comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nouo testamento ꝓmissus. ꝑ uide
docet quid accipere exeodem de¬
beamus. et quid repudiare: De quo
ultro iħs cum eũ promuteret. dicit
in euangelio: Ipse uos inducet in om¬
nem ueritatem. et ipse uobis an¬
nuntiabit omĩa: et com memorabit
uos : Qua propter liceat tantundem
ec nobis intestamento nouo per
paraclitum. quantum uobis inuete.¬
re licere ostenditis per iħm: Nisi
forte pluris uobis testamentũ uidetur
filii esse quam patris. si modo patris
est: Ut cum ex illo reprobentur
tam multa. huius solius nichil non
debeat approbari: presertim qđ
nec axp̃o scriptum constat ut dixi¬
mus. nec abeius apostolis:
Qua propter ut uos exuetere testam̃to
solas admittitis prophetias. et illa quȩ
superius diximus ciuilia. atq addis¬
ciplinam uitae communis ꝑtinentia
precepta. super sedistis uero peritomen.
et sacrifitia. & sabbatum. & obseruatio¬
nes eius et arima : qui abre.ẽ. si &
nos detestamento nouo sola accipiens¬

Expanded text:
nouo testamento promissus perinde nouo testamento promissus perinde docet, quid accipere ex eodem debeamus et quid repudiare. de quo ultro Iesus cum eum promitteret, dicit in euangelio: ipse uos inducet in omnem ueritatem et ipse uobis adnuntiabit omnia et commemorabit uos. quapropter liceat tantundem et nobis in testamento nouo per paracletum, quantum uobis in uetere licere ostenditis per Iesum, nisi forte pluris uobis testamentum uidetur filii esse quam patris, si modo patris est, ut, cum ex illo reprobentur tam multa, huius solius nihil non debeat adprobari, praesertim quod uec a Christo scriptum constat, ut diximus, nec ab eius apostolis. Quapropter, ut uos ex uetere testamento solas admittitis prophetias et illa, quae superius diximus, ciuilia atque ad disciplinam uitae communis pertinentia praecepta, supersedistis uero peritomen et sacrificia et sabbatum et obseruationem eius et azyma, quid ab re est, si et nos de testamento nouo sola accipien
Abbreviated transcription (Latin):
pertineat xp̃ĩanum : aut lapidib
extinguendum eum qui soluerit
sabbatum: aut non parcendum ei
qui unũ quod libet testamenti uete¬
ris mandatum in ruperit: Quae
omnia tu si credas. firmũq habeas
quia sint eadem adõ mandata.
michi crede manus prior iniecis¬
ses inxp̃m. nec nunc irasceresfudȩis:
qui hunc animis ac uiribus ꝑsecu¬
ti. dĩ sui mandata complerint
Iquidem ł aud ignoro quin uos hȩc
non ÷ udeatis dicere falsa: Sed quia
sint cadem ꝓtẽpore tunc mandata
uidieis: usq ad aduentum scilicet iłni:
qui qm̃ uenerit ab eodem prenuntiatus
ut uultis uetere testamento. ipse
iam doceat quid accipiendum nolus
ex eodem sit. & quid relinquendum:
Sed an propbetȩ iħm presagauerint :
postea uidebimus ÷ Interim ad haec
me nunc respondere oportet: quia
si iłis. per testamentum uetus
annuntiatus nunc diiudicat et car¬
minat. docetq pauca eius acci¬
pienda. ẽe. repudianda uero quam
plurima : et nobis paralitus ex

Expanded text:
pertineat christianum; aut lapidibus pertineat christianum; aut lapidibus extinguendum eum, qui soluerit sabbatum; aut non parcendum ei, qui unum quodlibet testamenti ueteris mandatum inruperit: quae omnia tu si credas firmumque habeas, quia sint eadem a deo mandata, mihi crede, manus prior iniecisses in Christum nec nunc irascerere Iudaeis, qui hunc animis ac uiribus persecuti dei sui mandata complerint. Equidem haud ignoro, quin uos haec non audeatis dicere falsa, sed quia sint eadem pro tempore tunc mandata Iudaeis usque ad aduentum scilicet Iesu. qui quoniam uenerit ab eodem praenuntiatus, ut uultis, uetere testamento ipse iam doceat, quid accipiendum nobis ex eodem sit et quid relinquendum. sed an prophetae Iesum praesagauerint, postea uidebimus . interim ad haec me nunc respondere oportet, quia, si Iesus per testamentum uetus adnuntiatus nunc diiudicat et carminat docetque pauca eius accipienda esse, repudianda uero quam plurima, et nobis paracletus ex
Abbreviated transcription (Latin):
s eruantib eius mandata. si fatea¬
mini incongruis. eẽ. adieccionib
uitiatum : quam si inuiolatum
idem spernatis et incorru ptum:
Promde hanc deuobis ego sententiã
habui semper et habeo: quotiens
quęritur cur preuaric smini testa¬
menti ueteris iussa: Quod enim
aut ut sapientes contempnitis
falsa. aut ut contumaces et in deuoti.
neglegitis uera Interui qui a
me adcredenda omĩa quae noui
testamenti monimentis inserta sunt
cogis. si ipsum accipiam: scias et
te quantum ad animum multa
non credere quae inueteri sint testa¬
mento. quam uis ipsum te profite¬
aris accipere ¶eq enim et illud
in confessis exeodem habes. et cre¬
dibilibus. ee. maledictum: omnem
qui pe penderit inligno. quia id
suscitauerit semen in isrł: quia
id uirgines quoq oñs comp̃hen¬
dat et̃pueros dĩ. aut funditus in¬
teriturum eum degenere suoqui
non fuerit carne preputii circuinci¬
sus. quia hoc quoq ad omnem

Expanded text:
seruantibus eius mandata, si fateaseruantibus eius mandata, si fateamini incongruis esse adiectionibus uitiatum, quam si inuiolatum idem spernatis et incorruptum. proinde hanc de uobis ego sententiam habui semper et habeo. quotiens quaeritur, cur praeuaricemini testamenti ueteris iussa, quod enim aut ut sapientes contemnitis falsa aut ut contumaces et indeuoti neglegitis uera. interim quia me ad credenda omnia, quae noui testamenti monumentis inserta sunt. cogis, si ipsum accipiam, scias et te, quantum ad animum. multa non credere. quae in uetere sint testamento, quamuis ipsum te profitearis accipere. neque enim et illud in confessis ex eodem habes et credibilibus esse maledictum omnem, qui pependerit in ligno. quia id suscitauerit semen in Israhel, quia id uirgines quoque omnes conprehendat et pueros dei; aut funditus interiturum eum de genere suo, qui non fuerit carnem praeputii circumcisus, quia hoc quoque ad omnem
Abbreviated transcription (Latin):
facere si noluerit uir. debere mu¬
lierculam apud maiores natu de
ponere dehac impietate cognate sui
quȩrelam. ut idem aecersitum eum.
censoria grauitate coerceant: Qui si
pernegauerit. apud eos non ferat
impũne: sed excalciatus dextri pedis
caltiamento. a predicta muliere cedat᷑
infatiem: & consputus ac maledictus
recedat. habiturus hoc obprobrium
sempitnũ inꝓgeniem suã ÷ haec
igitur atq alia huius modi sunt testa¬
menti ueteris & exempla & ura:
quae si bona sunt. cur non imitami¬
ni si mala. cur non dampnatis¬
auctorem. id .e. testamentũ ipsum
uetus  Aut si falsa haec ei tanquã
nos de nouo credimus etia pꝰutatis
inseri : pares ergo sumus: desinite
iam ꝓinde id a nobis exigere intesta¬
mento nouo: quod uos non seruetis
inuetere : łquidem ego quantum
arbitror quatinus id iam persuasũ
esse uolustis. ut sit exdõ etiam
testamentum uetus: commodus
satis atq excusatius uobis est non

