comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
expectantes ũnde aliquid iactent. quo
presentiam sentiunt: Nonitaq frustra
mihi uidetur aquarum animalia.
sic appellata reptilia: quemadmodum
aues uolatilia: Nam siuel nulla memo¬
ria uel sensus tardior. animae uiuae
nomen repulisset apiscibus: uolatilib
certe adhiberetur. quorum uita in ocu¬
lis nr̃is ẽ. & memoratu garrula: et
innidis construendis educandisq fȩtib
sollertissima: Nec ignoro ita quosdam
philosophos sua cuiusq elementi distri¬
buisse animalia. ut terrena. eẽ. dicerent
non tantum quae interra repunt atq
gradiuntur : sed aues etiam. quod &
ipsae in terra requiescant. uolando
fatigatae: Aertͥa uero animalia demod¬
nes esse. caelestia deos: quorum qui¬
dem nos partim luminaria. parti
angelos dicimus: Idem tamen aquis
pisces et sui generis beluas attribuunt.
ut nullum elementum suis animalib
uacet: quasi uero subaquis terra non
sit: aut probare possint pisces non

Expanded text:
expectantes, unde aliquid iactent, quorum expectantes, unde aliquid iactent, quorum praesentiam sentiunt. non itaque frustra mihi uidetur aquarum animalia sic appellata reptilia, quemadmodum aues uolatilia; nam si uel nulla memoria uel sensus tardior animae uiuae nomen repulisset a piscibus, uolatilibus certe adhiberetur, quorum uita in oculis nostris est et memor et garrula et in nidis construendis educandisque fetibus sollertissima. Nec ignoro ita quosdam philosophos sua cuiusque elementi distribuisse animalia, ut terrena esse dicerent non tantum. quae in terra repunt atque gradiuntur, sed aues etiam, quod et ipsae in terra requiescant uolando fatigatae,. aeria uero animalia daemones esse, caelestia deos: quorum quidem nos partim luminaria, partim angelos dicimus. idem tamen aquis pisces et sui generis beluas adtribuunt, ut nullum elementum suis animalibus uacet: quasi uero sub aquis terra non sit, aut probare possint pisces non
Abbreviated transcription (Latin):
tria quae repunt super terrã: tamen
ex multo maiore numero pedibus
mouentur. & tam pauca fortasse interris
repunt: quam pauca in aquis gradiun¬
tur: Nonnulli autem putauer̃: ꝓpt̾ẽa
non animam uiuam sed reptilia anima¬
rum uiuarum pisces esse appellatos.
quod eis memoria nullit sit nec aliqua
uita uelut rationi uicinior sed fallit
eos experientia minor: Namquidtem
scripserunt quae anim aduertere
patuer̃ inuiuariis piscium. multa
miranda: Sed etiam si forte falsa
scripser̃: memoriam tamen pisces ha¬
bere certissimum .e. : quod ipse sum
expertus. et experiantur qui possunt
et uolunt: Nam fons quidam magnꝰ
bullensium. regiorum fere plenus
.ẽ. piscium: Solent autem homines
desuper intuentes eis aliquid iacere.
quod sibi uel preripiant confiuentes
uel inter se diripiant concertantes:
Quo pastu assueti: deambulantibus suꝑ
oram fontis hominib. ipsi quoq cũ eis
congregatim natando eunt & redeunt:

Expanded text:
tria, quae repunt super terram, tamen tria, quae repunt super terram, tamen ex multo maiore numero pedibus mouentur, et tam pauca fortasse in terris repunt, quam pauca in aquis \'gradiuntur. Nonnulli autem putauerunt propterea non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum pisces esse appellatos, quod eis memoria nulla sit nec aliqua uita uelut rationi uicinior; sed fallit eos experientia minor. nam quidam scripserunt, quae animaduertere potuerunt in uiuariis piscium, multa miranda. sed etiamsi forte falsa scripserunt, memoriam tamen pisces habere certissimum est. quod ipse sum expertus, et experiantur, qui possunt et uolunt. nam fons quidam magnus Bullensium regionum fere plenus est piscium. solent autem homines desuper intuentes eis aliquid iacere, quod sibi uel praeripiant confluentes uel inter se diripiant concertantes. quo pastu adsuefacti deambulantibus super oram fontis hominibus ipsi quoque cum eis gregatim natando eunt et redeunt,
Abbreviated transcription (Latin):
mentũ cacli quia uidelicet hoc caligi¬
nosum & humidum spacium in quo
aues uolant. illi spacio contiguum .ẽ.
ubi uolare non possunt: quod iãmerito
tranquillitatis & quietis. pertin& ad
firmamentum caeli Incaelom ergo
uolant aues. sed inisto: quod illepsal¬
mus etiã terrae nomine includit:
ꝓ pt̃ quod caelũ. uocantur multis locis
uolatilia caeli. nontamen infirmam̃to:
sed scđmfirmamentum: Nonnulli
putant proptersensus tarditatẽ. non
animã uuam: sed reptilia animarũ
uiuarum appellata: Sedsi propttrta
sic appellarentur: auib daretur nomen
animae uiuae: Cum uero & ipsa uolati¬
lia dicta sunt sicut illa reptilia ut sub¬
audiatur animarum uiuarum: faten¬
dum est ut arbitror itadictum. ac si
diceretur quae sunt in animabus uiuis
reptilia uel uolatilia: sicut dici poss&
ignobilia hominum. ut intelligeremꝰ
quicumq sunt in hominib ignobiles:
Quamquã enim sint & animalia terres¬

Expanded text:
mentum caeli, quia uidelicet hoc caligimentum caeli, quia uidelicet hoc caliginosum et humidum spatium, in quo aues uolant, illi spatio contiguum est ubi uolare non possunt, quod iam merito tranquillitatis et quietis pertinet ad firmamentum caeli. in caelo ergo uolant aues, sed in isto, quod ille psalmus etiam terrae nomine includit: propter quod caelum uocantur multis locis uolatilia caeli, non tamen in firmamento, sed secundum firmamentum. Nonnulli putant propter sensus tarditatem non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum appellata. sed si propterea sic appellarentur, daretur auibus nomen animae uiuae. cum uero et ipsa uolatilia dicta sunt. sicut illa reptilia, ut subaudiatur animarum uiuarum, fatendum est, ut arbitror. ita dictum, ac si diceretur: quae sunt in animabus uiuis reptilia uel uolatilia, sicut dici posset: ignobilia hominum, ut intellegeremus, quicumque sunt in hominibus ignobiles. quamquam enim sint et animalia terres
Abbreviated transcription (Latin):
non possit euadere. quia multo aere
superatus. & in eum conuersus extin-¬
guitur: Ac ꝑ hoc in ista rerum parte
corruptibiliore atq pigriore. turbu¬
lentis motibus agitatur ad temperan¬
dum eius rigorem: & adusus terroresq
mortalium: Quia ergo etiam tactu
qui adterrã proprie pertinet sentri
possunt & fluctus undarum. & flatus
aurarum: ꝓpt̃ca ipsa quoq aquatilium
animaliũ corpora & terren is uescuntur
o maxime aues int̾ra etiã requiescunt.
fecusq ꝓpagant: Pars enim humoris
qui uaporaliter exalatur. etiã suꝑt̾ras
extenditur: ideoq cumdixissoe scriptu¬
ra. educantꝰ aquae reptilia animarum
uiuarum. & uolatilia inquit suꝑterras.
addidit sane dicens. scđin firiam̃tum
caeli: inquo potest aliquanto manifes¬
tius apparere. illud quod antea uide¬
batur obscurum: Nonenim ait in
firmamento cacli. sicut deluminarib
sed uolantia inquit super terras scđm
firmamentum caeli. idẽ. iuxta firia¬

