comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
perom̃s terminos terrae. longe lateq: & tenditur
ponit quos superius appellauerit lapides: filios uidelic& aecłae
Uniuersi quippefilii accłae doctisunt adño: quia ipso docente ef¬
ficiunur filii dĩ. sicut ipse in aeuuangelio dicit. Nemo uer
adme : nisi pater quimisit me traxerit eũ & in pro phatis
Frunt in qiđ om̃s docti adño Multitudinẽ pacis dabo filiistius:
iđ reconciliabo tibi filios tuos. Cumdicit iniustitia fundaberis:
ꝑiustitiã om̃s uirtutes uult a nobis intellegi ut sit sensus. lusti¬
tia sunda be ris : hoc ÷ fidexp̃i aeternaq iustificatione & plentu¬
dine uirtutũ solidaberis Recede ꝓcul acalumnia. iđ ab obpressione
uł rapina siue iniquitate : quia nontimebis sub̵ diabolũ neq haere¬
ticum uł persecutorũ impetũ si recesseris ab omnib iniquitatibus.
consolatus ÷ accłam degentibus ꝓmittens ei gratias sp̃itales: nunc

Expanded text:
per omnes terminos terrae longe lateque extenditur. per omnes terminos terrae longe lateque extenditur. exponit quos superius appellaverit lapides, filios videlicet Ecclesiae. Universi quippe filii Ecclesiae docti sunt a Domino, quia ipso docente efficiuntur filii Dei. Sicut ipse in Evangelio dicit: « Nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum . » Et in prophetis: Erunt inquit omnes docti a Domino. Multitudinem pacis dabo filiis tuis, id est, reconciliabo tibi filios tuos. Cum dicit: justitia fundaberis, per justitiam omnes virtutes vult a nobis intelligi, ut sit sensus: justitia fundaberis, hoc est fide Christi, aeternaque justificatione et plenitudine virtutum solidaberis; « recede procul a calumnia, » id est ab oppressione, vel rapina, sive iniquitate, « quia non timebis, » subaudis diabolum, neque haereticorum vel persecutorum impetum: si recesseris ab omnibus iniquitatibus,consolatus est Ecclesiam de gentibus, promittens ei gratias spirituales: nunc
Abbreviated transcription (Latin):
b& predicatores uiriditate fidei & caritatis rutilantes. qui dimican
ꝓ ea contra demones & haereticos atq: om̃s predatores. intantum ut
Quodq sequi¬
tur . & ponã portas tuas in lapides sculptos: ad ipsos predicatores
& prelatos accłae referendum ÷ qui multitudinẽ credentium ꝑbap¬
tismi regenerationem intra scãm aecłam introducunt. Et bene
sculpti ẽẽ dicuntur: quia uerba ⁊ &empla precedentiũ patrũ
cordibus sus in primere debent. ut tempore congruo ualeant ea
rabiles Ipsisunt termini accłae. qui & porte : predicatores uide¬
lic& ac doctores. Qiumerito termini dicuntur : quia fidẽ &
doctrinã predicatorũ non deben trans gredi auditores. Et sic̃
terra terminis & finibus suis consistit : ita scã eccłã. fide predica¬
tione & miraculis precedentiũ patrũ & predicatorũ constat
Qu& &iã non in uno solũ modo angulo iudaeae quo angustatur : sed

Expanded text:
bet praedicatores viriditate fidei et charitatis rutilantes, qui dimicant bet praedicatores viriditate fidei et charitatis rutilantes, qui dimicant pro ea contra daemones, et haereticos, atque omnes persecutores: intantum ut Quodque sequitur: Et ponam portas tuaet praelatos Ecclesiae referendum est, qui multitudinem credentium per baptismi regenerationem intra sanctam Ecclesiam introducunt. Et bene sculpti esse dicuntur, quia verba et exempla praecedentium Patrum cordibus suis imprimere debent, ut tempore congruo valeant ea rabiles. » Ipsi sunt termini Ecclesiae qui et portae, praedicatores videlicet ac doctores. Qui merito termini dicuntur, quia fidem et doctrinam praedicatorum non debent transgredi auditores. Et sicut terra terminis et finibus suis consistit, ita sancta Ecclesia fide, praedicatione, et miraculis praecedentium Patrum et praedicatorum constat. Quae etiam uno solummodo angulo Judaeae non coangustatur, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenire adportum & lrtus &erne soliditatis. Danihd qui uir¬
ginitatem seruauit tã corporis quã &iã mentis positus maula regis
babrlonis significat scõs positos in accła qui totis uiribus uirginita¬
rectus uxorẽ habens & filios : ordinẽ coniugatorum designat. qui
lic& sine coniugalibus uinculis conligati. sic reddunt debitũ uxori
dum isto in loco positasunt. saphiris. & itspidis ÷ uideamus &iam
qiđ ipsa significant. Sternã in qiđ ꝑ ordine̾m lapides tuos. & fun¬
dabõ in saphiris  & ponã iaspidẽ ꝓpugna culatua & portas tuas
ponam in lapides sculptos
Saphirus lapis quisimilitudinẽ sereni caelire¬
tin&: significat scõs serenitate menis fulgentes. qui aduersa & pros¬
pera istius scłi aequanimiter ꝓxp̃i nomine tolerant. & possun dicere
abens : significat sc̃os predicatores. uiriditate fidei & caritatis splen¬
dentes Sc̃ã ergo aeccła ꝓpugnacula habex & iaspide. quia ha¬

Expanded text:
pervenire ad portum et littus aeternae soliditatis. Daniel, qui virpervenire ad portum et littus aeternae soliditatis. Daniel, qui virginitatem servavit tam corporis quam etiam mentis, positus in aula regis Babylonis, significat sanctos positos in Ecclesia, qui totis viribus virginitarectus, uxorem habens et filios, ordinem conjugatorum designat: qui licet sint conjugalibus vinculis colligati, sic reddunt debitum uxori, dum isto in loco posita sunt sapphiri et jaspidis, videamus etiam sa significent. Sumam inquit per ordinem lapides tuos, et fundabo te in sapphiris, et ponam jaspidem propugnacula tua, et portas tuas ponam in lapides sculptos. Sapphirus lapis qui similitudinem sereni coeli retinet, significat sanctos serenitate mentis fulgentes: qui adversa et prospera istius saeculi aequanimiter pro Christi nomine tolerant, et possunt dicerabens, significat sanctos praedicatores, viriditate fidei et charitatis splendentes. Sancta ergo Ecclesia propugnacula habet ex jaspide, quia ha
Abbreviated transcription (Latin):
lapidem ꝓomnib: dñm iłimxp̃m : suꝑ quẽ aedificatis̃ & ordiati.
alii lapides. quẽ uidit danihel abscisum demonte sine manibus. &
dequo superius isaias ꝓphaeta & ꝑsona dĩ patris locutus ÷ Eccepo¬
no inquiens insion lapidẽ : angularẽ pretiosũ lectũ Iste ÷ ergo
lapis quirȩ ꝓbatus ÷ ab edificatorib scribis uidelic& & phariseis : sed
creuit in montẽ magnũ. & contin& modo duos parietes. duos uidelic&
populos. circũcisionis & preputii. Sca aeccła lic& uariis ordinib:
lapidũ iđ fideliũ sit ornata : tam̃ tres in se contin& ordmes &cellen¬
tiores p̃dicatorũ uidelic& uirginũ. atq continentũ. qui &iã desig¬
natisunt in nominibus trium hominũ iustoꝵ. ꝑ exechidem noe ui¬
Noe quirexcit archã int̃ aquas diluuii.
trpũ tenuit scorũ predicatorũ quiint̃ fluctus istius scłi & tempes¬
tates suis ꝓtectionib: scãm aeccłam regun & gubernant. ut in ter
sdillã & charibdim. hoc ÷ interhaereticos & paganos inlesa possit