Expanded text:
facere si noluerit uir, debere mufacere si noluerit uir, debere mulierculam apud maioponere de hac impietate cognati sui querelam, ut iidem accersitum eum censoria gravitate coerceant; qui si pernegaverit, apud eos non ferat impune, sed excalceatus dextri pedis calceamento, a praedicta muliere caedatur in faciem, et consputus ac maledictus recedat, habiturus hoc opprobrium sempiternum in progenie sua . Haec igitur atque alia hujusmodi sunt Testamenti Veteris et exempla et jura: quae si bona sunt, cur non imitamini? si mala, cur non damauctorem, id est testamentum ipsum uetus? aut si falsa haec ei, tamquam nos de nouo credimus, etiam uos putatis inserta, pares ergo sumus. desinite iam proinde id a nobis exigere in testamento nouo, quod uos non seruatis in uetere. Equidem ego quantum arbitror, quatenus id iam persuasum esse uoluistis, ut sit ex deo etiam testamentum uetus, commodius satis atque excusatius uobis est non
Abbreviated transcription (Latin):
uero abstinendi acibis communibus.
usum uobis . ẽ. et uehementer creditũ.
morticina quidem et immolata. ẽẽ.
sane inmunda: Deportina ueroidem
credere noliustis. nec delepore. aut
erinatio: Neq demullis ec lolliginibus.
cȩcerisq quae uobis sapuere has ge¬
neribus piscium : quam uis eadem
morses omĩa innunda. ẽẽ. testetur:
I lla uero iam ne audire quidem uos
uelle credo. ex testamento uetere
Ne dum ammittere: idͤ soceros dor¬
mire cum nuribus. tanquã uidas.
patres cum filiab tanquam loth.
ꝓphetas cum fornicibus tanquã oseẽ:
maritos uxorum suarum noctes
amatoribus uendere tanquam abraã.
induabus germanis sororibus. unum
misceri mitritum tanquam icob.
rectores populi et quos maxime
entelios credas. millenis et centenis
uolutare cum scortis. tanquam
cdauid & salomon Aut illud item
quod lege uxoria cautum indeute.¬
ronomio est. debere uxorem defunc
eadem in locum suscitare frĩs : Qđ

Expanded text:
vero abstinendi a cibis communibus vero abstinendi a cibis communibus visum vobis est et vehementer creditum, morticina quidem et immolata esse sane immunda : de porcina vero idem credere noluistis, nec de lepore aut herinacio neque de mullis et lolliginibus ceterisque quae uobis adsapuere generibus piscium, quamuis eadem Moyses omnia inmunda esse testetur. Illa uero iam ne audire quidem uos uelle credo ex testamento uetere, nedum admittere, id est soceros dormire cum nuribus tamquam ludas; patres cum filiabus tamquam Loth; prophetas cum fornicibus tamquam Osee; maritos uxorum suarum noctes amatoribus uendere tamquam Abraham; duabus germanis sororibus unum misceri maritum tamquam Iacob; rectores populi et quos maxime entheos credas, millenis et centenis uolutari cum scortis tamquam Dauid et Salomon; aut illud item. quod lege uxoria cautum in deuteronomio est, debere uxorem defuncteadem in locum suscitare fratris: quod
Abbreviated transcription (Latin):
net sacrifici is ut moysi uidetur &
immolationib placandum dm̃: Sed
haec quidem ut aliena prorsus etpro¬
cul. aritu xp̃iano posita. ac nulla
ex parte ꝓbabilia contempsistis quȩ¬
dam uero eorum etiam diusistis in
duo. & partim quidem amplectiini.
partim uero respiutis: ut pascha quod
est etipsum testamenti ueteris anniuer.¬
sale sacrumꝰ Cuius incelebratione
cum sit scriptum uobis non solum
agnum mactare edendum sub nocte.
sed etiam diebus septem abstinere
fermento: et. c̃ẽ. contentos aumo cũ
pricridiis. uos pascha quidem assumi¬
tis: pretermittitis uero ritum illũ
ac morem. quo cautum est ideni
debere seruari Ntem septem dierum
ebdomadas. id est pentecosten: quam
perinde moyses certo quod am sacri¬
ficiorum et genere et numero in buen¬
dã censet. uos ęque colitis: sed dãp¬
nata parte ciuis. ide. litationibus
ipsis etsacrificus. quia haȩe cum xp̃ia¬
nis fide noncongruunt: Demandato¬

Expanded text:
nec sacrificiis, ut Moysi uidetur, et nec sacrificiis, ut Moysi uidetur, et inmolationibus placandum deum; sed haec quidem ut aliena prorsus et procul a ritu christiano posita ac nulla ex parte probabilia contempsistis. quaedam uero eorum etiam diuisistis in duo, et partem quidem amplectimini, partem uero respuitis, ut pascha, quod est et ipsum testamenti ueteris anniuersale sacrum: cuius in celebratione cum sit scriptum uobis non solum agnum mactare edendum sub nocte, sed etiam diebus septem abstinere fermento et esse contentos azymo cum picridiis, uos pascha quidem adsumitis, praetermittitis uero ritum illum ac morem, quo cautum est idem debere seruari. item septem dierum hebdomadas, ist est pentecosten, quam perinde Moyses certo quodam sacrificiorum et genere et numero inbuendam censet, uos aeque colitis, sed damnata parte eius, id est litationibus ipsis et sacrificiis, quia haec cum christiana fide non
Abbreviated transcription (Latin):
in iuiria graui affecisse discipulos
xp̃i : quia quae dissona idem et
repugnantia sibi scriberent. ea refer¬
rent ad ipsos: et scđm eos haec scri¬
bere se profiterentur euangeli a. que
tantis sint referta crioribus. tantis
contrarietatib narrationuni. Ac̃ senten¬
tiarum : ut nec sibi prorsus. nec
inter scipsa conueniant : Quid ergo
aliud. ẽ calumpniari bonos. & xp̃i
discipulorum concordem cȩtum in
crimen deuocare discordiae: quae
quia nos legentes. anim aduertimus
cordis optutu sanissimo: ęquissimũ
iudicauimus utilibus acceptis exisdẽ.
id est his quae et fidem nt̃m ȩdificat
et. rp̃i dñi atq eius patris omĩpotentis
dĩ propagent głam: cȩtera repudia re.
quae nec ipsorum maiestati:. Nec fidei
nr̃ae conueniant : P roinde nec uos ut
dicere coeperam. de testamento uetere
circumcisionẽ creditis accipiendam
carnaliter. quam us ita sit scriptum.
neq subotio ac uacatione colendum
sabbatum. quam uis ita legatur. sed

