comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
deco qui exasse his institutus sit
catemtñsferimus ⁊ adeum qui
expte his sc̃ptus est. ¶Preteaĩ
testatus queꝙ moritinus pot̾ ie¬
garecum ad quembonasua ui
telligit. ut hrditatem suamtota
ptemuecius aut rem aliquam
uii fundum hominepeciuam⁊
licii restit᷑u᷑at. cum alioquin le¬
gata ñ extestam̃to nori ualcat᷑
Eum queq cut aliquid restitu¬
itur potest rogare ut id rursus alu
totum aut proꝑte uel ctum ali¬
uo aliquid restitun ¶⁊ quia p̾ri
fidicominissorũ cunabula a fide
mus perquam disposunnus si tt¬
tator fidibr̃dis suiconmisit ut
uelhrlitatemuel speciale fidĩ
fidiconinissis limus ec̃ noscit.
respossit mifestari. sauel pauti¬
oremquamquinꝙ uelnemo
penitus testiᷤ int̾uenit. tunc sũ pr
hr̃dis sũ alius quicumꝙ sit ꝗfi
dem clegit hr̃dis ⁊ abco aliquid
iegitiu uoluit si brs perfidiate¬
nnis adimplere fidem recusat ne¬
ganto remita cẽ sub secutam si fi¬
diconmissarius ius iurandum

Expanded text:
de eo qui ex asse heres institutus est, eadem transferimus et ad eum qui ex parte heres scriptus est. Praeterea intestatus quoque moriturus potest rogare eum ad quem bona sua vel intellegit, ut hereditatem suam totam partemve eius aut rem aliquam, veluti fundum, hominem, pecuniam, alicui restituat: cum alioquin legata nisi ex testamento non valeant. Eum quoque, cui aliquid restituitur, potest rogare, ut id rursus alii totum aut partem vel etiam aliud aliquid restituat. Et quia prima fideicommissorum cunabula a fide mus, per quam disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit, ut vel hereditatem vel speciale fideicofideicommissis legitimus esse noscitur, res possit manifestari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia tentus adimplere fidem recusat, negando rem ita esse subsecutam, si fideicommissarius iusiurandum
Abbreviated transcription (Latin):
lidum pro co senatus consulto
ictt̾es tñsferuntur ⁊ res querem¬
anceretapud hr̃dem sine ullohr̃
ditario honere apud eum iem¬
ana quasi exlegato sibi acquisi
tiones ⁊ proorodrantem quidẽ
tnͣsferuntur ad sidĩ cominissari¬
um ꝓq̃drante remancãt apucd
br̃demiquinetiam licet muma
aliq̃ re qͥceducta aut p̾cepta resti¬
tũc aliquis hĩclitatem rogatus
ẽ inꝗͣ maxima pars hr̃clitatis cõ¬
tineatur eque insolidum tnisfe¬
runtur. actc̃es ⁊ secum delibarede¬
tet hus cui itstituttur. hñditas
an expediat. sibi restitur eadem
scilicet int̾ueniunt.⁊ si cluab p¬
lurib reb dechictis p̾ceptis uere¬
tituc hiditatem rogatus si¶⁊ et

Expanded text:
o actiones transferuntur, et res quae remanet apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum manet, quasi ex legato ei adquisittiones et pro dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante remaneant apud heredem. quin etiam licet in una re, qua deducta aut praecepta restituere aliquis hereditatem rogatus est, maxima pars hereditatis contineatur, aeque in solidum transferuntur actiones et secum deliberare debet is cui restituitur hereditas an expediat sibi restitui. eadem scilicet interveniunt et si duabus pluribusve rebus deductis praeceptisve restituere hereditate
Abbreviated transcription (Latin):
ditatem simili modo extrebel¬
lano senatus consulto resti¬
tutio fiat ꝓinde ac si quarta
parte retenta rogatus sit reli¬
quam hereclitatem restituere

Expanded text:
ditatem, simili modo ex Trebelliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere
Abbreviated transcription (Latin):
nmis ad ficeimissa ⁊ pri¬
comnissarus uidcamus sciend
itaꝙ ẽ om̃ia fidimissa primis
Stemporib infira eẽ quia nico
inuitus cegebat᷑ p̾stire id dequo
regatus erat quĩb enimñ pote¬
tant br̃dititemuellegata reli¬
quere si relinq̃bant fidĩmtte¬
bant eorum qui capere extestõi
tus quis dicc̃tur aut obinsgne
quorumdam ꝑfidiam usst
consulib auctorititem suam
int̾pone ꝙ quia iustum uideb¬
itut ⁊ populare erat paulati
conusumc inassiduam uiris¬
acccm tantus ꝓ fauor corum
fcs ẽ ut paulatim ⁊ iam p̾tor
Ipprius crtaretur quid̾ fidiꝯm¬
issis ius dicit quenfidimissa¬
num appclabit. ¶ Inp̃mis
tatur ut eam hr̃clitatem aui
restituat. alicquin mũtileẽte¬
taitum inquonemobrs insti¬
tuitur. cumigitur aliquis sc̃p
tossis hrditatt meam adnt ⁊c
amgaio scio redas. ¶Potest¬
autem quisq ⁊ depatte restitu¬
enda hrdemitgare alibume ul
to ¶ Restituta autẽm hr̾clita¬
te isquidem qui restituit. nic̾o

Expanded text:
mus ad fideicommissa. et pricommissariis videamus. Sciendum itaque est, omnia fideicommissa primis temporibus infirma esse quia nemo invitus cogebatur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant, fidei committebant eorum qui capere ex testametus quis diceretur, aut ob insignem quorundam perfidiam iussit consulibus auctoritatem suam interponere. quod, quia iustum videbatur et popularsiduam iurisdictionem: tantusque favor eorum factus est, ut paulatim etiam praetor proprius crearetur, qui fideicommissis ius diceret, quem fideicommissarium appellabant. In primis tatur ut eam hereditatem alii restituat: alioquin inutile est testamentum in quo nemo heres instituitur. cum igitur aliquis scrippossis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restautem et de parte restituenda rogare; et liberum ta. Restituta autem hereditate is, qui restituit, nihilo
Abbreviated transcription (Latin):
lo ⁊ necitaᷤ hr̃di inponatur. si p̃o
nolente.adnt fidi conmissanuᷤᷤ
desida̾t restitui sibihãdititem
nullo nec dampno nec gasmo
apuel hr̃dem mante.¶ Nich̾au¬
tem int̾est itium aliquis exas¬
schĩs institutus aut totam br̃¬
ditatem aut ꝓparte restituc itga¬

Expanded text:
lo et necessitas heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicommissarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo nec damno nec commodo apud heredem manente. Nihil autem interest, utrum aliquis ex asse heres institutus aut totam hereditatem aut pro parte restituere rega
Abbreviated transcription (Latin):
uel repetere solu̾tum qi extreb¬
ciliano senatus consulto pra
ta portt̾e actoĩbtam in hr̾de
qͣminsidimissarium conpe¬
tentib ¶ Suuototam hrditatẽ
sponte restituit oms hrditaniei
accces fidĩ ꝯmissario ⁊ adususe¬
um pegasiam senatus consult.
fũat ut quando recusabat hĩs sc̃¬