Expanded text:
uem aedificati sunt et ordinati alii lapides, quem vidit Daniel abscissum de monte sine manibus, et de quo superius Isaias propheta ex persona Dei Patris locutus est: « Ecce pono inquiens in Sion lapidem angularem, pretiosum, electum . » Iste est ergo lapis qui reprobatus est ab aedificatoribus , scribis videlicet et Pharisaeis: sed crevit in montem magnum, et continet modo duos parietes: duos videlicet populos circumcisionis et praeputii. Sancta Ecclesia licet variis ordinibus lapidum, id est fidelium sit ornata: tamen tres in se continet ordines excellentiores: praedicatorum scilicet, virginum, atque continentium. Qui etiam designati sunt in nominibus trium hominum justorum per Ezechielem, Noe viNoe qui rexit arcam inter aquas diluvii, typum tenuit sanctorum praedicatorum, qui inter fluctus istius saeculi et tempestates suis protectionibus sanctam Ecclesiam regunt et gubernant, ut inter Scyllam et Charybdim, hoc est inter haereticos et paganos, illaesa possit
Abbreviated transcription (Latin):
ttrnũ manebit. Vnde & subditur. Quiasicut & altantur caeli
aterra : sic & altate sunt uiae mȩ̃ ae stabiles aiuiisurĩs fragilibus.
& cogitationes maeae fixe a cogitationib ur̃is uanis. Quantũ distat

Expanded text:
ternum manebit. Unde et subditur: « Quia sicut exaltantur coeli ternum manebit. Unde et subditur: « Quia sicut exaltantur coeli a terra, sic exaltatae sunt viae meae » stabiles « a viis vestris » fragilibus, « et cogitationes meae » fixae « a cogitationibus vestris » vanis. Quantum distat
Abbreviated transcription (Latin):
tatione & operȩ delinquit. ut agens penitentiã dĩ miseri cordiã con¬
sequatur: Tunc enĩ ad dñm reuertimur. & ipsemiserebitur nr̃i.
quia multum misericors ÷ : cum cogiationes & uias pristinas relin¬
quentes uirtutibus inseruimus Nonenim cogitationes meae
cogitationes urae  neq uie uraẽ uiaemeae dicit dñs Nequis dubit
Nequis dubita¬
r& desalute utriusq populi & qđ ipse non ualer& peccata operis & co¬
gitationis omnib: indulgere : ideo talia dixit. Et÷ sensus Nepute¬
tis difficile cẽ inpossibile mihi saluare populũ iuidcorũ. om̃sq gentiles
dm̃ ignorantes: hoc considerate quod multasit differentia intermea
consilia &urã. cogitationes meas ac urãs. & meã naturã & uram
Non enĩ ut cogitationss mȩae in mutabiles sunt cogitationes uraẽ : quia co¬
gitationes hominũ uanesunt Neq ut uiae urãe iđ actiones uraẽ

Expanded text:
tatione et opere delinquit, ut agens poenitentiam Dei misericordiam contatione et opere delinquit, ut agens poenitentiam Dei misericordiam consequatur. Tunc enim ad Dominum revertimur et ipse miserebitur nostri quia multum misericors est, cum cogitationes et vias pristinas relinquentes, virtutibus inservimus. « Non enim cogitationes meae cogitationes vestrae, neque viae vestrae viae meae, dicit Dominus. » Ne quis dubitaret de salute utriusque populi, et quod ipse non valeret peccatum operis et cogitationis omnibus indulgere, ideo talia dixit. Et est sensus: Ne putetis difficile esse, impossibile mihi salvare populum Judaeorum, omnesque gentiles Deum ignorantes: hoc considerantes, quod multa sit differentia inter mea consilia et vestra, cogitationes meas ac vestras, et meam naturam et vestram. Non enim sicut cogitationes meae immutabiles sunt, ita cogitationes vestrae sunt. Quia cogitationes hominum vanae sunt. Neque ut viae, id est actiones vestrae
Abbreviated transcription (Latin):
simplicitate cordis querite eũ: Sequit᷑ Inuocate cũ dũ prope est.¬
cntib: ÷ longe aut̃ ÷ ab illis qui ab cius uoluntate recelunt percundo
Sicut eñi ad ppinquam̃ ci bonis operibus in seruiendo non loco: sic den¬
ꝓpinquans eis quimihi ad ꝓpenquant fide celonge recedens ablus
qurame procus recedunt in fidelitate Et apł̃i loquitur credentibus
AAppinquate dño : & ad ꝓpinquabit uobis Derlinquat impius.
tentilis uddi& populus uiã suã malã & pristinã : & ur iniquus
iudaicus scilic& populus cogitationes suas malas & antiquas quib: adño
paratus admisericordiam Sicut enim dicit psalmista : misericor¬
dia eius super om̃a operaeius ÷ Hoc uero quod dixi mus ꝑtinere specia¬
liter ad gentilem & iudaicum populum derelinquat impius uiã suã
id ÷ actionẽ suam prauam. & uir iniquus cogitationes suas ꝑͣ sas:
adunum quemq: peccatorẽ referri non in congrue potest. qui cogi¬

Expanded text:
simplicitate cordis quaerite illum . » Sequitur: « Invocate esimplicitate cordis quaerite illum . » Sequitur: « Invocate et peccando. Sicut enim appropinquamus ei bonis operibus inserviendo, non in loco, sed elono Deus appropinquans eis qui mihi appropinquant fide, et longe recedens ab his qui a me procul recedunt in infidelitate . » Et apostolus loquitur credentibus: « Appropinquate Domino, et appropinquabit vobis » « Derelinquat impius, » gentilis videlicet populus, « viam suam, » malam et pristinam, « et vir iniquus, » Judaicus scilicet populus, « cogitationes suas » malas et antiquas, quibus a Domino emper est paratus ad misericordiam. Sic enim dicit Psalmista: « Misericordia ejus super omnia opera ejus . » Hoc vero quod diximus pertinere specialem et Judaicum populum, derelinquat impius viam suam, id est actionem suam pravam, et vir iniquus cogitationes suas perversas, ad unumquemque peccatorem referri non incongrue potest, qui cogi
Abbreviated transcription (Latin):
Querite dñm dũ inueniri potest: inuocate cũ dũ prope ÷ Prophe¬
ta alloquit iudeos : qui noluer̃ recipere miseri cordias ⁊ promis¬
siones quae facte sunt ad dauid. ut querant dnm̃ dũ tempus ÷ & lo¬
cus iđ dũ uiuunt in hoc scło Acsidicer& Quia ergo nolu¬
istis recipere misericordias quae factȩ sunt ad dauid. sed gentes
receperunt eas : agite paenitentiã & conuertimini ad dnm dũtẽ¬
pus habetis. De hoc tempore dicit apłs Eccenunc tempus accep¬
tabile : ecce dies salutis in presenti siquidẽ potest inueniri. non lo co
sed merito fidei : sed infuturo nondabit neq locus. neq tempus dm̃ que¬
rendi sed uidendi: Qua prapt̃ querite cũ dũ inueniri potest. dũ estis
incorpore . dũ datur locus paenitentiae. Queramus & nos eũ non loco
sed fide : queramus recte credendo. bene uiuendo. bene perseuerando
& hoc cũ simpdicitate cordis ut illud Sapite dedño in bonitate : & in

