comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut recipiamus magna: seminemꝰ in
benedictione. ut metamꝰ benedictionẽ.
Qui enim parce seminat: parce &
quatuor eugłistaꝵ in unum opꝰ dicta
cõpinxit: hec suꝑ hanc parabolã in
di discens a gamaliele. Qui cũ cpis¬
tiam dissipare: correptus ẽ a dño.
audiens. durum ẽ tͥ contra stimulũ
calcitrare. Dixitq in corde suo. Quid
faciam: Magister fui & uillicꝰ: nc̃
cogor eẽ discipulus & oꝑarsꝰ. fo̾dere
non ualeo: mandata enim legis terrȩ
incombentia. destructa sunt. Mendica¬
re erubesco: ut qui doctor fuerã iude¬
orũ. ninc incipiam doctrinã salutis
mendicare ab anania. Faciam gͥ. ut
prius uersabantur in lege. & sic in
xp̃m crediderant. ut arbitrarentur
se in lege iustificandos. dicere. legem
abolitam. ꝓpħas preteriisse: & quȩ an¬
tea pro luero fuerant. reputari in ster¬
cora. Yocauit itaq duos de plurib
debitorib. Primum qui debebat cen¬
tum cados olei: congregatos indelicet
ex gentib dei misccłia indigentes. Et

Expanded text:
uscipiamus, et seminemus in benedictione, ut metamus benedictionem: Qui enim parce seminaverit, parce et quatuor evangelistarum in unum opus dicta compinxit, haec super hanc parabolam in Dei discens a Gamaliele. Qui cum coepisbiam dissipare, correctus est a Daudiens: Durum est tibi contra stimulum calcitrare . Dixitque in corde suo: Quid faciam? Magister fui et villicus, nunc cogor esse discipulus et operarius. Fodere non valeo, mandata enim legis terrae incumbentia destructa sunt. Mendicare erubesco, ut qui doctor fueram Judaeorum, nunc incipiam doctrinam salutis mendicare ab Anania. Faciam igitur ut prius uersabantur in lege et sic in Christo crediderant, ut arbitrse in lege justificandos, dicere legem abolitam, prophetas praeteriisse, et quae antea pro lucro fuerant, reputari in stercora. Vocavit itaque duos de plurimis debitoribus. Primum, qui debebat centum cados olei, congregatos videlicet ex gentibus, Dei misericordia indigentes. Et
Abbreviated transcription (Latin):
yod lucas ait. si corpus tuũ to¬
tum lucidum fuerio. lucidũ to¬
tum erit. sic intellige. Si omnia oꝑa
tua tͥ luceant ꝑ bouam intentionem.
cunc etiam lucida erunt aute dm̃. &
inde lucis gratia donaberis.XXUII.
emo potest duob dominis serui-¬
re. Aut enim unum odio habe¬
bit &e alterum diliget. aut unũ sustine

Expanded text:
od Lucas ait: Si corpus tuum totum lucidum fuerit, lucidum totum erit , sic intellige: Si omnia opera tua tibi luceant per bonam intentionem, tunc etiam lucida erunt ante Deum, et inde lucis gratia donaberis. M. Nemo potest duobus dominis servire. Aut enim unum odio habebit, et alterum dil
Abbreviated transcription (Latin):
dignus. Et qui non accipit eruc̃e suã
& sequitur me: non est me dignus.
Nec potest m̃s ẽẽ discipulus. Tel
emo pietatem debet anteferre re-¬
ligioni. In cantico legit᷑. Ordina-¬

Expanded text:
t qui non accipit crucem suam et sequitur me, non est me dignus, L. nec potest meus esse discipulus. HIERON. Nemo pietatem debet anteferre religioni. In cantico legitur: Ordina
Abbreviated transcription (Latin):
sẏnagoga est. cuius filia pͥmitiua ȩccłia.
int̾ quas magna contradictio fuit. So¬
crus eadem synagoga fuit. & nurus
ȩxcłia de gentib. quia sponsus ȩccłiȩ
xp̃c scd̾m carnem sẏnagoge est filius.
Sẏnagoga gͦ. in nurum & filiam est
diuisa. quia credentes de utroq popło
ui amat patr̃ẽ aut matrẽ plꝰꝗͥ
me. non est me dignus. Et qui

Expanded text:
Synagoga est, cujus filia primitiva Ecclesia, Synagoga est, cujus filia primitiva Ecclesia, inter quas magna contradictio fuit. Socrus eadem Synagoga fuit, et nurus Ecclesia de gentibus; quia sponsus Ecclesiae Christus, secundum carnem Synagogae est filius. Synagoga ergo in nurum et filiam est divisa, quia credentes de utroque populo Qui amat patrem aut matrem plusquam me, non est me
Abbreviated transcription (Latin):
det suꝑ nubem leuem: & ingredietur
egyptum. & mouebuntur simulacra
egypti a facie eius. & concurrere faciã
egyptios aduersus egyptios. his uide¬
licet pro fide dimicantib. illis uͦ con¬
tra fidem.
runt enim ex hoc quinq in
domo una diuisi tres in duo. & duo
in tres dudentur. U Uem eñĩ se-¬
parare hominem aduersus patr̃e suũ.
& filiam aduersus matrem suam. ꝙ nu¬
rum aduersus socrum suam. & inimi¬
ci hominis domestici eius.In duo
& in tres: significat contra duo & contͣ
tres. Quȩ mat̾ est filii socrus est uxo¬
ris eius. & sic eadem contra filiã suã.¬
& contra nurum est diuisa. Allegorice
tria ad eos qui fidem trinitatis seruant
ꝑtinent. duo illis congruunt qui ad fid̾i
integritatem non ꝑueniunt. Boni gͦ
contraria malis. & mali contraria bonis
sentiendo atq agendo. ad inuicẽ diui¬
duntur. Pater nr̃ erat diabolus. quia
eum imitabamur. s uenit gladiꝰ u̾bi
dei qui nos ab illo separauit. & ostendit
alterũ patrem qui est in cȩlis. Mater

Expanded text:
redietur Aegyptum, et movebuntur simulacra Aegypti a facie ejus et concurrere faciet Aegyptios adversus Aegyptios , his videlicet pro fide dimicantibus, illis vero contra fidem. L. Erunt enim ex hoc quinque in domo una divisi, tres in duo, et duo in tres dividentur. M. Veni enim separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam, inimici hominis domestici ejus. In duo et in tres, significat, contra duos et contra tres. Quae mater est filii, socrus est uxoris ejus, et sic eadem contra filiam suam nurum est divisa. Allegorice tria ad eos qui fidem Trinitatis servant, pertinent: duo illis congruunt, qui ad fidei integritatem non perveniunt. Boni ergo contraria malis, et mali contraria bonis sentiendo atque agendo, ab invicem dividuntur. Pater noster erat diabolus, quia eum imitabamur; sed venit gladius verbi Dei, qui nos ab illo separavit, et ostendit alterum patrem, qui in coelis est. Mater
Abbreviated transcription (Latin):
Radet fr̾ frẽm ut supradictum
est: non enim ad hoc ueni ut car¬
nales affectus confirmem. s ut sp̃uali
gladio uerbi dei dissotiẽ. Ostendit ita-¬
q quid pͥus p̃dicationem sequatur.
d fidem xp̃i totus orbis contra se sese¬
duusus est. quia unaqueq domꝰ
& infideles habuit & credentes. Unde
bellum bonum missum est. ut rũ¬
peretur pax mala. Tale quid & inge¬
nesi legitur de uolentib edificare
turrem: quia d̾s linguas eoꝵ diuise

