficere autẽ bonũ non inuenio
Non enĩ qͦd uolo bonũ hoc fa¬
cio. quia nollẽ ꝯcupiscere &
concupisco: s quod nolo ma¬
lũ hoc ago. qr ꝯcupisco. Si
aũ quod nolo illud facio. id ÷ si concu¬
pisco & delector in carnalib desidiis.
non ego oꝑor illud desid̾iũ rationa¬
bilitate mentis & intentione: s qͦd
habitat in me peccm̃ .i. mala consu
ti facere bonũ ut ñ concupiscã: qm̃
mͥ malũ adiacet consuetudo uideł
praua. & concupiscentia pecc̾i. Or-¬
do uerboꝵ est. Michi uolenti face̾
bonũ. inuenio legem bonam & uti¬
lem. Ac sidiceret aliis uerbis. Quia
delectatio carnis & suggestio dia¬
boli impellunt me ad malum: mͥ¬
uolenti facere bonũ inuenio legẽ
moysi que p̾cipit declinare mala
& facere bona. Condelector enim
legi dei scd̾m interiorẽ hominem:
id ÷ scd̃m rationabilitatẽ mentis.
Lex dicit. non concupisces. Et ego
condelector illi quia nolo concupi¬
scere : ideoq quod illam delectat

Expanded text:
perficere autem bonum non invenio,perficere autem bonum non invenio,Non enim quod volo bonum hoc facio, quia nollem concupiscere, et concupisco; Sed quod nolo malum hoc ago, quia concupisco. Si autem quod nolo illud facio, id est si concupisco et delector in carnalibus desideriis, jam non ego operor illud desiderium rationabilitate mentis et intentione, sed quod habitat inti facere bonum, ut non concupiscam quoniam mihi malum adjacet, consuetudo videlicet prava et concupiscentia peccati. Ordo verborum est: mihi volenti facere bonum, invenio legem bonam et utilem, ac si diceret aliis verbis: Quia delectatio carnis et suggestio diaboli impellunt me ad malum, volenti mihi facere bonum invenio legem Moysi quae praecipit declinare mala et facere bona. Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem, id est secundum rationabilitatem mentis. Lex dicit: Non concupisces, et ego condelector illi, quia nolo concupiscere, ideoque quod illam delectat,
Abbreviated transcription (Latin):
infert. Sic decet̾is uiciis intelligen¬
dum. Nonenĩ quoduolo hoc ago. s
quod odi illud facio. Quid uolebat
a płs uolebat non concupiscere.
& tñ concupiscebat: Si autẽ quod
nolo hoc facio id÷ concupisco: con¬
sentio legi qm bona est. Licet con¬
cupisceret fragilitas carnis: tam̃
quia m̃te nolebat concupiscere.
concordabat legi dicenti ñ concu¬
tis: s quod habitat in me peccm̃.
id÷ mala consuetudo peccandi
quã traxi ex adam. oꝑatur in me
concupiscentiã. Scio enim qr ñ
habitat in me hoc ẽ in carne mã
bonum. Cumdicit ñ habitat
in me totũ posuit ꝓ parte : sicut
& maria in eugłio. Tulert̃ inquit¬
S subiungens hoc ẽ in carne mã
exposuit ipse quid eẽt quod drc̃
non habitat in me aliqͦd bonũ: &
separauit affectũ m̃tis a desidio
carnis. in qua nichil ẽ bonũ: qr
semꝑ delectatur carnalia oꝑa ꝑfi¬
cere. Nam uelle adiacet mͥ. id̾:¬
mͥ uelle & uoluntas ẽ mentis ut
non concupiscã. malumq ñ uelĩ:

Expanded text:
infert: sic de caeteris vitiis intelligendum. Non enim quod volo hoc ago, sed quod odi malum illud facio. Quid volebat Apostolus? Volebat non concupiscere, et tamen concupiscebat. Si autem quod nolo illud facio, id est concupisco, consentio legi quoniam bona est. Licet concupisceret per fragilitatem carnis, tamen quia mente nolebat concupiscere, concordabat legi dicenti: Non concuntis, sed quod habitat in me peccatum, id est mala consuetudo peccandi quam traxi ex Adam, operatur in me concupiscentiam. Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Cum dicit, non habitat in me, totum posuit pro parte, sicut et Maria in Evangelio: Tulerunt, inquised subjungens: hoc est in carne mea, exposuit ipse quid esset quod dicit: Non habitat in me aliquod bonum, et separavit affectum mentis a desideriis carnis in qua nihil est boni: quia semper delectatur carnalia opera perficere. Nam velle adjacet mi velle, et voluntas est mentis, ut non concupiscam malum quod non velim:
Abbreviated transcription (Latin):
flammauit illũ non solũ ad concupi¬
scentiã libidinis. s & omniũ uicioꝵ:
ut ꝑconcupiscentiã fieret p̾uaricator
legis. Nlam hoc habet ꝓpriũ ꝑ tranᷤ¬
gressionẽ mentis infirmitas: ut dif
ne lege enini naturali uł moysi peccm̃
mortuũ erat.i. latebat ignorabatur
ñ apparebat. Anteqmͣ lex naturalis
& intellectus incipiat uigere in par¬
uuilis aliisq hominib licet ꝑcuti¬
ant patrẽ. uerberent matrẽ. & ma¬
ledicant parentib: non peccant.
Postqmͣ autẽ ad legitimos annos in¬
telligentie uen̾int. si aliquid tale
fecerunt. peccant: & undictã reci¬
piunt. Similit̃ anteqmͣ lex moy¬
si data eẽt. erant quedã pecc̃a que
ignorabant᷑ pecc̃a ẽẽ. que cõmissa
non tante grauitudinis erant. ł &̃
si cognoscebant᷑ ẽẽ ꝓecc̃a. latebat
qua pena digna ẽe̾nt. Ego aũ ui¬
uebam sine lege aliquando. Se po¬
nit ꝓ oĩb Et est sensus. Aliqñ .i.
me arbitrabar recte: cum pene oĩbꝰ

Expanded text:
llum, non solum ad concupiscentiam libidinis, sed omnium vitiorum, ut per concupiscentiam fieret praevaricator legis. Nam hoc habet proprium per transgressionem humanae mentis infirmitas, ut diffne enim lege naturali, vel Moysi, peccatum mortuum erat, id est latebat, ignorabatur, non apparebat. Antequam lex naturalis et intellectus incipiat vigere in parvulis, aliisque hominibus, licet percutiant patrem et matrem, et maledicant parentibus, non peccant. Postquam autem ad legitimos annos intelligentiae pervenerint, si aliquid tale fecerint peccant, et vindictam recipiunt. Similiter antequam lex Moysi data esset, erant quaedam peccata quae ignorabantur peccata esse, quae commissa non tantae gravitudinis erant: vel etiam si cognoscebantur esse peccata, latebat qua poena digna essent. Ego autem vivebam sine lege aliquando. Se ponit pro omnibus, et est sensus: aliquando, me arbitrabar recte, cum pene omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
minẽ & mundaret apec̾cis. & ut
lanuã pat̾e celestis aꝑiret: quod
grã eũgłii ꝑ passionẽ dñi salua¬
coris & ꝑ aquã baptismatis credñ¬
tib p̾stat. & in hoc erat impossi¬
bile istud facere in qͦ infirmabat᷑
ꝑ carnẽ. hoc ẽ ꝑ carnales obseruan¬
tias & conu̾sationẽ carnalẽ illoꝵ.
qui carnalit̾ eã intelligebant &
carnalit̾ uiuebant. Impossibile
enĩ erat sangͥne hircoꝵ mundari
ostendere. In hoc infirma erat. qr
neq hominẽ carnalit̾ se obser¬