Expanded text:
repetere solutum, quasi ex Trebelliano senatus consulto pro rata portione actionibus tam in heredem quam in fideicommissarium competentibus, si vero totam hereditatem sponte restituerit, omnes hereditariae actiones fideicommissario et adversus eum Pegasiani senatus consulti fuerat, ut, quando recusabat heres scr
Abbreviated transcription (Latin):
atut que sp̃es legati particiou
ccibatur. quia cum bidelega¬
tinus partiebatut. brditate
un que solebant stipulatit̾i
intbrtem ⁊ panticiarium lega¬
tarium intponi. eademintpon¬
chantur mitreum qui exfidici¬
misso reccpit br̃ditatem ⁊ br̃¬

Expanded text:
atur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae solebant stipulationes inter heredem et partiarium legatarium interponi, eaedem interponebantur inter eum qui ex fideicommisso recepit hereditatem et here
Abbreviated transcription (Latin):
aut totam hr̃ditatem aut pe¬
netotimplerumꝙ restitũe
rogabantur ad bire hĩditatẽ
obmillum uel minimunlu¬
crumitcũsabant atꝙ obid re
extinguebintur aidicominissa
lib cenatus censuit ut ei quiro

Expanded text:
aut totam hereditatem aut paene totam plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullum aut minimum lucrum recusabant atque ob id extinguebantur fideicommissa, lib
Abbreviated transcription (Latin):
seruaa censunnus. ⁊ si alegata¬
no uł fidiconinissoario auqd̃
similit̾ relictum si sꝙ sus aquo:
ielictum dicitur. confitcatut q¬
cem aliquid a se relictum et. scuad
iegis sub̃tilitattm decirrat oĩ¬
nõ cogn̾dus ẽ soluc̾re.

Expanded text:
servari censuimus et si a legatario vel fideicommissario aliquid similiter relictum sit. quodsi is a quo relictum dicitur confiteatur quidem aliquid a se relictum esse, sed ad legis subtilitatem decurrat, omnimodo cogendus est solvere.
Abbreviated transcription (Latin):
crcditarie ei ⁊ ineumtñsferũt.
qui reccpit hrctitatem ittit᷑op
senatus consulto in hac spccõ
curente ¶ Sa quia stipulattes
ex senatu ⁊ sulto pegasiano des¬
cendentes ⁊ ip̃i antiquitati dis¬
plicuerunt ⁊ quibxlamcͣiio
capsiosas castem homo extel¬
si ingenu papimanus appell¬
at anobis in legib magis sip¬
licitas quam difticultas pla¬
cet ĩo om̃ib nob suggestis ta
cxpioso senatus pegasiano qd
põstea superuenit. omnic aucto¬
ntattm tretelliao senatus cõ¬
suito pr̃art ut exco fidiconiniᷤ¬
sarie hr̃ditates restituantur sũ

Expanded text:
ereditariae ei et in eum transferuntur ereditariae ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque senatus consulto in hac specie concurrente. Sed quia stipulationes ex senatus consulto Pegasiano descendentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus appellat et nobis in legibus magis simplicitas quam difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tamexploso senatus consulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicommissariae heredita
Abbreviated transcription (Latin):
ditatis scͥptus bĩs rogatus sit i¬
restitucre cunc extietelliono se¬
natus ꝯsulto restituebatur. hr̃
quiccipiebat hrdititemex se¬
natus consulto taltiuano tã¬
qm̃ in hroem ¶ At sipius qua
tate restitucit regatus sit iccus
crat regosimo senatus consul¬
to. q hrs qui semel.adicat hr̃di¬
tatemsi modo suauoluntate a¬
dieat. sũrctinũt qtam partẽ
sa hona hrditaria sustiebat.
ꝯproparte stipulatce̾s intpͣo¬
nebantur. tanquam int̾partici¬
parium iegatarium ⁊ hr̃dem.
siu̾ototam hr̃ditatem iestitu¬
eritempte ⁊ uenditt hr̃ditatiᷤᷤ
scipuiattes int̾ponebantur.
¶sa si recuset sc̃ptus hrs adneh
ereditatem obidqdicat cam
sibi suspectam ẽc qiͣ cam᷑p᷑ño¬
samciuctur. pegosi ano senat.
consulto ut esidãnte co ciurt¬
titue irgatus ẽ uissup̾toris ade¬
ci qucum qui recepit mĩditate
telliano senatus consulto.
Quo cinnullis scipulatõib
opus c̃ quia simul ⁊ hiuc ꝗrᷤ
tituit sccuritas datur ⁊ actcẽs h¬

Expanded text:
ereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tunc ex Trebelliano senatus consulto restituebatur heredqui recipiebat hereditatem, ex senatus consulto Trebelliano tamquam in heredem. at si plus quam tatem restituere rogatus sit, locus est Pegasiano senatus consulto. Sed is, qui semel adierit hereditatem, si modo sua uoluntate adierit, siue retinuerit quartam partem rsa onera hereditaria sustinet; pro parte stipulationes interponebantur tamquam inter partiarium legatarium et heredem: si vero totam hereditatem restituerit, emptae et venditae hereditatis stipulationes interponebantur. sed si recuset scriptus heres adire hereditatem ob id quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cavetur Pegasiano senatus consulto ut, desiderante eo cui restituere rogatus e eum qui recipit hereditatem belliano senatus consulto: quo casu nullis stipulationibus opus est, quia simul et huic qui restituit securitas datur, et actiones h
Abbreviated transcription (Latin):
qnineronie quidem tem poribꝰ
iretello maximo ⁊ amieo se¬
neci consulibo senatus consut¬
tum factum ẽ. quocautumẽ
tituta sit om̃s ac̃tces unre cuuli

Expanded text:
n Neronis quidem temporibus Trebellio Maximo et Annaeo Seneca consulibus senatus consultum factum est. quo cautum etituta sit, omnes actiones quae i
Abbreviated transcription (Latin):
num testium adhibuint
aliam testam̃torũ solemputa¬
tem obsuauint recte nich̃om
testatur iucelicet cum expelitõ.¬
rub eccupati sunt. qd m̃ito nta
constito intrcdux̾. quoquoeni

Expanded text:
numerum testium adhibuerint neque aliam testamentorum sollemnitatem observaverint, recte nihilo minus testantur, videlicet cum in expeditionibus occupati sunt: quod merito nostra constitutio induxit. quoqu
Abbreviated transcription (Latin):
stitiunttur. siquis autem uolu¬
erit sinc sc̃ptis ordinare uirc ciui¬
Ilitestamtum septem testibad¬
hibitis ⁊ sua uoluntate coram
cis nucupata sciat hoc perfectissi¬
mum testam̃tum iuire ciuili f¬

Expanded text:
ficiuntur. si quis autem voluerit sine scriptis ordinare iure civili testamentum, septem testibus adhibitis et sua voluntate coram eis nuncupata, sciat hoc perfectissimum testamentum iure civili f
Abbreviated transcription (Latin):
obẜuatc̃e ⁊ mncorum testam̃tis i¬
adhibita quamintestam̃tis pa¬
ganorum proxime exposiumus
¶Planc demilitum testam̃tis di¬
lius traianus tatilio scuoita rescp¬

Expanded text:
observatione et in eorum testamentis adhibenda quam et in testamentis paganorum proxime exposuimus. Plane de militum testamentis divus Traianus Statilio Severo ita rescrip
Abbreviated transcription (Latin):
pcedunt posse fidĩconinissum
rcti si appartit cum qui postta
testmm̃itum fecat auoluntateqͣ
codillis exp̾ssat non recessissa
datur ius testam̃torum icedi¬
cillorum ⁊ iõ nec exhrdatio sc̃¬
ꝑfidĩconinissum hr̃ditas codi¬
cillis unt relin᷑quitur neccond¬
atẽm hr̃di instituto codicillis
face potest ⁊ millamsolemt n¬
tatem ordiãtois desidan̾t.