Expanded text:
rater fratrem, ut supra dictum est. Non enim ad hoc veni, ut carnales affectus confirmem, sed ut spirituali gladio verbi Dei dissociem. Ostendit itaque quid post praedicationem sequatur. Ad fidem Christi totus orbis contra se divisus est, quia unaquaeque domus et infideles habuit et credentes. Unde bellum bonum missum est, ut rumperetur pax mala. BEDA. Tale quid et in Genesi legitur de volentibus aedificare turrim, quia Deus lingua
Abbreviated transcription (Latin):
satur actiuam. turtur soliuagus contẽ¬
platiuam uitam significat. quȩ pauco¬
rum ẽ. Et quia utraq hostia accepta ẽ
dõ. cnsulte utraq auis est oblata pro
dño. Qui clauso ostio patrem orat in
abscondito. turturem offert. qͥ compa¬
res oꝑis querit. columbam ad altare

Expanded text:
rsatur, activam, turtur solivagus contemrsatur, activam, turtur solivagus contemplativam vitam significat: quae paucorum est. Et quia utraque hostia accepta est Deo, consulte utraque avis est oblata pro Domino. Qui clauso ostio patrem orat in abscondito, turturem offert: qui compares operis quaerit, columbam ad altare
Abbreviated transcription (Latin):
duos columbȩ pullos. unũ in holo¬
caustum. & alterum pro peccato. Hanc
hostiam pauꝑum uoluit dñs dari ꝓ
se: pauꝑ factus pro nobis. ut diuites¬
nos faceret hic in fide. heredes regni
in cȩlo. Moralit̾ autem siue quis for¬
tia oꝑa quȩ masculi nomine siue in¬
firma quȩ feminȩ uocabulo distingun¬
tur ereauerit. ut hȩc dño ualeant con¬
secrari ouem innocentiȩ offerat. & tur-¬
turem siue columbam designantes ge¬
mitum compunctionis & lacrimas
humilium. sicut hȩ uolucres ꝓ cantu
habent gemitum. Lacrimis quippe
etiam in bonis indigemꝰ. quia quo fi¬
ne consummandi sumꝰ uescimꝰ. Sunt
autẽ duo genera compunctionis. dum
maloꝵ recolentes supplitia timemus.
& dum desiderio celestium arclentes
de dilatione gemimus. Unde duo pulli
offerri iubentur. Unus in holocaustũ.
quando amore cȩlestium inflaminam᷑.
alt̃ pro peccato. dum de malis ꝑpetratis
gemimus. Columba quȩ in grege conu̾¬

Expanded text:
duos columbae pullos, unum in holoduos columbae pullos, unum in holocaustum et alterum pro peccato. Hanc hostiam pauperum voluit Dominus dari pro se, pauper factus pro nobis, ut nos divites faceret hic in fide, haeredes regni in coelo. Moraliter autem sive quis fortia opera quae masculi nomine, sive infirma quae feminae vocabulo distinguuntur, creaverit, ut haec Domino valeant consecrari, ovem innocentiae offerat, et turturem sive columbam, designantes gemitum compunctionis et lacrymas humilium, sicut hae volucres pro cantu habent gemitum. Lacrymis quippe etiam in bonis indigemus; quia, quo fine consummandi simus, nescimus. Sunt autem duo genera compunctionis, dum malorum recolentes supplicia, timemus, et, dum desiderio coelestium ardentes, de dilatione gemimus. Unde duo pulli offerri jubentur. Unus in holocaustum, quando amore coelestium inflammamur; alter pro peccato, dum de malis perpetratis gemimus. Columba quae in grege conve
Abbreviated transcription (Latin):
lla omnia pͥmogenita significabant
xp̃m qui unigenitus di dignatus est
fieri primogenitus omnis creaturȩ. qͥ
non fecit. nec inuentus ẽ dolus in ore
eius. Moralit etiam pͥmogenita signifi-¬
cant bona initia nrȩ actionis. quasi
in corde genita & dñi gr̃ȩ deputanda.
Male autem gesta. redimere fructib
penitentiȩ iubemur. Adaperiens uul¬
uam consueta locutio est. non quod
dñs sacri uentris hospitium egressus
deuirginasse credendus sit iuxta here¬
ticos. Mystice designatur. quia dñs
aꝑuit uirginis ȩccłiȩ secretum genita¬
le. ad generandos sibi populos ꝑ aquã
hostiam scłm qͦd ctictum ẽ in lege dñi.
par turturum aut duos pullos colũ-¬
barum. Dictum ẽ in lege ut ꝓ in¬
fante masculo die quadragesimo na¬
tiuitatis. pro femina octogesimo. ag-¬
nus anniculus immaculatus in ho-¬
locaustum offerretur: & curtur siue
pullus columbinus pro peccato. Qui
autem non posset offerre agnum pro
pauꝑtate. offerret duos turtures uł

Expanded text:
lla omnia primogenita significabant Christum, qui Unigenitus Dei dignatus est fieri primogenitus omnis creaturae, quinon fecit, nec est inventus dolus in ore ejus. Moraliter etiam primogenita significant bona initia nostrae actionis, quasi in corde genita et Domini gratiae deputanda. Male autem gesta redimere fructibus poenitentiae jubemur. Adaperiens vulvam, consueta locutio est, non quod Dominus sacri ventris hospitium egressus, devirginasse credendus sit, juxta haereticos. Mystice designatur, quia Dominus aperuit virginis Ecclesiae secretum genitale, ad generandos sibi populos per aquahostiam, secundum quod dictum est in lege Domini, par turturum aut duos puellos columbarum. Dictum est in lege, ut pro infante masculo die quadragesimo nativitatis, pro femina octogesimo agnus anniculus immaculatus in holocaustum offerretur, et turtur sive pullus columbinus pro peccato. Qui autem non posset offerre agnum pro prae paupertate, offerret duos turtures vel
Abbreviated transcription (Latin):
isis tot signis. non scandalizari
s ammirari quisq potuit. Mens
tam̃ infidelium grauit᷑ tulit. cũ dñm
post tot miracula mori uidit. Unde
paulus. Nos autẽ p̾dicamꝰ xp̃m cru
cifixum. uideis quidem scandalum. gen¬
tib aut̾ẽ stultitiam. Mira faciebat do¬
minus. s tam̃ mori ñ dedignatus ẽ. m¬

Expanded text:
isis tot signis, non scandalizari, sed admirari quisque potuit. Mens tamen infidelium graviter tulit, cum Dominum post tot miracula mori vidit. Unde Paulus: Nos autem praedicamus Christum crucifixum, Judaeis quidem scandalum, gentibus autem stultitiam . Mira faciebat Dominus, sed tamen mori non dedignatus est.
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m moriturum. legamꝰ & ita. TeRonioꝰ¬
yomodo dñs de lazaro ubi est
positus clixit. siciohes int̾rog̃at
xp̃m nullomͦ sibi. s discipulis. Magist¬
Ntrogatio qͦq. sic intelligi potest. Tu