Expanded text:
non possit euadere, quia multo aere non possit euadere, quia multo aere superatus et in eum conuersus extinguitur . ac per hoc in ista rerum parte corruptibiliore atque pigriore turbulentis motibus agitatur ad temperandum eius rigorem et ad usus terroresque mortalium. Quia ergo etiam tactu, qui ad terram proprie pertinet, sentiri possunt et fluctus undarum et flatus aurarum, propterea ipsa quoque aquatilium animalium corpora et terrenis uescuntur et, maxime aues, in terra etiam requiescunt fetusque propagant; pars enim humoris, quae uaporaliter exhalatur, etiam super terras extenditur. ideoque, cum dixisset scriptura: educant aquae reptilia animarum uiuarum et uolatilia, inquit, super terras, addidit sane dicens: secundum firmamentum caeli, in quo potest aliquanto manifestius adparere illud, quod ante uidebatur obscurum. non enim ait ; in firmamento caeli, sicut de luminaribus, sed, uolatilia, inquit, super terras secundum firmamentum caeli. id est iuxta firma
Abbreviated transcription (Latin):
natura: bipertitum locum sortita
est: Inferiorem scilica
in unda labili: superiorẽ
uero aura flabili: Illum
deputatum natantib. istum uolantib:
sicut hoĩc elemenito congruos duos etiã
sensus animalibus datos uidemus.
olfactum explorandis uccporibus.
gusttum explorandis liquoribus:
Quod enim ad tactum aquass uentosq
sentimus.: hoc est quod terra solida iti
omnib adimiscetur elementis. sed in
his crassiorib sentitur amplius: ita ut
iam tangendo contractari ualeant: Ideoq
& ista induabus maxime mundi partib
generaliter ͤ tefrae nomine complectun¬
tur: sicut ille psalmus ostendit. omĩa
superiora ab illo principio enumerans
laudate dñm decaelis. omĩaq inferi-¬
ora abilło principio. laudate dnm de
urit tangentem. quia deterrenis et
humidis motibus ita existit: ut sub¬
inde uertatur in aliud elementum.
& quamuis naturae suae sursum
nitendo indicet appetitum: incęlestẽ
tamen superiorem tranquillitatem

Expanded text:
natura bipertitum locum sortita natura bipertitum locum sortita est: inferiorem scilicet in unda labili, superiorem uero in aura flabili, illum deputatum natantibus, istum uolantibus. sicut huic elemento congruos duos etiam sensus animalibus datos uidemus: olfactum explorandis uaporibus, gustatum explorandis liquoribus. quod enim et tactu aquas uentosque sentimus, hoc est, quod terrae solidum omnibus admiscetur elementis; sed in his crassioribus sentitur amplius, ita ut etiam tangendo contrectari ualeant. ideoque et ista in duabus maximis mundi partibus generali terrae nomine conplectuntur, sicut ille psalmus ostendit, omnia superiora ab illo principio enumerans: laudate dominum de caelis. omniaque inferiora ab alio principio: laudate dominum de urit tangentem, quia de terrenis et humidis motibus ita existit, ut subinde uertatur in aliud elementum. et quamuis naturae suae sursum nitendo indicet adpetitum, in caelestem tamen superiorem tranquillitatem
Abbreviated transcription (Latin):
caelo s uperiori coniunguntur. & cęli
nuncupatione inscripturis adsuperio¬
rem mundi partem ꝑtinere intelligun¬
tur : ut terrae nomine uniuersaliter
hoc totum significetur Ex quo incipit
deorsum uersus ignis. grando .nix.
glacies. sp̃s tempestatis. & om̃s abyssi:
donec perueniatur ad aridam. quae
ꝓprio nomine terra dicitur : Aer
itaq ille superior. siue quod ad celestẽ
mundi pertinet partem: siue quod
nullum hab& uisibilem habitatorẽ.
dequalibus nunc sermo narrantis
est: Net pretermissus. ẽ. caelo nomina¬
to. neq annumeratus increandis ani¬
malibus: Iste uero inferior qui exci¬
pit exalationes humidas maris
ac terrae. & ad sustinendas aues
quodammodo crassatur: non nisi
ex aquis accipit animalia: Quod
enim eius humidum .ẽ: hoc portat
alitum corpora. quae ita nituntur
pennis uolantes: quemad modum
pisces quibusdam suis alis natantes:
Pinde scienter. tanquam sp̃s dĩ qui
scribenti ad erat: ex aquis dicit ꝓ-¬
ducta uolatilia: Aquarum enim¬

Expanded text:
caelo superiori coniunguntur et caeli nuncupatione in scripturis ad superiorem mundi partem pertinere intelleguntur, ut terrae nomine uniuersaliter hoc totum significetur, ex quo incipit deorsum uersus: ignis, grando. nix, glacies, spiritus tempestatis et omnes abyssi, donec perueniatur ad aridam, quae proprio nomine terra dicitur. aer itaque superior ille, siue quod ad caelestem mundi pertinet partem, siue quod nullum habet uisibilem habitatorem. de qualibus nunc sermo narrantis est, neque praetermissus est caelo nominato neque adnumeratus in creandis animalibus; iste uero inferior, qui excipit exhalationes humidas. maris ac terrae et ad sustinendas aues quodammodo crassatur, nonnisi ex aquis accipit animalia. quod enim eius humidum est, hoc portat alitum corpora, quae ita nituntur pennis uolantes, quemadmodum pisces quibusdam suis alis natantes. Proinde scienter tamquam spiritus dei, qui scribenti aderat, ex aquis dicit producta uolatilia. quarum
Abbreviated transcription (Latin):
mus: Qua ꝓpt̃ cumdata esset haec¬
facultas edendi et hoc dõ dicente homo
cognouissit: dicitur & sic ẽ. factum.
in hoc utiq quod dõ dicente homo
cognouit: Nam si id etiam tunc egis¬
set. idest in ȩscam illa quae data sunt
etiam uescendo assumpsisset. serua