Expanded text:
posse fideicommissum peti, si appareat eum qui postea testamentum fecerat a voluntate quam codicillis expresserat non recessisse.datur ius testamentorum et codicillorum, et ideo nec exheredatio scrper fideicommissum hereditas codicillis iure relinquitur. nec condicionem heredi instituto codicillis facere potest: et nullam sollemnitatem ordinationis desiderant.
Abbreviated transcription (Latin):
Atc̃ ingusti tempora cõ¬
stat ius ccdicilorum no¬
musu fuisse saip̾muslu¬
tius lentulus excinus ꝑoa etiam
ficcicoissa ceꝑunt codicillos in¬
ticcluxtt nam cum decedet in aff¬
ricam scpsit coclicillos testam̃¬
to confirmatos quib ab. iugto
petut perfidiconinissum ut face¬
fet.aliquid. ⁊ cum cluus. iugu̾
uoluntatem eius inplcussa deĩ¬
ceps reliqui auctoritat᷑t eius se¬
cuti fidĩcomnissa pr̃abunt ⁊ fili¬
a lentuli legata quenire ñ dcͣtebat
ca̾sc pͥcẽtes in quos t̾batiũquoꝙ
cuius tunc auctoritas maxima e¬
rat. ⁊ quesisse anpossit. hoc recipi
nec ab sonans auras tc̃ccos icilio¬
rum usus ẽ ⁊ titbatiũ suasisse au
peregnattes que aput uetes fuiss¬
ent ut siquis testam̃tum facẽ
non possa tam̃ etelicillos facẽ¬
possa¶Post que tempra cuma
labeo cooulos feciss iamnemi¬
tantumautem testam̃to fc̃o pot̾
qui codicillos fact̾ sa intestato
quis deccdens fidĩconmutẽ co¬
dicillis potest sacuman̾testam̃¬

Expanded text:
te Augusti tempora constat ius codicillorum non fuisse, sed primus Lucius Lentulus, ex cuius persona etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa scripsit codicillos testamento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per fideicommissum ut faceret aliquid: et cum divus Augustus voluntatem eius implesset, cuius deinceps reliqui auctoritatem secuti, fideicommissa praestabant, et filia Lentuli legata quae iure non debebat casse prudentes, inter quos Trebatium quoque, cuius tunc auctoritas maxima erat, et quaesisse, an possit hoc recipi nec absonans a iuris ratione codicillorum usus esset: et Trebatium suasisse Augperegrinationes, quae apud veteres fuissent, ubi, si quis testamentum facere non posset, tamen codicillos posset. post quae tempora cum et Labeo codicillos fecisset, iam nemi Non tantum autem testamento facto potest quis codicillos facere, sed et intestatus quis decedens fideicommittere codicillis potest. sed cum ante testame
Abbreviated transcription (Latin):
ũ genͣ ẽ cõtr̃tus uli sicumu¬
num qiuis bouem hr̃et ⁊ ui
ĩ cinus eius fumdam placu
itzmtcos ut per denos dies.
inuicem boues accomodarei
ut op̾ facent. ⁊ ap̾alti bos

Expanded text:
us esse contractus. veluti si, cum unum quis bovem haberet et vicinus eius unum, placuerit inter eos, ut per denos dies invicem boves commodarent, ut opus facerent, et apud alterum bos
Abbreviated transcription (Latin):
ub̾agendume¶Ido auteme
famiuaritatem aliqmͣint̾
sehre uidentur em̃ptio ⁊ us¬
enclito. tͣ locato ⁊ conͣducto
ut quibdum causis queri
soleat. utrum emꝑtio qu̾e¬
ditȯ contͣhatur. in locatio q
conclucto. ut ecce de p̾dus q̃
ppetuo quibuam fruendat̃¬
sio siue rectlitus prohus do¬
mino pr̃etur m ip̃i conclu¬

Expanded text:
agendum est. Adeo autem familiaritatem aliquam inter se habere videntur emptio et venditio, item locatio et conductio, ut in quibusdam causis quaeri soleat, utrum emptio et venditio contrahatur, an locatio et conductio. ut ecce de praediis quae perpetuo quibusdam fruenda trsio sive reditus pro his domino praestetur, neque ipsi condu
Abbreviated transcription (Latin):
aut iuch de piculorei fuit p¬
actum tunc siquidem totire
reuntitus accessit. ad dõmͣi¬
num super hoc reclundarci
piculum. s in partĩculansi
adepsstotecinum huiusm¬
coi dampnumuenire quo
iureũtimur. ¶Ittm̃querit᷑
sicũ. aurificcticius comic¬
nĩt ut hus exauro suo certip¬
ondis certeꝙ forme anulos
cifacẽt. ⁊ acciper uarbigraa¬

Expanded text:
autem nihil de periculo rei fuerit pactum, tunc si quidem totius rei interitus accesserit, ad dominum super hoc redundare periculum, sin particularis, ad emphyteuticarium huiusmodi damnum venire. quo iure utimur. Item quaeritur, si cum aurifice Titio convenerit, ut is ex auro suo certi ponderis certaeque formae anulos ei faceret et acciperet verbi gra
Abbreviated transcription (Latin):
uin locatõ ⁊ conductio sit.
uestim̃torimiaut. argenti.aũ
iumti m̃cedem.aut deditaut
promisit. ib cocusttelia tar
desidãtur qualcm diugñtissi¬
mus p̾rfamilias sius rebrao¬
bilet. qͣm sip̾stitĩt ⁊ aliquo

Expanded text:
uin locatio et conductio sit. vestimentorum aut argenti aut iumenti mercedem aut dedit aut promisit, ab eo custodia talis desideratur qualem diligentissimus paterfamilias suis rebus adhibet. quam s
Abbreviated transcription (Latin):
tis si tutoris auctoritas nonint̾¬
ueniat ip̃iquidẽ quicum hus cc̃¬
hunt obligintur. atpupilli in
isitutoris. uictoritatt ꝯmiius lu¬
crosasit. nc ullũm dampnum
sũt tutor aut statim in ipone o
op̃i pupillo ꝓdet estim̃auit pꝰ
tempr uo aut per eps mi introi¬
int̾tutore pupillumue iuditi¬
um agñdum sit quia ip̃e tutor
scicuratormictum cius datur
quoinfueniente iuclicium p¬
agitur. ⁊ eoꝑacto curator eẽ ce