Expanded text:
« Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est. » Prophe« Quaerite Dominum dum inveniri potest, invocate eum dum prope est. » Propheta alloquitae factae sunt ad David, ut quaerant Dominum cum tempus est et locus, id est dum vivunt in hoc saeculo. Ac si diceret: Quia ergo noluistis recipere misericordias quae factae sunt ad David, sed gentes receperunt eas, « agite poenitentiam et convertimini ad Dominum dum tempus habetis. » De hoc tempore dicit Apostolus: « Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis . » In praesenti siquidem potest inveniri, non loco sed merito fidei, sed in futuro non dabitur neque locus, neque tempus Deum quaerendi, sed vivendi. Quapropter « quaerite eum dum inveniri potest, dum estis in corpore, dum datur locus poenitentiae. » Quaeramus eum et nos, non loco sed fide. Quaeramus recte credendo, bene vivendo, bene perseverando, et hoc cum simplicitate cordis, ut illud: « Sapite de Domino in bonitate, et in
Abbreviated transcription (Latin):
uocatione gentiũ ad fidem : & quod adcũ concurrant gentes quae ante
illũ non cognoscebant ꝑfidẽ & dilectionẽ: Ecoe inqđ gentes quas
ignorabas ꝓpt̃ ido latriã. uocabis acultura uana ad fidẽ tuã ꝑ aplorũ
tuorũ predicationẽ : & gentes quae non cognouerunt ie antea ꝑfidem
Quib non ÷ predicatũ deco iudebunt: Et inaeuuangdio dcipsis loqui¬
quando dehumantate Et quando deco loquitugr quim princapio
erat ilerbũ apud dm̃ patrem : dicitur pater gloriae Quando uero
deo quidicit in aeuuangelio. quid me ꝑsequimini hominem qui ueri¬
tatem loquor uobis: appellatur pater dñi nrĩ iħuxp̃i sicut is tom¬
pore eagła quã habuit ipsa diuinitas ante ommnia scła aternalit̃
cũ ipso Glorificauit ds̃ pat̃ filiũ inbaptismate : quando doxit
Hic ÷ filius m̃s dilectus : in quo mihi complacui. Glorificauit in¬
qiđ &iã eũ in monte & in passione: resuscitans eũ amortus

Expanded text:
vocatione gentium ad fidem, et quod ad eum concurrant gentes, quae ante illum non cognoscebant per fidem et dilectionem. Ecce inquit gentes quas ignorabas, propter idololatriam, vocabis a cultura vana ad fidem tuam per apostolorum tuorum praedicationem. Et gentes quae non cognoverunt te antea per fidem, Quibus non est praedicatum de eo, videbunt. Et in Evangelio de ipsis loquiquando de humanitate. Et quando de Deo loquitur, qui « in principio erat Deus Verbum apud Deum Patrem , » dicitur Pater gloriae. Quando vero de eo qui dicit in Evangelio, quod « me persequimini hominem qui veritatem loquor vobis , » appellatur Pater divini nostri Jesu pore ea gloria quam habuit ipsa divinitas ante omnia saecula aeternaliter cum ipso. Glorificavit Deus Pater Filium in baptismate, quando dixit: « Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. » Glorificavit etiam eum in morte et in passione resuscitans eum a mortuis.
Abbreviated transcription (Latin):
tabitur in crassetudine anima urã: Auditus in sacro eloquio spiritalit̃
est requirendus : ut illud: Qulab& aures audiat : iđ qui hab& intel¬
legentiã mentis. intellegat quae dicturus sum Ista & eni comestio sp̃i¬
taliter ẽ requirenda : sicut & illa dequa & alio in loco dicitur Siau¬
dieritis me : bona terrae comedetis: Sicut enĩ corpus incrassatur epu¬
ls carnalibus : ita anima reficitur & in pinguatur doctrinis spirita¬
lbus & uirtutibus Dehac crassitudine : dicit psalmista Sicut ad
in qiđ audientes me : idđ intellegite quae ego dic turussum. qui habetis
intellegentiã : Et comedite bonũ : hoc ⁊ intellegite xp̃m recte ere¬
dendo &ibene uuuendo qui dỹ. Egosũ pastor bonus uł &iã intellegi¬

Expanded text:
tabitur in crassitudine anima vestra. » Auditus in sacro eloquio spiritualiter tabitur in crassitudine anima vestra. » Auditus in sacro eloquio spiritualiter est requirendus, ut illud: « Qui habet aures audiat , » id est, qui habet intelligentiam mentis, intelligat quae dicturus sum. Ista enim comestio spiritualiter est requirenda, sicut et illa de qua alio in loco dicitur: « Si audieritis me, bona terrae comedetis . » Sicut enim corpus incrassatur epulis carnalibus, ita anima reficitur et impinguatur doctrinis spiritualibus et virtutibus. De hac crassitudine dicit Psalmista: « Sicut inquit audientes me, id est, intelligite quae ego dicturus sum qui habetis intelligentiam, et comedite bonum, hoc est intelligite Christum recte credendo et bene vivendo, qui d
Abbreviated transcription (Latin):
tiae in super ficie littere & in humana sapientia. in quib: non repperi¬
tur panis spitalis dequo saturatur anima hoc ÷ sp̃italis intellegentia. ubi
ẽ cognitio ueri panis quidĩx̃. Ego sũ panis uiuus. Argentũ enim sicut
aliis in locis diximus : significat nitorẽ aeloquentiae Multisuns dicit
beatus greq orius. quilegunt dicta ꝓphetarũ. aliarũ q diumarũ scripturarũ:
sednon repperiunt in cis panes &x quibus ad saturitatẽ ꝑueniant. quia solũ mo¬
do laterã requirunt quae occidit. & sp̃italẽ intellegentiã nolunt ꝑ quirere
quae uiuficat. & ubi spiritalis ÷ panis quo anima saturatur. Gentles
&iã legunt huma nos libros multũq: ibi laborant. consumendo nitorẽ
doquentie: sed non merentur saturari. quia sp̃italis intellegentia in illis
minime continetur. Audite audientes me & comedite bonũ : & delec¬