Expanded text:
iniuria graui adfecisse discipulos iniuria graui adfecisse discipulos Christi, quia quae dissona idem et repugnantia sibi scriberent, ea referrent ad ipsos et secundum eos haec scribere se profiterentur euangelia, quae tantis sint referta erroribus, tantis contrarietatibus narrationum simul ac sententiarum, ut nec sibi prorsus nec inter se ipsa conueniant. quid ergo aliud est calumniari bonos et Christi discipulorum concordem coetum in crimen deuocare discordiae? quae quia nos legentes animaduertimus cordis obtutu sanissimo, aequissimum iudicauimus utilibus acceptis ex isdem, id est his, quae et fidem nostram aedificent et Christi domini atque eius patris omnipotentis dei propagent gloriam, cetera repudiare, quae nec ipsorum maiestati nec fidei nostrae conueniant. Proinde nec uos, ut dicere coeperam, de testamento uetere circumcisionem creditis accipiendam carnaliter, quamuis ita sit scriptum, neque sub otio ac uacatione colendum sabbatum, quamuis ita legatur, sed
Abbreviated transcription (Latin):
maioribus inducta fallaciter. et
maiestatem ipsius & grãm decolorant:
An si patris testamentum habet aliqua
inquibus parum debeat audiri
Patris enim. ẽẽ. uultis iudacam legem
cuiꝰ nouimus quam multa uobis hor¬
rorem. quam multa pudorem faci¬
ant. ut quantum ad animum
iam dudũ ipsi iudicaueritis eam
non esse sinceram. quam uis par¬
tim pater ipse ut creditis digito
suo eam uobis. partun moyses scrip¬
serit fidelis et integer: solius filii
putatis testamentum non potuisse
corrumpi. solum non habere aliqđ
quod inse debeat i probari. pre¬
sertim quod nec abipso scriptum
constat. nec ab euis apostolis. sed
longopost tempore aquibus dam
incerti nominis uiris: qui ne sibi
non haberetur fides scribentibus
quae nescirent: partim apostolorum
nomina. partim eorum qui apłos
secuti uiderentur scriptorum suorũ
frontibus indider̃: asseuerantes
scđm eos se scripsisse quae scripse¬
rit: Quomagis michi uidentur

Expanded text:
maioribus inducta fallaciter et maioribus inducta fallaciter et maiestatem ipsius et gratiam docolorant? An si patris testamentum habet aliqua, in quibus parum debeat audiri — patris enim esse uultis Iudaicam legem, cuius nouimus quam multa uobis horrorem, quam multa pudorem faciant, ut quantum ad animum iamdudum ipsi iudicaueritis eam non esse sinceram, quamuis partim pater ipse, ut creditis, digito suo eam uobis, partim Moyses scripserit, fidelis et integer — solius filii putatis testamentum non potuisse corrumpi, solum non habere aliquid, quod in se debeat inprobari? praesertim quod nec ab ipso scriptum constat nec ab eius apostolis, sed longo post tempore a quibusdam incerti nominis uiris, qui, ne sibi non haberetur fides scribentibus, quae nescirent, partim apostolorum nomina, partim eorum, qui apostolos secuti uiderentur , scriptorum suorum frontibus indiderunt adseuerantes secundum eos se scripsisse, quae scripserint. quo magis mihi uidentur
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa munda sunt mundis: In¬
mundi s̃ autem ec infidelibus. qua¬
les precipue uos estis. nichil .e. mun¬
dum: Cȩtera iam uerba apostoli quȩ
secuntur. uor ipsi uobis salubriter
diceretis. si cauteriatam ur̃am con¬
scientiam sanari uelletis : Sequitur
enim: sed polluta sunt eorum &
i accipis euangłm. credere
omia debes. quae in eodem
scripta sunt: Quid enĩ
tu quia uitus accipis
testamentum. iccircone credif omĩa
passim quae in eodem scripta sunt.
Nempe indidem solas excerpens pro¬
phetias. quae regem uenturum uidȩis¬
significabant: quia ipsum putetis
esse iłm: et pauca quaedam discipli¬
ne. ciuilis precepta com¬
IU. munia. ut est non occides.
non mȩcaberis. cętera preter mittitis.
et arbitramini esse non minus
atq eadem paulus putauit stercora:
Quid ergo peregrinũ hoc. aut
quid mirum .ẽ. si et ego detestamento
nouo purissima quaeq legens.
et meae saluti conuenientia
ea preter mitto quae aurĩs

Expanded text:
omnia munda sunt mundis; inomnia munda sunt mundis; inmundis autem et infidelibus, quales praecipue uos estis, nihil est mundum. cetera iam uerba apostoli, quae secuntur, uos ipsi uobis salubriter diceretis. si cauteriatam uestram conscientiam sanari uelitis. sequitur enim: sed polluta sunt eorum eti accipis. euangelium, credere omnia debes, quae in eodem scripta sunt. quid enim tu, quia uetus accipis testamentum, idcircone credis omnia passim. quae in eodem scripta sunt ? nempe solas indidem excerpentes prophetias, quae regem Iudaeis uenturum significabant, quia ipsum putatis esse Iesum, et pauca quaedam disciplinae ciuilis praecepta communia, ut est: non occides, non moechaberis, cetera praetermittitis et arbitramini esse non minus atque eadem, quae Paulus putauit stercora. quid ergo peregrinum hoc aut quid mirum est. si et ego de testamento nouo purissima quaeque legens et meae saluti conuenientia ea praetermitto, quae a uestris
Abbreviated transcription (Latin):
mundus est uobis: quem creatum
Nisi adiabolo nondicitis : In illo
etiam deum uestrum ligatum atq
pollutum: uos edendo purgare per¬
hibetis: Uos saltem uobis mundi
uideremini: quorum uentribus mere¬
tur ille purgari: Sed &e ur̃a corpoia.
naturam. et opificium geneti tenebra¬
rum esse contenditis : animas autẽ
uias. ipsis adhuc corporibus inqui¬
natas: Quid ergo uobis est in undum:
Non quae sumitis. non quo mitaitis
ea quae sumitis. nonuos ipsi qui
sumpta purgatis ÷ Uideritis ergo ꝓpt̃
quos tunc istam sententiam dixit
apostolus : talem tamen dixit. quae
om̃s infideles & inmundos teneret.
sed uos precipue maximeq conuin¬
ceret : O mĩa ergo munda mundis.
scđm naturam inqua creata sunt.
non tamen omĩa scđm significationẽ
munda: Primo populo uideorum:
Nec nobis omĩa uel propt̃ salutem
corporis. uel propter consuetudinem
humane societatis apta
sunt: Sed cum sua cuiq reddun¬
tur. & naturalem ordinẽ seruant.