Expanded text:
m moriturum, legamus et ita: Quomodo Dominus de Lazaro: Ubi est positus , dixit; sic Joannes interrogat Christum nullo modo sibi, sed discipulis. Interrogatio quoque sic int
Abbreviated transcription (Latin):
leriq ante nos in animalib qua¬
tuor intellexerunt leonem ꝓ rege
positum: qm̃ uidetur ẽẽ rex bestiarum
ꝓpt̾ t̾ribilem fortitudinem. Hȩe ꝑsona
tributa ẽ matħo quia ingeneratione
dñi regiam seriem ꝓsecutus ẽ. Lueas
autẽ qm̃ cepit a sacerdotio. ⁊achariȩ
sacerdotis faciens mentionẽ pat̾s io¬
hannis baptistȩ. uitulo deputatus est:
quia magna uictima uitulus erat in
sacrificio sacerdotum. Mareo homo xp̃c
merito assignatꝰ ẽ: quia neq de regia
potestate aliquid dixit. neq de sacerdo¬
tali: s tantum ab homine. xp̃o exors
ẽ. Hii om̃s: de diuinitate pauea locu¬
ti sunt. Aquila ẽ iohannes. lucis et̾ne
comtemplator. Dieuntur enim pulli
aquilarum sica parentib probari: ꝑg¬
tris scilicet ungue suspendi. & ractiis so¬
lis opponi. Qui firme contemplatus.
fuerit. filius agnoscit᷑: si acie palpitau̾ti
tanquam adultermꝰ ab ungue dimitat᷑¬
Ambrosius suy lycaor

Expanded text:
lerique ante nos in animalibus quatuor intellexerunt leonem pro rege positum, quoniam videtur esse rex bestiarum propter terribilem fortitudinem. Haec persona tributa est Matthaeo, quia in generatione Domini regiam seriem prosecutus est . Lucas autem quoniam coepit a sacerdotio Zachariae, sacerdotis faciens mentionem patris Joannis Baptistae, vitulo deputatus est, quia magna victima vitulus erat in sacrificio sacerdotum . Marco homo Christus merito assignatus est, quia neque de regia potestate aliquid dixit, neque de sacerdotali; sed tantum ab homine Christo exorsus est. Hi omnes de divinitate pauca locuti sunt. Aquila est Joannes, lucis aeternae contemplator. Dicuntur enim pulli aquilarum sic a parentibus probari, patris scilicet ungue suspendi, et radiis solis opponi. Qui firme contemplatus fuerit, filius agnoscitur; si acie palpitaverit, tanquam adulterinus ab ungue dimittiAmbrosius super Luca
Abbreviated transcription (Latin):
dirigendo & ordinando in bis quȩ
iusticie sunt: uoluntas bona ẽ & re-
muneratione digna ẽ. Si uͦ motus uo
luntatis appetat retinere uł conseqͥ
qͦd iusticia uetat: utiq absentia gr̃ę.
cuiꝰ ẽ motum uoluntatis dirigere &
ordinare. inordinatio uoluntatis ẽ. ma-¬
lum ẽ. peccatum ẽ : nichil tam̃ de sub¬
sistentib est. De hac quippe gr̃ã. ait
psalmista. Miscd̃ia eius p̃ueniet. & sub¬
sequetur me. Et ne quis forte puta¬
ret aliqua seu omnia quȩ ꝑ di u̾bũ
ceꝑunt extra ipsum ẽẽ quasi ꝑ semet¬
ipsa subsisterent. adiecit. Et sine ipso
factum est nichil. Tale ẽ gͥ sine ipso nichi
factum ẽ. acsi dicat. Extra ipsum nichil
factum subsistit. Sapientia enim attingit
a fine usq ad finem fortit̾. idest a minima
creatura usq ad maximam. Unde dñs ꝑ¬

Expanded text:
dirigendo et ordinando in his quae dirigendo et ordinando in his quae justitiae sunt, voluntas bona est, et remuneluntatis appetat retinere vel consequi quod justitia vetat, utique absentia gratiae, cujus est motum voluntatis dirigere et ordinare, inordinatio voluntatis est, malum est, peccatum est, nihil tamen de subsistentibus est. De hac quippe gratia ait Psalmista: Misericordia ejus praeveniet et subsequetur me . Et ne quis forte putaret aliqua seu omnia, quae per Dei Verbum coeperunt, extra ipsum esse, quasi per semetipsa subsisterent, adjecit: Et sine ipso factum est nihil. Tale est igitur, sine ipso factum est nihil, ac si dicat: Extra ipsum nihil factum subsistit. Sapientia enim attingit a fine usque ad finem fortiter , id est a minima creatura usque ad maximam. Unde D
Abbreviated transcription (Latin):
etim dixerat. illa coniunctim recapitu
lat ut transeat. Hoc scilicet uerbũ ex¬
istens ds̃. erat in principio apud dm̃.
Quarum autem rerũ ipsũ uerbum
eẽt principium ostendit: scilicet om̃iũ
naturarum. postea factaru. Et hoc ẽ.
Omnia ꝑ ipsum facta sunt. O mnis
cieatura & corporea & incorporea. om̃e
qͦd naturalit inest substantiis: ueluti
quantitas. qualitas. motus & cet̃a. ꝑ d̃i
uerbum ceꝑunt ẽẽ. Malum uͦ non ẽ
factum ꝑ ipsum. quia nulla specie cͣ¬
tinetur : nulla natura sua subsistit.
s solum priuatio boni ẽ. Sicut enim
naturalis luminis absentia. cecitas
oculi dicit᷑. & sicut tenebrȩ lucis absen¬
tia sunt. & inedia comestionis exclusio:
ita malum dicimꝰ absertiam boni. qͦd
si adeẽt rationali creaturȩ naturaliter
competeret. Etenim cum uoluntas in
mente nascitur. motus quid̾e natura¬
lis ẽ: & si grã p̾sens effuerio quȩ libe¬
ro arbitrio cooꝑetur uoluntatis motũ

Expanded text:
ctim dixerat, illa conjunctim recapitulctim dixerat, illa conjunctim recapitulat, ut ad sequentia transeat. Hoc scilicet Verbum, existens Deus, erat in principio apud Deum. Quarum autem rerum ipsum Verbum esset principium, ostendit, scilicet omnium naturarum postea factarum. Et hoc est: Omnia per ipsum facta sunt Omnis creatura et corporea et incorporea, omne quod naturaliter inest substantiis, veluti quantitas, qualitas, motus, etc., per Dei Verbum coeperunt esse. Malum vero non est factum per ipsum, quia nulla specie continetur, nulla natura sua subsistit, sed solum privatio boni est. Sicut enim naturalis luminis absentia caecitas dicitur oculi, et sicut tenebrae lucis absentia sunt, et inedia, comestionis exclusio, ita malum dicimus absentiam boni, quod si adesset, creaturae rationali naturaliter competeret. Etenim cum voluntas in mente nascitur, motus quidem naturalis est; et si gratia praesens fuerit, quae libero arbitrio cooperetur, voluntatis motum
Abbreviated transcription (Latin):
CIPIO
ERAT
UERBUM
Et uerbum erat apud
deum. & d̃s erat uerbũ.
Hoc erat in principio
apud dm̃. Uerbum
idest sapientia nata.
disponens omnia: erat
in principio rerum
scilicet creandarum an¬
tequam aliquid fieret.
In hoc uidelicet eterna¬
liter erat uerbum: ite
ẽẽt principium. idest
origo & causa futuroꝵ.
quod quidem ipsum de
semet ipso ait. Ego pͥn¬
cipium qui & loquor
uobis. Acsi dicat. Ego
sum illa suꝑna sapientia.
in cuius dispositione om¬
ma prius conduntur
mente. quã compleant᷑
oꝑe. Unde & scriptum
est. Qui fecit quȩ futu¬
ra sunt. Et alibi. Omĩa
in sapientia fecisti. Hoc
autem uerbum a quo
natum sit: id est cuius
sapientia sit. det̾minat
eugłista dicens. Et uer¬
bum erat apud deum:¬
tanquã sapientia in ipso euiꝰ ẽ. At ne
sapientia ista dĩ. aliud quam ds̃ puta¬
retur. sicut hominis uł angħ sapien¬
tia aliud ẽ quam homo ipse uł an¬
gelus. cui ꝑ accidens inest. acicd̃ie. Et
ipsum uerbum erat d̾̃s. Tria disiun¬