Expanded text:
tiae in superficie litterae, et in humana sapientia in quibus non reperitiae in superficie litterae, et in humana sapientia in quibus non reperitur panis spiritualis, de quo saturetur anima, hoc est spiritualis intelligentia, ubi est cognitio panis veri, qui dixit: « Ego sum panis vivus . » Argentum enim, sicut aliis in locis diximus, significat nitorem eloquentiae. Multi sunt dicit beatus Gregorius qui legunt dicta prophetarum aliarumque divinarum Scripturarum, sed non reperiunt in eis panes ex quibus ad saturitatem perveniant, quia solummodo litteram requirunt quae occidit, et spiritualem intelligentiam nolunt perquirere quae vivificat, et ubi spiritualis est panis quo anima saturatur . Gentiles etiam legunt humanos libros, multumque ibi laborant consumendo nitorem eloquentiae, sed non merentur saturari, quia spiritualis intelligentia in illis minime continetur. « Audite audientes me, et comedite bonum, et delec
Abbreviated transcription (Latin):
medatando corde retinendo Quomodo ergo possimus a quã comedere :
sacra scriptura e quib: dã in locis ÷ erbus. quibusdã potus ubicũq cũ
difficultate capitur : erbus ÷ Vbiuero facilem hab& intellegentiã:
testamenti : & emite absq argento & absq ulla commutatione. uinũ
& lac: Sapientia humana pretio aphilosophis emebatur: sed apł̃is¬
dictũ : Gratis accepistis. gratis date Umũ ergo nobis dat sacra
nnis In principio erat uerbũ. Lacuobis administrat: cumdi¬
cit Nonoccdes non ad ulterabis. & cetera huius modi Et ꝑumũ
intellegenda sunt archana diuinorum edoquiorũ Perlac: simplx
gentũ non in panibus iđ non indoc trinis spiritalibus. & laborẽ urm̃ non
in saturitate  Increpat modo scribas. & phariseos. hereticosq acphi¬
lophos gentiũ. & om̃s qui illorũ peruersas doc trinas. simulatasq tra¬
ditiones sectantur : quare & pendant siue consumant nitorem elo quen¬

Expanded text:
meditando, corde remeditando, corde reSacra Scriptura quibusdam in locis est cibus, quibusdam potus. Ubicunque cum difficultate capitur, cibus est. Ubi vero facilem habet intelligentiam, Testamenti, « et emite absque argento, et absque ulla commutatione, vinum et lac. » Sapientia humana pretio a philosophis emebatur, sed aposdictum est: « Gratis accepistis, gratis date . » Vinum ergo nobis dat sacra t illud Joannis: « In principio erat Verbum. » Lac vero nobis administrat, cum dicit: « Non occides, non adulterabis, » et caetera hujusmodi. Et per vinum intelligenda sunt arcana divinorum eloquiorum, per lac simplex gentum non in panibus, » id est, non in doctrinis spiritualibus, « et laborem vestrum non in saturitate? » Increpat modo scribas et Pharisaeos, haereticosque ac philosophos gentium, et omnes qui illorum perversas doctrinas simulatasque traditiones sectantur, quare expendant sive consumant nitorem eloquen
Abbreviated transcription (Latin):
uenite ad aquas. & qui non habetis argentum. ꝓperate. emite. &
comedite Alloquitur sermo diuinus generalit̃ om̃s tã uideos quã
gentiles ut ueniant ad aquas salutares: dequib: dicit alio in loco
isaicis Aurietis aquas ingaudio : defontib: saluatoris Sitis
in hoc loco spiritalit̃ intellegenda ÷ : & aqua sp̃italis Dequa¬
siti. & aqua: dñs in auuangilio dicit Quisitit: ueniat ad me
&bibat & deuentre eius fluent aquȩ uiuȩ
Consequent̃ enim euuan¬
gdista dedarauit : quidillud signficiuerit  hoc in quens doet de
soũ quẽ accepturi eran. credentes ineum Om̃s sicientes ide
desideranes siuequerentes scientiã ueteris & nouitestamenti: uenttad¬
aquas baptismatis: uel addona spiritus sc̃ĩ Et qui non hab&is argen¬
÷ inite dona sp̃s sci &s aquam baptismatis: non pretio auri uel argenti aiti
ali quid huius modi sed credendo & bene uiuendo Et comedite ipsam
aquam ẜ doctrinam scilic& spiritalem ueldona sõs sc̃i: audiendo. legendo

Expanded text:
venite ad aquas; et qui non habetis argentum, properate, emite et comedite. » Alloquitur sermo divinus generaliter omnes, tam Judaeos quam gentiles, ut veniant ad aquas salutares, de quibus dicit alio in loco Isaias: « Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris . » Sitis in hoc loco spiritualiter intelligenda est, et aqua spiritualis, de qua aqua Dominus in Evangelio dicit: « Qui sitit veniat ad me bibat, et de ventre ejus fluent aquae vivae . » Consequenter enim Evangelista declaravit quid illud significaverit, hoc inquiens dixit de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum. Omnes sitientes, id est desiderantes, sive quaerentes scientiam Veteris ac Novi Testamenti, venitaquas baptismatis, vel ad dona Spiritus sancti, et qui non habetis argen, emite dona Spiritus sancti et aquam baptismatis, non pretio auri vel argenti aut aliquo hujusmodi, sed credendo et bene operando comedite ipsam aquam, doctrinam scilicet spiritalem, vel dona Spiritus sancti, audiendo, legendo,
Abbreviated transcription (Latin):
Vnde eis dñs dicit: Neuobis. qui dicitis Siquis iura uerit in altare
non debeis ÷ Qui uero per aurum iura uerit : deb& & hoc uer¬
bum quod ÷ speculator : inbonam & in malam partem ponitur
Inbonã : ut dñs loquitur ad etechidem Fili hominis: speculatorem dedite

Expanded text:
Vae vobis caecis qui dicitis: Si quis juraverit in altare, Vae vobis caecis qui dicitis: Si quis juraverit in altare, non debet. Qui vero per aurum juraverit, debet . » Et hoc verbum quod est speculator, in bonam et malam partem ponitur. In bonam, ut Dominus loquitur ad Ezechielem: « Fili hominis, speculatorem ded
Abbreviated transcription (Latin):
fidem eius & ad atcłam uł ad caelestem hirrłm. Uox enĩ patris ad
filiũ Sequitur. Om̃s bestię agri uenite ad deuorandũ : uni¬
uerse bestiae saltus. sub audis uenite & properate ad deuorandũ popu¬
manserunt : & appellat cosbestias. quia more bestiarũ in rationabi¬
liter uiuebant ad orantes creaturã pro creatore. & uaria portenta
demonũ uenerantes & in saltu uitiorũ commorantes Quando roma
niũ gentium milites uenerunt cũ eis. quippe qui uniuersum orbem
sub suo domino tenebant. Ideoq nunc dicitur om̃s besti&e agri : ia ÷
quodam loco ex ponit Possim ꝑbestias agri intellegere demones:
quibus miscriuidei traditisunt ad crucidendum. secundum illud hieremiȩ
Consuesudo scripturarum ÷ : ut reges & principes ac magis¬
tros appell& speculatores sicut hio scribas & pharis eos atq sacer¬
dotes iudeorũ : qui ceci erant nescientes conspicere lumen uerũ
quod illuminat omnem hominem uenientem in hunc mandum