Expanded text:
tis, si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi quidem qui cum his contrahunt obligantur, at invicem isi tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque ullum damnum habeat. Tutor autem statim in ipso negotio oc pupillo ro aut per epistulam interposiinter tutorem pupillumve iudicium agendum sit, quia ipse tutor sed curator in locum eius datur, quo interveniente iudicium peragitur et eo peracto curator esse
Abbreviated transcription (Latin):
Muc eo ᷤᷤ in poͣtte sũcmancipau¬
cut. que iõ senatus prospexita
Lquia sepe honati ert. ilicno c̃ti¬
a pre chño ueconͣlici tanqͣm si
prinçipalit̾ cum rpo negogest̃
sit. Ciq̃uoꝙͣ qui uel exrcitõna
uel institoria actoe̾ tenetur. di¬
recto posse conͣdici placet qui¬
a huius quoꝙ iussutõttͣtum
intelligitin. ⁊
denoxalib ac

Expanded text:
uc in potestate sive emancipaverit. quae ideo senatus prospexit, quia saepe onerati aere alieno creda patre dominove condici tamquam si principaliter cum ipso negotium gestum esset. ei quoque qui vel exercitoria vel institoria actione tenetur, directo posse condici placet, quia huius quoque iussu contractum intellegitur. TIT. 8 DE NOXALIBUS AC
Abbreviated transcription (Latin):
h̾t contempnattes. itaꝙ iud¬
ex apud quem deca actõe agr̃
an despice soli. an initmdinu
sum sit. nec aliter ad petului esti¬
matc̾em tnͣsit. qͣmsi aut nic in

Expanded text:
t condemnationes. itaque iudex, apud quem ea actione agitur, ante dispicere solet, an in rem domini versum sit, nec aliter ad peculii aestimationem transit quam si aut nihil in
Abbreviated transcription (Latin):
fu̾it idtotumprare debtat i¬
sũquidem ñ sit in rem eius
u̾sum ideatenus praredebe¬
at q̃tenus peculium pãtitur.
telligitur quid quid nc̃cio ĩ
rem cius inpenclit seniusue¬
luti si mutuatus peciumi c̃¬
ditorib eius eam soluet aut
eclificia ruentia fulsit aut fa¬
milie frum̃tum emĩt uel eti¬
rem nc̃ciam meͤatus sit. itaq
si ex .x.ut puta aurcis quos
ẜuus tuus aticio mutuos.a¬

Expanded text:
fuerit, id totum praestare debeat, sive quid non sit in rem eius versum, id eatenus praestare debeat quatenus peculium patitur. tellegitur, quidquid necessario in rem eius impenderit servus, veluti si mutuatus pecuniam creditoribus eius solverit, aut aedificia ruentia fulserit, aut familiae frumentum emerit, vel etirem necessariam mercatus erit. 4b. Itaque si ex decem utputa aureis, quos servos tuus a Titio mutu
Abbreviated transcription (Latin):
ẜuatur separatim ostr
suo negocium gestum
ert insolidum p̾torad¬
su pollicetur scilici qui¬
uclum actres pollicetun
Exccitoria tunciccum ꝑ¬
abeat cumquis ẜuum słi¬
un magistrum nauim
eius ĩtigra cui ppoi̾tus e¬
tab̾ne forte aut cuiliba

Expanded text:
r rvo negotium gestum erit, in solidum praetor adem pollicetur, scilicet quilidum actiones pollicetur,excercitoria tunc locum habet, cum quis servum suum magistrum navis eius rei gratia cui praepositus etabernae aut cuilibet
Abbreviated transcription (Latin):
Diatam supius
m̃tionem hiumꝰ
de actĩt que mit
culio filiorumfa¬
milias seruoriucagit
opus ẽut de hacactte ⁊de
diligntius admonemiu
⁊ quia sũ cumẜuis negoci¬
um gestum sit sũcum his
qui inpot̾te parentis sunt¬
fere cadem seruantur ne
uerbosa fiat clisputatõ
dingamus sermonem.
dem intellecturisumus
delibis quoq ⁊ parentibꝰ

Expanded text:
ia tamen superius mentionem habuimus de actione quae in peculium filiorumfamilias servorumque agitur: opus est ut de hac actione, diligentius admoneamus. et quia, sive cum servis negotium gestum sit, sive cum his qui in potestate parentis suntra servantur, ne verbosa fiat disputatio, dirigamus sermonem idem intellecturi de liberis quoque et par
Abbreviated transcription (Latin):
sup̃cliximus substituert pot̾
id estut sihĩdis eiñ exuitin̾t
alius cisit br̃s saicoampliꝰ
ut sibr̃des eiextitint ⁊ ad¬
huc inpules mortu fue¬
¶nt. sit ei aliquis hĩs ulĩ siqui
dicat. hoc m̃odo ticius filius i¬
meus brs ÷ iesto ⁊ si filius m̃s tiꝰ.¬
us moriatin quam ĩsu a tute¬
telam uenit itẽm pubes fc̃s

Expanded text:
supra diximus, substituere potest, id est ut, si heredes ei non extiterint, alius ei sit heres, sed eo amplius ut et si heredes ei extiterint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit eis aliquis heres. veluti si quis dicat hoc modo: ‘ Titius filius meus heres mihi esto: si filius meus hius moriatur quam in suam tutelam venerit id est pub
Abbreviated transcription (Latin):
tui fuint. sit ei hrs hus quem
itaꝙ eo cau siquid pupillo ex
bereditatib legatis ue. aut do¬
natoĩb ꝓpiquorum atꝙ azi¬
corum adquisitum fu̾int ido
oñc ad substitutum pertincat
¶ Ductumꝙ diximus de sub¬
instĩtutorum uel exhr̃dãtorũ
cadem ctiam de postumis intel¬
tum face nemo pot̾ nisi ⁊ sibi pͥis¬
fãciat. nampupillar testam̃tũ
parᷤ ⁊ sequela ẽ pr̃mtestam̃tia
deout si p̾r̃is testam̃tum ñuã¬
icat nec filu quidem ualehit r̃

Expanded text:
tui fuerint, sit eis heres is quem itaque eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisve aut donationibus propinquorum atque amicorum adquisitum fuerit, id omne ad substitutum pertinet. quaecumque diximus de subinstitutorum vel exheredatorum, eadem etiam de postumis intelntum facere nemo potest, nisi et sibi faciat: nam pupillare testamentum pars et sequela est paterni testamenti, adeo ut, si patris testamentum non valeat, ne filii quidem
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓposuus coclicequa prospe¬
ccum c̃ ut siquis inte captos
hat filios uel nepotes uel nep¬
tem cuiuscumꝙ sexus uel gdꝰ
liccat cisim ⁊ sipubẽs sint. ad
exemplum pupillans substiti¬
onis ceitas poas substituere. sĩ
aut resipͣuint candem substi¬
pupilliris substitois que post¬
qmͣ pupillus adoleu it infirm
uarum causatum. ⁊cẽm clu¬
arum brelitatum. ¶Sinau
quis ita formĩdõlosus sit u̾
timet ne filius eius pupillꝰ
ad huc exeoꝙ palam substi¬
tutum accepit. post obitum
cius piculo insidiarum sub¬
icetur uulgarem quidem sb̃¬