Expanded text:
mus. quapropter, cum data esset mus. quapropter, cum data esset facultas haec edendi, et hoc deo dicente homo cognouisset, dicitur: et sic est factum, in hoc utique, quod deo dicente homo cognouit. nam si id etiam tunc egisset, id est in escam illa, quae data sunt, etiam uescendo adsumsisset, serua
Abbreviated transcription (Latin):
sicut postea manifestatur. cum id quod
hic breuiter dictum . ẽ. diligentius cȩpe¬
rit explicari. & ideo pluralem numerũ
continuo subiecit dicens: fecit eos. etbene¬
dixit eos: Sed ut iam dixi: diligentius
in consequenti scriptura de hominis
creatione requiremus: Nunc aduerten¬
dum. ẽ: qđ postea quam dixit & sic est
factum: statim subiecit: et uidit dĩ omĩa
quae fecit. et ecce bona ualde: Vbi in¬
telligitur potestas et facultas ipsa data
naturae humanae. sumendi ad ȩscam
pabulum agri. & fructus ligni: Ad hoc
enim intulit et sic. ẽ. factum: quod
abillo loco inchoauerat ubi ait & dixit
ds̃. ecce dedi uobis pabulum seminale
& cętera: Nam si adomĩa quae supra
dicta sunt retulerimus quod ait & sic
.ẽ. factum : consequens erit ut confitea¬
mur etiam creuisse illos iam & mul¬
tiplicatos impleuisse terram in eodem
sexto die. quod eadem scriptura testan¬
te post multos annos factum inueni¬

Expanded text:
sicut postea manifestabitur, cum id, quod sicut postea manifestabitur, cum id, quod hic breuiter dictum est, diligentius coeperit explicari; et ideo pluralem numerum continuo subiecit dicens: fecit eos et benedixit eos. sed, ut iam dixi, diligentius in consequenti scriptura de hominis creatione requiremus. Nunc aduertendum est, quod, posteaquam dixit: et sic est factum, statim subiecit: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, ubi intellegitur potestas et facultas ipsa data naturae humanae sumendi ad escam pabulum agri et fructus ligni. ad hoc enim intulit: et sic est factum, quod ab illo loco inchoauerat, ubi ait: et dixit deus: ecce dedi uobis pabulum seminale et cetera. nam si ad omnia, quae supra dicta sunt, rettulerimus, quod ait: et sic est factum, consequens erit, ut fateamur etiam creuisse illos iam et multiplicatos inpleuisse terram in eodem sexto die, quod eadem scriptura testante post multos annos factum inueni
Abbreviated transcription (Latin):
crtauit. ubi non est masculus etfemina:
Sicut autem ab hac gr̃a renouationis. &
reformatione imaginis dĩ non separan¬
tur seminȩ. quamuis insexu corporis
earum aliud figuratum sit. ꝓpt̃ quod
uir solus dicitur esse imago et gła dĩ.
sic & inipsa prima conditione hominis.
scđm id quod exfemina homo erat.
habebat utiq mentem suam eandemq
rationalem. scđm quam ipsa quoq facta
.ẽ. ad unaginem dĩ: sed propter unitatẽ
coniunctionis. fecit ds̃ inquit hominẽ
adimaginem dĩ⁊ Ac nequisquam puta¬
ret solum sp̃m hominis factum. quãuis
scđ̾m solum sp̃m fieret adimaginem dĩ:
ut iam etiam corpus factum
intelligatur : Rursum nequis quam
arbitraretur ita factum. ut in homine
singulari uterq sexus exprimeretur.
sicut interdum nascuntur quos antrogi¬
nos uocant: ostendit se singularem
numerum ꝓpt conunctionis untatt̃
posuisse. & quod deuiro mulier facta ẽ.

Expanded text:
creauit, ubi non est masculus et femina. creauit, ubi non est masculus et femina. sicut enim ab hac gratia renouationis et reformatione imaginis dei non separantur feminae, quamuis in sexu, corporis earum aliud figuratum sit, secundum quod uir solus dicitur esse imago et gloria dei, sic et in ipsa prima conditione hominis secundum id, quod et femina homo erat, habebat utique mentem suam eandemque rationalem, secundum quam ipsa quoque facta est ad imaginem dei. sed propter unitatem coniunctionis, fecit deus, inquit, hominem ad imaginem dei. ac ne quisquam putaret solum spiritum hominis factum, quamuis secundum solum spiritum fieret ad imaginem dei, m fecit illos, ut iam etiam corpus factum intellegatur. rursus ne quisquam arbitraretur ita factum, ut in homine singulari uterque sexus exprimeretur, sicut interdum nascuntur, quos androgynos uocant, ostendit se singularem numerum propter coniunctionis unitatem posuisse et quod de uiro mulier facta est,
Abbreviated transcription (Latin):
finxit. ad corpus: Nec attendunt. mas¬
culum & feminã non nisi scđm corpus
sieri potuisse: Licet enim subtilissime
disseratur. ipsam mentẽ hominis inqua
factus. ẽ. adimaginem dĩ quandam
scilic& rationalem uitam. distribui mran
aeternę contẽplationis ueritatem. et in :¬
rerum temporalium amministrationẽ.
atq ita fieri quasi masculum & feminã.
illa parte consulente hac obtẽperante:
in hac tamen distributione non recte
dicitur imago dĩ. nisi illud quod in¬
hęret contemplande in commutabili
ueritati: Incuius rei figura: paulus
apostolus uirum tantũ dicit imaginen
&e głam dĩ. mulier autem inquit gła uiri
ẽ.: ltaq quamuis hoc in duobus homimi¬
bus diuersi serus ex terius scđm corpꝰ
figuiatum sit. quod etiam inuna hominis
interius mente intelligitur: tamen &
femina. ẽqͥuae corpore femina. renoua¬
tur etiam ipsa in spũmentis suae in ag¬
nitionem dĩ. scd̾m imaginem eius qui