Expanded text:
cipio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in principio apud Deum. Verbum, id est sapientia nata, disponens omnia, erat in principio, rerum scilicet creandarum, antequam aliquid fieret. In hoc videlicet aeternaliter erat Verbum, ut esset principium, id est origo et causa futurorum; quod quidem ipsum de semetipso ait: Ego principium, qui et loquor vobis . Ac si dicat: Ego sum illa superna sapientia, in cujus dispositione omnia prius conduntur mente, quam compleantur opere. Unde et scriptum est: Qui fecit quae futura sunt. Et alibi: Omnia in sapientia fecisti . Hoc autem Verbum a quo natum sit, id est cujus sapientia sit, determinat Evangelista, dicens: Et Verbum erat apud Deum,tanquam sapientia in ipso cujus est. At ne sapientia ista Dei aliud, quam Deus putaretur, sicut hominis vel angeli sapientia aliud est quam homo ipse vel angelus, cui per accidens inest, addit: Et ipsum Verbum erat Deus. Tria disjun
Abbreviated transcription (Latin):
att ut qͣm defunctoꝵ animȩ infe¬
ris dignȩ carnis amore peccauert̃.
ad illas corꝑaliũ rerum similitudines
exhibeantur quib carne mortui solent
sub t̾ra condi. Non nulli ex hac senten¬
tia augustim sentiunt qͦd ubicumq
peccator fuerit. ibi elementa cruciabt̃
eum. & in corꝑe suo. & ex locis adiacen¬
tib. Est enim ꝓbabile ut anima quȩ
sua sponte sum̾it a carne fomentum
peccandi: nolens ab ead̾e recipiat fom̃¬
tum cruciatꝰ. Et quia penȩ illȩ acutissi¬
mȩ ac sempit̾nȩ erunt : ñ imppriȩ ig¬
nis ȩt̃nus appellant᷑. Merito q̃q infer¬
nales. & sub t̾ra fore dicuntur: qr mi¬
serȩ animȩ ꝑ lapsũ t̾renȩ uoluptatis
eas incurrent.

Expanded text:
t quoniam defunctorum animae inferis dignae, carnis amore peccaverunt, ad illas corporalium rerum similitudines exhibeantur, quibus carne mortui solent sub terra condi. » Nonnulli ex hac sententia Augustini sentiunt quod ubicunque peccator fuerit, ibi elementa cruciabunt eum et in corpore suo, et ex locis adjacentibus. Est enim probabile ut anima, quae sua sponte sumit a carne fomentum peccandi, nolens ab eadem recipiat fomentum cruciatus. Et quia poenae illae acutissimae ac sempiternae erunt, non improprie ignis aeternus appellantur. Merito quoque infernales et sub terra fore dicuntur, quia miserae animae per lapsum terrenae voluptatis eas incurrent.
Abbreviated transcription (Latin):
Agustinus seleutiane famule dei
Sin ea epła. lectis litteris tius de salute ur̃a
trumq de dño scriptũ ẽ.
& quia baptrrabat plusquam
iohannes. & quia ipse ñ baptizabat.
s duscipuli eius. ut intelligeremꝰ & ip¬
sum quidem baptizasse p̾sentia ma¬
iestatis. non tamen manib suis. ipsiꝰ
enim erat baptism sacramentũ. &ͥ ad
discipulos ꝑtinere ministeriũ. Reli¬
quit dñs udeam. in qua pharisei in¬
creduli. quoꝵ consilio iohannes captꝰ
est. qui etiam cogitabant eum ꝑsequi
propt̃ baptisma ipsiꝰ qͦd crescebat. & qr
ꝑ doctrinam eius legem intelligebant
euacuari. Paucis iraq de iudaico po¬
pulo electis reliquit incredulos. legis
litteram sequentes. quȩ nemine ad ꝑ
tiam. M.xuin¬
UM autem
audisset quod iohannes
traditus esset. secessit in
t relicta ciuitate nazareth. uenit
& habitauit in capharnaũ ma¬
lim: ut impleretur qͦd dictum est ꝑ
ysaiam ꝓpħam. Terra zabulon ꝙͥ t̃¬
ra neptalim: uia maris trans iorda¬

Expanded text:
ustinus Seleucianae famulae Dei in ea epistola: Lectis litteris tuis de salute vestra, tem de domino scriptum est, et quia baptizabat plus quam Iohannes, et quia ipse non baptizabat, sed discipuli eius, ut intellegeremus et ipsum quidem baptizasse praesentia maieenim erat baptismi sacramentum et ad discipulos pertinere ministerium. Reliquit Dominus Judaeam, in qua Pharisaei increduli, quorum consilio Joannes captus est, qui etiam cogitabant eum persequi propter baptisma ipsius quod crescebat, et quia per doctrinam ejus, legem intelligebant evacuari. Paucis itaque de Judaico populo electis, reliquit incredulos, legis litteram sequentes, quae neminem nihtiam. M. 18um autem audisset quod Joannes tradrelicta civitate Nazareth, venit et habitavit Capharnaum malim, ut impleretur quod dictum est per Isaiam prophetam: Terra Zabulon et terra Nephthalim, via maris trans Jorda
Abbreviated transcription (Latin):
ignaure hoc est signum posuit
ipse xp̃c in corde enis quasi sin¬
gu̾lare & speciale aliquid se ẽẽ dm̃
uerum. qui missus est nobis a patre
deo. Unde sequitur. yem enim
misit ds uerba cdei loquitur. Non as¬
enim ad mensuram dat d̃s sp̃m. sust̾.