Expanded text:
et mundaret a peccatis, et ut januam patriae coelestis aperiret, quod gratia Evangelii per passionem Domini Salvatoris et aquam baptismatis credentibus praestat. Et in hoc erat ei impossibile istud facere, in quo infirmabatur per carnem, hoc est per carnales observantias, et per observationem carnalem illorum qui carnaliter ea intelligebant, atque carnaliter vivebant. Impossibile enim erat sanguine hircorum mundari ostendere. In hoc infirma erat, quia neque hominem se carnaliter obser
Abbreviated transcription (Latin):
sona uideoꝵ loquitur apłs peni¬
tentiã agentiũ : uł exꝑsona uniꝰ¬
cuiusq hominis penitentiã agen¬
tis. Nam quando ista loq̾batur.
grã baptismatis iustificatꝰ erat.
Pecc̃i autẽ nomine isto in loco be¬
atus ambrosius diabolũ uult in¬
telligi : qui est auctor pecc̃i. Ui¬
dens enim diabolus quod ꝑ obser¬
uantiã legis rediturus ẽẽt homo
ad ueniam: inuidit iterũ ei sic̃
primo homini. Considansq legẽ.
inuenit qͦmͦ ꝑ transgressionẽ eius
posset illũ dampnare: quẽ aña¬

Expanded text:
ersona Judaeorum loquitur Apostolus poenitentiam agentium: vel ex persona uniuscujusque hominis poenitentiam agentis. Nam quando ista loquebatur, gratia baptismatis justificatus erat. Peccati autem nomine in isto loco beatus Ambrosius vult intelligi diabolum, qui est auctor peccati. Videns enim diabolus quia per observantiam legis redditurus esset homo ad veniam, invidit iterum ei, sicut et primo homini: consideransque legem, invenit quomodo per transgressionem ejus posset illum damnare quem an
Abbreviated transcription (Latin):
transgressionẽ mandati occidit me
in anima. Itaq lex quidẽ sc̃ã: & man¬
datũ sc̃m & iustũ & bonũ. Unum
morsꝰ Absit. ut illud causa michi
mortis sit. Non enĩ me occidit il¬
lud mandatũ legis qͦd ꝑ se bonũ:.
s ego me occidi: et causa mee mor¬
tis fui transg̃diendo illud. S pec¬
catũ ut appareat pecc̃m: ꝑ bonũ
mandatũ legis oꝑatũ ÷ mͥ mortẽ.

Expanded text:
transgressionem mandati, occidit me transgressionem mandati, occidit me in anima. Itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum, et justum et bonum. Unum mors? Absit, ut illud sit mihi causa mortis. Non enim me occidit illud mandatum legis quod per se bonum est, sed ego me occidi, et causa meae mortis fui transgrediendo illud. Sed peccatum ut appareat peccatum, per bonum mandatum legis, operatum est mihi mortem.
Abbreviated transcription (Latin):
scient̃ peccauit. Et in cam. qui
dirit. Maior est iniquitas mea
qm̃ ut ueniã merear. S in filiiseiꝰ
mortuũ est: qui ad tantũ deuener̃
errorẽ. ut ñ putarent ẽẽ peccm̃n. qͦd
erat peccm̃. Adueniente aũ lege moy¬
si reuix̾ quod ceꝑat ñ uiuere: quando
latebat. Ego aut̃ mortuus sũ. id⁊ di¬
gnũ me morte intelleri postqmͣ acce¬
pi legem & transgressus sũ eam: & in¬
uentũ est mͥ mandatũ quod erat ad
uitã hoc ẽẽ ad mortẽ. Sensus huiꝰ¬
modi est. Illud mandatũ quod mͥ ad
hoc datũ est. ut obseruatũ ⁊ custoditũ
ꝓficeret ad uitã ȩternã: neglectum
ꝑduxit ad mortẽ ęternã. Et ita fac¬
tum est: ut quod mͥ ꝓbono datũ ÷.
meo uicio mutaretur in malũ. Nã
pecc̃m .i. diabolus auctor pecc̃i occa¬
sione accepta ꝑ mandatũ legis eomͦ
quo suꝑus diximus. sedurit me &
decepit dulcedine pecc̃i & concupis¬
centie. ut ea implerẽ a quib lex ꝓ¬
hibet: & ꝑ illud mandatũ hoc ẽ ꝑ

Expanded text:
ccavit; et in Cain qui dixit: Major est iniquitas mea quam ut veniam merear ; sed in filiis ejus mortuum est qui ad tantum pervenerunt errorem ut non putarent esse peccatum quod erat peccatum. Adveniente autem lege Moysi revixit quod coeperat non vivere quando latebat. Ego autem mortuus sum, id est dignum me morte intellexi: postquam accepi legem et transgressus sum eam: et inventum est mihi mandatum quod erat ad vitam, hoc esse ad mortem. Sensus hujusmodi est: Illud mandatum quod mihi ad hoc datum est, ut observatum et custoditum proficeret ad vitam aeternam, neglectum perduxit ad mortem aeternam. Et ita factum est ut quod mihi pro bono datum est, meo vitio mutaretur in malum. Nam peccatum, id est diabolus auctor peccati, occasione accepta per mandatum legis, eo modo quo superius diximus, seduxit me, et decepit me dulcedine peccati et concupiscentiae, ut ea implerem a quibus lex prohibet, et per illud mandatum, hoc est, per
Abbreviated transcription (Latin):
dulcedine pecẽi fruitur: diabolo
ce pecc̃o se uendit. cui suþpouit᷑
Quod enĩ oꝑor: non intelligo. ł¬
sonã duoꝵ hominũ assumit
in his uerbis apłs interioris uide¬
nis. Quid oꝑabatur apłs. Con¬
cupiscebat contra legis p̾ceptũ.
Quã concupiscentiã ñ intellige-¬
bat. id÷ ñ apꝓbabat. ñ eligebat.
neq ꝑficere optabat. Notandũ
piscentia. ꝑ quã debenius intel¬
ligere uniu̾sitatẽ uicioꝵ: que
omĩa ꝑ concupiscentiã explen¬
tur. Nullũ enĩ pecc̾m ꝑficit᷑
sine concupiscentia. Uerbi gr̃ã.¬
Qui facit homicidiũ. concu¬
piscit illũ occidere. eui uim