Expanded text:
finxit, ad corpus. Nec attendunt masfinxit, ad corpus. Nec attendunt masculum et feminam nonnisi secundum corpus fieri potuisse. licet enim subtilissime disseratur ipsam mentem hominis, in qua factus est ad imaginem dei, quandam scilicet rationalem uitam, distribui in aeternae contemplationis ueritatem et in rerum temporalium administrationem, atque ita fieri quasi masculum et feminam illa parte consulente, hac obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago dei, nisi illud, quod inhaeret contemplandae incommutabili ueritati. in cuius rei figura Paulus apostolus uirum tantum dicit imaginem et gloriam dei; mulier autem, inquit, gloria uiri est itaque quamuis hoc in duobus hominibus diuersi sexus exterius secundum corpus figuratum sit, quod etiam in una hominis interius mente intellegitur, tamen et femina, quia corpore femina est, renouatur etiam ipsa in spiritu mentis suae in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui
Abbreviated transcription (Latin):
implete terram. quãquam nisi ꝑconcubi¬
tum maris & feminȩ fieri nonposse uide.¬
atur. unde hinc quoq mortalium corpo¬
rum extitit indicium: potest tamen
dici alium modum. eẽ. potuisse in corpo¬
ribus immortalibus. ut solo pię caritatis
astetu. nulla corruptionis concupisentia
filii nascerentur. nec mortuis parentib
successuri. nec ipsi morituri : donec tera
immortalibus hominibus impleretur.
ac sic instituto iusto & scõ populo. qualẽ
post resurrettionem futurum credimus.
nascendi etiam modus fieret: Potest
quidem dici. & quomodo dicatur alia
consideratio est: sed non etiam hoc quis¬
quam dicere audebit. ciborum indigen¬
tiam quib reficiebantur: nisi mortalib
corporibus. eẽ posse: Nonnulli autem
etiam hoc suspicati sunt: nunc interioñ
hominẽ factum. corpus autẽ hominis
postea cum ait scriptura. & finxit ds̃
hominẽ delimo terrae: ut quod dictum
est fecit. ad spm ꝑtineat. quod autem

Expanded text:
inplete terram, quamquam nisi per concubiinplete terram, quamquam nisi per concubitum maris et feminae fieri non posse uideatur — unde hinc quoque mortalium corporum existit indicium — potest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus inmortalibus, ut solo pietatis adfectu nulla corruptionis concupiscentia filii nascerentur, nec mortuis parentibus successuri nec ipsi morituri, donec terra inmortalibus hominibus inpleretur, ac sic instituto iusto et sancto populo, qualem post resurrectionem futurum credimus, nascendi etiam modus fieret: potest quidem dici et, quomodo dicatur, alia consideratio est; sed non etiam hoc quisquam dicere audebit ciborum indigentiam, quibus reficiantur, nisi mortalibus corporibus esse posse. Nonnetiam hoc suspicati sunt, nunc interiorem hominem factum, corpus autem hominis postea, cum ait Scriptura, Et finxit Deus hominem de limo terrae: ut quod dictum est, fecit, ad spiritum pertineat; quod autem,
Abbreviated transcription (Latin):
creauit eum: ita in ipsa agnitione crea¬
tus. ẽ. antequam delieto ueterasceret.
unde rursus in eadem agnitione renoua¬
retur: Quae autem non in ea cognitione
creata sunt: quia siue corpora. siue in¬
rationabiles animae creabantur: primo
facta est increatura intellectuali cognitio
corum a uerbo quod dictum. ẽ. ut fierent:
ꝓ pter quam cognitionem primo dicebat᷑
& sic ẽ. factum : ut ostenderetur facta
ipsa cognitio in ea natura quae hoc in
uerbo dĩ ante cognoscere poterat Ac
deinde fiebant ipsae corporales in ratio¬
nabiles creaturae: ꝓpt̃ quod deinceps
addebatur et fecit ds̃: Quomodo autẽ¬
homo immortalis factus sit. & accepe¬
rit ȩscam cum aliis animalib herbam
pabuli ferentem semen. & lignũ fructife¬
rum. et herbam uiridem: difficile est
dicere: Si enim peccato mortalis effectus
ẽ.: utiq antepeccatum non indigebat
talibus cibis: Neq enim posset corpus
illud: fame corrumpi: Nam illud quod
dictum est crescite & multiplicamini &

Expanded text:
creauit eum, ita in ipsa agnitione creatus est, antequam delicto ueterasceret, unde rursus in eadem agnitione renouaretur. quae autem non in ea cognitione creata sunt, quia siue corpora siue inrationales animae creabantur, primo facta est in creatura intellectuali cognitio eorum a uerbo, quo dictum est, ut fierent, propter quam cognitionem primo dicebatur: et sic est factum, ut ostenderetur facta ipsa cognitio in ea natura, quae hoc in uerbo dei ante cognoscere poterat; ac deinde fiebant ipsae corporales et inrationales creaturae, propter quod deinceps addebatur: et fecit deus. Quomodo autem inmortalis factus sit homo et acceperit ad escam cum aliis animalibus herbam pabuli ferentem semen et lignum fructiferum et herbam uiridem, difficile est dicere. si enim peccato mortalis effectus est, utique ante peccatum non indigebat talibus cibis. neque enim posset corpus illud fame corrumpi. nam illud, quod dictum est: crescite et multiplicamini et
Abbreviated transcription (Latin):
ita potius futura sunt sicut ibi sunt
ubi qui pręscit fallinon potest: Nam
futura dicitur senectus in iuuene. sed
tamen futura non est: si ante moritu¬
rus est: Hoc autem itaerit: sicut se
habent aliae causae. siue mundo con¬
textȩ. siue indi prescientia reseruatie.
N am scđm quasdam futurorum causas
ante constitutionem mundi se facturum¬
& hoc uere futurum erat: tunc erat
finiturus uitam. quando finut uitã:
quia & si oranti concessum est: etiam

Expanded text:
ita potius futura sunt, sicut ibi sunt, ita potius futura sunt, sicut ibi sunt, ubi qui praescit falli non potest. nam futura dicitur senectus in iuuene; sed tamen futura non est, si ante moriturus est. hoc autem ita erit, sicut se habent aliae causae siue mundo contextae siue in dei praescientia reseruatae. nam secundum quasdam futurorum causas ante constitutionem mundi se facturum hoc uere futurum erat — tunc erat finiturus uitam, quando finiuit uitam, quia, etsi oranti concessum est, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
diebant nec intelligebant. quia nec erant
qui uerba perciperent. possem respon¬
dere. sic illos allocutum dm̃: quem¬
admodum xp̃s nos nondum natos etiã
longe post futuros: Nec tantum nos: sed
etiam eos omnes qui futuri sunt post nos
Omnibus enim dicebat. quos suos futuro
uidebat: ecce ego uobiscum sum usq in
consummationem scłi sicut dõ notus erat
ꝓpheta cui dixit priusquam te formarẽ
in utero noui te: sicut decimatus. ẽ leui
cum esset inlumbis abrabam: Cur enĩ
non ita etipse abraham in adam. et iple
adam in primis operibus mundi quaeds
creauit omnia simul: sed uerba dñi
per os carnis eius. et uerba dĩ ꝑ ora pn¬
phetarum: temporali corporis uoce
ꝓferuntur. et omnib sillabis suis
congruas temporum moras sumunt
atq consumunt: Cum uero ds̃ dicebat
faciamus hominẽ adimaginẽ et simili¬
tudinem nram. & habeat potestatem
piscium maris. et uolatilium caeli. et