Expanded text:
ignavit, hoc est, signum posuit ipse Christus in corde ejus, quasi singulare et speciale aliquid, se esse Deum verum, qui missus est nobis a Patre Deo. Unde sequitur: Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur. Non enim ad mensuram dat Deus spiritum.
Abbreviated transcription (Latin):
cd̃atur ꝑ spm̃ sermo sapientiȩ. alii ser¬
mo scientie scđ̾m eundem spm̃. alii
fides in eodem spũ. & cetera. Unico au¬
tem filio incarnato dat non ad men¬
suram. qua re ñ nisi u̾ba dĩ loquit᷑.
ualis gͦ ipse celestis est: tales ab
eo oȩlestes fiunt. idest ꝑ obedientẽ
obȩdientes. ꝑ immortalem im morta-¬
les. Inde est qͦd sequitur.  .xxxi.
yi credit in filium. habet uitam
ȩt̾nam. Qui aute̾ incredulus ẽ filio.
non uidebit uitam. s ira dĩ manec su

Expanded text:
tum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alii fides in eodem Spiritu , et caetera. Unico autem Filio incarnato dat non ad mensuram, quare nonnisi verba Dei loquitur. Qualis ergo ipse coelestis est, tales ab eo coelestes fiunt, id est, per obedientem obedientes, per immortalem immortales. Inde est quod sequitur. A. 31X Qui credit in Filium, habet vitam aeternam. Qui autem incredulus est Filio, no
Abbreviated transcription (Latin):
ambrosii expositio claro sermane expli¬
catur. Hos siquidẽ maxime secuti sumꝰ.
Muͦ ltera significat quod de predictis
seu aliis expositionib. p articulatim col¬
ligitur. uł curꝰ libet magistri sententiã.
Cum enim scͥptum sit spm̃ nolite extin¬
guere. ꝓphetias uolite sꝑnere. bene a qͦͣli¬
dui apponere. Clara itaq sententiarũ
positio. incõpositionẽ uerboꝵ merito
excusabit.

Expanded text:
Ambrosii expositio claro sermone expliAmbrosii expositio claro sermone explicatur. Hos siquidem maxime secuti sumus. M vero littera significat, quod de praedictis seu aliis expositionibus particulatim colligitur, vel cujuslibet magistri sententiam. Cum enim scriptum sit: Spiritum nolite exstinguere, prophetias nolite spernere : bene a quolidui apponere. Clara itaque sententiarum positio, incompositionem verborum merito excusabit.
Abbreviated transcription (Latin):
otum facimus lectori: qͦd expositio¬
nis lucem sumpsimus. a ieronimo.
hylario. Rabano. suꝑ mathm: a iero¬
mmo & beda suꝑ marcum: in lucã uͦ
ab ambrosio & beda: in iohannẽ. ab
augustino & esꝰ abbreuiatore albino.
Insuꝑ etiam opꝰ illuminant. augustinꝰ
de cncordia euangłistarum: augustinꝰ
de u̾bis dñi. augustinꝰ de questionib
eugłi. omeliȩ origenis. gregorii ioħis
crisostomi. & alioꝵ plurimoꝵ. Ubi gͦ
sententiarum incisiones aliquantulũ ꝓ¬
lixȩ sunt: expositoꝵ nomina. uł pͥmas
sillabas. siue litteras affiximꝰ in maͬgine.
aut suꝑ sententiarum principia. ut ut
sic discernatur. quȩ cuiꝰ auctoris sit
sententia. Hoc equidem rabanus hoc
& beda. fecere: potiora sc̃õꝵ dicta sua¬
ui eloquio colligentes: uelito apes ad
mellificandũ dulcissĩmos flores. Igit᷑ .i.
littera. lectori designet ieronimũ suꝑ
mathm: a. littera. augustinum suꝑ io
haunem. & suꝑ sermon̾e dñi in monte
habitum: s. uͭ bedam suꝑ lucam. in qͦ

Expanded text:
otum facimus lectori quod expositionis lucem sumpsimus ab Hieronymo, Hilario, Rabano, super Matthaeum; ab Hieronymo et Beda, super Marcum; in Lucam vero, ab Ambrosio et Beda; in Joannem, ab Augustino et ejus abbreviatore Albino. Insuper etiam opus illuminant Augustinus De concordia evangelistarum, Augustinus De verbis Domini, Augustinus De quaestionibus Evangelii, Homiliae Origenis, Gregorii, Joannis Chrysostomi, et aliorum plurimorum. Ubi ergo sententiarum incisiones aliquantulum prolixae sunt, expositorum nomina vel primas syllabas sive litteras affiximus in margine, aut super sententiarum principia, ut vel sic discernatur quae cujus auctoris sit sententia. Hoc equidem Rabanus, hoc et Beda fecere, potiora sanctorum dicta suavi eloquio colligentes, velut apes ad mellificandum dulcissimos flores. Igitur H littera, lectori designet Hieronymum super Matthaeum, A littera, Augustinum, super Joannem, et super sermonem Domini in monte habitum, B vero, Bedam super Lucam, in quo
Abbreviated transcription (Latin):
il possum a me ipso facere.
quasi clicat. A me ipso ñ sum. s
a patre. a. quo & cum quo facio om̃ia.
Sieut audio idest sicite intelligo ꝑ unita¬
tem substantiȩ ab illo a quo su̾m. ita
icico. Uel ita. Ego filiꝰ hominis ui¬
chil a me possum. s sicite audio a d̾o.
udico. l.
i ego testimonum ꝑhibȩo de me
testimoniñ meum non ẽ uerũ

Expanded text:
il possum a meipso facere: quasi dicat, a meipso non sum; sed a Patre, a quo et cum quo facio omnia. Sicut audio, id est, sicut intelligo per unitatem substantiae ab illo a quo sum, ita judico. ALBINUS. Vel ita: Ego Filius hominis, nihil a me possum; sed sicut audio a Deo judico. A. Si ego testimonium perhibeo de me, testimonium meum non est ve
Abbreviated transcription (Latin):
testimonium ꝑhibes de me ꝙ scio qr
uerum est testimonium qͦd ꝑbibec de
me. Ii sequentib ostendit quis ste ille.
ubi ait. Qui misit me pat᷑. ipse testimo¬
nium ꝑhibuit de me. Hoc testimoniũ
fint in baptismo. Quia ueritas ẽ d̾̃s.
uera sunt testimonia eꝰ. Uos mi¬
sistis ad iohannem. & testimoniũ per¬
hibuit ueritati. Ego autẽ ñ ab homine

Expanded text:
nium perhibet de me, et scio quia verum est testimonium quod perhibet de me. In sequentibus ostendit quis sit ille, ubi ait: Qui misit me Pater, ipse testimonium perhibuit de me. Hoc testimonium fuit in baptismo. Quia veritas est Deus, vera sunt testimonia ejus. Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit ver
Abbreviated transcription (Latin):
non ad horeticos. s ad diabolũ
retertur. cuius oꝑa saluatoris oꝑibus
comparari nequeunt. Ille enim cupit
animas hominum tenere captiuas.
quas añs liberat. Ille trahit ad uitia.
añs renocat ad uirtutes. Quomͦ gͦ con¬
cordant quoꝵ oꝑa diisa sunt: Qi ñ
colligit hoc est qui non congregat o¬
ues meas mecum. disꝑgit hoc est dissi¬
pat eas a cetu fidelium.