Expanded text:
lestem Hierusalem. Vox Patris ad Filium. Sequitur: « Omnes bestiae agri, venite ad devorandum, universae bestiae saltus, » subaudis venite et praeparate ad devorandum popuermanserunt. Et appellat eos bestias, quia more bestiarum irrationabiliter vivebant adorantes creaturam pro Creatore, et varia portenta daemonum venerantes, et in saltu vitiorum commorantes. Quando Romanium gentium milites venerunt: qui universum orbem sub suo dominio tenebant. Ideoque nunc dicitur omnes bestiae agri, id esquodam loco exponit . Possumus per bestias agri intelligere daemones, quibus miseri Judaei traditi sunt ad cruciandum: secundum illud Jeremiae: « Consuetudo Scripturarum est, ut reges et principes ac magistros appellet speculatores: sicut hic scribas et Pharisaeos atque sacerdotes Judaeorum, qui caeci erant, nescientes conspicere « lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum
Abbreviated transcription (Latin):
tis graentibus lste enĩ testis ÷ omniũ : quẽ pater mundo ꝓmisit &
prestitit Ipse ẽ dux : quia ducatum rectitudinis p̃buit suis fidelib
& ipse introducit nos deterrenis ad contẽplationẽ dĩ patris & suam. sic̃
ipse dicit: Nemo uenit ad patrẽ nisi perme Ipse ÷ &ĩa preceptor

Expanded text:
tis gentibus . » Iste est enim testis omnium, quem Pater mundo promisit et tis gentibus . » Iste est enim testis omnium, quem Pater mundo promisit et praestitit. Ipse est dux, quia ducatum rectitudinis praebuit suis fidelibus, et ipse introducit nos de terrenis ad contemplationem Dei Patris et suam, sicut ipse dicit: « Nemo venit ad Patrem, nisi per me . » Ipse est
Abbreviated transcription (Latin):
songuisa fpilase co fir maut. quando delit nobes cuangluam. Quare
aut̃ dicit & feriã uobiscũ pactũ sempit̾nũ cũ illud non permanserit aterna¬
liter cũ illis: sedsciendũ ÷ : quia degratia nouitestam̃ti dicit. Lex enĩ
& ꝓphatte : usq adhio hannẽ. Ex ea regnũ dĩ iđ euuangeliũ adnunciati¬
atur : quod sẽpiternũ dicitur eẽ. quia non susced& ei altera l& Vnde
dicit miseri cordias iđ ꝓmissiones dauid fideles. sub̵ confirmabo uobiscum:
non de dauid regefilio isai intellegendũ ÷. sed dexp̃o incuius figuram ille
precessit Om̃s enĩ promissiones qua facte sunt ad dauid Ecce testẽ¬
populis dedi eũ : ducẽ acpreceptorẽ gentiũ. Vox dĩ patris defilio
quaẽ dedit testem populis hoc ÷ intestimoniũ populorũ. ut precepta
illius atq: mandata illis ad nunciar&. qui descipso & patre loquit
Ego ad hoc natussum: ut testimoniũ per hibeã ueritati Et illud
Oport& predicari aeuuangiliũ istud inomni orbe : intestimonium cunc¬

Expanded text:
confirmavit, quando dedit nobis Evangelium. Quare autem dicit, « et feriam vobiscum pactum sempiternum, » cum illud non permanserit aeternaliter cum illis? Sed sciendum est, quia de gratia Novi Testamenti dicit. Lex enim et prophetae usque ad Joannem, ex eo regnum Dei , id est Evangelium annuntiatur, quod sempiterndicit misericordias, id est promissiones David fideles, subaudis Confirmabo vobiscum, non de David rege suo Isai intelligendum est, sed de Christo in cujus figuram ille processit. Omnes enim promissiones quae ad David factaepopulis dedi, ducem ac praeceptorem gentium. » Vox Dei Patris de Filio, quem dedit testem populis, hoc est in testimonium populorum, ut praecepta illius atque mandata illis annuntiaret, qui de se ipso et Patre loquitur: « Ego ad hoc natus sum, ut testimonium perhibeam veritati . » Et illud: « Oportet praedicari Evangelium istud in omni orbe, in testimonium cunc
Abbreviated transcription (Latin):
& futuras. &omnẽ lingã haerexicorũ scribarũ & phariscorum
ał &ic̃ philosophorũ resistentẽ tibi inuidicio iudicabis ut aiã
dã pnabis aut certe discretione discernes disputando cũ cis sic̃
alibi dictũ ÷ Perdã sapientiã humanã a sapientib  & prũ¬
dentiã prudentiũ reꝓbabo
abo Siquidẽ conatisunt sẏmon. & d r̃¬
mas resistere scĩs apłis sicut diximus sua doctrina & sapientia :
tinus. sic hieronimus & athanasius: contra uasa diaboli pugna¬
uerunt suis disputationib:  Haec hereditas seruorum dñ : &
iustitia eorum apud me dicit dñs¬
laborẽ presentis uitae sustinere ꝓ nomine xp̃i : consequenter sub in¬
fert premia meritorũ Haec ÷ in qiđ hereditas seruorũ dnĩ:
uidelic& uita xerna. regna caelorũ. & retributio laborũ quae ocu¬
lus non uidit. nec auris audiuit nec in cor hominis ascenderunt
quae preparauit ds̃ diligentib se Ethaec ÷ iustitia corũ quiapud

Expanded text:
rum, scribarum, et Pharisaeorum, vel etiam philosophorum, « resistentem tibi in judicio judicabis, » vel etiam damnabis, aut certe discretione discernes disputando cum eis. Sicuti alibi scriptum est: « Perdam sapientiam humanam a sapientibus, et prudentiam prudentium reprobabo . » Siquidem conati sunt Simon et Elimas resistere sanctis apostolis, sicut diximus, sua doctrina et sapientia, stinus, sic Hieronymus, et Athanasius, contra vasa diaboli pugnaverunt suis disputationibus. « Haec est hereditas servorum Domini, et justitia eorum apud me, dicit Dlaborem praesentis vitae sustinere pro nomine Christi, consequentur subinfert praemia meritorum. Haec inquit haereditas servorum Domini, videlicet vita aeterna, regna coelorum et retributio laborum, quae « oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus dili
Abbreviated transcription (Latin):
cat cam pauperculã coquod effeminata ẽẽ propt̃ idolatriã. uł quia
non habebat diuitias sp̃itales. legis ꝓphaetarum ac psalmorum
empestate erat conuulsa hoc ÷ concultata & dilacerata : quia
multos sđi turbines sustinuerat. & terrores demonum. & int̃uari¬
os idolorum errores fluctuabat Absq consolatione iđ absq ullo
consolatore longo tempore manebat : quia non habebat patriarchas ñ
ꝓphaetas non apłos Vł &iã uerũ consolatorẽ non habebat spm̃ sc̃m̃:

Expanded text:
cat eam pauperculam, eo quod effeminata esset propter idololatriam. Vel quia cat eam pauperculam, eo quod effeminata esset propter idololatriam. Vel quia non habebat divitias spirituales legis, prophetarum ac psalmorum. Tempestate erat convulsa, hoc est conculcata et dilacerata, quia multos turbines saeculi sustinuerat, et terrores daemonum et inter varios idolorum errores fluctuabat. Absque consolatione, id est absque ullo consolatore longo tempore manebat, quia non habebat patriarchas, non prophetas, non apostolos, vel etiam verum consolatorem non habebat Spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
quando propt̃ peccata nr̃a solitã gratiã nolus aufert. & solitũ
auxiliũ Etbene dicit in misericordia sẽpiterna misertussũ
mentũ qđ uiraui noe nonsũ trans gressus. ut non inducerem a quas
diluui amplius suꝑ terrã : sic non rrascar amplius tibi oꝰ accła adco
utte abiciã sicut actenus feci Montes enĩ commouebunt᷑ & col¬
les contremescent : misericordia aut̃ mea non reced& sub ate.¬
& faedus pacis maae qđ pepigi tecũ non mouebitur hoc ÷ non dissolue¬
turate: dixit miserator tuus dñs Et ÷ sensus. Ante commo¬
uebunt᷑ montes & colles. & cransibunt caelũ & terra. luxta quod
in aeuuangilio dicitur : calũ & terra transibune : quã misericor¬
dia mea & faedus quod pepigi tecũ recedat ate Sequitur. Pai¬
percula tempestate conuulsa absq ulla consolatione: id ÷ absq
ullo consolatore : Adhuc alloquitur aeccłam degentibus. &uo¬

Expanded text:
quando propter peccata nostra solitam gratiam nobis aufert, et solitum quando propter peccata nostra solitam gratiam nobis aufert, et solitum auxilium. Et bene dicit: In misericordia sempiterna misertus sum mentum quod juravi Noe non sum transgressus, ut non inducerem aquas diluvii amplius super terram: sic non irascar amplius tibi, o Ecclesia, adeo ut te abjiciam sicut hactenus feci. « Montes enim commovebuntur et colles contremiscent: misericordia autem mea non recedet foedus pacis meae quod pepigi tecum, non movebitur, « hoc est non dissolvetur a te. « Dixit miserator tuus Dominus. » Et est sensus: Ante commovebuntur montes et colles, et transibunt coelum et terra, juxta quod in Evangelio dicitur: « coelum et terra transibunt , » quam misericordia mea, et foedus quod pepigi tecum, recedat a te. Sequitur: « Paupercula tempestate convulsa absque ulla consolatione, » id est absque ullo consolatore. Adhuc alloquitur Ecclesiam de gentibus, et vo
Abbreviated transcription (Latin):
cauit te ad fidẽ suã ut ei adhaereres: & uxorẽ ad ad ulescentia ab¬
iectã dix̃ ds̃tuus Mulies  derdicta auiro fuit genalitas:
quando amisit uirũ suũ dm̃  omni potentẽ ꝓpt̃ idolatriam. &h
octempere adolescentiae suae Adolescentiã enĩ habuit genti¬
littis infilus noc: & in adificationeturris: Ad punctũ in mo¬
dico dereliquite : & in miserationib: magnis congregabo te Qua¬
redicit ad punctũ in modico derdictã et̃ gentilitatẽ. cũ permul¬
tamilia annorũ seruierit diabolo & non adheserit creatori suo:
Misericordia ergo eius menarrabilis fuit : ut nullis nr̃is precedentib
meritis. reuocar& demorte aduitã & gratiã suã Quodq sẽ¬
dẽptortuus dñs : id ipsũ ÷ quod & superior uersus in se contin&
Abscondere aut̃ dicitur ds̃ omp̃s faciemsuã a nobis qui ubiq ÷:

Expanded text:
moerentem spiritu, vocavit te » ad fidem suam, ut ei adhaereres, « et uxorem ab adolescentia abmoerentem spiritu, vocavit te » ad fidem suam, ut ei adhaereres, « et uxorem ab adolescentia abjectam dixit Deus tuus. » Mulier derelicta a viro fuit gentilitas, quando amisit virum suum Deum omnipotentem propter idololatriam, et hoc tempore adolescentiae suae. Adolescentiam enim habuit gentilitas in filiis Noe et in aedificationem turris. « Ad punctum in modico dereliquite, et in miserationibus magnis congregabo te. » Quare dicit ad punctum in modico derelictam esse gentilitatem, cum per multa millia annorum servierit diabolo et non adhaeserit Creatori suo?  omnia opera ejus . » Misericordia ergo ejus inenarrabilis fuit, ut nullis nostris praecedentibus meritis revocaret ad vitam et gratiam suam. Quodque sedemptor tuus Dominus: » idipsum est, quod et superior versus in se continet. Abscondere autem dicitur Deus omnipotens faciem suam a nobis, qui ubique est,
Abbreviated transcription (Latin):
Pars aut̃ dñi populus eius. ia cobfuniculus haereditatis cius: Con¬
stituit enim terminos populorũ uexta numerũ filiorũ angelacũ
dĩ : quia unicuiq genti angelũ prelatũ preposuit Ideo aũt
dicit confusionis ad olescentiae tuae obliuisceris. & ob ꝓbrii uiduita¬
tis tuae non recordaberis amplius: quia quando adõ derdicta ÷
in aedificatione turris. adhuc quasi ad ulescens & iuuencula erat
Sed łic& longo tempore obꝓbrium uiduitatis suae sustinuiss&: post¬
quã uenit adfidem omnẽ confisionẽ deposuit. sociata iã ꝓprio
uiro ꝑfidei copulã & dilectionis Et hoc quare: in subsequen¬
tibus manifestatur
Quia dominabitur in quđ qui fecit te :
dñs &ercituum nomencius Id ÷ : dñs militiarũ uł angeloꝵ
& redẽptor tuus sc̃s isrł. quite redemit sanguine suo ds̃ om̃is tra
uocabitur. non unius solũ modo regionis. neq unius solũ modo an¬

Expanded text:
Pars autem Domini populus ejus, Jacob funiculus haereditatis ejus. ConPars autem Domini populus ejus, Jacob funiculus haereditatis ejus. Constituit enim terminos populorum juxta numerum angelorum Dei, quia unicuique genti angelum praelatum posuit. Ideo autem dicit: Confusionis adolescentiae tuae oblivisceris, et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis amplius, quia quando a Deo derelicta est in aedificatione turris, adhuc quasi adolescens et juvencula erat. Sed licet longo tempore opprobrium viduitatis suae sustinuisset postquam venit ad fidem, confusionem omnem deposuit, sociata jam proprio viro per fidei copulam et dilectionis. Et hoc quare? In subsequentibus manifestatur: « Quia dominabitur inquit tui qui fecit te, Dominus exercituum nomen ejus, » id est militiarum, vel angelorum, « et Redemptor tuus sanctus Israel, » qui te redemit sanguine suo. Deus omnis terrae vocabitur non unius solummodo regionis, neque unius solummodo an
Abbreviated transcription (Latin):
duas uirgas: Unã uocaui decor em. & alterã uocaui funiculũ
Perduas urgas : uult intellegi duas plebes. gentiũ & uideorum
Perunã quã appellauit decorẽ : intellegitur gendilitis. quã e¬
legit᷑ innoe & filus cius. e Per alterã uero quã appellauit funi¬
culum : ostenditur ples iuidaica. quã elegit ds̃ om̃ps in edificatio¬
ne turris in familia heber & in abrahã Vnde & dicitur in sub¬
sequentibus  Et succidi ixquid acultu meo & gratia. uirgã que
ap pedlatir decus : & adhci hisimihi urgã que uocabatur funiculas¬
In confusione enĩ linguarũ ab iccta ÷ genalitas auiro suo. usq ad tempas
in carnationis eius : & electa ÷ pleps uidaica Ideoq illa dicitur ẽt
uidua & sine uiro: & ista dicitur habere uirũ Vnde & morses
dicit. incantico deutero nomii Cũ uider& altissimus gentes : cũ¬
separar& filios adam adturrem babel : Constituit terminos papu¬
lorũ uexta numerũ angelorum dĩ uł uexta numerũ filiorũ isrł.