Expanded text:
dulcedine peccati fruitur diabolo dulcedine peccati fruitur diabolo et peccato se vendit cui se supponit. Quod enim operor, non intelligo. Personam duorum hominum assumit in his verbis Apostolus, interioris videnis. Quid operabatur Apostolus? Concupiscebat contra legis praeceptum: quam concupiscentiam non intelligebat, id est, non approbabat, non eligebat, neque perficere optabat. Notandum piscentia, per quam debemus intelligere universitatem vitiorum, quae omnia per concupiscentiam explentur. Nullum enim peccatum perficitur sine concupiscentia. Verbi gratQui facit homicidium, concupiscit illum occidere, cui vim
Abbreviated transcription (Latin):
Omnẽ gͦ mensurã peccati q̃ erat
ante legem: transcendit p̾uarica¬
tio mandati legis. Et tale ẽ acsi
diceret. Ideo diabolus sedux̃ ho¬
minẽ ꝑ dulcedinẽ pecci. ut fiat ꝑ
transgressionẽ mandati supͣmod̾ũ
dicit peccatũ peccatius. Scimus
enĩ quia lȩx spiritalis ẽ. ego autẽ
carnalis sũ uenundatꝰ sub pecc̃o.
Ex ꝑsona gen̾is humani loquitur hic
cuiusq hominis penitentiam agen¬
tis & ex toto corde ad dñm conu̾ten¬
tis. Lex moysi spiritalis ẽ. quia spi¬
ritalia p̾̃cepta habet: ea docens que
ad salutẽ animȩ ꝑtinent. Uł &̃
spiritalis dr̃: qr spiritalit̾ se uult
intelligi a nobis. Ego aũ carnał
sum id÷ mortalis sũ ad huc:. idoq in
carnalib desideriis & concupis¬
centiis spem pono. Uenundatus
sub peocato. Primus homo accep¬
ta dulcedine uetiti pomi: uendi¬
dit semetipsum diabolo inseruũ
cum liber eẽt. Et omĩs qui con¬
cupiscentia carnali delectatur &

Expanded text:
Omnem ergo mensuram peccati quae erat Omnem ergo mensuram peccati quae erat ante legem, transcendit praevaricatio mandati legis. Et tale est ac si diceret: Ideo diabolus seduxit hominem per dulcedinem peccati, ut fiat per transgressionem mandati supra modumdicit: peccatum peccatius. Scimus enim quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, venundatus sub peccato. Ex persona generis humani cujuscunque hominis poenitentiam agentis, et ex toto corde ad Dominum convertentis. Lex enim Moysi spiritalis est, quia spiritu alia praecepta habet, ea docens quae ad salutem animae pertinent vel etiam spiritalis dicitur, quia spiritaliter se vult intelligi a nobis. Ego autem carnalis sum, id est mortalis sum adhuc, ideoque in carnalibus desideriis et concupiscentiis spem pono, venundatus sub peccato. Primus homo, accepta dulcedine vetiti pomi, vendidit semetipsum diabolo in servum, cum liber esset, et omnis qui concupiscentia carnali delectatur: et
Abbreviated transcription (Latin):
scd̾m ambrosiũ. sicut & insuꝑiorib
ut appareret peccm .i. in inicus
humani gen̾is eẽ ꝑ transgressionẽ
boni mandati oꝑatꝰ ÷ mͥ mortẽ: quia
ad mortẽ metraxit. Alit̾̃ scdm̃ bea¬
tũ augustinũ. Peccatũ quod aute
legẽ latebat & ignorabatur eẽ pec¬
catũ. ut appareret qͥd eẽt. ꝑ trans¬
gressionẽ legis duxit me ad mor¬
tem: quia maiori pena dignꝰ fui
si peccaui postqmͣ legẽ cognoui. qr
scient̃ peccaui. Ut fiat supra mo¬
dũ peccans peccatũ ꝑ mandatum
legis. Erat ante datã legẽ moysi
magnũ pecc̾m originale & actua¬
le. qͦd cognoscebatur. transg̾ssio¬
quoq naturalis legis. s istud pec¬
catũ ęxcreuit p̾uaricatione scͥpte
legis. que dic̃ ñ occidas. ñ concupi¬
scaf & cet̾a. Et cum dicit ut fiat
supra modũ. ostẽdit quendã modũ
&e mensurã ẽẽ pecc̃i. Uñdñs dic̃
ad abraham. Necdũ completa st̃¬
omĩa pecc̃a amorreoꝵ. Et̃ ad ude¬
os. Implete mensurã patrũ uroꝵ.

Expanded text:
m Ambrosium, sicut et in superioribus. ut appareret peccatum, id est, inimicus humani generis esse, per transgressionem boni mandati operatus est mihi mortem: quia ad mortem me traxit. Aliter secundum beatum Augustinum: Peccatum quod ante legem latebat, et ignorabatur esse peccatum, ut appareret quid esset, per transgressionem legis duxit me ad mortem: quia majori poena dignus fui, si peccavi postquam legem cognovi, quia scienter peccavi: ut fiat supra modum peccatis peccatum per mandatum legis. Erat ante datam legem Moysi magnum peccatum originale et actuale, quo cognoscebatur transgressio naturalis legis, sed istud peccatum excrevit per praevaricationem scriptae legis, quae dicit : Non occides, non concupisces, etc. Et cum dicit: Ut fiat supra modum, ostendit quemdam modum et mensuram esse peccati. Unde Dominus dicit ad Abraham : Necdum completa sunt peccata Amorrhaeorum; et ad Judaeos: Implete mensuram patrum vestrorum .
Abbreviated transcription (Latin):
grã sp̃s sci que uuificat nos in ani¬
ma tẽpore baptismatis liberauit me
a consuetudine pecc̃i: ꝑ quã ꝑuenit᷑
liter. Legem in hoc loco grãm scĩ
ꝓmitaitur ȩterna. Hel ler sp̃s fi¬
des intelligitur: que sp̃s scĩ eẽ¬

Expanded text:
ritus sancti, quae vivificat nos in anima tempore baptismatis, liberavit me a consuetudine peccati, per quam pervenitur liter: legem in hoc loco gratiam sanpromittitur aeterna; vel lex spiritus, fides intelligitur quae Spi
Abbreviated transcription (Latin):
bo in illis: qui suscitaũ iħm xp̃m
ñ sint mortalia ꝓpt̾ inhabitantẽ
sp̃m eius in uobis. Inquẽ inuen̾it
ds̃ pat̃ in p̾senti secłõ habitantem
spm̃ sc̃m utiq potentia diuinita
tis qua xp̃m suscitauit. suscitabit
& illũ in die iudicii ad głam: dans
ei ĩmortalitatẽ & incorruptibili¬
tatẽ. incorpore. & incõmutabilitatẽ
in anima. Passio etenĩ xp̃i a morte
anime liberauit. non in p̃senti: s mors¬