Expanded text:
non ad haereticos, sed ad diabolum refertur, cujus opera Salvatoris operibus comparari nequeunt. Ille enim cupit animas hominum tenere captivas, quas Dominus liberat; ille trahit ad vitia, dominus revocat ad virtutes. Quomodo ergo concordant, quorum opera divisa sunt? Qui non colligit, hoc est, qui non congregat oves meas mecum, dispergit, hoc est dissipat eas a coetu fidelium.
Abbreviated transcription (Latin):
est. sicut spei contrarium ẽ retro respi-¬
cere. cum spes in anteriora bona ex-¬
mina gͦ quecum̃q uultis ut
faciant uobis homines. & uos
irmitas in bonis morib consti tell¬
tuta est. de qua ita concludit. Si
uultis uobis dari pet̾ita. & inuenire
quesita. & aꝑiri uobis. gͦ facite aliis
quȩ uobis fieri uultis ab illis. Hec est
enim lex. idest completio legis natura¬
onis. Sententia est. dilige ꝓximũ tuũ.
sicut te ipsum. qͦd ex dei dilectione fa¬
itrate ꝑ angustam portam. quia lata
porta & spatiosa ina quȩ ducit ad ꝑdi

Expanded text:
est, sicut spei contrarium est retro respicere cum spes in anteriora bona exgo quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos Firmitas in bonis moribus constituta est: de qua ita concludit: Si vultis vobis dari petita, et invenire quaesita, et aperiri vobis: ergo facite aliis quae vobis fieri vultis ab illis: Haec est enim lex, id est impletio legis naturaonis. Sententia est: Dilige proximum tuum sicut te ipsum , quod ex Dei dilectione faIntrate per angustam portam, quia lata porta, et spatiosa via e
Abbreviated transcription (Latin):
onculcare ꝑtinet ad contemptores
margaritarũ. disrumpere ad oꝑ¬
pugnatores ueritatis. Pedes dicit affec¬
tiones malas. conuersos uͦ: qui se con¬
uertunt de bono qͦd audiunt ad malũ.
ut in fide disrumpant uos.A¬

Expanded text:
onculcare, pertinet ad contemptores margaritarum; disrumpere ad oppugnatores veritatis; pedes, dicit affectiones malas; conversos vero, qui se convertunt de bono quod audiunt ad malum, ut in fide disrumpant vos.
Abbreviated transcription (Latin):
paucoꝵ est angustam uiam inuenire.
fraudulentiam eoꝵ qui eam querere m̃¬
telligi. s spetialit de hereticis. fructꝰ
animarum rapientibus. Unde & lupis
compa rantur.
Re cipue cauendi sunt heretici.
cogni tionem ueritatis quam ñ ha¬
bent promittentes. Uestimenta ouium
sunt blanda uerba innocentiũ. cetera¬
q religionis signa.
on autem id̃o debent oues odisse
uestim̃tũ suũ qͦd plerunq illo se
occultant lupi. dum aliud ostentant ad
decipiendum. aliud exerunt ad dep̃dan-¬
dum. Uerum temꝑalis cõmodi tempta¬
tione siue ꝑsecutiõnis tempore denu¬
dantur. & aꝑitur quid sint. Fr̾uctus
ynquid colligunt de sp̃inis uuas.
aut de tribulis ficus:

Expanded text:
paucorum est angustam viam invenire, fraudulentiam eorum, qui eam quaerere mentelligi, sed specialiter de haereticis fructus animarum rapientibus. Unde et lupis comparantur. aecipue cavendi sunt haeretici, cognitionem veritatis quam non habent, promittentes. Vestimenta ovium, sunt blanda verba nocentium, caeteraque religionis signa. BEDA. Non autem ideo debent oves odisse vestimentum suum, quod plerumque illo se occultant lupi, dum aliud ostentant ad decipiendum, aliud exerunt ad depraedandum. Verum temporalis commodi tentatione, sive persecutionis tempore denudantur, et aperitur quid sint. Fructus unquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus?
Abbreviated transcription (Latin):
querite regnum dei. ad qͦd si intrare
uultis. intrate ꝑ angustã portem. les̃¬
Sata uia ẽ scħ uoluptates. angu¬
sta labores sc̃i & ieuinia. Multi inue¬
nunt angustam uiam & ñ ingredi¬
untur. quia capti scħ uoluptatib. de
itinere ueritatis reu̾tuntur. Lata uia
non queritur. quia sponte se offert. Magi¬
patiosa uia est subaudis. Quam steli.¬
angusta est: idest ualde angusta
est. Uia arta est ille qui dixit. ego sũ
uia ueritas & uita. Arta est illis quib
p̃cepta eiꝰ uidentur eẽ importabilia.
tam̃ amantib iugum dñi suaue est.
Hanc uiam pauci inueniunt ad cõmo¬
dum suum. quia pauci sunt qͥ saluan-¬
tur. Unde lucas. Contendite intrare
ꝑ angustam portam. Porta potest in¬
telligi uł ille idem qui alib ait. ego
ene dixit contendite. quia nisi m̃¬
tis intentio ferueat. uncla mundi
ñ uincitur. Multi querunt intrare
salutis amore prouocati. & ñ potert̃
itineris asperitate ut eis uidet᷑ deterriti.

Expanded text:
gnum Dei : ad quod si intrare vultis, intrate per angustam portam. Lata via est, saeculi voluptates: angusta, labores sancti et jejunia. Multi inveniunt angustam viam, sed non ingrediuntur, quia capti saeculi voluptatibus, de itinere veritatis revertuntur. Lata via non quaeritur, quia sponte se offert. Spatiosa via, est, subaudis. Quam angusta est, id est, valde angusta est. Via arcta est ille qui dixit: Ego sum via, veritas et vita . Arcta est illis, quibus praecepta ejus videntur esse importabilia, tamen amantibus jugum Domini suave est. Hanc viam pauci inveniunt ad commodum suum, quia pauci sunt qui salvantur. Unde Lucas: Contendite intrare per angustam portam . Porta potest intelligi vel ille idem qui alibi dicit: Egne dixit contendite; quia, nisi mentis intentio ferveat, unda mundi non vincitur. Multi quaerunt intrare, salutis amore provocati: et non poterunt, itineris asperitate, ut eis videtur, deterriti.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓprietas generationis xp̃i sođm carnẽ.
In sc̃itate & iustitia coram ipso. om̃ib
anctitas ꝑtinet ad cultum religio¬
nis: iustitia ad moderationẽ iudi¬
cii uł uindictȩ. Ista coram dño sunt:
quando non queritur alia quam dei
retributio. Et tu puer propħa altissimi
uocaberis: preibis enim ante faciem
dñi parare uias eius.¬

Expanded text:
. In sanctitate et justitia coram ipso omnibus anctitas pertinet ad cultum religionis, justitia ad moderationem judicii vel vindictae. Ista coram Domino sunt, quando non quaeritur alia quam Dei retributio. Et tu, puer, propheta Altissimi vacaberis, praeibis enim ante faciem Domini parare vias ejus.
Abbreviated transcription (Latin):
ixerat dñm iuxta eloquia ꝓphe¬
tarum in domo dauid naseitu¬
rum. dicit nunc eund̾e ad explendũ
testamentum qͦd abrahȩ disposint nos
eẽ liberaturum. quia his duob p̃cipue
patriarchis de suo semine & benedicłio
gentium & xp̃i ẽ incarnatio promissa.
Quod matħs qͦq breuit᷑ intimauit di¬
cens. Laber generationis ihũ xp̃i. filii
dauid. filii abraham. Ubi notandum
quod apud utrumq eugłistã dauid
p̃fertur abrahȩ quia & si tempore po¬
sterior promissione tamen ẽ maior.
Abrahe namq qui adhuc in p̃pitio
positus propria dereliquto: dm̃ cogno¬
uit. ficiei testimonium meruit. fides
gentium & sacer ȩccłiȩ oetui specialit̃
est promissus. dicente ad eum dño. in
te benedicentur uniuersȩ cognationes
terre. Dauid autem: oraculo sublima¬
dies tuos. suscitabo semen tuũ. & frma¬
bo solium eiꝰ usq in ȩt̾num. ego ero ei
in patrem.ͤ s ipie erit mͥ in filũ. Pnare¬
pic itaq abraham principalit᷑ ꝓmmis