Expanded text:
mundus est uobis, quem creatum mundus est uobis, quem creatum nisi a diabolo non dicitis. in illo etiam deum uestrum ligatum atque pollutum uos edendo purgare perhibetis. uos saltem uobis mundi uideremini, quorum uentribus meretur ille purgari. sed et uestra corpora naturam et opificium gentis tenebrarum esse contenditis, animas autem uestras ipsis adhuc corporibus inquinatas. quid ergo uobis est mundum ? non quae sumitis, non quo mittitis ea, quae sumitis, non uos ipsi, qui sumpta purgatis. uidetis ergo, propter quos tunc istam sententiam dixit apostolus; talem tamen dixit, quae omnes infideles et inmundos teneret, sed uos praecipue maximeque conuinceret. omnia ergo munda mundis secundum naturam, in qua creata sunt, non tamen omnia secundum significationem munda primo populo Iudaeorum; nec nobis omnia uel propter salutem corporis uel propter consuetudinem humanae societatis apta sunt; sed cum sua cuique redduntur et naturalem ordinem seruant,
Abbreviated transcription (Latin):
mundis. Naturas ipsas intelligi uo¬
luit quas ds̃ creauit. scđm illud qđ
moyses ingenesi scripsitꝰ Et fecit
ds̃ omnia. & ecce bona ualde: non
significationef scđm quasds̃ per
eundem morsen ab inmundis
munda discreuit: Unde quia multa
et multis locis iam diximus. Nunc
breuit̃ ammonuisse suffecerit:
Prouide illos qui iam tempore reue¬
lationis noui testamenti. ad huc
illas umbras futurorum ita custodi¬
endas putarent. ut sine his gentes
salutem quae in xp̃o est percipere
non posse contenderent: in mundos
dicit apostolus qđ carnaliter sape¬
rent. et infideles: quod cempus gr̃a
alegis tempore non discernerent:
Quibus ideo dicit nichil. ẽe. mundum
quia ethis quae respuebant &e his
quae sumebant. non sce Nec iuste
utebantur : sicut oms quidem infi¬
deles. sed uos precipue manichei:
quibus omnino nichil . ẽ. mundum:
Neq enim cibus ipse quem sumitis.
quam ius eum magna diligentia
quasi a carnis contagione separetis.

Expanded text:
mundis, naturas ipsas intellegi uomundis, naturas ipsas intellegi uoluit, quas deus creauit, secundum illud. quod Moyses in genesi scripsit: et fecit deus omnia, et ecce bona ualde, non significationes, secundum quas deus per eundem Moysen ab inmundis munda discreuit: unde quia multa et multis locis iam diximus, nunc . breuiter admonuisse suffecerit. proinde illos, qui iam tempore reuelationis noui testamenti adhuc illas umbras futurorum ita custodiendas putarent, ut sine his gentes salutem, quae in Christo est, percipere non posse contenderent, inmundos dicit apostolus, quod carnaliter saperent, et infideles, quod tempus gratiae a legis tempore non discernerent. quibus ideo dicit nihil esse mundum, quia et his, quae respuebant, et his, quae sumebant, non sancte nec iuste utebantur, sicut omnes quidem infideles, sed uos praecipue, Manichaei, quibus. omnino nihil est mundum. neque enim cibus ipse, quem sumitis, quamuis eum magna diligentia quasi a carnis contagione separetis,
Abbreviated transcription (Latin):
aliquando decaelo demissum uas in
quo essent omnia genera animalium
et serpentes. att attonito eo & ammiran¬
te : uox audita sit dicens adeum
Petre. quicquid inuase uides. macta
et i anduca: Cui idem respondens ꝰ
Dñe. cõmune. inquit et inmundum ñ
contingam: Et iterum uox adeum:
Quod ego scĩficaui: inmundũ ne uoca¬
ueris: quod quidem ipsum licet &¬
per allegoriam aliud quiddam. &
non in differentiam uideatur signifi¬
care ciborum: tamen quia uobis
et hoc ita intelligere placet. uescami¬
ni igitur necesse ͤ passim belus omĩb.
et echinis et colubris. acreliquo omi
genere serpentino: iuxta oroma
petri  Actenus enim uere dicto au¬
dientes uos. eẽ. probatis: uoci quam
fertur audisse: Et tamen huius quo-¬
q memineritis semper. quia moyses
hinc etprophetae dampnati sunt.
qui dehis quae sc̃ificauerit ds̃. tuxa
uocis huius sententiam multa puta¬
uerint. eẽ. polluta:
A GEUSTINUS RESPONDIT
un at apostolis omu mindla

Expanded text:
aliquando de caelo demissum uas, in aliquando de caelo demissum uas, in quo essent omnia genera animalium et serpentes atque eo adtonito et admirante uox audita sit dicens ad eum: Petre, quicquid in uase uides, macta et manduca. cui idem respondens: domine, commune, inquit, et inmundum non contingam. et iterum uox ad eum: quod ego sanctificaui, inmundum ne uocaueris. quod quidem ipsum licet et per allegoriam aliud quiddam et non indifferentiam uideatur significare ciborum, tamen, quia nobis et hoc ita intellegere placet, uescamini igitur necesse est passim belluis omnibus et echidnis et colubris ac reliquo omni genere serpentino iuxta opajia Petri. hactenus enim uere dicto audientes uos esse probabitis uoci, quam fertur audisse; et - tamen huius quoque memineritis semper, quia Moyses hinc et prophetae damnati sunt. qui de his, quae sanctificauerit deus iuxta uocis huius sententiam, multa putauerint esse polluta. AUGUSTINUS respondit: Cum ait apostolus: omnia munda
Abbreviated transcription (Latin):
dissentit : Restat xp̃iana fides: cuius
si proprium hoc esse putas. nichil
existimare pollutum: prius est ut
fatearis in uobis esse nomenẽ xp̃ianũ:
Om̃s enim apud uos ut cętera reticeã.
morticina tam̃ Emmolata. inquina¬
mencum ex istunant esse non paruũ:
A ut si ce auobis iure xp̃ianitatis hoc
agitur. Ne huius quidem ergo religi¬
onis sententia est: quae omnẽ peni¬
tus inmundorum abstinentiã. tollit:
Quorsum ergo apaulo id dici potuit.
quod nulli sit religioni conueniens.:
Et enim apostolus non tam religionẽ
exuit quam ritum mutauit: cum
ex iudȩo factus est xp̃ianus: At
uero qui hoc capitulum scripsit
uidetur illemichi nulla prorsus
religione fuisse subnixus: Qua¬
propter siquid decętero in lesionẽ
nr̃ae fidei de scripturis quęrentes
inuensricis: tunc demum id nobis
opponere mementote. cum uobis
per uideritis non eẽ. contrarium:
quem admodum et illud quod depetro
soletis afferre. tanquam idem uiderit