Expanded text:
bo in illis; qui suscitavit Jesum Chnon sint mortalia, propter inhabitantem Spiritum ejus in vobis, in quo invenerit Deus Pater in praesenti saeculo habitantem Stis, qua Christum suscitavit, suscitabit et illum in die judicii ad gloriam, dans ei immortalitatem et incorruptibilitatem in corpore, et incommutabilitatem in anima. Passio etenim Christi a morte animae liberavit nos in praesenti s
Abbreviated transcription (Latin):
stebant erant sibi causa sue dãpna¬
tionis. S peccm̃ ñ cognoui nͥ ꝑ legem:
id ÷ penã & iundictã pecc̃i ñ cognoui
nisi ꝑ legem que punit pecc̃a : uł ẽ
quedã mala oꝑa non cognoscebã qͦd
peccĩn eẽnt. usq qͦ lex uenit. Erant
enim quedam pecc̃a. que ante legẽ¬
peccm̃ concupiscentiȩ. de qͦ ipse sub¬
iungit. Nam concupiscentiã libidi¬
nis aliarũq malarũ rerũ nesciebã¬

Expanded text:
nationis. Sed peccatum non cognovi nisi per legem, id est, poenam et vindictam peccati non cognovi, nisi per legem quae punit peccata, vel etiam quaedam mala opera non cognoscebam quia peccatum essent, usquequo lex venit. Erant enim quaedam peccata, quae nopeccatum concupiscentiae de quo ipse subjungit: nam concupiscentiam libidinis, aliarumque malarum rerum nescieba
Abbreviated transcription (Latin):
bis dei & grãs referens. quasi de ac-¬
ceptis beneficiis. intelligens soluis
dei ẽẽ munus & grãm. ubi humanę :¬
fecunditatis naturȩq usus cessaue¬
rat: pleuissime siue certissime sci¬
ens. quia quecunq ꝓmisit ds̃ illi
potens ẽ facere. ido subaudit᷑ quia

Expanded text:
illius gratias referendo quasi de acceptis beneficiis, intelligens solius Dei esse munus et gratiam, ubi humanae fecunditatis naturae usus cessaverat. Plenissime sive certissime sciens quia quaecunque promisit Deus, potens
Abbreviated transcription (Latin):
Cum iudei & gentes inter se dis¬
ceptarent. & illi de antiquȩ legis
p̾sumptiue głarentur. ꝑtractata
& elucidata causa. quia nemo eoꝵ¬
ritatẽ ostendit: & qͦd nec genus nec
circuncisio faciat filios abiahe. s fi¬
des recta qua claruit. abraham adeo
nrm quod p̾cesserit fidem. pacem
angeli in eius natiuitate cantaue¬
runt. dicentes. Głã in excelsis deo.
& in terra pax hominib bone uo¬
luntatis. Tunc enim pacem habemꝰ
apud dm̃i: si int̾ nos pacẽ & concor¬
diam fraternã teneamꝰ. Acsi dice¬
ret. Iam quia reconciliati sumus
ꝑ sanguinẽ filii dei. & pacẽ habe-¬
mus apud dm̃ patrẽ: simus &
inter nos pacem habentes. ñ pre-¬
sum̃tes in ullo de nobis: cũ omĩa
ex fide dei habeamus. ꝑquẽ id⁊¬
ꝑ apm habemus accessum siue
in membris nris uicia & pecca ut
fructificarent morti: hoc ẽ ut mortẽ
eternã nobis acqͥrerent. Sicut enĩ qͥ
seruit uͥtutib fructificat uite eternȩ
quia uitã eternã sibi acquirit: sic qͥ

Expanded text:
Cum Judaei et gentes inter se disceptarent, et illi de antiquae legis praesumptive gloriarentur, pertractata et elucidata causa, quia nemo eoritatem ostendit; et quod circumcisio faciat filios Abrahae, sed fides recta qua claruit Abraham, a Deo nostrum quod praecesserat fidem, pacem angeli in ejus nativitate cantaverunt: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis . Tunc enim pacem habemus apud Deum, si inter nos pacem et concordiam fraternam tenemus. Ac si diceret: Jam quia reconciliati sumus per sanguinem Filii Dei, et pacem habemus apud Deum Patrem, simus et nos inter nos pacem habentes, non praesumentes in aliquo de nobis, cum omnia ex fide Dei habeamus: Per quem habemus accessum pein membris nostris vitia et peccata, ut fructificarent morti, hoc est, ut mortem aeternam nobis acquirerent. Sicut enim qui servit virtutibus, fructificat vitae aeternae, quia vitam aeternam acquirit: ita qui
Abbreviated transcription (Latin):
circuncisionẽ carnalẽ. s ꝓpt̾ fidẽ
quã habuit. qr credidit do meruit
ciam: In circuncisione anin pre¬
putioꝰ Id÷ reputata est fides ei
adiusticiam. postqmͣ ẽ circuncisꝰ.:
an cum eẽt ingentilitate incircun

Expanded text:
circumcisionem carnalem, sed propter fidem quam habuit, qua credidit Deo, meruit tiam, in circumcisione an in praeputio? hoc est reputata est ei fides ad justitiam, postquam est circumcisus: an cum esset in gentilitate
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃: s aliud in corde retinent. Iili uͦ
ante dm̃ credunt. qͥ toto corde. tota
anĩa. tota uͥtute illũ diligunt. ut
abrahã: & qui potius in int̾iore hoĩe
in conspectu dĩ fidem seruant. qmͣ
in ostentatione hominũ. sicut carnis¬
ẽ circuncisio. Qui uiuificat ꝑ fidẽ

Expanded text:
 aliud corde retinent. Illi vero ante Deum credunt, qui tota anima, toto corde, tota virtute illum diligunt, ut Abraham, et qui potius in interiori homine in conspectu Dei fidem servant: quam in ostentatione hominum: sicut est carnis circumcisio: qui vivificat mortuos
Abbreviated transcription (Latin):
paten ẽ ꝑfidem. Et dictũ ẽ hoc yꝑ¬
excellens. Licet enim p̃ multitudine
ñ possit num̾ari ab hoĩb sem̃ abra¬
renarũ. Notandũq ꝑ stellas & ha¬
renã scdm̃ quendã doctorem intel¬
ligendũ ẽẽ. gen̾alit̃ omne semen
abrahe: credentes uidelicet ex gen¬

Expanded text:
 est per fidem. Et dictum est hoc hypexcedentem. Licet enim prae multitudine non possit numerari ab hominibus semen Abraest. Notandumque per stellas et arenam secundum quemdam doctorem intelligendum esse generaliter omne semen Abrahae credentes videlicet ex gen
Abbreviated transcription (Latin):
e mortuoꝵ. Sĩ ita ꝑfecte credidimꝰ
credidit ille corpꝰ sare emortuũ
posse ad concipiendũ uiuificari.
suscitauit a mortuis. reputabit᷑
nobis fides nra ad iustificationẽ:
quia remissionẽ accipiemꝰ om̃iũ
peccõꝵ. Ds pater suscitauit filiũ
suũ a mortuis : & ipse etiã filius
suscitauit semetipsũ. Qui traditꝰ