Expanded text:
ixerat Dominum, juxta eloquia prophetarum in domo David nasciturum, dicit nunc eumdem ad explendum testamentum quod Abrahae disposuit, nos esse liberaturum; quia his duobus praecipue patriarchis de suo semine et benedictio gentium et Christi est incarnatio promissa. Quod Matthaeus quoque breviter intimavit, dicens: Liber generationis Jesu Christi, filii David filii Abraham . Ubi notandum quod apud utrumque evangelistam David praefertur Abrahae, quia et si tempore posterior, promissione tamen est major. Abrahae namque, qui adhuc in praeputio positus, propria dereliquit, Deum cognovit, fidei testimonium metuit, fides gentium, et sacer Ecclesiae coetus, specialiter est promissus, dicente ad eum Domino: In te benedicentur universae cognationes terrae . David autem oraculo sublimidies tuos, suscitabo semen tuum, et firmabo solium ejus usque in aeteruum: ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium Accepit itaque Abraham prin
Abbreviated transcription (Latin):
er diem intelligunt᷑ homines
quoꝵ dies ẽ ut ait apł̃s. Re¬
dimentes tempus qm̃ dies mali st̃.
Sensus gͦ est. Dies crastinꝰ idest fu¬
turi temporis homines: erunt sol¬
liciti sibi. Tu uͦ sis sollicitꝰ de te. in¬
p̃sentiarum. Sollicitus in supͣdictis.
significat anxietatem.¬

Expanded text:
ines, quorum dies est, ut ait Apostolus: Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt . Sensus ergo est: Dies crastinus, id est, futuri temporis homines erunt solliciti sibi. Tu vero sis sollicitus de re impraesentiarum. Sollicitus in supradictis significat anxietatem
Abbreviated transcription (Latin):
dauid docens sapientiam naturalẽ ait.
Emitte spm̃ cuum & creabunt᷑. Docet
moralia in beatitudinib. & in illo sermo¬
ne dñi ostendit inimicum etiam se dili¬
gendum. Docet rationabilia. cũ dicit.
Qui fidelis ẽ in minimo. & in maiori
fidels ẽ. Ergo sapientia sp̃ualis possidet
om̃ẽm principatum. quem falso sibi
uenticat humana prudentia. p̾sertim
cum ipsum mẏsterium trinitatis sine
hoc principatu ñ sio. Naturaltẽ enim
pat̾ genuit filrum. moralit̾ filiꝰ factꝰ
est obediens patͥ usq ad mortẽ. ratio
regende humanis pectorib infundit.
mbrosiĩ & boetii diuisiones de phy-¬
losophya. uicissim se includunt.
Moralis enim phylosophia continec tres
species practices. rationalis. id est inspe¬
cłiua. intellectibilẽ & intelligibilem.
Naturalis uͭ eade ẽ: que s physi ologia.
Aygustinys in epła ad uolusian&.

Expanded text:
David docens sapientiam naturalem, ait: David docens sapientiam naturalem, ait: Emitte spiritum tuum, ut creabuntur . Docet moralia in beatitudinibus, et in illo sermone Domini ostendit inimicum etiam esse diligendum . Docet rationabilia, cum dicit: Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis est . Ergo sapientia spiritualis possidet omnem principatum, quem falso sibi vindicat humana prudentia, praesertim cum ipsum mysterium Trinitatis sine hoc principatu non sit. Naturaliter enim Pater genuit Filium, moraliter Filius factus est obediens Patri usque ad moregendae humanis pectoribus infundit. Ambrosii et Boetii divisiones de philosophia, vicissim se includunt. Moralis enim philosophia continet tres species practices, rationalem, id est inspectivam, intellectibilem et intelligibilem. Naturalis vero eadem est, quae et physiologia. Augustinus in Epistola ad Volusian
Abbreviated transcription (Latin):
di subiecta ẽ. de mirabilib & rationalibꝰ
in cantico canticoꝵ. eo qͦd eũ animȩ
nr̃e uerbi oȩlestis amor infundit᷑. & ra¬
tioni mens sc̃a conectitur: amnuran¬
da mysteria reuelantur. Euangłistis
qͦq quam putas defuisse sapientiam:
Qui cum uariis generib sapientiȩ sint
referti: singuli tamen diu̾so genere p̃¬
stant. Est enim sapientia natularis in
iohanne. qui u̾bum in principio repꝑte.
transcendens angłos & uirtutes cȩlorũ.
Matheus singula prosecutus scđ̃m homi¬
nem moralit᷑ edidit nobis p̾cepta uiuen¬
di. Marcus rationabilit̾ mox in princi¬
pio locandum putauit. eoce muto ange¬
lum meum. & uox clamantis in cdeserto.
ut ammirationẽ moueret & doceret hu¬
militatẽ in iohanne baptista qua deo
placuit. At uͦ lucas uelut hystoriacum
ordinem tenuit. om̃s sapientiȩ species
complectens. Pertinet enim ad naturã
incarnationis extitisse reserauit. unde &

Expanded text:
di subjecta est , de mirabilibus et rationabilibus di subjecta est , de mirabilibus et rationabilibus in Cantico canticorum, eo quod, cum animae nostrae verbi coelestis amor infunditur, et rationi mens sancta connectitur, admiranda mysteria revelantur. Evangelistis quoque quam putas defuisse sapientiam? Qui, cum variis generibus sapientiae sint referti, singuli tamen diverso genere praestant. Est enim sapientia naturalis in Joanne, qui Verbum in principio reperit, transcendens angelos et virtutes coelorum. Matthaeus singula prosecutus secundum hominem, moraliter edidit nobis praecepta vivendi. Marcus rationabiliter mox in principio locandum putavit: Ecce mitto angelum meum , et, vox clamantis in deserto , ut admirationem moveret et, doceret humilitatem in Joanne Baptista, qua Deo placuit. At vero Lucas velut historicum ordinem tenuit, omnes sapientiae species complectens. Pertinet enim ad naturam,incarnationis exstitisse reseravit . Unde et
Abbreviated transcription (Latin):
philosophi mundi istꝰ p̃cellentis¬
sima putauerunt triplicem scilicet ẽẽ
saꝑientiam. quod aut rationalis ẽ. aut
naturalis. aut moralis. Hȩc tria in ue¬
teri testamento possumꝰ adu̾tere. Qͥd
enim aliud significant tres illi putei
quoꝵ unus ẽ uisionis. aliꝰ iuramenti.
tertiꝰ abundantiȩ. nisi triplicẽ istam
in patriarchis fuisse uirtutẽ: Puteus
uisionis ẽ rationabilis. eo qd ratio ui¬
sum mentis acuit. & animi purgat
obtutum. Puteus iuramenti est sapien¬
tia naturalis. quȩ ea quȩ naturȩ sunt
comp̾henddit. & affirmat quasi uirando.
cum dñs naturȩ. idest d̾s quasi testis fi-¬
dei adhibetur. Puteus abiudantiȩ ẽ ethi-
rem ysaac inuenit. Purum eni ꝓfluunt
boni mores & bonitas ipsa populis abun¬
dat aliis. sibi restrictior. Qͥd etiã tres li¬
bri salomonis. nisi trinȩ huiꝰ sapientiȩ
salomonẽ ostendunt fuisse sollerte: De
ethicis in ꝓuerbus scripsit. de naturalib
in eccłastę. uanitati enim creatura mun¬