Expanded text:
posuimus codice, qua prospectum est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitutionis certas personas substituere: sin autem resipuerint, eandem substipupillaris substitutionis, quae, postquam pupillus adoleverit, infirmauarum causarum, id est duarum hereditatum. Sin autem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius eius pupillus adhuc ex eo quod palam substitutum accepit, post obitum eius periculo insidiarum subiceretur: vulgarem quidem s
Abbreviated transcription (Latin):
Psticorum p̾cliorum tuta
sunt hec iteractus iuia. aq
ductus ¶tere ius cundi am¬
insc iua coñtin. Iqueduct

Expanded text:
sticorum praediorum iura sunt haec: iter, actus, via, aquae ductus. iter est ius eundi, amin se via continet. aquae duct
Abbreviated transcription (Latin):
t̾rum autem latina angta ꝑ
siuitq stipulantium intelie¬
ctum huius linguc kãt. nec
nc̃ce ẽ eadem lingua utrumq̃
uti sasufficit congruenter
adint̾rogatum respont̾¶qui
nam cluo g̾tilatina lingua
ħ solempma ũba olim qui¬
ie demimsu fu̾t postea autẽ
lconiana constito lata eͣ que¬

Expanded text:
utrum autem Latina an Graeca si uterque stipulantium intellectum huius linguae habeat: nec necesse est eadem lingua utrumque uti, sed sufficit congruenter ad interrogatum respondere: quin etiam duo Graeci Latina lingua haec sollemnia verba olim quidem in usu fuerunt: postea autem Leoniana constit
Abbreviated transcription (Latin):
b̾stipulamur. exqͣ due ꝓfiti¬
cunturacttẽs tam conͣdicto
sicerta sit stipulato quam ex
stipͣulatu si incẽrta que Hoc
nommne inde utͣitur. quiasti¬
pulum apuctes fimium ap¬
mittis ꝓmitto fidoꝓiittis
fidaꝓmitto fidembes fideuube

Expanded text:
stipulamur. ex qua duae proficiscuntur actiones, tam condictio, si certa sit stipulatio, quam ex stipulatu, si incerta. quae hoc nomine inde utitur, quia stipulum apud veteres firmum apromittis? promitto, fidepromittis? fidepromitto, fideiubes? fideiube
Abbreviated transcription (Latin):
spondes ¶Siquis ita stipules¬
tur. si mcipitolui non ascẽto
dare spondes pcrm enͣt acsisti¬
pulatus cet. c̃morietuidare
sibi ex conditõnali scipulatit
tantum spes c̃ debitum in ca¬
ꝙ ip̃am spem tramĩictimus ĩ¬

Expanded text:
spondes? ’ si quis ita stipuletur ‘ si in Capitolium non ascendero, dare spondes? ’ perinde erit, ac si stipulatus esset cum morietur dari sibi. ex condicionali stipulatione tantum spes est debitum iri, eamque ipsam spem transmittimus
Abbreviated transcription (Latin):
cartagine dare spontes. que
scipulato lice⁊ pure fieriiud¬
atur tamit ip̃a habatemp i¬
iectum quo ꝓmissorutatur
ad peciu̾am cartagine dandã
⁊ iõ siquis itaromestipulat᷑
hodic cntigine dare spondes
inutilis erit scipulatõ empo¬
sibił sit it prõmissio. ¶Condis̃¬
ens temp referuntur. aut sta¬
tim infirant obligte̾m aũ
coñsul fu̾it uł si meuius iu¬
uit crire spondes nam sicaita
non sunt nc̃ual⁊ stipulatõ¬

Expanded text:
Carthagine dare spondes? ’ quae stipulatio licet pure fieri videatur, tamen re ipsa habet tempus iniectum, quo promissor utatur ad pecuniam Carthagine dandam. et ideo si quis ita Romae stipuletur ‘ hodie Carthagine dare spondes? ’ inutilis erit stipulatio, cum impossibilis sit repromissio. Condiciens tempus referuntur, aut statim infirmant obligationem aut consul fuit ’ vel ‘ si Maevius vivit, dare spondes? ’ nam si ea ita non sunt, nihil valet stipulat
Abbreviated transcription (Latin):
dufeciua soluatur stipulato stiͣ¬
kalendis marrudare spondes
mur statim quidem debetur se
peti pueqm̃ dies ucniat n p̃otꝰa eccd
ac ne eoͣquidem ip̃o dic inque
stipulatõ fc̃i c̃petipot̾ quiatotꝰ
is dies arbitosoluentis ĩs t̾bui
deba. neq enim ceitumẽ co
die inquem promissum cda

Expanded text:
pecunia solvatur, stipulatio fitCalendis Martii dare spondes. mur, statim quidem debetur, sed peti priusquam dies veniat non potest ac ne eo quidem ipso die, in quem stipulatio facta est, quia totus is dies arbitrio solventis tribui debet. neque enim certum est eo die in quem promissum est
Abbreviated transcription (Latin):
inelegant in dias sp̃es us euu¬
le distributumiuectur namori¬
go eius ab institutis duarumci¬
uctatum athenarum scuicet ⁊ la¬
cedemoni. Srum fluxisse uidetur.
inhiis ⁊ enimcuutatib ĩagi so¬
Aitum erat ut lacedemonu quite
zmagis ca que ꝓ legibꝰ obseruarẽt
memoricꝰme ncnrent. atheniens¬
lia quidem uira queapud om̃s g

Expanded text:
ineleganter in duas species iule distributum videtur. nam origo eius ab institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienslia quidem iura, quae apu
Abbreviated transcription (Latin):
aut imꝙ p̾tĩto̾ uoc colore qĩ non
sancm̃tis funt.cum teͣstam̃tu
ordiarent sa hdicitur non qiͣue
re furiosus sit sa rectequidem fe
cit testamtumnon au̾t exoffco
pictatis. nam siuere fuiosus sit

Expanded text:
aeteritos, hoc colore, quasi non sanae mentis fuerunt, cum testamentum ordinarent. sed hoc dicitur non quasi vere furiosus sit, sed reccit testamentum, sed non ex officio pietatis: nam si uere furiosus esset
Abbreviated transcription (Latin):
lilorum sõior autem⁊ frturpi
b tõis scriptis hr̃clib ex sacs cõ¬
scituttib pͥlatisunt. non cigo
cont̾ ꝯm̃s brces age̾ possuntul¬
medo igẽ possunt. aut agñtes iũ¬
testam̃to age̾ possunt. similloa
auo iure ad bona defumcti puci¬
re possunt. namqui alio uireue¬