Expanded text:
rno. Si ita perfecte crediderimus credidit corpus Sarae emortuum posse ad concipiendum vivificari, suscitavit a mortuis, reputabitur nobis fides nostra ad justificationem, quia repromissionem accipiemus omnium peccatorum, Deus Pater suscitavit Filium suum a mortuis et ipse etiam Filius suscitavit semetipsum, et ut
Abbreviated transcription (Latin):
grẽ & potentie dei credidit: ut fieret
reret: que adholescens & iuuencła
sterilis ꝑmanserat. Nam nature ẽ.
rent. Similr̃ senex iunctus iuuen¬
cule natubale ẽ ut gen̾ent sicut
abrahã senex & agar iuuencula.
ex quib natꝰ ẽ hysmael. Contra spẽ
uero nature ẽ : ut senex cũ uetula
mixtꝰ generet. S abrahã non atten¬
dit ad consuetudinẽ naturalẽ. qͦd
non possit ex se & sara iam uetula
filius ꝓcreari : s in spem potentiȩ
dĩ credidit. quia omĩpotentẽ nou̾at

Expanded text:
ra spem in spem credidit, ut fieret reret, quae adolescens et juvencula sterilis permanserat. Nam natura est, ret, similiter senex junctus juvenculae, naturale est ut generet, sicut Abraham senex et Agar juvencula, ex quibus natus est Ismael. Contra spem vero naturae est, ut senex cum vetula mistus generet. Sed Abraham non attendit ad consuetudinem naturalem, quod non posset ex se et Sara jam vetulis filius procreari, sed in spem potentiae Dei credidit, quia omnipotentem noverat
Abbreviated transcription (Latin):
ldeo ꝑ legem ñ est facta uł data ꝓ¬
missio abrahe. qua dictũ est illi
patrẽ multarũ gentiũ posuite. & in
semine tuo benedicentur om̃s gentes.
quia nonerat adhuc lex data. que pꝰ
quadringentos et tͥginta annos data
est. Abraham gͦ in xp̃o heres ẽ mundi.
quia om̃s credentes ꝑ fidem filii st̃
abrahe: & ipse in xp̃o omĩa possi¬
det. cuidictũ est a patre. Postula
a me. & dabo tͥ gentes hereditatẽ
tuam. Si enĩ qui ex lege heredes st̃
sio. id÷ si uidei ex circuncisione. qͥ
legem hñt heredes sunt. subaudit᷑¬
est fides qua ipse credebat deo. abo¬

Expanded text:
er legem non est facta vel data promissio Abrahae, qua dictum est illi: Patrem multarum gentium posui te, et in semine tuo benedicentur omnes gentes , quia non erat adhuc lex quae post quadringentos et triginta annos data est. Abraham ergo in Christo haeres est mundi, quia omnes credentes per fidem filii sunt Abrahae, et ipse in Christo omnia possidet, cui dictum est a Patre. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam . Si enim qui ex lege sunt, i Judaei qui ex circumcisione, et qui legem habent, haeredes sunt tantuest fides qua ipse credebat Deo, et abo
Abbreviated transcription (Latin):
legem. s ꝑfidem. Quare Lex enĩ
iram oꝑatur. id÷ uindictã. Lex ñ
dedit illam ꝓmissionẽ abrahe. s
uindictã oꝑatur dũ dicit.dentẽ ꝓ
dente & qui occidđitoccide¬
tur. Ubi ñ est lex nec p̾uaracatio.
subaudit᷑ tanta: uł non ita impu¬
tatur. hoc duplicit̾ intelligi pot̃.
Ubi non ẽ lex naturalis: ñ est tanta
p̃uaricatio eiudẽ legis. Uerbi grã.¬

Expanded text:
legem, sed per fidem. Quare? Lex enim iram operatur, id est vindictam Dei. Lex non dedit illam promissionem Abrahae, sed vindictam operatur, dum dicit: Dentem pro dente. Et qui occiderit, occidatur. Ubi non est lex, nec praevariceris, subaudis tanta, vel non ita imputatur. Hoc dupliciter intelligi potest: ubi non est lex naturalis, non est tanta praevaricatio ejusdem legis. Verbi gra
Abbreviated transcription (Latin):
cirruncisio data. qua cognosceret᷑ eoꝵ
genus. & ꝑmirtione ñ confundẽtur
cerent᷑: & ne ignoraret᷑ qd̃ de gen̾e
abrahã descenderet xp̃s : ac tãdiu
mansit in tẏpo & figura. quousq
ueracit᷑ compleretur adueniente xp̃o.¬
Erat etiã in signũ eisdem iudeis. ut
quotiens in p̃lio cum aliis sterneban¬
tur & nudi relinq̃bant᷑ ex circunci¬
sionis signo notati sepulturȩ trade¬
rentur. Signũ gͦ inqͥt accep̃ circun¬
cisionis ob huiꝰ modi causas quas di¬
ximus. que circuncisio fuit iusticiȩ¬

Expanded text:
circumcisio data, quo cognosceretur eorum circumcisio data, quo cognosceretur eorum genus ut permistione non confunderetur, cerentur, et ignoraretur quod de genere Abrahae descenderet Christus, ac tandiu mansit in typo et figura, quousque veraciter compleretur adveniente Erat etiam in signum eisdem Judaeis, ut quando in praeliis cum aliis sternebantur, et nudi relinquebantur, ex circumcisionis signo notari, sepulturae mandarentur. Signum ergo accepit circumcisionis ob hujusmodi causas ut diximus; quae circumcisio signac
Abbreviated transcription (Latin):
fuit ionas inuentre ceti trib dieb
&e trib noctib. sic erit filiꝰ hoĩs in
corde terre. Ecce quod signabat io¬
nas uoratus. Itaqͦq circuncisio a¬
brahe fidem illiꝰ sigc̃abat. quã ha¬
bebat incorde: & qua meruit iusti¬
ficari. Nam circuncisio ẽ expolia¬
tio infidelitatis. & uicioꝵ ablutio.
distat uͦ int̾ signũ & signaculũ:
quod signũ aluid ẽ & aliud signi¬
ficat: signacłm aũ qͦd alicui rei
impͥmitur ut lateat. qͦusq ab il¬
lo reserat᷑ a quo impͥmit᷑. Ita &
fidei que erat in abrahã. & latebat
ibi sub signaculo uera circuncisio.
qua xp̃s qui ex eiꝰ genere erat na¬
sciturus. ꝑ baptismi grãm suos
fideles acunctis sordib peccõrum¬
erat circuncisurꝰ: in die qͦ iudicii ab
onĩ mortalitatis fragilitate & corrup¬
tionis fece ẽ mundaturꝰ. In hoc &̃ qr
octaua die fiebat: sigc̃abat dĩcã re¬
surrectionẽ que octaua die celebrata
tello petrino: quo circuncifio patra¬