Expanded text:
dissentit. Restat christiana fides, cujus dissentit. Restat christiana fides, cujus si proprium hoc esse putas, nihil existimare pollutum, prius est, ut fatearis in uobis esse neminem christianum. omnes enim apud uos, ut cetera reticeam, morticina tamen et inmolata inquinamentum existimant esse non paruum; aut si et a uobis iure christianitatis hoc agitur, ne huius quidem ergo religionis sententia est, quae omnem penitus inmundorum abstinentiam tollit. quorsum ergo a Paulo id dici potuit, quod nulli sit religioni conueniens? etenim apostolus non tam religionem exuit quam ritum mutauit, cum ex Iudaeo factus est christianus. at uero qui hoc capitulum scripsit, uidetur ille mihi nulla prorsus religione fuisse subnixus. Quapropter si quid de cetero in laesionem nostrae fidei de scripturis quaerentes inueneritis, tunc demum id nobis obponere mementote, cum uobis peruideritis non esse contrarium . quemadmodum et illud, quod de Petro soletis adferre, tamquam idem uiderit
Abbreviated transcription (Latin):
et ipsi putauerunt esse non munda:
Uos uero qua nunc excusitione utimi¬
ni. si paulo clamante nichil. eẽ. non
mundum. & doctrinas demoniorum
appellante ciborum abstinentiam.
ec mente pollutos uocante qui aliqͥtł
putauerint inquinatum. non solum
abstinetis. ut diximus. sed etiam
głam capta tis exinde: et eo acceptio¬
res uos creditis xp̃o. quo eritis
abstinentiores acibis: idẽ. scđm hanc
sententiam quo mentibus inquinati.
magis. eo magis conscientia ur̃a pol¬
luti: quid qđ etiam cum tres in
mundo religiones sint. quȩ mentis
pu rgacionem pariter incastimonuis
et abstinentia. ritu quamuis diuersis¬
simo reponunt. Dico autem iudeos.
&e xp̃ianos & gentes: ex quanam istarũ
religionum sermo hic ueniat non
potest inueniri qui docetnichil ẽe
non sc̃m: Certe ex iudaismo minime.
itidem expaganissimo: quia ipsum
quoq discriminat abcis cibis. Nec
quicquam inter est: nisi qđ hebrȩus
inquibusdam animalibus a pagano

Expanded text:
et ipsi putaverint esse non munda: et ipsi putaverint esse non munda: vos vero, qua nunc excusatione utimini, si Paulo clamante nihil esse non mundum, et doctrinas daemoniorum appellante ciborum abstinentiam , et mente pollutos vocante qui aliquid putaverint inquinatum, non solum abstinetis, ut diximus, sed etiam gloriam captatis exinde, et eo acceptiores vos creditis Christo, quo eritis abstinentiores a cibis; id est, secundum hanc sententiam, quo mentibus inquinati magis et magis conscientia vestra polluti? Quid, quod etiam cum tres in mundo religiones sint, quae mentis purgationem pariter in castimoniis et abstinentia, ritu quamvis diversissimo reponunt, dico autem Judaeos, et Christianos, et Gentes, ex quanam istarum religionum sermo hic veniat, non potest inveniri, qui docet nihil esse non sanctum? certe ex Judaismo minime; itidem ex Paganismo, quia ipsum quoque discriminat cibos; nec quidquam interest, nisi quod Hebraeus in quibusdam animalibus a Paganis
Abbreviated transcription (Latin):
nem diuinae maiestatis contingere
potuisse arbitramini. cum sit scrip¬
tum. nisi eos qui corde puri fuerint
dm̃ uidere nonposse : at uero hi
etiam sicasti ab illicitis ficinorib
extitissent. sola tamen haec absti¬
nendi aquibusdam ęscis iupersticio
si mentẽ contaminat: diuinitatis
eis potuit negasse conspectun:
ł uanuit ergo iam atq extincta simul
est damhelis quoq illa ac trium
puerorum gloriatio: qui etipsius
adhane predicationem quac
ceꝰ set nichil inmundum Castissimi
plane ac bone mentis iuuenes habi¬
ti sunt in iudaismo: quia scilicet pat̾¬
narum memores traditionum. agen¬
tium dapibus. et maxime immolatis.
omĩ cũ studiose conseruauerint illiba.¬
cos: Nunc enim demum apparuit
et ipsos contaminatos fuisse mentib
et conscientia: tum maxime cum
os a sanguine et cibis feralibus
abstinebant: sed illos fortasse excus&e
ignorantiaꝰ Necdum enim apparen¬
te xp̃iana hacfide quae docerec
omĩa munda mundis. ẽẽ quaedam

Expanded text:
nem divinae majestatis contingere nem divinae majestatis contingere potuisse arbitramini, cum sit scriptum, nisi eos qui corde puri fuerint, Deum videre non posse ? At vero hi etiam si casti ab illicitis facinoribus exstitissent; sola tamen haec abstinendi a quibusdam escis superstitio, si mentem contaminat, divinitatis eis potuit negasse conspectum. Evanuit ergo jam, atque exstincta simul est Danielis quoque illa ac trium puerorum gloriatio: qui et ipsi usque ad hanc praedicationem quae censet nihil immundum, castissimi plane ac bonae mentis juvenes habiti sunt in Judaismo, quia scilicet paternarum memores traditionum, a Gentium dapibus, et maxime immolatis, omni cum studio se conservaverint illibatos . Nunc enim demum apparuit et ipsos contaminatos fuisse mentibus et conscientia, tum maxime, cum os a sanguine et cibis feralibus abstinebant. CAPUT II. Sed illos fortasse excuset ignorantia; necdum enim apparente christiana hac fide quae doceret omnia esse munda mundis, quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
mĩa munda mundis:
inmundis autem et com¬
quinatis nichil mundum.
sed inquinata sunt eorum et mens &
conscientia: Hoc quoq ipsum utrum
uobis expediat: ab aulo dictum credere
considerandum est: hactenꝰ enim non
tantum demoni is ex agitatos consti x
moysen et prophetas. cum tantas de
ciborum differentiis tuler̃ leges
sed etiam qđ inmundi ipsi fuer̃. et
coinquinati mente atq conscientia
sua: ut congrue in ipsos et illud cadere
possit quod sequitur. dm se scire ꝓfi¬
tentur. operibus autem negant:
Cui autem hoc magis competit quam
ꝓphetis atq moysi qui longe aliter
uixisse probantur. quam dĩ cognitori¬
bus congruebat: ego tamen nunc
usq p̃ter adulteria etfraudes. &
homicidia: nichil aliud. ẽẽ. putauerã
unde conscientias pollutas habuisse
uiderentur morses et prophetę : Nunc
autem demonstrante hoc capitulo.
scire iam datur etiam hinc eos in¬
quinate mentis fuisse: quia aliqđ
putauer̃ inquinatum: Quorsum
ergo talibus etiam nunc uos uisio¬

Expanded text:
ia munda mundis, immundis autem et coinquinatis nihil mundum; sed inquinata sunt eorum et mens et conscientia. Hoc quoque ipsum, utrum vobis expediat a Paulo dictum credere, considerandum est: hactenus enim non tantum daemoniis exagitatos constitit Moysen et Prophetas, cum tantas de ciborum differentiis tulerint leges; sed etiam quod immundi ipsi fuerint et coinquinati mente atque conscientia sua, ut congrue in ipsos et illud cadere possit quod sequitur, Deum se scire profitentur, operibus autem negant . Cui autem hoc magis competit, quam Prophetis atque Moysi, qui longe aliter vixisse probantur, quam Dei cognitoribus congruebat. Ego tamen nunc usque, praeter adulteria, et fraudes et homicidia, nihil aliud esse putaveram, unde conscientias pollutas habuisse viderentur Moyses et Prophetae: nunc autem hoc demonstrante capitulo, scire jam datur etiam hinc eos inquinatae mentis fuisse, quia aliquid putaverint inquinatum. Quorsum ergo talibus etiam nunc vos visio
Abbreviated transcription (Latin):
minoim prudentib. et nihil harũ
rerum considerare uolentib seu ua¬
lentib pocest: Illuds ine et requiri
interfidil s. & olici al infidlibus
n detia ipsis uł paru eruditis
ul nimis contintiosis. nisi animoniti
resi puerint qđ mateus dixit acces¬
sit adeũ centurio rogans eũ & dicens.
lucas autẽ qđ miserit adeũ seniores
uidȩoru. Hoc ipsũ rogantes depuero
cius quia egrotabat᷑ ut eũ sanaret:
Et cũ appropinquaret domui: misit
lios perquos diceret nonse ẽẽ. dig¬
nii incuius domũ in traret iħ s. Nẽc̃