Expanded text:
duas virgas, unam vocavi decorem, et alteram vocavi funiculum . » Per duas virgas vult intelligi duas plebes, gentium et Judaeorum. Per unam quam appellavit decorem, intelligitur gentilitas, quam elegit in Noe et filiis ejus. Per alteram vero quam appellavit funiculum, ostenditur plebs Judaica, quam elegit Deus omnipotens in aedificatione turris in familia Heber, in Abraam. Unde et dicitur in subsequentibus: Et succidi inquit a cultu meo et gratia virgam quae appellatur decus, et adhaesi mihi virgam quae vocabatur funiculusIn confusione enim linguarum abjecta est gentilitas a viro suo usque ad tempus incarnationis ejus, et electa est plebs Judaica. Ideoque illa dicitur esse vidua et sine viro, et ista dicitur habere virum. Unde et Moses dicit in cantico Deuteronomii : Cum divideret Altissimus gentes, csepararet filios Adam, ad turrim Babel, constituit terminos populorum juxta numerum angelorum Dei, vel juxta numerum filiorum Israel.
Abbreviated transcription (Latin):
ris dum ueneris adfidem. & receperit te uirtuus. & ob ꝓbrii uidu¬
itatis tue non recordaberis amplius Allo quitur modo omnipo¬
tens ds̃ aecclaesiã degentib ad fidem suã uenientem : quã legitur
dereliquis se in aedificatione turris babel Sed questio isto inloco
oritur : quare dicat hic quia uiduitatis tuae non recorda beris
amplius cũ superius dexerit illã sterilem fuisse & non habere urum
& plures filios generare quã si nagogã. quae putabat seuirum habe¬
pure Quae questio : & uerbis dñi loquentis ꝑzachariam pro

Expanded text:
ris, » dum veneris ad fidem, et receperit te vir tuus, « et opprobrii viduris, » dum veneris ad fidem, et receperit te vir tuus, « et opprobrii viduitatis tuae non recordaberis amplius. » Alloquitur modo omnipotens Deus Ecclesiam de gentibus ad fidem suam venientem, quam legitur dereliquisse in aedificatione turris Babel. Sed quaestio isto in loco oritur. Quare dicat hic: quia viduitatis tuae non recordaberis amplius, cum superius dixerit illam sterilem fuisse et non habere virum, et plures filios generare quam Synagogam quae putabat se virum habere? Quae
Abbreviated transcription (Latin):
accła insinistra hoc ÷ muita presenti. diuitias hab& & głam: quia
hab& scientiã & intellegentiã diuinorum doquiorum quae sunc diui¬
tiae sp̃itales. & hab& uirtutẽ bonorum operum ꝑquas glorificat᷑
ingentibus
indextera uero hab& longitudinem dierum & uitae.
quia presentia post ponens ad futura festinat in quibus aeterna liter
cu dño :smnansura & gauduis aeernis fruitura Quodq subiungit᷑
& scmen tuum gentes hereditabit. dupliciter intellegi potest
Vł deseminsꝰ cuuanglu dequo dicitur in euuangelio. Exut qui seminat
sẽminare semen suum : uel &iã de apłis quia dõ sunc seminati. &
dequib isaias¬
ib: isaias Nisi dñs reliquiss& nobis semen : quasi sodoma
desertas in habitabit. hoc ÷ gentes siue aecđas uel animas adõ dere
Noli timere aeccła gentium quia non con¬
funderis neq erubesces : non enim tepudebit sub fuisse aliquando
te derelictã auiro tuo. quia confusionis adulescentiae tue obliuis ce¬

Expanded text:
istra, hoc est in vita praesenti, divitias habet et gloriam: quia habet scientiam et intelligentiam divinorum eloquiorum, quae sunt divitiae spirituales: et habet virtutem bonorum operum per quas glorificatur in gentibus. In dextera vero habet longitudinem dierum et vitae, quia postponens praesentia, ad futura festinat: in quibus aeternaliter cum Domino est mansura, et gaudiis aeternis fruitura. Quodque subjungitur: « et semen tuum gentes haereditabit, » dupliciter intelligi potest, vel de semine Evangelii de quo dicitur in Evangelio: Exiit qui seminat seminarede quibus Isaias: Nisi Dominus reliquisset nobis semen, quasi Sodoma desertas inhabitabit, » hoc est gentes, sive Ecclesias, vel animas a Deo dereNoli timere, » Ecclesia gentium, « quia non confunderis neque erubesces: non enim te pudebit, » subaudis fuisse aliquando te derelictam a viro tuo: « quia confusionis tuae adolescentiae oblivisce
Abbreviated transcription (Latin):
bunt in quid eum hoc : hue rusalem uł eccłam eleca mner apli uidelic&. & serui
mei sequaices corã habitabant ubimeoffendo perut sipaucos inuenero ustos libera

Expanded text:
bunt inquit eam, hoc est Hierusalem vel Ecclesiam, electi mei apostoli videlicet, et servi bunt inquit eam, hoc est Hierusalem vel Ecclesiam, electi mei apostoli videlicet, et servi mei sequaces eorum habitab
Abbreviated transcription (Latin):
ec dicit dñs Quomodo sunueniatur granum in botro &dicatur. nedis¬
sipes illud qm benedictio ÷ sic fatiã ꝓ pt̃ seruos meos. ut nondisꝑdam totũ
Minatus ÷ dñs populo iudetuum serealditurum iniquitate secrum. & in iqͥ¬
tates patrũ illorũ  & post intulit sub similitudine uł comparatione. bo¬
nos non ẽe ꝑdendos ꝓpter malos Uerbigratia dicut abraham
liberatus : deur caldearũ : noe & filueius ꝑ diluiuum ex omni mundo sal¬
uatus ÷ & lot a sodomis Quomodo ergo sunueniatur granum unũ in le¬
sum & in carruptum in botro siue in racemo post tempestatem. & dicat
aliquis illi qui uoluerit tangere netangas. sed ꝑmitte ut crescat quia dũ be¬
nedictio ÷ id ÷ dño placuit. ut ex multitudine botrarun istud unum granum
remaner& sefatiã ego. & ex innumerabili muluitudine iudeoium qui aheredita¬