Expanded text:
fuit Jonas in ventre ceti tribus diebus et tribus noctibus, sic erit Filius hominis in corde terrae. Ecce quod signabat Jonas voratus, ita quoque circumcisio Abrahae fidem illius significabat quam habebat in corde, et qua meruit justificari. Haec circumcisio est exspoliatio infidelitatis et vitiorum abolitio. Distat vero inter signum et signaculum quod signum aliud est, et aliud significat: signaculum autem quod alicui rei adhuc imprimitur ut lateat, quousque ab illo reseretur a quo imprimitur, ita et fidei quae erat in Abraham: et latebat ibi signaculo vera circumcisio, qua Christus, qui ex ejus genere erat nasciturus per baptismi gratiam, suos fideles erat a cunctis sordibus peccatorum circumcisurus, in die quoque judicii ab omni mortalitatis fragilitate et corruptionis faece est emundaturus. In hoc etiam quia octava die fiebat, significabat Dominicam resurrectionem, quae octava die celebrata tello petrino quo circumcisio patra
Abbreviated transcription (Latin):
quia patrẽ multarũ gentiũ posuite.
brahã se descende. N enĩ ait patrẽ uiiꝰ
gñtis isrłitice ꝯstituite: s patrẽ om̃iũ
gñtiũ ꝑ fidẽ ꝯstituite. ꝑ carnẽ enĩ pat̃
iudeoꝵ est: ꝑ fidẽ uͦ om̃iũ gñtiũ. Ꝙ rec¬
te addidit apłs ex sua int̾p̾tatiõe añ dm̃
Multi enĩ sunt qͥuident᷑ credere dm̃
s ñ credunt ante dñ̃. Iui ñ credunt

Expanded text:
Quia patrem multarum gentium posui te, brahae descendisse. Non enim ait patrem unius gentis Israeliticae constitui te, sed patrem omnium gentium per fidem constitui te. Per carnem enim pater Judaeorum est, per fidem autem omnium gentium. Et recte addidit Apostolus ex sua interpretatione: Ante Deum Multi enim sunt qui videntur credere in Deum, sed non credunt ante Deum. Illi aut
Abbreviated transcription (Latin):
ta p̾uaricatio nec ita imputatur ei.
sicut post modũ ubi uen̾it ad legiti¬
mos annos. & ubi ceꝑit uigere in
illo naturalis intellectus. Ubi ñ est
lex moysi licet peccet aliquis ñ est
tanta p̃uaricatio: necita imputat᷑.
ei qui non ht ipsam legẽ si peccaũit.
quia ñ existit p̾uaricator eius. sicut
ille cui data ẽ. ad obseruandũ. Idoq
ubi p̾ceptio legis: ibi p̾uaricationis
occasio. Et ubi p̾uaricatio: ibi ma-¬
ior ira dei & uindicta in p̾uaricato¬
rem. Pot̃ & tercio mͦ intelligi. Ubi
ñ est lex eugłii sicut in paganis nec
p̃uaricatio tanta. tam̃ ñ idõ ĩmu¬
nes a uindicta erunt: qr ꝑcreaturã

Expanded text:
ta praevaricatio, nec ita imputatur eis sicut postmodum, ubi venerint ad legitimos annos, et ubi coeperit vigere in illis naturalis intellectus. Aliter: Ubi non est lex Moysi, licet peccet aliquis, non est tanta praevaricatio, nec ita imputatur ei qui non habet ipsam legem si peccaverit, quia non existit praevaricator ejus, sicut ille cui data est ad observandum: ideoque ubi praecepta legis, ubi praevaricationis occasio et ubi praevaricatio, ubi major ira Dei et vindicta in praevaricatorem. Potest et tertio intelligi: ubi non est lex Evangelii, sicut in paganis, non est praevaricatio tanta, tamen non ideo immunes a vindicta Dei erant: quia
Abbreviated transcription (Latin):
& gentiũ subauditur ds̃ est. id ÷
multomag̃ gentiũ ds̃ est uidelicet
qr multi credidert̃ dm̃ & placuert̃
exgentib anteqmͣ uidei in abrahã
fuissent electi. & in sortẽ dei assũpti:
& amici enis : & alii quãplures.¬

Expanded text:
 id est multo magis gentium Deus est, videlicet quia multi crediderunt Deo, et placuerunt ex gentilibus antequam Judaei in Abraham fuissent electi et in sortem Dei assumpti, amici ejus, aliique quam plures
Abbreviated transcription (Latin):
originaliũ. que ex parentib trabi¬
mus. anteqmͣ nascamur: uł om̃iũ
pecc̃oꝵ que cõmittimus ante bap¬
tismũ. In sustentatione dei. id÷ ad
patientiã dĩ manifestandã. quicũ
peccemꝰ ñ statim punim᷑: s eiꝰ pati¬
entia atq sufferentia ad peniten¬
tiam expectamur. Que sustentatio
nisi indeo eẽt. in primo homine
finis hominis ꝑ iudiciũ fuisset.
lium suũ. ut suam iusticiã osten¬
deret ꝑ illũ & miscdiam. qua nos
expectat ad penitentiã. Ut sit ipse
iustificatus. Iustus est : qui quod
ꝓmittit tribuit. Ita & ds̃ ꝓmisit

Expanded text:
originalium quae ex parentibus trahimus antequam nascamur, vel omnium peccatorum quae committimus ante bapm. In sustentatione Dei, id est ad patientiam Dei manifestandam, quia cum peccamus non statim punimur; sed ejus patientia atque sufferentia ad poenitentiam exspectamur. Quae sustentatio nisi a Deo esset, in primo homine finis hominum per judicium fuisset. lium suum, ut suam justitiam ostenderet per illum, et misericordiam qua nos exspectat ad poenitentiam. Ut ipse sit justus. Justus est qui quae promittit, tribuit. Ita et Deus
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc ẽẽt in p̃putio hoc ẽ ingentilita¬
te: quia necdũ erat circuncisus. idõq
sus. Et signũ accep̃ circuncisionis: si¬
gnaculũ iusticiȩ fidei que ẽ inp̃pu¬
cio. Ne dicerent iudei suꝑflue cir¬
cuncisũ eẽ abrahã si ꝑ illam ñ est iu¬
stificatꝰ: ostendit illamcireuncisionẽ
signũ ẽẽ iusticiȩ ñ augmentũ. ut
significaret usticiã xp̃i que ẽ ex fi¬
de. Signũ est quod in hoc quod ui¬
detur & auditur aliud intelligitur.
sicut dñs manifestat dicens. Gene