Expanded text:
omnino inprudentibus et nihil harum omnino inprudentibus et nihil harum rerum considerare uolentibus seu ualentibus potest. illud sane et requiri inter fideles et obici ab infidelibus solet. sed etiam ipsis uel parum eruditis uel nimis contentiosis, nisi admoniti resipuerint, quod Matthaeus dixit: accessit ad eum centurio rogans eum et dicens, Lucas autem, quod miserit ad eum seniores Iudaeorum hoc ipsum rogantes de puero eius, qui aegrotabat, ut eum sanaret. et cum adpropinquaret domui, misit alios, per quos diceret non se esse dignum, in cuius domum intraret Iesus, nec
Abbreviated transcription (Latin):
studio legitis: Stulti. non intelligitis:
Cęci: non uidetis: Quid enĩ magnum
erat ista diligent̃ inspicere. et eorudem
scriptorũ magnã et silubrẽ inuenire
congruentiã. si uos concentio non
ꝑuerteret. & sipictas adiuuaret: q̃ius
enim uinqua duos historicos legens
de una re scribentei. utruq uel
utru libet eoru aut fallere aut falli
arbitratus.ẽ. si unꝰ eorũ dixit qđ alius
p̃t̃inisit. aut si alter aliquid breuius
cõplexus est. eaudem tantũ sententiam
laluã integrãq custodiens. alter autẽ
tanquã menbritĩ cuncta digessit. ut
ñ solum quid factũ sit. uerum ę̧tiã quẽ¬
admodũ factũ sit intimaret: ł austus¬
sicut hinc euangeliorũ ueritati calup
niari. quia matheus aliquid dixit
quod lucas cũ idem narraret dicere
pręt̾ misit. quasi negiuerit lucas
dixisse xp̃m. quod eu scripsit dixisse
matheus:: hinc omnino nulla umq
questio fuit: neq hoc obici nisi ab

Expanded text:
studio legitis. stulti non intellegitis, studio legitis. stulti non intellegitis, caeci non uidetis. quid enim magnum erat ista diligenter inspicere et eorundem scriptorum magnam et salubrem inuenire congruentiam. si uos contentio non peruerteret et si pietas adiuuaret? quis enim umquam duos historicos legens de una re scribentes utrumque uel utrumlibet eorum aut fallere aut falli arbitratus est, si unus eorum dixit. quod alius praetermisit; aut si alter aliquid breuius conplexus est eandem tantum sententiam saluam integramque custediens, alter autem tamquam membratim cuncta digessit, ut non solum, quid factum sit, uerum etiam. quemadmodum factum sit, intimaret? sicut Faustus hinc euangeliorum ueritati uoluit calumniari, quia Matthaeus aliquid dixit, quod Lucas, cum idem narraret, di. cere praetermisit, quasi negauerit Lucas dixisse Christum, quod eum scripsit dixisse Matthaeus. hinc omnino nulla umquam quaestio fuit neque hoc obici nisi ab
Abbreviated transcription (Latin):
quid respondere debeamꝰ Sed quid ꝑgam
inlonge p̃terita: Ecce istas litteras quas
habemꝰ inmanib si post aliquantum
tẽpus uite huius nrãe uel illas quisq
fausti esse. uł has neget meas. Unde con¬
uincitur. nisi quia illi qui minc ista
nouer Noticiã suã ad longe etia post
futuros. continuatis posterorũ successi¬
onib trucient: quac cũ ita sint: quis
tandẽ tanto furore cȩcatur. nisi demo¬
niorũ mendacilocorũ malitię atq falla¬
tiae consentiendo subuersus sit: qui
dicat hoc mereri non potiusse apłorum
aeccłam tam ficla. tam numerosam
frm concordia. ut eorũ scripta fidelit
adposteros traicerent. cum eorũ cathe.¬
dras usq ad pirientes ep̃os certissima
successione seruarent. cum hoc qualiũ¬
cũq hominũ scriptis. siue extra ȩccłam
siue in ipsa aeccła. tanta facilitate ꝓueni¬
at. sed contraria inquit interse scrip¬
ta eorũ repperiuntur: Maligni: malo

Expanded text:
quid respondere debeamus ? sed quid pergam quid respondere debeamus ? sed quid pergam in longe praeterita? ecce istas litteras, quas habemus in manibus, si post aliquantum tempus uitae huius nostrae uel illas quisquam Fausti esse uel has neget meas, unde conuincitur, nisi quia illi, qui nunc ista nouerunt, notitiam suam ad longe etiam post futuros continuatis posterorum successionibus traiciunt? quae cum ita sint, quis tandem tanto furore caecatur, nisi daemoniorum mendaciloquorum malitiae atque fallaciae consentiendo subuersus sit, qui dicat hoc mereri non potuisse apostolorum ecclesiam. tam fidam, tam numerosam fratrum concordiam, ut eorum scripta fideliter ad posteros traicerent, cum eorum cathedras usque ad praesentes episcopos certissima successione seruarent, cum hoc qualiumcumque hominum scriptis siue extra ecclesiam siue in ipsa ecclesia tanta facilitate proueniat? Sed contraria, inquit, inter se scripta eorum reperiuntur. maligni malo
Abbreviated transcription (Latin):
so ꝓferuntur comparati respuuntur.
unde constat.ẽẽ. hy pocratis. inde siqͥs
hoc neget. nec saltem refellitur sed
ridetur. nisi quia sic eos abipso hẏpo¬
cratis tempore usq adhoc tẽpus. et de¬
inceps successionis series cõmendauit.
ut hinc dubitare dementis sit. platonis.
aristõcelis. ciceronis. uarronis. aliorũ¬
q eiusmodi auctorum libros. unde
nouer homines quod ipsorũ sint.
nisi eadem tẽporum sibimet succeden¬
tiũ contestatione continua. Imulti
multa deliteris aecclesiasticis con¬
scripserunt: nonquidem auctoritate
canonica. sed aliquo ad uiuandi stu¬
dio siue discendi: Vnde constat quid
cuius sit. nsi quia his temporibus
quibus a quisq conscripsi. quibus
potuit insinuauit atq edidit. et inde in
alios atq alios c̃tinuata noticia latius¬
q firmata. ad posteros etiã usq ad
nr̃a tẽpora peruener̃. ita ut inter¬
rogati cuiꝰ quisq liber sit. non hesitentꝰ