Expanded text:
 turpibus personis scriptis heredibus ex sacris constitutionibus praelati sunt: non ergo contra omnes heredes agere possunt. ulmodo aut agere possunt aut agentes vintestamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure ve
Abbreviated transcription (Latin):
pienda sunt. sinic̾eis penitus ateᷤᷤ¬
tatoribotẽst̃amto relictum ẽ qd
nr̃a constitutõ aduẽcondiam na¬
ture introcluxit. sr̃auoqñtacum¬
ꝙ pars hr̾dlitatis uelres eis fumt
relicta de moffc̃oso querela quies
partis repleatur. ucet ñ fu̾it adiet¬
tum bomur arbitratu debere ca
repleri. ¶ Sit̾ũtornõie pupillicu¬
ius tutelam gerebat extestam̃top¬
sops testam̃to agere sqi et sicto¬
tno pupillinomine cuinich rel¬
ictum fuit ee inoffoso egit ⁊ sup¬
atus ẽ ip̃c tutor ꝙ sibi incodem sta¬
tutestam̃to legatum relictum ẽ
namuttii ¶Igitur qrͣtam quis deba
hre ut deinoffosotestainto age̾n̾
possit. suunt hr̃ditario sũirc le¬
gatiucl fidĩmissi uel si mortis cã
ei qͣrtatonata fu̾it uel int̾uiuos ĩ
us tinmoco casib quorum nra

Expanded text:
pienda sunt si nihil eis penitus a testatoribus testamento relictum est. quod nostra constitutio ad verecundiam naturae introduxit. sin vero quantacumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescpartis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento ppatris testamento agere. Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nihil relictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eodem testamento legatum relictum est, non amittit. Igitur quartam quis debet habere, ut de inofficioso testamento agere non possit: sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi, vel si mortis causa ei quarta donata fuerit, vel inter vivos in his tantummodo casibus, quorum nostra
Abbreviated transcription (Latin):
hr̃dis ⁊ legatatu aut fidicoissa¬
nii. aut cuilibꝗ attiuasitaq a le¬
gatarius ⁊ fidĩconinissaius n
solum de carerogan pot̾. ut eam
alicui restituat q̃ ei relicta sit. sẽt
etiamdealia sũ ipius sũ aliena
sit. hoc᷑ solum obẜuandum est
neplusquisqm rogetur. alicui
unquitur cum. autemalic̃a rẽ
ꝑfidĩcominissum relinquitur
nc̃ce est ciqui itgatus ẽ aut ip̃a
cominissum daripot. ut hr̃s eu
regetur manumittẽ ucuegata¬
nus uel fidiconmissarius nec
int̾est utrum de suo ꝓp̾o ẜuoteᷤᷤ
non uendat si meclonͣich exiu¬
dicio eius qui reliquitub̾tatẽ
ptrcept. non statim extinguit.
fidiconinissaria lib̾tas se differ¬
tur. quia possit tempore ꝓcedẽte
ubicumq cctasio redim̃di scrui
fuit pr̃ari ub̾tas. ¶Quĩ ante
exca sidĩconinissi manumittit᷑

Expanded text:
t fideicommissarii aut cuiuslibet alterius. itaque et legatarius et fideicommissarius non solum de ea re rogari potest, ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia, sive ipsius sive aliena sit. hoc solum observandum est, ne plus quisquam rogetur alicui rlinquitur. cum autem aliena res per fideicommissum relinquitur, necesse est ei qui rogatus est aut ipsam commissum dari potest, ut heres eum rogetur manumittere vel legatarius vel fideicommissarius. nec interest, utrum de suo proprio servo non vendat, si modo nihil ex iudicio eius qui reliquit libertatem percepit, non statim extinguitur fideicommissaria libertas, sed differtur, quia possit tempore procedente, ubicumque occasio redimendi servi fuerit, praestari libertas. qui autem ex causa fideicommissi manu
Abbreviated transcription (Latin):
rotest qua quiutio tpr in pot̃
tetestatoris funit. ⁊ quo facẽrteᷤᷤ
tͣamtum ⁊ in quo morerttur.i
pnccto autem lib̾tas tunc dari
ludetur. cum non ab auoẜuum
manumitti rogat. squelutiex
suo testam̃to lib̾tattinciconpe¬
tẽ uultssiba aut fidĩcominissor
hec inaxime imisu habentur. pe¬
to rogo uolo mandofidĩtuccon¬
mitto quepin singula firma st̃
atꝙ si omnia mumi congesta
essent.

Expanded text:
otest quam qui utroque tempore testatoris fuerit, et quo faceret testamentum et quo moreretur. directo autem libertas tunc dari videtur, cum non ab alio servum manumitti rogat, sed velut ex suo testamento libertatem ei competere vult. Verba autem fideicommissorum haec maxime in usu habentur; ‘ peto, rogo, volo, mando, fidei tuae committo ’. quae perinde singula firma sunt atque si omnia in unum congesta essent.
Abbreviated transcription (Latin):
mȩ constitutum ẽ. sic sit ut .i
hõclic clum queriñ pot. sc̃ptura
oblĩgetur ⁊ excanascitu conđ¬
ito cessante scilicet uborũ obli¬
ad quinquennium ꝓcetebat. sa
neclitores cliuitius possint. sui
pc̃cinus forsitan defraudari ꝓ
constituttẽm nrãm tempꝰ coar¬
tatum c̃ ut ultbicimumetas
huius m̃oi exceptõ minime ex¬
tendatur.

Expanded text:
me constitutum est. sic fit ut et hodie, dum queri non potest. scriptura obligetur: et ex ea nascitur condictio, cessante scilicet verborum obliad quinquennium procedebat : sed ne creditores diutius possint suis pecuniis forsitan defraudari, per constitutionem nostram tempus coartatum est, ut ultra biennii metas huiusmodi exceptio minime extendatur.
Abbreviated transcription (Latin):
tem cuius usus fauorabilior est
¶Post mortem queq hr̃dis aut
legatui similimedo mutilit̾ie¬
gibatur uli siquis itadicat. cui
hͣs mns mortuus erit. dolego itẽ
p̾lic quamheres. aut legatinus
morietur.sqsimili moco ⁊ hocco¬
ietimus firmitatem huiusmo¬
dilegatis ad fidiconmissorum
simulitudiẽm p̾stantes. neuel
intoc cau detior ei legatorum
qmfidĩ cominissorũ muciatur¬

Expanded text:
tem, cuius usus favorabilior est. Post mortem quoque heredis aut legatarii simili modo inutiliter legabatur: veluti si quis ita dicat: ‘ cum heres meus mortuus erit, do lego ’: item ‘ pridie quam heres aut legatarius morietur ’. Sed simili modo et hoc correximus, firmitatem huiusmodi legatis ad fideicommissorum similitudinem praestantes, ne vel in hoc casu deterior causa legatorum quam fideicommissorum
Abbreviated transcription (Latin):
te trislatus sit uel manumissꝰ
ip̃e hĩs efficitur. quib casib
utile ẽ legatum. ꝙsim cadem
tealegabatur. scilica quiateᷤ¬
tam̃t᷑aium ⁊ͣ institutit̃ hr̃du̾
accipiunt. ⁊ obiducluti cap̃¬