Expanded text:
adhuc esset in praeputio, id est in gentilitate, quia necdum erat circumcisus, ideoquesus. Et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio. Ne dicerent Judaei superflue circumcisum esse Abraham, si per illam non est justificatus, ostendit illam circumcisionem signum esse justitiae, non augmentum, ut significaret justitiam Christi, quae est ex fide. Signum est quando in hoc quod videtur aliud intelligitur, sicut Dominus manifestat, dicens: Gene
Abbreviated transcription (Latin):
Et ñ infirmatus ẽ fide. Iile infirma¬
cur in fide: qͥ dubitat & ñ credit ꝓ¬
missionib dei. S abrahã audiens
a deo. patrẽ multarũ gentiũ posuite.
ce scd̾m hoc tempꝰ ueniam. eritq
turȩ : quia in his q̃ promittit ds̃. fa¬
cile seruit natura suo creatori. Nlec
considauit corpus suũ emortuũ. sub¬
audit᷑ ad ꝓcreandos filios. cũ iam
fere centũ ẽẽt annoꝵ. quia cente¬
naruis erat: & emortuã iuilua m
tuos dicit abrahã & saram: in ꝓpa¬
centenariꝰ erat. & sara nonagena
erat uulua sarȩ. qr iam p̾cesserat
feminis. transit tẽpus gen̾andi fi
eiꝰ ꝓmissioĩb. Uñ seqͥtur. In reꝓmis¬

Expanded text:
infirmatus est in fide. Ille infirmatur fide, qui dubitat, nec credit promissionibus Dei. Sed Abraham audiens a Deo, patrem multarum gentium posui te, et, Secundum hoc tempus veniam eritque turae, quia in his quae promittit Deus, facile servit natura suo auctori. Nec consideravit corpus suum emortuum ad procreandos filios, cum jam fere centum esset annorum, quia centenarius erat, et emortuam vulvam tuos dicit Abraham et Saram in propacentenarius erat, et Sara nonagenarerat vulva Sarae: quia jam praecesserat feminis, transit tempus generandi fiejus promissionibus unde sequitur. In repromis
Abbreviated transcription (Latin):
&e̾ dicit iniqͥtatẽ eẽ. quod contra
legẽ cõmittitur. peccĩn qͦd contra
naturã & conscientiã: s indifferent̃
unum ꝓ altero sepe ponitur. Beatus
uir cui ñ imputabit dñs peccm̃n. Mi¬
sericors ds̃ neq in baptismate deli¬
cta imputabit: neq penitentia tec¬
ta si ꝑmanserit in fide. Ut pot̃ hoc
intelligi de mr̃ib qui in suo sangͥne¬
sunt baptitati. quib in ipso marty¬
rio cuncta dimittuntꝰ pecc̃ã. uł &e

Expanded text:
ontra legem committitur, peccatum quod contra naturam et conscientiam: sed indifferenter unum pro altero saepe ponitur. Beatus vir cui non imputavit Dominus peccatum. Misericors Deus neque in baptismate deleta imputabit, neque poenitentia, recta si permanserit in fide, vel potest hoc intelligi de martyribus qui in suo sanguine baptizati, in ipso martyrio cuncta eis dimittuntur peccata: vel certe
Abbreviated transcription (Latin):
ritis suis: testimoniũ psalmi ꝓponit
& gentiles fide eẽnt saluandi. Ait enĩ.
Sicut &e dauid dicit beatitudinẽ hoĩs
subaudit᷑ descͥbens. cui hoĩ ds̃ accep¬
to fert iusticiã siue iustificationem.¬

Expanded text:
ritis suis: testimonium psalmi proponit, et gentiles fide essent salvandi. Ait enim: Sicut et David dicit beatitudinem hominis, subaudis describens cui homini Deus accepto fert justi
Abbreviated transcription (Latin):
pecc̃a post baptismũ. Restecta &e co¬
oꝑta non uidetur. Et nos tunc tegi¬
mus pecc̃a: qñ malis bona oꝑa ui¬
sticie suꝑponimus: penitentiã ui¬
delicet de p̾teriris agendo dignam.
& alia ñ ꝑpetrando. Hoc autẽ distat
int̾ iniqͥtatẽ & peccm̃ ut quidã do¬
legẽ pecc̃m post legẽ. uł iniqͥtas¬

Expanded text:
entiam post baptismum. Res tecta et cooperta non videtur, et nos tunc tegimus peccata, quando malis bona opera justitiae superponimus, poenitentiam videlicet praeteritis agendo dignam, et alia non perpetrando. Hoc autem distat inter iniquitatem et peccatum, ut quidam dilegem, pecc
Abbreviated transcription (Latin):
dei suis oꝑib fuissent iustificati. ñ
eet uñ referrent᷑ dõ gr̃ẽ : atq ido suꝑ¬
flua & sine causa ẽẽt.xp̃i passio. Ei
aũ subauditur gentili. qui ñ oꝑatur
oꝑa legis. credenti autẽ ineũ. id÷ in
dm̃ qui iustificat impiũ. non ꝑ oꝑa¬

Expanded text:
ibus fuissent justificati, non essent unde referrentur Deo gratiae, atque ideo superflua, id est sine causa esset Christi passio. Ei autem subaudis gentili, qui non operatur opera legis, credenti autem in eum, id est in Deum: qui justificat impium, non
Abbreviated transcription (Latin):
Id÷ quid boni ꝓmeruit abrahã ꝓpt̃
circuncisionẽ carnalem:ꝰ Nichil.
quia necdũ erat circuncisus qñ pla¬
cuit deo. & audire meruit ęxide
terra tua : & faciam te ingentẽ ma¬

Expanded text:
id est quid boni promeruit Abraham propter circumcisionem carnalem? Nihil. Quia necdum erat circumcisus quando placuit Deo, et audire meruit: Exi de terra tua, et faciam te in gentem ma
Abbreviated transcription (Latin):
huc. factorum Id: nunqͥd per
legem factoꝵ exclusa ẽ. ut alialex
ꝓ ipsa data sit. que similit̾ in oꝑibꝰ
carnalib consistat. Non s ꝑ legẽ
fidei: id÷ non ꝑ legem factoꝵ ex¬
clusa ẽ. s ꝑ legẽ fidei ex nouo testa
m̃to: qm̃ non iubet ds̃ ut carnali¬
ter circuncidam᷑. s ut in fide rec¬
definimus. siue testificam᷑. iusti¬
ficari hominẽ ꝑ fidem xp̃i in bap¬
tismate sine oꝑib legis: id⁊ sine
carnalib obseruationib. Arbitra¬
ri ꝓprie ẽ iudicare uł testificari.
Unde arbitri dicunt᷑ iudices &
testes. D uob modis iustificatur
homo. ꝑ fidẽ xp̃i. Uerbi grã. Si
fuerit sine oꝑib bonis ante bap¬
iustificatur: aut &̃ post baptis¬
mũ sine legis oꝑib que iam ñ st̃
obseruanda. iustus habetur. si tñ
p̃cepta diuina custodierit. Iudĩs
gloriantib & dicentib deus uerus