Expanded text:
so proferuntur, conparati respuuntur, so proferuntur, conparati respuuntur, unde constat esse Hippocratis? unde si quis hoc neget, nec saltem refellitur, sed ridetur — nisi quia sic eos ab ipso Hippocratis tempore usque ad hoc tempus et deinceps successionis series commendauit, ut hinc dubitare dementis sit? Platonis, Aristotelis, Varronis, Ciceronis aliorumque eiusmodi auctorum libros unde nouerunt homines. quod ipsorum sint, nisi eadem temporum sibimet succedentium contestatione continua? multi multa de litteris ecclesiasticis conscripserunt, non quidem auctoritate canonica, sed aliquo adiuuandi studio siue discendi. unde constat, quid cuius sit, nisi quia his temporibus, quibus ea quisque scripsit. quibus potuit insinuauit atque edidit et inde in alios atque alios continuata notitia latiusque firmata ad posteros etiam usque ad nostra tempora peruenerunt. ita ut interrogati, cuius quisque liber sit, non haesitemus,
Abbreviated transcription (Latin):
certũ est: a hocerit certũ scripiisse apos¬
tolos. qđ hiuc aeccł.e contrarii heretici
ꝓfer. auctorũ suorũ nominib appellati
longe post apłos existentiũ: quasi uero
a inlitteris scłarib nonfuer certissimi
auctores. subquorũ nominib postea
multa ꝓlata sunt: et ideo repudiata. quia
ul his que ipsoru ẽe. constaret minime
congruerunt: uel eo tẽpore quo illi scrip¬
serint nequaquã innotescere. & per
ipsos uel familiarissimos eorum in
posteros prodi cõmendariq meruer:
Nonne ut alios omutã. subipocratis
medici nobilissui nomine quidam
libri ꝓlati. in auctoritatẽ a medicis ñ
recepti sunt: nec eos ad uiuit non nul¬
la stmilitudo rerum atq uerborum:
quando cõparati eis quos uere hypocra¬
tis . eẽ. constaret. impares iudicati surt.
eo quod abeotẽpore quo & cȩtera scripta
eius. non in notuer qđ uere euis essent:
Hos aut̃ libros quibus illi qui detrauer'¬

Expanded text:
certum est? et hoc erit certum scripsisse aposcertum est? et hoc erit certum scripsisse apostolos, quod huic ecclesiae contrarii haeretici proferunt auctorum suorum nominibus appellati longe post apostolos existentium ? quasi uero et in litteris saecularibus non fuerunt certissimi auctores, sub quorum nominibus postea multa prolata sunt et ideo repudiata, quia uel his, quae ipsorum esse constaret, minime congruerunt uel eo tempore. quo illi scripserint, nequaquam innotescere et per ipsos uel familiarissimos eorum in posteros prodi commendarique meruerunt. nonne, ut alios omittam, sub Hippocratis medici nobilissimi nomine quidam libri prolati in auctoritatem a medicis non recepti sunt ? nec eos adiuuit nonnulla similitudo rerum atque uerborum, quando conparati eis, quos uere Hippocratis esse constaret, inpares iudicati sunt, et quod ab eo tempore quo et cetera scripta eius non innotuerunt, quod uere eius essent. hos autem libros, quibus illi. qui de trauer
Abbreviated transcription (Latin):
pauperẽ illu erĩmosum: adiuite sutꝑ¬
biente contẽptũ: Quid dica de apło
paulo: an forte et ipse post mortem
iustificitũ laudat ibralii. quod prius.¬
quã circucideretur credidit dõ et depu¬
tatũ .e. ili adiustitiã: qđ tanti pendit.
ut nos non obaliud dicat filios ei es se
effectos qui iꝰ carne propagiti non suni.
nisi ꝗd eius fidei uestigia sequamur:
S ed quid uobis ficiã. quos contra testimo¬
nia scripturarum ita surdoi fecit un¬
quitas. ut quicquid aduersiis uos indi
ꝓlatu fuerit. non ee. dictũ ab apło. sed
anescio quo falscerio iub ei nomine scrip¬
doctrinae iꝑti aliena est quã p̾dicatis
doctrina demoniorii. ut eĩ slbxpianę
loctrinae nomine defendere nulla
exparte possitis. nisi dicatis falsas et
scripturas apłoruni Intelices. inimici
animae ur̃ae. quae uinquã litterae
ullubab bunt pondus auctoritatis.
nentia delarata. utriĩ apłorii sint in¬

Expanded text:
pauperem illum aerumnosum a diuite superpauperem illum aerumnosum a diuite superbiente contemptum. quid dicam de apostolo Paulo? an forte et ipse post mortem iustificatum laudat Abraham, quod, priusquam circumcideretur, credidit deo, et deputatum est illi ad iustitiam ? quod tanti pendit, ut nos non ob aliud dicat filios eius esse effectos, qui eius carne propagati non sumus, nisi quod eius fidei uestigia sequamur. Sed quid uobis faciam, quos contra testimonia scripturarum ita obsurdefecit iniquitas, ut quicquid aduersum uos inde prolatum fuerit, non esse dictum ab apostolo, sed a nescio quo falsario sub eius nomine scripdoctrina aperte aliena est quam praedicatis doctrina daemoniorum, ut eam sub christianae' doctrinae nomine defendere nulla ex parte possitis, nisi dicatis falsas esse scripturas apostolorum. infelices inimici animae uestrae! quae umquam litterae ullum habebunt pondus auctoritatis, nentia declarata, utrum apostolorum sint in
Abbreviated transcription (Latin):
sis peruersitatẽ. longe nimis aueritate
aberrantiũ Frustra sĩbi sane ꝑhanc ob.¬
lquitatẽ pollicetur faustus aliquid
post hanc uitã cinquã posse prestari
qđ sibn p̃tandũ in hic uita non coꝑaue.¬
rit: Bonit uobis. ut dum hic uiuitis:
istum s elinquatis crrorẽ. ueritatem
catholicae fidri cognossatis. itq teneatis
Alioquin longe aberit qđ sibi pollicitur
in iustus. cũ fieri coeperit. qđ iꝓtusto
minat .ẽ. ds̃. Deuiti autẽ patgi archa¬
rum iã quantũ satis arbitratus sum
homini maledico non pauca rinon¬
di: Quib: non utiq inmortr correctis.
uel post passionẽ suã iustificitis cesti¬
moniũ dñs perhibebat: cũ iudeos
ãmoneret uesi abrahe filii eẽnt. facta
ab rahe facerent: It quod idem abralã
ciusde dic̃ uidere concupiuerit. gauisq
fuerit cũ uidisset:  Quod in eiussinũ.
id ẽ. nłscio. cuꝰ quiete felicitatis magnũ
abditũq secretũ abstulerint angeli