Expanded text:
diebant nec intellegebant, quia nec erant, diebant nec intellegebant, quia nec erant, qui uerba perciperent? possem respondere sic eos adlocutum deum, quemadmodum Christus nos nondum natos et tam longe post futuros, nec tantum nos, sed etiam eos omnes, qui futuri sunt post nos. omnibus enim dicebat, quos suos futuros uidebat: ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi; sicut deo notus erat propheta, cui dixit: priusquam te formarem in utero, noui te, sicut decimatus est Leui, cum esset in lumbis Abraham. cur enim non ita et ipse Abraham in Adam et ipse Adam in primis operibus mundi, quae deus creauit omnia simul? sed uerba domini per os carnis eius et uerba dei per ora prophetarum temporali corporis uoce proferuntur et omnibus syllabis suis congruas temporum moras sumunt atque consumunt; cum uero deus dicebat: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et habeat potestatem piscium maris et uolatilium caeli
Abbreviated transcription (Latin):
Forte ergo animae eorum sexto illo die
factae erant: ubi & ipsa unago di recte
intelligitur inspũ mentis eorum: ut
postea corpora formarentur: Sed neq
hoc credere: eadem scriptura ꝑmittit:
Primum propter illam operum consum¬
mationem. quae non uidco quomodo pos¬
sit intelligi. si defuit aliquid tunc
non causaliter conditum. quod postea
uisibiliter conderetur: deinde quia
sexus ipse masculi et feminȩ. nisi incor¬
poribus. eẽ. non potest: Quod siquisquã
secundum intellectum & actionem tãquã
utrumq sexum inuna anuima accipien¬
dum putauerit: quid faciet dehis quae
ad aescam ds̃ ipso dedit die delignorum
fructib. quae nisi homini habenti cor¬
pus nonutiq congrua est. Nam si
et hanc aescam figurate quisquam ac¬
cipere uoluerit : recedet a proprietate
rerum gestarum. quae primitus in
huius modi narrationib: omni obserua¬
tione fundanda est: Quomodo ergo
loquebatur inquit eis qui nondum au¬

Expanded text:
Forte ergo animae eorum sexto illo die Forte ergo animae eorum sexto illo die factae erant, ubi et ipsa imago dei recte intellegitur in spiritu mentis eorum, ut postea corpora formarentur? sed neque hoc credere scriptura eadem permittit. primo propter illam operum consummationem - quae non uideo quomodo possit intellegi, si defuit aliquid tunc non causaliter conditum, quod postea uisibiliter conderetur — deinde quia sexus ipse masculi et feminae nisi in corporibus esse non potest. quod si quisquam secundum intellectum et actionem tamquam utrumque sexum in una anima accipiendum putauerit. quid faciet de his, quae ad escam deus ipso die dedit de lignorum fructibus, quae nisi homini habenti corpus non utique congrua est? nam si et hanc escam figurate quisquam accipere uoluerit. recedet a proprietate rerum gestarum. quae primitus in huiusmodi narra- . tionibus omni obseruatione fundanda est. Quomodo, inquit. ergo loquebatur eis. qui nondum au
Abbreviated transcription (Latin):
Inuisibiliter. potentialiter. causaliter.
quomodo fiunt futura non facta: hic
forte non intelliget: subtrahuntur cnĩ
ei cuncta quae nouit usq ad ipsã seminũ
corpulentiã: neq enĩ uel tale aliquid
homo iã erat. cum in prima illa sexx
dicrum conditione factus erat: Datur
quidem deseminibus ad hanc rem non¬
nulla similitudo. propter illa quae
in eis futura conserta sunt: Gerumtamen
ante omĩa uisibilia semina: sunt illae
causae. sed non intelligit: Qu̾id ergo
faciam. nisi quantum possum salubriter
moneam ut scripture dĩ credat. et tunc
factum hominẽ. quando ds̃ cum factus ẽ.
dies fecit caelum & terram dequo alibi
scriptura dicit. qui uiuit in aeternum
creauit omnia simul. et tunc quando
iam nonsimul desuis quaeq temporib
creans. finxit cum delimo terrae & extius
osse mulierem. Iam nec isto modo cos illo
sexto diefactos. nectamen eos illo sexto die
non factos intelligere. scriptura ꝑmittat.

Expanded text:
inuisibiliter, potentialiter, causaliter, inuisibiliter, potentialiter, causaliter, quomodo fiunt futura non facta. Hic forte non intelleget. subtrahuntur enim ei cuncta, quae nouit, usque ad ipsam seminum corpulentiam. neque enim uel tale aliquid homo iam erat. cum in prima illa sex dierum conditione factus erat. datur quidem de seminibus ad hanc rem nonnulla similitudo propter illa, quae in eis futura conserta sunt; uerum tamen ante omnia uisibilia semina sunt illae causae . sed non intellegit. quid ergo faciam, nisi, quantum possum, salubriter moneam, ut scripturae dei credat et tunc factum hominem, quando deus, cum factus est dies, fecit caelum et terram, de quo alibi scriptura dicit: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et tunc, quando iam non simul sed suis quaeque temporibus creans finxit eum de limo terrae et ex eius osse mulierem? nam nec isto modo eos illo sexto die factos nec tamen eos illo sexto die non factos intellegere scriptura permittit.
Abbreviated transcription (Latin):
tis homo sed neinfans quidem. nec
tantum infans sed nepuerperium quidem
mutero matris. nec tantum hoc sed nec sem̃
quidem usibile hominis: putabit omĩno
non fuisse: Redeat ergo ad scripturam.
inueniet sexto die hominem factũ adima¬
ginem dĩ. factos autem masculũ & feminã:
Item quaerat quando facta sit femina.
inueni& extra illos sex dies Tunc enim
facta est: quando ds̃ deterra finxit adhuc
bestias agri et uolatilia caeli: non quando
uolatilia ꝓdurer̃ aquae. et animã uiuam
inqua etbestiae sunt. produxit terra:
T unc autem factus .ẽ. homo: etmasculus
& femina ÷ E rgo et tunc et postea: Neq
enim tunc & nonpostea. aut uero postea
& non tunc. nec alii postta : sed idem ipsi
aliter tunc. aliter postea: Quaeret ex me
quomodo: respondebo: Postea uisibilit̃
sicut species humana constitutionis nota
nobis. ẽ: non tamen parentibus generan¬
tibus: sed ille delimo. illa decosta eius:
Quaerce tunc quomodo: respondebo:

Expanded text:
tis homo, sed ne infans quidem, nec tis homo, sed ne infans quidem, nec tantum infans, sed ne puerperium quidem in utero matris, nec tantum hoc, sed ne semen quidem uisibile hominis, putabit omnino non fuisse. redeat ergo ad scripturam, inueniet sexto die hominem factum ad imaginem dei, factos autem masculum et feminam. item quaerat, quando facta sit femina, inueniet extra illos sex dies; tunc enim facta est, quando deus de terra finxit adhuc bestias agri et uolatilia caeli, non quando uolatilia produxerunt aquae et animam uiuam, in qua et bestiae sunt, produxit terra. tunc autem factus est homo et masculus et femina : ergo et tunc et postea. neque enim tunc et non postea aut uero postea et non tunc; nec alii postea, sed idem ipsi aliter tunc, aliter postea. quaeret ex me: quomodo postea? respondebo: uisibiliter, sicut species humanae constitutionis nota nobis est, non tamen parentibus generantibus, sed ille de limo, illa de costa eius. quaeret: tunc quomodo? respondebo:
Abbreviated transcription (Latin):
ex illis tanquam in uolucris primon¬
alibus intempore euoluitur. sinon
importune atq absurde scripturae
uerba secuti sumus. quae nos ad haco
distinguenda duxerunt. : Cauendum est
ne propter ipsarum rerum aliquanto dif¬
ficilem ꝑceptionẽ quã tardiores assegui
non sufficiunt. putemur aliud sentire
ac dicere: quod scimus nos nec sentire
nec dicere: Quãquã enim precedentibus
sermonib quantum potuerim lectorem
p̃struxerim: plures tamen arbitror cali¬
gare in his locis. & putare ita fuisse prius
hominẽ in illo di opere quo simul omnia
treata sunt: ut aliquã uitam duceret.
ut dĩ locutionem ad se directã cum dixit
ds̃ ecce dedi uobis omne pabulum semi¬
nale. discerneret. crederet. intelligeret:
N ouerit ergo qui hoc putat. non hoc me
sensisse. neq dixisse: Sed rursus sidixero
nmita fuisse hominem in illa prima
irrum conditione qua creauit ds̃ omnia
simul sicuti. ẽ. nontantum perfecte ȩta¬

Expanded text:
ex illis tanquam involucris primorex illis tanquam involucris primordialibus in tempore evolvitur, si non importune atque absurde Scripturae verba secuti sumus, quae nos ad haec distinguenda duxerunt: cavendum est ne propter ipsarum rerum aliquanto difficilem perceptionem, quam tardiones assequi non sufficiunt, putemur aliquid sentire ac dicere, quod scimus nos nec sentire nec dicere. Quanquam enim praecedentibus sermonibus, quantum potuerim, lectorem praestruxerim; plures tamen arbitror caligare in his locis, et putare ita fuisse prius hominem in illo Dei opere, quo cuncta simul creata sunt, ut aliquam vitam duceret, ut Dei locutionem ad se directam, cum dixit deus: ecce dedi uobis omne pabulum seminale, discerneret, crederet, intellegeret. nouerit ergo, qui hoc putat, non hoc me sensisse neque dixisse. Sed rursus, si dixero non ita fuisse hominem in illa prima rerum conditione, qua creauit deus omnia simul, sicuti est non tantum perfectae aeta
Abbreviated transcription (Latin):
simile ipsi adam non esset inuentum.
illa formata est : Intalibus ergo diebus
etiam ipsum delimo finxit ds̃ : Neq
enim dicendum est masculum quidem
sexto die factum. feminam uero posteri¬
oribus diebus: cum ipso sextodie aper¬
tissime dictum sit masculum etfeminã
fecit eos. etbenedixit eos: & cȩtera quar
de ambobus & ad ambos dicuntur
A liter ergo tunc ambo: et nunc aliter
ambo: Tunc scilicet setundum potentu
per uerbum dĩ tanquam seminaliter
mundo inditam. cum creauit omnia
simul. aquibus indie septimo requie¬
uit. ex quibus omnia suis quatq tẽpon¬
bus iam ꝑ scłorum ordinem fierent.
nunc autem secundum operationem
prebendam temporibus. qua usq nunc
operatur. et oportebat iam tempore sui¬
fieri adam delimo terrae. eiusq mulie¬
rem ex uiri latere: Inqua distributione
operum dĩ. partum adillos dies inuisibi¬
les pertinentium inquibus creauit
omĩa simul. partim adistos appositos.
inquibus operatur cotidie quicquid

Expanded text:
simile ipsi Adam non esset inuentum, simile ipsi Adam non esset inuentum, illa formata est. in talibus ergo diebus etiam ipsum de limo finxit deus. Neque enim dicendum est masculum quidem sexto die factum, feminam uero posterioribus diebus, cum ipso sexto die apertissime dictum sit: masculum et feminam fecit eos et benedixit eos et cetera, quae de ambobus et ad ambos dicuntur. aliter ergo tunc ambo et nunc aliter ambo : tunc scilicet secundum potentiam per uerbum dei tamquam seminaliter mundo inditam, cum creauit omnia simul, a quibus in die septimo requieuit, ex quibus omnia suis quaeque temporibus iam per saeculorum ordinem fierent, nunc autem secundum operationem praebendam temporibus, qua usque nunc operatur, et oportebat iam suo tempore fieri Adam de limo terrae eiusque mulierem ex uiri latere. operum Dei, partim ad illos dies invisibiles pertinentium, quibus creavit omnia simul, partim ad istos appositos, in quibus operatur quotidie quidquid
Abbreviated transcription (Latin):
easdem bestias agri et uolatilia caeli
ad huc deterra finxisset. & ad illum
adduxisset adhuc: quomodo seato die
factum hoc potest intelligi. quandoqui¬
dem illo die ꝓduxit terra animã uiuã
secundum uerbum dĩ. uolatilia uero
quinto die ꝓduxerunt aquae similit̃
scđm uerbum dĩ. non itaq hic dice¬
retur. & finxit ds̃ adhuc deterra om̃s
bestias agri et omnia uolatilia caeli.
nisi quia iam terra produxerat om̃s
bestias agri sexto die. et aqua omnia
uolatilia caeli quinto die: Aliter ergo
tunc id est potentialiter atq causaliter
sicut illi operi competebat quo creauit
omnia simul. aquibus indie septimo
requicuit: aliter autem nunc. sicut
ea uidemus quae pertemporalia spacia
creat. sicut usq nunc operatur: ac pro
hoc iam per istos notissimos lucis cor¬
poralis dies qui circuitu solis fiunt.
eua facta est delatere uiri sui:¬
T unc enim ds̃ adhuc finxit deterra bestas
et uolatilia. inquibus cum adiutorium