Expanded text:
huc. Factorum? id est nunquid per legem factorum exclusa est, ut alia lex pro ipsa data sit, quae similiter moribus carnalibus constat. Non, sed per legem fidei, id est non per legem factorum exclusaquoniam non jubet Deus ut carnaliter circumcidamur, sed ut fide recdefinimus sive testificamur, justificari hominem per fidem Christi, in baptismate, sine operibus legis, id est sine carnalibus observationibus. Arbitrari est proprie judicare vel testificari. Unde arbitri dicuntur judices et testes. Duobus modis justificatur homo per fidem Christi. Verbi gratia. Si fuerit sine operibus bonis ante bapjustificatur, aut etiam post baptismum sine legis operibus: quae jam non sunt observanda, justus habetur, si tamen praecepta divina custodierit. Judaeis gloriantibus et dicentibus, Deus verus
Abbreviated transcription (Latin):
iusticiam. id ⁊ remissionẽ peccõꝵ. qͥa
ꝑ ipsam fidem qua credidit iustus
oꝑatur merces ñ imputat᷑ scd̾m gram.
s scd̃m debitũ. Ex humana consue¬
tudine sumit eremplũ. qñ oꝑantib
scdm̃ meritũ damꝰ mercedem: & nul¬
lam nob̾ agunt grãm. Non oꝑantib¬

Expanded text:
justitiam, id est ad remissionem peccatorum, quia per ipsam fidem qua credidit, justus operatur, merces non imputatur secundum gratiam, sed secundum debitum. Ex humana consuetudine sumit exemplum, quando operantibus secundum meritum damus mercedem, et nullam nobis agunt gratiam: non operantib
Abbreviated transcription (Latin):
abraham ds̃ ysaac & ds̃ iacob. per
grãm & uitȩ meritũ. Quia fides ur̃a
annuntiatur in uniuerso mundo.
A toto partẽ accipe. Neq enĩ totus
mundus illoꝵ fidem annuntiabat:
s ꝑ plures mundi partes narrabat᷑.¬

Expanded text:
Abraham, Deus Isaac, et Deus Jacob , per gratiam et vitae meritum. Quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. A toto partem accipe: neque enim totus mundus illorum fidem annuntiabat, sed per plures mundi partes divulgabat
Abbreviated transcription (Latin):
fidei. id ÷ que imitant᷑ exempla
fidei que est in p̃putio patris nr̃i a¬
brahe. id⁊ illis gentilib ẽ abrahã
pater &e illis reputatur fides eius
ad iustificationẽ: qui imitant᷑ exẽ¬
pla fidei illius que fides data ẽ a
brahe cum adhuc eẽt in gentilitate.
que p̃putiũ appellatur. Non enĩ
ꝑ legem ꝓmissio abrahe. aut semi¬
heres eẽt mundi. s ꝑ iusticiã fidĩ¬

Expanded text:
ilibus qui imitantur exempla fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae. Nam illis est Abraham pater, et illis reputatur fides ejus ad justificationem qui imitantur exempla fidei illius quae data est ei, cum adhuc esset in gentilitate quae praeputium appellatur. Non enim per legem promissio Abrahae aut semihaeres esset mundi, s
Abbreviated transcription (Latin):
fidem qua credidit abrahã dm̃
omĩpotentẽ eẽ. & trinitatẽ hab̾e¬
in ꝑsonis. atq unitatẽ in substantia.
ipsam quasi ex hereditate paterna.
retinent credentes. Et quare st̃ om̃s
credentes filii abrahe ꝑfidem Ut
reputaret᷑ eadẽ fides & illis ad iusti¬
abrahe dum ẽẽt adhuc ingentilita¬
te. Sicut enĩ abrahã anteqmͣ circũ¬
cideretur fidem habuit. qua pat̾ est
credentiũ. & postea genuit ysaac qͦ
pater ẽ uideoꝵ : sic potiꝰ pat̾ est spi¬
ritaliũ qmͣ carnaliũ. Et ita factũ :
ut sit pat̾ gentiũ ꝑ fidẽ. & pat̾ cir

Expanded text:
em qua credidit Abraham Deum omnipotentem esse et Trinitatem haberin personis, et unitatem in substantia, ipsam quasi ex haereditate paterna retinent credentes. Et quare sunt omnes credentes filii Abrahae per fidem? ut reputetur eadem fides et illis ad justiAbrahae dum esset adhuc in gentilitate. Sicut enim Abraham antequam circumcideretur fidem habuit qua pater est credentium, et postea genuit Isaac, ex quo pater est Judaeorum, sic potius pater est spiritualium quam carnalium, et ita factum est ut sit p
Abbreviated transcription (Latin):
tione qua xp̃s nos redemit suo
sanguine & fide & aqua baptisma¬
tis. qua renatus si statim obierit:
saluabitur in uita. Sinautẽ uire¬
rit. ornare debet fidem oꝑib. quia
fides sine oꝑib ociosa est  & tales

Expanded text:
tione, qua Christus nos redemit suo sanguine, et fide et aqua baptismatis, qua quisque renatus, si statim obierit, salvabitur in vita. Si autem vixerit, ornare debet fidem operibus, quia fides sine operibus occisa est. Augus
Abbreviated transcription (Latin):
git: potius enim deberet illum
honorare cuius mniquitas illum
laudabilẽ facit. S quia hoc ue¬
rũ non est: subdit apłs. Scdm
boni cogitare ualet. Addidit ad¬
huc. absit. hoc iungendũ suꝑius ẽ.
ut aliquis fideliũ hoc cogitet. qͦd
ds̃ iniquuis sit. & quod nrã iniqͥtas
faciat illũ laudabilem. Alioquin
quomͦ iudicabit ds̃ hunc mundũ:
id: sids̃ hoc uult ut nos iniusti
simus. quare iudicabit homines.
qui qñ peccant eus uoluntatem
ad implent. & quoꝵ iniqͥdas illũ
laudabilẽ facit Si enim ueritas
dei in meo mendacio abundauit.
in głam ipsius: quid adhuc tanqmͣ
peccator iudicor: Et est sensus.
Si deus in meo mendacio uerar ap¬
paret & dum ego mentior. ipse
solus uerus eẽ p̃dicatur: quare me¬
dampnat & uidicat. tanqmͣ pec¬
catorem: hec uerba non dicunt᷑
affirmando. s potius denegando:
nec debet hoc aliquis ꝑ ueritatẽ
acciꝑe. quod ds̃ qui naturaliter
et essentialit̃ est iustus. miseri¬
cors &e uerax. neq nr̃o pecc̃o neq

Expanded text:
t; potius enim deberet illum honorare, cujus iniquitas illum laudabilem facit. Sed quia hoc verum non est, subdit Apostolus: boni cogitare valet. Addit adhuc: Absit. Hoc jungendum est ad supequod aliquis fidelium cogitet: quia Deus iniquus sit, et quia nostra iniquitas faciat illum laudabilem. Alioquin quomodo judicabit Deus hunc mundum? Id est, si Deus hoc vult ut nos injusti simus, quare judicabit homines qui quando peccant ejus voluntatem adimplent et quorum iniquitas illum laudabilem facit. Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius, quid adhuc tanquam et ego peccator judicor? Et est sensus: Si Deus in meo mendacio verax apparet, et dum ego mentior ipse solus verus esse praedicatur, quare damnat et judicat me tanquam peccatorem? Haec verba non dicuntur affirmando, sed potius denegando; nec debet hoc aliquis pro veritate accipere, quod Deus, qui naturaliter et essentialiter justus est, misericors et verax, nostro peccato, nostro