Expanded text:
sis peruersitates nimis longe a ueritate sis peruersitates nimis longe a ueritate aberrantium. frustra sibi sane per hanc obliquitatem pollicetur Faustus aliquid post hanc uitam cuiquam posse praestari, quod sibi praestandum in hac uita non conparauerit. bonum est uobis, ut, dum hic uiuitis, istum relinquatis errorem et ueritatem catholicae fidei cognoscatis atque teneatis. alioquin longe aberit, quod sibi pollicetur iniustus, cum fieri coeperit, . quod iniusto minatus est deus.' De uita autem patriarcharum iam, quantum satis arbitratus sum, homini maledico non pauca respondi: quibus non utique in morte correctis uel post passionem suam iustificatis testimonium dominus perhibebat, cum Iudaeos admoneret, ut si Abrahae filii essent, facta Abrahae facerent, et quod idem Abraham eiusdem diem uidere concupiuerit gauisusque fuerit, cum uidisset, et quod in eius sinum, id est nescio cuius quietae felicitatis magnum abditumque secretum abstulerint angeli
Abbreviated transcription (Latin):
AUSUSTINUS RESPONDIT
uomodo intuto miser. quo i fi
in cb̾to: qui te patriarchus odisse
dicisꝰ. ipuros. & dm̃ adhuc plan¬
gis mpurũ : certe illis patriarchis post
aduenti saluatoris. prestitã purgatio¬
nẽ: et datã beatã requiẽ concessĩste: Ds
autẽ ur̃. etpost aduentu saluatoris ad¬
huc iacet intenebris: adhuc flagitus
omib mergitur. adhuc inimpuris omib
uolutatur: lta non solũ uiti illorũ homi-¬
nũ melior erat deour̃o: uerũ etiã mors
ipsa felitior: Inquib autẽ. sedib̾ erant
iusti. qui exieratit exhacuita priusquã
Up̃s in carne uenisset. & utrũ etiã ipsos
ad aliquid melius passio xp̃i transtule¬
rit qui ineũ uenturũ. passurum.
resurireturum. nontantum crediderant:
uerum etiam hoc ipsũ sicut oportebat
ꝓphetico spũ pnuntiauera t inscripturis
scis indagindũ .e. si quomͦ adliquidum
indigari potest. non hinc temeritates
opinintiũ consectandę quorulibet ho¬
minũ: nędum tamen execrabilis here¬

Expanded text:
AUGUSTINUS respondit: Quomodo in tuto, miser? quomodo in tuto, qui te patriarchas odisse dicis inpuros et deum adhuc plangis inpurum? certe illis patriarchis post aduentum saluatoris praestitam purgationem et datam beatam requiem concessisti; deus autem uester et post aduentum saluatoris adhuc iacet in tenebris, adhuc flagitiis omnibus mergitur, adhuc in inpuris omnibus uolutatur . ita non solum uita illorum hominum melior erat deo uestro, uerum etiam mors ipsa felicior. in quibus autem sedibus erant iusti, qui exierant ex hac uita, priusquam Christus in carne uenisset, et utrum etiam ipsos ad aliquid melius passio Christi transtulerit, qui in eum uenturum, passurum, resurrecturum non tantum crediderant, uerum etiam hoc ipsum, sicut oportebat, prophetico spiritu praenuntiauerant, in scripturis sanctis indagandum est, si quo modo ad liquidum indagari potest, non hinc temeritates opinantium consectandae quorumlibet hominum, nedum tam execrabilis haere
Abbreviated transcription (Latin):
episcoporum: usq ad haet tempora toto
orbe terrarum custodita. commendata.
clarificata peruenit: Ibi enim uidebi¬
tis etiam uettris testamenti & obscura
reuelari: a predicta compleri : Si autẽ
quasi ratione mouemini : primuiui
cogitetis quinam sitis. quam minus
idonei ad comprehendendam naturã.
nondicam di. sed animae uestrae.
comprebenłam Sanc quemadmodũ
uelle aut uoluisse uos dicitis.
certissima ratione nonuanissima
credulitate: Quod cum minune potu¬
eritis. sine dubio enim quandiu tales
estis nullomodo poteritis.: illud
saltem quod omni humane menti
est naturaliter insitum. simodo id
peruersȩ opinionis prauitate non
turbetur. dĩ naturam atq substa¬
tum in commutabilem omnino.
ominno incorruptibilem cogitate
uel credite: et manichei continuo
non eritis. ut aliquando et cacholici
esse possitis amen.

Expanded text:
episcoporum usque ad haec tempora toto episcoporum usque ad haec tempora toto orbe terrarum custodita, commendata, clarificata peruenit. ibi enim uidebitis etiam ueteris testamenti et obscura reuelari et praedicta conpleri. si autem quasi ratione mouemini, primum cogitetis, quinam sitis, quam minus idonei ad conprehendendam naturam, non dicam dei. sed animae uestrae, conprehendendam sane, quemadmodum uelle aut uoluisse uos dicitis, certissima ratione, non uanissima credulitate: quod cum minime potueritis — sine dubio enim quamdiu tales estis, nullo modo poteritis — illud saltem, quod omni humanae menti est naturaliter insitum, si modo id peruersae opinionis prauitate non turbetur, dei naturam atque substantiam incommutabilem omnino, omnino incorruptibilem cogitate uel credite, et Manichaei continuo non eritis, ut aliquando et catholici esse possitis amen.
Abbreviated transcription (Latin):
non aliciuus breuiter complecteretur
sehitentiae ueritatem: cuius rei intea
quasi expressius articulos explicasset.
a si quid est aliud quod fortasse possit
certis regulis comprehendi quomodo
fiat. ut uel incluorum singulis eiusdẽ
rei narrationibus. ud duabiis unuis
ex una eademq. re multa diuersa
in ueni. uitur. NUulla tamen aduersa.
& multa uaria: nulla contraria ÷
Sic soluuntur omnia diquibus isti
miseri collum ligint. ut spm̃ sui erro¬
ris intus teneant: c nullum extrinsecus
salutis ammittant: Qua propter post
omnes fausti calumpnias refutatas.
lum taxat horum eius capitulorum
quibus hoc opere quantum diis ad¬
iuuare dignatus . ẽ. sufficienter ut¬
uos amoneo. qui illo tam nefando et
execrabili errore tenemini: ut si aue¬
toritatem scripturirum omnibus pre¬
.ferendam icqui uultis. eam sequamini
quae abipsius presentiae xp̃i tempo¬
ribus per dipensationes apłorum.
& cc̨teras abeorum sedibus successiones

Expanded text:
non alicuius breuiter conplecteretur non alicuius breuiter conplecteretur sententiae ueritatem, cuius rei antea quasi expressius articulos explicasset, et si quid est aliud, quod fortasse possit certis regulis conprehendi, quomodo fiat, ut uel in duorum singulis eiusdem rei narrationibus uel in duabus unius ex una eademque re multa diuersa inueniantur, nulla tamen aduersa, et multa uaria, nulla contraria. sic «oluuntur omnia, de quibus sibi isti miseri collum ligant, ut spiritus sui erroris intus teneant et nullum extrinsecus salutis admittant. Quapropter post omnes Fausti calumnias refutatas dumtaxat horum eius capitulorum, quibus hoc opere, quantum dominus adiuuare dignatus est, sufficienter, utuos admoneo, qui illo tam nefando et execrabili errore tenemini, ut si auctoritatem scripturarum omnibus praeferendam sequi uultis. eam sequamini, quae ab ipsius praesentiae Christi temporibus per dispensationes apostolorum et certas ab eorum sedibus successiones