Expanded text:
Haec dicit Dominus: Quomodo si inveniatur granum in botro, et dicatur: Ne disHaec dicit Dominus: Quomodo si inveniatur granum in botro, et dicatur: Ne dissipes illud, quoniam benedictio est: sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum. » Minatus est Dominus populo Judaeorum se redditurum iniquitates eorum, et iniquitates patrum illorum: et post intulit, sub similitudine vel comparatione, bonos non esse perdendos propter malos: Verbi gratia, sicut Abraham liberatus est de Ur Chaldaeorum, Noe et filii ejus per diluvium ex omni mundo salvatus est, et Loth a Sodomis. Quomodo ergo si inveniatur granum unum illaesum et incorruptum in botro, sivein racemo post tempestatem, et dicat aliquis illi qui voluerit tangere: Ne tangas, sed permitte ut crescat, quia Domini benedictio est, id est Domino placuit, ut ex multitudine botrorum istud unum granum remaneret: sic faciam ego ex innumerabili multitudine Judaeorum. Qui haeredita
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpria torqueat consuentia.. Et remetiar hoc ÷ reddã opus eorum primũ in
sinueorum : id ÷ qualia fecerunt talia recipient primum in anima uł inpene¬
trabili corde. ut ÷ homo de inde post diem iuditii incorpore & in anima ut
ex terius igniꝑ petuo exurantur. & interius ꝓpria consuentia erutientur¬
scđm quodidem ꝓpheta dicit in alio loco
&ignis corũ non extinguetur Sed queri potest isto in loco cũds̃ om̃ps dix
modo dixerit iniquita tes patrũ ecuũ reddã in sinueorum. Ad quod dicendũ
quia patres nonintelleguntur hic solũ modo dequarum semina corpona
sumpserunt sed quorũ iałꝰ pdr̃a imtat sunt Cuius enĩ opera quis faicit
& quẽ imitatur: ꝓculdubio eius & fililius : Nom ꝑ naturã : sed ꝑimitationẽ
Tale ÷ergo acsidicer& Iniquitates patrũ eorũ reddã eis id ⁊ qualia illi susti¬
nent quorũ opera imitati sunt. eadẽ sust inebunt &isti Sequitur

Expanded text:
propria torqueat conscientia. Et remetiar, hoc est reddam, opus eorum primum in propria torqueat conscientia. Et remetiar, hoc est reddam, opus eorum primum in sinu eorum, id est qualia fecerunt, talia recipient; primum in anima vel in penetrabili corde, ut est homo, deinde post diem judicii in corpore et in anima, ut exterius igni perpetuo exurantur, et interius propria conscientia crucientum quod idegnis eorum non exstinguetur . » Sed quaeri potest isto in loco, cum Deus omnipotmodo dixerit iniquitates patrum eorum reddam in sinu eorum? Ad quod dicendum, quia patres non intelliguntur hic solummodo de quorum semine corpora sumpserunt, sed quorum opera imitati sunt. Cujus enim opera quis facit, et quem imitatur, procul dubio et filius est non per naturam, sed per imitationem. Tale est ergo ac si diceret: Iniquitates patrum eorum reddam eis, id est quae illi sustinent opera imitati sunt, eadem sustinebunt et isti. Sequitur. «
Abbreviated transcription (Latin):
brauerurt mihi &remetiar opuseorum primũ insinueorũ Ille quisiperius
Apcertt ta cuiser ꝑ silui patiens fui: modo dicit nontacebo hoc non par sen
ami pliuis eeq sustinebo iniquitatesecũ. sed retribuã & reddam in iquitate seoꝵ¬
insinucorum & iniquitates patrũ corum idolatraum Er sinũ debemus
intellegere principale muentis sicut inoseȩ dicitur hec : de tractio ipsoꝵ
insinu carum : id ÷ inmente ipsorum. Quisinus ꝓpter animȩ principale
alio nomine appellatur : ut illud Uias eorum reddam incapite eoeum
Iniquitates in quidecum & iniquitates patrũ illoium ido latrarum. quisa crifi¬
cauerunt suꝑ montes filiossuos. & suꝑ colles ex ꝓbrauerunt mihi hoe qui
contumeliã mihi fecerunt meder elinquendo & honorẽ meũ idolistribuen¬
do r eddam & retr ibuam in sinuecuum hoc ÷ in princ palementis eorum. uteos

Expanded text:
braverunt mihi, et remetiar opus eorum primum in sinu eorum. » Ille qui superius braverunt mihi, et remetiar opus eorum primum in sinu eorum. » Ille qui superius dixerat: Tacui, semper silui, patiens fui, modo dicit non tacebo, hoc est non parcam amplius neque sustinebo iniquitates eorum, et retribuam et reddam iniquitates eoin sinu eorum, et iniquitates patrum eorum idololatrarum. Per sinum debemus intelligere principale mentis, sicut in Osee dicitur: « Haec est detractio ipsorum in sinu eorum, » id est in mente ipsorum. Qui sinus propter animae principale alio nomine appellatur ut illud: Vias eorum reddam in capite eorum. Iniquitates, inquit, eorum et iniquitates patrum illorum idololatrarum, qui sacrificaverunt super montes filios suos, et super colles exprobraverunt mihi, hoc est qui contumeliam mihi fecerunt me derelinquendo, et honorem meum idolis retribuendo: reddam et retribuam in sinu eorum, hoc est in principale mentis eorum, ut eos
Abbreviated transcription (Latin):
tes uł riui in quib: lauabantur hostiȩ & mundabantur sacer dotes: & uoca¬
bantur delubra. adeluendo hostias. Siue quia anime mundationẽ pu¬
tabant seibiconsequi: uł adelirando eo quod sepe soliti ibiessent delirare & otio¬
siquoq agere. quear ecatudine uie eos longȩ reddebuntY Sequitur Qucome¬
durt car ne sullarn id ÷ porcnã contralegis p̃ceptum : & iusꝓphanã hoc ÷ inmundum¬
inusisecium.. Unde tamipsi quamuasaeorũ: inmnunda erant ꝑhanũ ⁊ templũ
hubireligo agitur  lndedicitur ꝓphanus quasipor roaftino. id: areligione Qui
dicunt recede ame : non ad ꝓpinques mihi quia in mundes Tanta suꝑbiaerant
illi inmundissimi repletr ut dicerent non adoranti idola & carnes suillas non
Nonta cebo sedreddam : & retribuam in sinueorum iniquitates uras. &iniquitates
patrũ ur̃tũ simuldicit dñs. qui sacrificauerunt suꝑ montes & suꝑcolles  p

Expanded text:
tes vel rivi, in quibus lavabantur hostiae, et mundabantur sacerdotes: et vocates vel rivi, in quibus lavabantur hostiae, et mundabantur sacerdotes: et vocabantur delubra a deluendo hostias, sive quia animae mundationem putabant se ibi consequi, vel a debriando, eo quod saepe soliti ibi essent debriari, et otiosa quaeque agere, quae a rectitudine viae eos longe reddebant. Sequitur. « Qui comedunt carnem suillam, » id est, porcinam contra legis praeceptum, « et jus profanum, » is eorum. » Unde tam ipsi quam vasa eorum immunda erant. Fanum est templum ubi religio agitur; inde dicitur profanus, quasi porro a fano, id est a religione. « Qui dicunt: Recede a me, non appropinques mihi, quia immundus es. » Tanta superbia erant illi immundissimi repleti, ut dicerent non adoranti idola et carnes suillas non « Non tacebo, sed reddam et retribuam in sinu eorum iniquitates vestras, et iniquitates patrum vestrorum simul, dicit Dominus, qui sacrificaverunt super montes et super colle