Expanded text:
easdem bestias agri et uolatilia caeli easdem bestias agri et uolatilia caeli adhuc de terra finxisset et ad illum adduxisset: quomodo sexto die factum hoc potest intellegi, quandoquidem illo die produxit terra animam uiuam secundum uerbum dei, uolatilia uero quinto die produxerunt aquae similiter secundum uerbum dei? non itaque hic diceretur: et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, nisi quia iam terra produxerat omnes bestias agri sexto die et aqua omnia uolatilia caeli quinto die. aliter ergo tunc, id est potentialiter atque causaliter, sicut illi operi conpetebat, quo creauit omnia simul, a quibus in die septimo requieuit, aliter autem nunc, sicut ea uidemus, quae per temporalia spatia creat, sicut usque nunc operatur. ac per hoc iam per istos notissimos lucis corporalis dies, qui circuitu solis fiunt. Eua facta est de latere uiri suitunc enim deus adhuc finxit de terra bestias et uolatilia, in quibus cum adiutorium
Abbreviated transcription (Latin):
as̃ adccilam. ut uider& quid ea uocaret:
quod ita scriptum. ẽ Et dixit dñs ds
non est bonum. ẽẽ. hominẽ solum. facia¬
mus illi adiutorium secundum ipsum:
Et finrit adhuc deterra omnes bestias
agri. et omnia uolatilia caeli. & addux̃
illa adadam: ut uideret quid uocaret
illa. et omne quodcumq illud uocauit
adam animã uiuam: hoc nomen est
illius: et uocauit adam nomina omĩb
pecoribus. et omnibus uolatilibus caeli.
et omnib bestus agri adae autem
non est inuentus ad iutor similis ipsi:
et in iecit ds̃ mentis alicnationẽ super¬
adam. et obdormiuit. Et sumpsit unam
de costis eius. et adunpleuit carnem in
loco eius: & edificauit dñs ds̃ costam quã
sũpsit deadam. in mulierem. Si ergo
consequenter cum inpecoribus etbestiis
agri et uolatilibus caeli nonesset in¬
uentum adiuitorium simile homini.
fecit eids̃ adiutorium simile decosta
lateris eius. hoc autem factum . ẽ. cum

Expanded text:
deus ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret? deus ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret? quod ita scriptum est: et dixit dominus deus: non bonum est esse hominem solum; faciamus illi adiutorium secundum ipsum. et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli et adduilla ad Adam, ut videret quid vocaret illa: et omne quodcumque illud vocavit Adam animam vivam, hoc nomen est illius. Et vocavit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus volatilibus coeli, et omnibus bestiis agri. Adae autem non est inventus adjutor similis ipsi. Et injecit Deus mentis alienationem superAdam, et obdormivit, et sumpsit unam de coslocum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam sumsit de Adam, in mulierem. si ergo consequenter, cum in pecoribus et bestiis agri et uolatilibus caeli non esset inuentum adiutorium simile homini, fecit ei deus adiutorium simile de costa lateris eius, hoc autem factum est, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ititio die creatum. seddilatum aliquid
quod sexto crearetur: cum homo factꝰ
ẽ atq inparadiso constitutus: Sed quȩ
sexto die creata sint. apertissime scrip¬
tura declarat: anima uiua scilicet scđm
unum quodq genus quadrupedum. et
repentium. etbestiarum. et ipse homo
adimaginem dĩ. masculus & femina:
Proinde potint prȩt̃ mittere quomodo
sit homo factus. quem tamen ipso die
factum ipse narrauit. ut recapitulando
postea quem admodum etiam factus
fuerit intimaret: hocẽ. deterrae pul¬
uere. et mulier illi delatere: non tamen
aliquod creaturae genus p̃termittere
uel in eo quod dixit ds̃ fiat uel faciamus.
uel in eo quod dicitur sic est factũ. siue
fecitꝰ  Alioquin frustra persingulos
dies tam diligenter distincta sunt omĩa.
si permixtioni dierum potest ulla sus.¬
pitio residere. ut cum herba etlignum
diei tertio sit attributum : aliqua
Postremo quid respondebimus debestus
agri et uolatilibus caeli. quae adduxit

Expanded text:
tertio die creatum. sed dilatum aliquid, tertio die creatum. sed dilatum aliquid, quod sexto crearetur, cum homo factus est atque in paradiso constitutus. sed quae die sexto creata sint, apertissime scriptura declarat, anima. uiua scilicet secundum unumquodque genus quadrupedum et repentium et bestiarum et ipse homo ad imaginem dei masculus et femina. proinde potuit praetermittere, quomodo sit homo factus, quem tamen ipso die factum esse narrauit, ut recapitulando postea, quemadmodum etiam factus fuerit, intimaret, hoc est de terrae puluere, et mulier illi de latere, non tamen aliquod creaturae genus praetermittere, uel in eo, quod dixit deus: fiat, siue: faciamus, uel in eo, quod dicitur: sic est factum, siue: fecit deus. alioquin frustra per singulos dies tam diligenter distincta sunt omnia, si permixtionis dierum potest ulla suspicio residere, ut, cum herba et lignum diei tertio sit adtributum, aliqua Postremo, quid respondebimus de bestiis agri et uolatilibus caeli. quae adduxit
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ pertinere unde requieuit indie
septimo: sed adistam potius qua ꝑ
temporum cursus usq nunc operatur:
cumenim paradisus plantaretur: ita
narrat Et plantauit ds̃ paradisum
in eden adorientem. et posuit ibi homi¬
nem quem finxerat: Et ciecit ds̃ adhuc
deterra omne lignum pulchrum ad
aspectum. et bonum ad escam : Cum
dicit ergo eiecit ad huc deterra omne
lignum pulchrum ad aspectum: Mani¬
fistat utiq quod aliter nunc eiecerit
deterra lignum. aliter tunc. cum
tertio dic produxit terra herbam pabu¬
li seminantem semen secundũ suum
genus. & lignum fructuosum scđm
sium genus: Hoc est enum eiecit adhuc:
super illud scilicet quod iam eiecerat
tinc utiq potentia liter et causaliter
inopere pertinere adereanda omnia
simul. aquibus consum matis indie
septimo requieuit: nunc autẽ uisibili¬
ter inopere pertinente ad temporum
tursum. sicut usq nunc operatur :
d isi forte quis dicat. non omẽ lignigeNꝰ