Expanded text:
tus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quodsi in eadem tea legabatur, scilicet quia testamenta vim ex institutione heredum accipiunt et ob id veluti cap
Abbreviated transcription (Latin):
ominicas inpendit. iccm rescp̃¬
sũnt peculium udi̾ legatum
utemcorporales res qmincorpo¬
Am. namhoc caulegatum extin¬
guitur. sa ct̃ta lelegatumual⁊
dampnas esto ṁs heres comu
alia res legetur el ectio legataui
c nisi aliud testator dixent ¶pti¬
onis legatum idem ubitestator
ex ẜuis suis uel aliis reb optare
legatarium iussit. habebat in se
conditot̾m. ⁊ idcouisi ip̃c legata¬

Expanded text:
ominicas impendit. iidem rescripserunt, peculium videri legatum,utem corporales res quam incorpoam: nam hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damnas esto heres domum ervus vel alia res legetur, electio legatarii est, nisi aliud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium iusserat, habebat in se condi
Abbreviated transcription (Latin):
miẽdo uel trisfendo exceptis hu
uitelicet quempossibilia sunt
uel legib intitlucta aut alias ꝓ¬
brõsa. huius moi cruim testator
dispottem ualere secta tempoxũ

Expanded text:
imendo vel in transferendo: exceptis his videlicet quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut alias probrosa: huiusmodi enim testatorum dispositiones valere, secta temporum
Abbreviated transcription (Latin):
sinon alienau̾it ticio. dtem auit¬
os dato ⁊ intantumh itgula ob¬
suabatur ut perquam pluribp
rincipalib constitõib significe̾
nec principem quidem agnoscẽ q
ei pene nõie legatum sit. nec exmi¬
litis quidem testam̃to talia lega¬
ta ualebant. quamui alie miltt̾u
olũtate ĩ ordiandĩ testam̃ti obsua¬

Expanded text:
si non alienaverit ’, ‘ Titio decem aureos dato ’. et in tantum haec regula observabatur, ut perquam pluribus principalibus constitutionibus significetur nec principem quidem agnoscere quod ei poenae nomine legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia legata valebant, quamvis alias militum voluntates in ordinandis testamentis
Abbreviated transcription (Latin):
curauit. funcium dolego añẜ
uohr̃dis recte legamus itete q̃¬
nitur. ⁊ constat pͦure mutilit᷑.
legari net quicquam profice̾.
si inuotestatore de potͣte br̃di
exient. quiaꝙ mutile foret ic¬
gatum sistatim post factumtẽ¬
tamtum decessissatestator hoc
non deba io ualcre quia duitiꝰ.
testatoruixit sub conclitãt uo
rectelegatur. ut itquiramus. a
quo tompore dies legati cedit
⁊ fistatim post ftm testam̃tu
decessit̾ testator nontñ. ap̃ eũ
quihĩs sit cdies legaticidẽ in¬
telligitur. cum hr̾elitas. a lega¬
to scꝑata sit effici possit perem¬

Expanded text:
curaverit, fundum do lego ’. An servo heredis recte legamus, quaeritur. et constat, pure inutiliter legari, nec quidquam proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret legatum, si statim post factum testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo valere, quia diutius testator vixerit. sub condicione vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore dies legati cedit,et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legato separata sit e
Abbreviated transcription (Latin):
gc᷑a reꝑta sunt ꝙ si quolib.i
lio medo intelligantur nic̾
int̾est. huic ꝑcima cst illaui¬
tis regula falsa demonsẗcce
legatum non perimi ulisiqs

Expanded text:
gratia reperta sunt, qui si quolibet alio modo intellegantur, nihil interest. Huic proxima est illa iuris regula, falsa demonstratione legatum non peremi, veluti
Abbreviated transcription (Latin):
tehocce dimendumutad
quemsors pueniat illis sna i
lis solis pot̾cum quib testam¬
nlegatam fidicominissa oli
relinqui concessum erat nam
tãt relinquere ut diuus adam
resc̾psit inceita autem põaui¬
debatur quam incerta opinio¬
ne animo suo testator subicie¬
bat. uli siquis ita dicat. quicũq
filionco minat̾monio fuia
suam dedit .i collocauit cihis
m̃s illum sunlum dato. illo¬

Expanded text:
hoc dirimendum, ut, ad quem sors perveniat, illius sententia in lis solis potest, cum quibus testamneque fideicommissa olim relinqui concessum erat: nam poterat relinquere, ut divus Hadrianus rescripsit. incerta autem persona videbatur quam incerta opinione animo suo testator subiciebat, veluti si quis ita dicat: ‘ quicumque filio meo in matrimonium filiam suam collocaverit, ei heres meus illum fundum dato ’: ill
Abbreviated transcription (Latin):
ccrte ꝑde legari uidebatu ademi¬
ꝙ multe alie huiusccm̃oi spe¬
cies sunt. lib̾tas quoq nomu
debutur posse m̃certe põe dani
quia placebat nomĩatim ẜuoᷤ
constito ibꝰ cautũ cratsp̃tuͣo
queꝙ. alieno mnutiuter iega¬
batur est alitem alienus post¬
umus quinatos int̾suos hr̃¬
ces testatons futuuuis nonẽ
ĩo exem ancipato filio con¬
ccptus nepos ext̾neus erat po¬
stummus auo sañet huuismo¬
di species penitus c̃ sme iusta
emendatt̃e derclicta. cumin
nĩd ecdice constitutõ positaẽ
perquam ⁊ huic ptimedebim
non solummnbr̃ditatib scicti¬
aminlegatis uei fidĩcõmissĩ
ꝙ cuidenter ex ip̃ius ⁊stitõis
lectte clarescit. ¶Tutor autez¬

Expanded text:
personae legari videbatur: et denique multae aliae huiusmodi species sunt. libertas quoque non videbatur posse incertae personae dari, quia placebat nominatim servos constitutionibus cautum erat. Postumo quoque alieno inutiliter legabatur: est autem alienus postumus qui natus inter suos heredes testatoris futurus non est: ideoque ex emancipato filio conceptus nepos extraneus erat postumus avo. Sed nec huiusmodi species penitus est sine iusta emendatione derelicta, cum in nostro codice constitutio posita est, per quam et huic parti medevimus non solum in hereditatibus, sed etiam in legatis et fideicommissis: quod evidenter ex ipsius constitutionis lectione clarescit. tutor aute
Abbreviated transcription (Latin):
est ex coherentib lapidib bed¬
ib demꝙ legatis colunias ⁊
marmora que posttestam̃tum
factum adiccta sunt legato ce¬
dere¶ Sipcculium legatum fu¬
erit sine dubio quidꝰ pcculio
accidit uel decedit iuuotesta¬
tore legatiri lucro uel cump
celit. sasi ex̃topediũleg̃t̾ fuit nce