Expanded text:
philosophi mundi istius praecellentissima putaverunt, triplicem scilicet esse sapientiam, quod aut rationalis est, aut naturalis, aut moralis. Haec tria in Veteri Testamento possumus advertere. Quid enim aliud significant tres illi putei, quorum unus est visionis, alius juramenti, tertius abundantiae, nisi triplicem istam in patriarchis fuisse virtutem? Puteus visionis est rationabilis, eo quod ratio visum mentis acuit, et animi purgat obtutum. Puteus juramenti est sapientia naturalis, quae ea quae naturae sunt, comprehendit et affirmat quasi jurando, cum Dominus naturae, id est Deus, quasi testis fidei adhibetur. Puteus abundantiae est ethicurem Isaac invenit . Purum enim, profluunt boni mores, et bonitas ipsa popularis pluralis abundat aliis, sibi restrictior. Quid etiam tres libri Salomonis nisi trinae hujus sapientiae Salomonem ostendunt fuisse solertem? De ethicis in Proverbiis scripsit, de naturalibus in Ecclesiaste, vanitati enim creatura mun
Abbreviated transcription (Latin):
ota quia om̃is potestas & ordina¬
tio potestatum a do ẽ. s a malo
potestatis ambitio. Potestas itaq dia¬
bolo ad tempus ꝑmissa. non mala est.
s is qui ambiendo male utitur potesta¬
te. malus est.

Expanded text:
ota quia omnis potestas et ordinatio potestatum a Deo est, sed a malo potestatis ambitio. Potestas itaque diabolo ad tempus permissa, non mala est; sed is qui ambiendo male utitur potestate, malus est.
Abbreviated transcription (Latin):
ymr prohibentur indui duȩ tuni¬
cȩ. exp̾sse monetur ñ dupliciter
s simplicit̃ ambulare. Beda.
er caltiamenta mortuoꝵ operum
exempla signantur. ne p̾dicator
exempla stultoꝵ conspiciat. ut inde
quasi ex mortiferis uinculis. pedes su¬
os. idest affectiones tegat & muniat.

Expanded text:
m prohibentur indui duae tunicae, expresse monetur, non dupliciter, sed simpliciter ambulare. BEDA. Per calceamenta, mortuorum operum exempla signantur ne praedicator exempla stultorum conspiciat, ut inde quasi ex mortiferis vinculis, pedes suos, id est, affectiones, tegat et muniat.
Abbreviated transcription (Latin):
sit. dñs manifestat eum dicit. Ite: p̾dica¬
te engħium omni creaturȩ. Et it̃e. P redi¬
cabitur hoc eugħum regni in toto or¬
be. Et paulus. Notum uobis facio frẽs
nos quotienscumq plurali numero dici¬
mus euangelia. nec doctrinã diuidimꝰ.
s libros distinguimꝰ. Beda qͦq suꝑ lu¬
tate consonum ediderunt. Sicut enim
duo uersus candem ꝓrsꝰ habentes ma¬
teriam ꝓ diu̾sitate metri & uerborum
duo sunt. & tamen ñ nͥ unam contineis
siꝑitentiam. sic eugłistaꝵ libri cũ sint
quatuor. unum continent eugħũ. qr
unã doctnam faciunt de fide catholica
de cõmunione sacram̃toꝵ. ac de p̾mis
uirtutũ. Iuxta hoc dicit etiã ieronimꝰ
suꝑ marcũ quatuor eugłia ͤ unũ. & unũ
quatuor. Nam licet. iiͦuͬ. dicant᷑ qr di-¬
uisim & uario ordine .iiii. ea ꝑscripse¬
re: tam̃ unũ sunt in sũma fid̃i catholi¬
&. Sic etiã dicit aũs psalmo. cͦ.l: qͦd
plures eccłiȩ sunt una eccłia. Plures
quidem uarietate tribuũ & linguaꝵ

Expanded text:
stat, cum dicit: Ite: praedicate Evangelium omni creaturae . Et item: Praedicabitur regnum in toto orbe. . Et Paulus: Notum vobis facio, fratrnos quotiescunque plurali numero dicimus Evangelia, nec doctrinam dividimus, sed libros distinguimus. » Beda quoque super Luuor librorum veritate consonum ediderunt. Sicut enim duo versus eamdem prorsus habentes materiam, pro diversitate metri et verborum duo sunt, et tamen nonnisi unam continent sententiam, sic evangelistarum libri cum sint quatuor, unum continent Evangelium; quia unam doctrinam faciunt de fide catholica, de communione sacramentorum ac de praemio virtutum. » Juxta hoc dicit etiam Hieronymus super Marcum: « Quatuor Evangelia esse unum, et unum quatuor. Nam licet quatuor dicantur, quia divisim et vario ordine quatuor ea perscripsere, tamen unum sunt in summa fidei catholicae. » Sic etiam dicit Augustinus psalmo CL, « quod plures Ecclesiae sunt una Ecclesia. Plures quidem varietate tribuum et linguarum
Abbreviated transcription (Latin):
yod semꝑ scm̃ ẽ. ut om̃ib inno¬
tescat & in nobis scĩficet᷑ oramꝰ.
Nom̃ dĩ notitia de eo est: manifesta
uisione in angelis. catholica uͦ fide
in p̃senti ȩccłia dum peregrinatur.
Cum gͦ in notitia dei scĩficam᷑ ut
ipse sit pat̾. nos filii. nos dii similes
illi. & ipse d̃s deorum. tunc nom̃ d̾i
clarificatur. & sc̃issimum ẽẽ manife¬
statur. Adueniat regnum tuum.
Hoc est /manifestetur. aubystinud¬
yẽadmodum enim lux p̾sens ad¬
est ocis. & oculos claudentibus.
ita dei regnum quãuis nunquam
discedat de t̾ris. tamen ignorantib¬

Expanded text:
od semper sanctum est, ut omnibus innotescat et in nobis sanctificetur, oramus. Nomen Dei, notitia de eo est manifesta visione in angelis; catholica vero fide in praesenti Ecclesia, dum peregrinatur. Cum ergo in notitia Dei sanctificamur, ut ipse sit pater, nos filii, nos dii similes illi, et ipse Deus deorum, tunc nomen Dei clarificatur, et sanctissimum esse manifestatur. Adveniat regnum tuum. Hoc est, manifestetur. Quemadmodum enim lux praesens adest caecis et oculos claudentibus, ita Dei regnum quamvis nunquam discedat a terris, tamen ignorantib
Abbreviated transcription (Latin):
N tueris sine initio filium. ñ qr ñ habe¬
at causam ex qua sit: hoc enim impos¬
sibile est. habet enun patrẽ. alioquin qͦ¬
modo filiꝰ: s quia ñ habet initium
uite nec finem

Expanded text:
ntueris sine initio Filium, non quia non habet causam ex qua sit; hoc enim impossibile est; habet namque Patrem; alioquin quomodo Filius? sed quia non habebat initium vitae neque finem