Expanded text:
dei pertinere, unde requieuit in die dei pertinere, unde requieuit in die septimo, sed ad istam potius, qua per temporum cursus usque nunc operatur. cum enim paradisus plantaretur, ita narrat: et plantauit deus paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. et eiecit deus adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. Cum ergo dicit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, manifestat utique, quod aliter nunc eiecerit de terra lignum, aliter tunc, cum tertio die produxit terra herbam pabuli seminantem semen secundum suum genus et lignum fructuosum secundum suum genus. hoc est enim: eiecit adhuc, super illud scilicet. quod iam eiecerat: tunc utique potentialiter et causaliter in opere pertinente ad creanda omnia simul, a quibus consummatis in die septimo requieuit, nunc autem uisibiliter in opere pertinente ad temporum cursum, sicut usque nunc operatur. Nisi forte quis dicat non omne ligni genus
Abbreviated transcription (Latin):
rerum innumero senario preberetur.
atq huic sententiae scripturae uerba
congruere quod ait. postea cum factus
est dies fecit ds̃ caelum et terram et
omne uiride agri antequam esset suꝑ
terram. & omne fenum agri antequã
exoriretur. attestari etiam quod
alibi scriptum . ẽ.. qui uiuit in aeternũ
creauit omĩa simul: non est dubium
hoc. qual homo delimo terrae fictus
est. eiq. formata uxor ex lattre. iam
non ad conditionem quasimul omĩa
facta sunt pertinere. quibus ꝑfectis
requieuit ds̃: sed ad eam operationem
quae fit iamperuolumina scłorum.
qua usq nunc operatur  Huc accedi.
quod ipsa etiam uerba quibus nar¬
tur quomodo ds̃ paradisum plantaue¬
rit. in eoq hominem quem fecerat
collocarit. ad eumq ad duxerit anima¬
lia quibus nomina imponeret. inquib
cum adiuitorium simile illi non fuisset
inuentum. tunc eimulierem costa eus
detracta formauerit. satis nos ammo¬
nent. haec non adillam operationem

Expanded text:
rerum in numero senario praeberetur, rerum in numero senario praeberetur, atque huic sententiae scripturae uerba congruere, quod ait postea: cum factest dies, fecit Deus coelum et terram et omne viride agri antequam esset super terram, et omne fenum agri antequam exoreretur, adtestari etiam, quod alibi scriptum est: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul: non est dubium hoc, quod homo de limo terrae fictus est eique formata uxor ex latere. iam non ad conditionem, qua simul omnia facta sint, pertinere, quibus perfectis requieuit deus, sed ad eam operationem, quae fit iam per uolumina saeculorum, qua usque nunc operatur. Huc accedit, quod ipsa etiam uerba, quibus narratur, quomodo deus paradisum plantauerit in eoque hominem, quem fecerat, conlocarit ad eumque adduxerit animalia, quibus nomina inponeret, in quibus cum adiutorium simile illi non fuisset inuentum. tunc ei mulierem costa eius detracta formauerit, satis nos admonent haec non ad illam operationem
Abbreviated transcription (Latin):
uoce non posse: Cur ergo uerba hominil
audimus uel ͤ animantibus uel cum
mulieri nomen imposuit. uel cũ secutꝰ
etiam dixit. ꝓpt̃ hoc relinquet homo
patrem suum & matrẽ. & coniungetur
uxori suae. & erunt ambo in carne
una: quibus libet sillabis ista sonue¬
rint : nec duȩ quaetumq in his uerbis
sillabae simul sonare potuerunt:
quantominus haec omĩa. cumhis quȩ
simul creata sunt simul fieri : ac
perhoc: aut & illa omnia nonsimul
abipso summo exordio scłorum. sed
ꝑmoras iatq interualla temporum
facta sunt: diesq ille non spĩtali sed
corporali substantia primũ conditus.
uel circuitu lucis nescioquomodo:
uel emissione et contractione mane.
acuesperam faciebat. aut siconsideratis
omnibq. superiorib sermonibus per¬
tractata sunt ꝓbabilis ratio ꝑsuasit
illum diem sp̃italem fublimiter ac pn¬
mitus conditam lucem quandam sapien¬
tem uocatum esse diem. cuius prȩsenda
per ordinatam cognitionem conditioni

Expanded text:
uoce non posse. cum ergo uerba hominis uoce non posse. cum ergo uerba hominis audimus, uel cum animantibus uel cum mulieri nomen inposuit uel cum secutus etiam dixit: propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et coniungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. quibuslibet syllabis ista sonuerint, nec duae quaecumque in his uerbis syllabae simul sonare potuerunt, quanto minus haec omnia cum his, quae simul creata sunt, simul fieri! ac per hoc aut et illa omnia non simul ab ipso summo exordio saeculorum, sed per moras atque interualla temporum facta sunt diesque ille non spiritali sed corporali substantia primum conditus uel circuitu lucis nescio quomodo uel emissione et contractione mane ac uesperam faciebat; aut. si consideratis omnibus, quae superioribus sermonibus pertractata sunt, probabilis ratio persuasit illum diem spiritalem sublimiter ac primitus conditum lucem quandam sapientem uocatum esse diem, cuius praesentia per ordinatam cognitionem conditioni
Abbreviated transcription (Latin):
uolatilium caeli. & omniũ pecorum.
& omnis terrae. & omniũ reptilium
repentium suꝑ terrã: lamergo delimo
formatus erat: et illi iam soporato
multer ex latere iam facta erat. sed hoc
commemoratum non erat. quod nunc
recapitulando commemoratum est:
Neq enim seato die factus. ẽ. masculus.
& accessu temporis postea facta femina.
sed fecit eum inquit masculum & femi¬
nam. fecit eos etbenedixit eos: quo¬
modo ergo iam homine inparadiso con-¬
stituto. mulier ei facta est: Anͣ hoc p̃ter¬
missum. scriptura recoluit: Nam sexto
illo die ecuam paridisul plintatus es.
& ibi homo collocatus est: et soporatus .ẽ.
ut eua formaretur. et ea formata eugi¬
lauit. eiq nomen imposuit: Sed hȩc
nisi ꝑ temporales moras fieri
nonpossent: Nonitaq ita facta sunt:
sicut creata sunt omnia simul: quantã¬
lib& enim homo cogitet facilitatem
qua ds̃ etiam haec simul cumcȩteris
fecit: uerba certe hominis nouimus.
nisi pertemporales morulas emitti

Expanded text:
volatilium coeli, et omnium pecorum, et omnis terrae, et omnium reptilium repentium super terram . Jam ergo de limo formatus erat, et illi jam soporato mulier ex latere jam facta erat, sed hoc tunc commemoratum non erat, quod nunc recapitulando commemoratum est. Neque enim sexto die factus est masculus, et accessu temporis postea facta femina; sed fecit eum, inquit; masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos. Quomodo ergo jam homine in paradiso constituto mulier ei facta est? An et hoc praetermissum Scriptura recoluit? Nam sexto illo die etiam paradisus plantatus est, et ibi homo collocatus est, et soporatus est ut Eva formaretur, et ea formata evigilavit, eique nomen imposuit. Sed haec nisi per temporales moras fieri non possent. non itaque ita facta sunt, sicut creata sunt omnia simul. Quantamlibet enim homo cogitet facilitatem, qua deus etiam haec simul cum ceteris fecit, uerba certe hominis nouimus nisi per temporales morulas emitti