Expanded text:
est ex cohaerentibus lapidibus: aedibus denique legatis, columnas et marmora quae post testamentum factum adiecta sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro vel damno ce
Abbreviated transcription (Latin):
forsitan enim si scissa alienamñ
legassq. ⁊ hoc ita duius pius rescp¬
sit. quius est. ip̃m qui agit. id ẽ
legatarium ꝓbars oporter scisse
alienam rẽ legare defunctum ñ br¬
demꝓbart oportẽ ignorasscalicña¬
⁊ quia semper ncͣcitas ꝓbandu inciis¬
bit illi qui agrisi et sirmobuga E¬
placet ꝙ mitaliena ut ita demum
luere nc̃ce hãt heres si sciebat defu¬
ctus rem obligatam et̾ ⁊ ita liui
seuus ⁊ antoninus resc̃psuñt. si
tñ defunctus uoluit. legatarium
luerc ⁊ hoc exp̾ssit. non debet. hĩs
camiuere ¶Sires auena legata
fu̾it ⁊ eius iuuo testatore legata¬
nius cdnis factus fuit siquidem
ex ca emptois extestamti actõe
pcium conseq̃ui pot̾ s uio exẽa

Expanded text:
forsitan enim si scisset alienam non forsitan enim si scisset alienam non legasset: et ita divus Pius rescripsit. et verius est ipsum qui agit, id est legatarium, probare oportere, scisse alienam rem legare defunctum, non heredem probare oportere, ignorasse alienam, quia semper necessitas probandi incumbit illi qui agit. Sed et si rem obligaplacet quod in re aliena, ut ita demum luere necesse habeat heres, si sciebat defunctus rem obligatam esse: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. si tamen defunctus voluit legatarium luere et hoc expressit, non debet heres eam luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex testamento actione p
Abbreviated transcription (Latin):
constituttẽm stanclum cẽ exis¬
imabimus. cum cium aintiqta¬
tem inuenimius legata quidẽ
stricte concludentem fidĩcon
pingiorem naturimindui¬
gentem nccium eẽ cluximus
ominalegita fidĩ ꝯmissis excq̃re
mlegatis hoc repleatur ex natu¬
rai fideiconmissorum. ⁊ siquis.x¬
pͣlius est inlegatis per hox cresca¬
t fideimissinat̾a. sane in pͥmis
quitatem opere p̾cium ẽẽ cluximꝰ
intermi scparatimp̾us delẽgati
⁊ postea de fidĩcominissis tractare
ut natura utriusq uiris cognita
facile possint ꝑmixtionem eor̃
cruditi subtiliorib.auril ꝑcipe
Non solum autem testatoris.
uei heredis itssq aliena lega̾i pot̾.
itaut beres cogatur redimere ca
onemeius dart sa sitalis res sit
murtium uel uasiucas ueltẽpla
urqͦͣ pubuco usui destinataiit.
ieguut. namnullius mom̃ti lega¬
tume ¶Quod autem diximus
auenamtem posselegariita int¬
÷ elligñdum ẽsi defimctus scicbat
aucnam rem ce non sugnorabat

Expanded text:
constitutionem standum esse existimavimus. cum enim antiquitatem invenimus legata quidem stricte concludentem, fideicompinguiorem naturam indulgentem, necessarium esse duximus omnia legata fideicommissis exaequare, quod deest legatis, hoc repleatur ex natura fideicommissorum, et si quid amplius est in legatis per hoc crescat fideicommissi natura. sed ne in primis ultatem, operae pretium esse duximus, interim separatim prius de legatis et postea de fideicommissis tractare, ut natura utriusque iuris cognita, facile possint permixtionem eorum eruditi suptilioribus auribus accipere. Non solum autem testatoris vel heredis res, sed et aliena legari potest: ita ut heres cogatur redimere eam onem eius dare. sed si talis res sit,Martium vel basilicam vel templa vel quae publico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat;
Abbreviated transcription (Latin):
es uenerit aut cõditõ extit pap¬
acgatum quia semel constitit
quod qum ẽ no enimplaciuĩ
⁊ snua cxistimantium extinctũ
yce legatum quia incam camp
Suenit a q̃ incipere ñ pot.s q̃ siux¬
orimantus cotemicgauit ua¬
la iegatum quia plenius est
iegatum quam dedottactõ l
sci si quia non acccperit cotem
intoninus rescͥpsunt si quidẽ
simplicit᷑ legau̾it inutile cẽ
tum corp uł instrum̃ta doti
in pic̃gando demonst̾ta sunt
ualere iegatum ¶Si rẽs icgatallo
sinc fc̃o hxredis perient ieg̾ata¬
no dẽcedit ⁊ siẜũus aliems
iegatus si ne ft̃o hr̃ois manis¬
missus fu̾it. nonten ⁊ hrs Si¬

Expanded text:
es venerit aut condicio extiterit, Paplo minus legatum, quia semel constitit. quod et verum est: non enim placuit sententia existimantium, extinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit, a qua incipere non potest. Sed si uxori maritus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est legatum quam de dote actio. sed si quam non acceperit dotem Antoninus rescripserunt. si quidem simpliciter legaverit, inutile esse rtum corpus aut instrumentum dotis in praelegando demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ is cui cõatus c̃ cum mamũ¬
sit tenctur hrs. quamius ig̃o¬
rauit cum.a sc cẽ legatum.
Siquis. inculas cum suis na¬
tis legaiu̾it. ⁊ iamsi anciuem
ortuc fu̾it partusl egato td
numisso ut auenato retul
legatum extinguitur. ¶ Iccm
eni fundus instructus sit uelc̃¬
manum̃tolegatus fint nam
fundo auenato instrum̃ti le¬
gatum extingutinssigidele¬
gͥitus fuit positaq adinam
ouem penieñit qd̾ superfuitu

Expanded text:
 is cui donatus est eum manumiserit, tenetur heres, quamvis ignoraverit a se eum legatum esse. Si quis ancillas cum suis natis legaverit, etiamsi ancillae mortuae fuerint, partus legato cednumisso vel alienato, et peculii legatum extinguitur. idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus fuerit posteaque ad unam ovem pervenerit, quod sup
Abbreviated transcription (Latin):
rius uiuus optau̾at ad hr̃ccm
statum reformatum c̃ ⁊ dataẽ
licentia br̃dilegatan optare¬
ẜuũm. licet uiuus legatarius
hoc non fecit. ex diligntiore tc̃¬
tatu habitito ⁊ hoc mn̾ra con¬
stitt̾c adoctum ẽ ut suĩ plures
legitirłcaistant quibꝰopto¬
est relicta ⁊ dissñtiant incorꝑt
eligñdo sũumius legatanu pl¬
ures hĩdes ⁊ int̾se cuta optand
dissñtiant alio aliud corpo eli¬
gerecupiente neꝑcit legatum

Expanded text:
rius vivus optaverat, ad heredem statum reformatum est et data est licentia et heredi legatarii optare licet vivus legatarius hoc non fecit. et diligentiore tractatu habito, et hoc in nostra constitutione additum est, ut, sive plures legatarii existant, quibus optio relicta est, et dissentiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plures heredes, et inter se circa optandum dissentiant, alio aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum