comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
purelecto paterant recreare libello idẽq: in carmine irrico ad reprimendam
dominandi libi dinẽ itacecinit latius regnis auidũ dominando sp̃m. quã silr¬
biam remotis gadib: iungas & ut̃q penus seruiat unisuierũ tam̃ qui libi dines
nis ñ refrenant melius psaltẽ cupiditate humanȩ laudis & gloriae. Nquidẽ
iam scĩ sedminꝰ turpess̃ &iã tullius hinc dissimilare ñ potuit Ineisdẽ libris quos
derepublica scripsit : ubi loquitur de instituendo principe ciuitatis quẽ dicit a¬
lendũ eẽgloria & consequent̃ cõmemorat maiores suos multa mira atq: p̃claraglo¬
riaecupiditate fecisse huic igitur uitioñ solũ ñ resistebant uerum &iã id ex¬
citandũ & actendendũ eẽ censebant putantes hoc utileeẽ reipub licȩqũa quã
nec impsis philosophiȩ libris. tullius ab ac peste dissimul& ubi eã luceclarius c̃ficet᷑

Expanded text:
pure lecto poterunt recreare libello. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam pure lecto poterunt recreare libello. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes auidum domando Spiritum, quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Seruiat uni. Uerum tamen qui libidines nis non refrenant, melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti, sed minus turpes sunt. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos de re publica scripsit, ubi loquitur de instituendo principe ciuitatis, quem dicit alendum esse gloria, et consequenter commemorat maiores suos multa mira adque praeclara gloriae cupiditate fecisse. Huic igitur uitio non solum non resistebant, uerum etiam id excitandum et accendendum esse censebant, putantes hoc utile esse rei publicae. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet, ubi eam luce clarius confitetur.
Abbreviated transcription (Latin):
idẽ uirtute nitentiũ &iã acatone laudataẽ i hinc erat domi industria quã cõme¬
morauit cato uterariuee opulentũ tenues respriuate. Vnde corruptis morib:
uieiũ ec̃trario posuit publice aegestatẽ priuati opulentiã squã obrẽ cũ diufuissent
regra orientis inlustria uoluitds̃ & occidentale fieri qđ tẽpore eẽt posterius sed
mperi latituline & magnitudine in lustrius idq talib: potissimũ concessit hominib:
addomanda grauia malamultarũ gentiũ quicausa honoris laudis & gloriae con¬
suluer patriae in qua ipsã gloriã requirebat. salutẽq: eiꝰ salutisuȩ p̃ponere
non dubita uer ꝓ isto uno uitio idẽ amore laudis peccumae cupiditatẽ & multa
aliauitia conprim̃tes. nã sanius uid& qui& amorem laudis uitiũ eẽ cognoscit
qđ nec poetã fugit oratiũ quiait Laudes amoretu mescunt certa piacula quȩter

Expanded text:
id est ipsa uirtute. nitentium etiam a Catone laudata est. Hinc erat domi industria, quam commeid est ipsa uirtute. nitentium etiam a Catone laudata est. Hinc erat domi industria, quam commemorauit Cato, ut aerarium esset opulentum, tenues res priuatae. Unde corruptis moribus uitium e contrario posuit, publice egestatem, priuatim opulentiam. CAPUT regna Orientis illustria, voluit Deus et occidentale fieri, quod tempore esset posterius, sed imperii latitudine et magnitudine illustrius. Idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda gravia mala multarum gentium, qui causa honoris, laudis et gloriae consuluerunt patriae, in qua ipsam gloriam requirebant, salutemque ejus saluti suae praeponere non dubitaverunt, pro isto uno vitio, id est amalia uitia conprimentes. Nam sanius uidet, qui et amorem laudis uitium esse cognoscit, quod nec poetam fugit Horatium, qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula, quae te Ter
Abbreviated transcription (Latin):
quosdã paucos qui prosuo modo bonierant magna adminis trabant᷑ atq illis tolera¬
tis actẽperatis malis pauceꝵ bone ꝓ uidentia resilla crescebat Sicutidẽ historicꝰ
dicit multas ibilegenti & audienti quȩ populus romanꝰ domimilitiaeq: mariatq:
terrap̃ clara facinora fecerit libuisse seadtendere quȩres maxime tanta negotia
sustiniuss& qm̃ sciebat sepenumero parua manu cũ magnis legionib: hostiũ conten¬
disse romanos cognouerat paruis copiis bella gesta cumopulentis regib sibiq mul¬
ta agitanti constare dix paucorũ ciuiũ egregiã uirtutẽ cuncta patrauisse eoq factũ
Nutdi uatias pauꝑtas multatudinẽ paucitas superar&. Sed post quã luxu atq: desidia
Inquid ciuitas or ruptaẽ rursus respublica magnitudinẽ siui lmperatoꝵ atq ma¬
ȩstratiũ uitia sustentabat paucoꝵ lgitur uirtus adgloriã honorẽ imperiũ uerauia

Expanded text:
quosdam paucos, qui pro suo modo boni erant, magna administrabantur adque illis toleraquosdam paucos, qui pro suo modo boni erant, magna administrabantur adque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum prouidentia res illa crescebat; sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti, quae populus Romanus domi militiaeque, mari adque terra praeclara facinora fecerit, libuisse adtendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset; quoniam sciebat saepenumero parua manu cum magnis legionibus hostium contendisse Romanos, cognouerat paruis copiis bella gesta cum opulentis regibus; sibique multa agitanti constare dixit, paucorum ciuium egregiam uirtutem cuncta patrauisse, eoque factum ut diuitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. \'Sed postquam luxu adque desidia, inquit, ciuitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sui imperatorum adque magistratuum uitia sustentabat.\' Paucorum igitur uirtus ad gloriam honorem imperium uera uia,
Abbreviated transcription (Latin):
dant᷑ ueteres romani om̃s eostales tunc fuisse uel plures ñitaẽ Alio quin uera
neent̃ quȩ ipseitẽ scribit ea quȩ cõ memoraui in scđo libro huiꝰ operis ubidicit in¬
iurias ualidioꝵ & ob eas discessionẽ plebis a patrib: aliasq: dissensiones domi
fuisse iam inde a principio nequeã plius aequo & modesto iure actũ quã expul¬
sis regib: quã diumetꝰ atarꝗmo fuit donecbellũ graue qđ ꝓpt̃ ipsũ cuma &¬
ruria susceptũ fuerat finiret᷑ postea uero seruili imperio patres exercuisse
plebẽ regio more uerberasse agropepulisse &ceteris exꝑtib: solos egis se lmpe¬
rio quarũ dis cordiarũ dũ illi dominariuellent illi seriuire nollent finẽ fuisse
bello punico scđo quia rursus grauis metꝰ coepit urgere atq: ab illis ꝑturbationibus
alia maiorecura cohibere animos inquietos & adccordiã reuocare ciuilẽ sed ꝑ

Expanded text:
dantur Romani ueteres, omnes eos tales tunc fuisse uel plures. Non ita est; alioquin uera dantur Romani ueteres, omnes eos tales tunc fuisse uel plures. Non ita est; alioquin uera non essent, quae ipse item scribit, ea quae commemoraui in secundo libro huius operis, ubi dicit, iniurias ualidiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio, neque amplius aequo et modesto iure actum quam expulsis regibus quamdiu metus a Tarquinio fuit, donec bellum graue, quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat, finiretur; postea uero seruili imperio patres exercuisse plebem, regio more uerberasse, agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio; quarum discordiarum, dum illi dominari uellent, illi seruire nollent, finem fuisse bello Punico secundo, quia rursus grauis metus coepit urguere adque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et\' ad concordiam reuocare ciuilem. Sed per
Abbreviated transcription (Latin):
& antea qualis fuiss& uid eamꝰ in ipsa sententia catonis . Nolite inquit ex estimare
maiores nr̃os armis rẽpublicã ex parua magnã fecisse Si ita eet̃ multo pulcherri
ma eã nos haberemꝰ quippeso cioꝵ atq ciuiũ p̃terea armoꝵ & aequoꝵ maiorco pia
nobis quã illisẽ sed alia fuere quaeillos magnosfecer̃ quȩ nobis nulla sscdomi indus¬
tria foris iustũ imperiũ animꝰ inc̃ sulendo liber ne quede licto neque libidini
obnoxiusphis nos habeamꝰ luxoriã atq a uaritiã pub lice egestatẽ priuati opulen¬
tiã laudamꝰ diuitias sequim᷑ in ertiã int̃ bonos & malos discrim̃ nullũ om̃a uirtu¬
tis p̃mia ambitio possid& neque mirũ ubiuos separatĩ sibiquisq c̃siliũ capitis u¬
bidomi uoluptatib: hic peccunae autgratiae seruitutis eofit ut impetus fiat
Inuacuã rẽpublicasqui audithȩc iatonis uerba siues allustii putat. quales lau¬

Expanded text:
et antea qualis fuisset, uideamus in ipsa sententia Catonis: \'Nolite, inquit, existimare et antea qualis fuisset, uideamus in ipsa sententia Catonis: \'Nolite, inquit, existimare maiores nmam eam haberemus. Nam quippe sociorum atque civium preterea armorum et equorum maior copia nobis, quam illis est. Sed alia fuere, que illos magnos fecerunt, que nobis nulla sunt: domi industria, foris iustum imperium, animus in consulendo liber neque delicto neque libidini obnoxiustiam; laudamus diuitias, sequimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum; omnia uirtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum: ubi uos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae aut gratiae seruitis, eo fit ut impetus fiat in uacuam rem publicam.\' Qui audit haec Catonis uerba siue Sallustii, putat, quales lau
Abbreviated transcription (Latin):
iudicium hominũ benede hominib: opinantiũ. & idõ melior ẽ uirtus quae humano
testimomo contentanẽ nisic̃ scientiȩsuȩ. Vnde dicit apłs nãe gloria nra . haec ẽ
testimoniũ conscientiae nrãe. Etalioloco Opus autẽ suũ ꝓb&unus quisq: & tunc
in sem& ipso tantũ gloriã habebit & ñ in altero Gloriã ergo & honorẽ & imperiũ
quaesibi exoptabant & quobonis artib: ꝑ ueniro nitebantur . boni ñ deb& se¬
qui uirtus sed ipsa uirtutẽ neque enĩ ẽ uera uirtꝰ nisiquiadeũ finẽ tendit:
Vbiẽ bonũ hominis quomelius nẽ unde& honores quos petiuit cato petere ñ
debuit sedeos ciuitas obeius uirtutẽ ñ petentidare. sed cũ illa memoria duo
romaniessent uirtute magnicaesar & cato longeuirtus catonis ueritati
uidetur ꝓpinquior fuisie quãcaesaris ꝓ inde qualis eẽt illo temporeciuitas

Expanded text:
iudicium hominum bene de hominibus opinantium; et ideo melior est uirtus, quae humano iudicium hominum bene de hominibus opinantium; et ideo melior est uirtus, quae humano testimonio contenta non est nisi conscientiae suae. Unde dicit apostolus: Nam gloria nostra haec est: testimonium conscienin semetipso tantum gloriam habebit, et non in altero . Gloriam ergo et honorem et imperium, quae sibi exoptabant, et quo bonis artibus pervenire nitebantur boni, non debet sequi virtus, sed ipsa virtutem. Neque enim est vera virtus, nisi quae ad eum finem tendit, ubi est bonum hominis, quo melius non est. Unde et honores quos petivit Cato, petere debuit, sed eos ciuitas ob eius uirtutem non petenti dare. Sed cum illa memoria duo Romani essent uirtute magni, Caesar et Cato, longe uirtus Catonis ueritati uidetur propinquior fuisse quam Caesaris. Proinde qualis esset illo tempore ciuitas
Abbreviated transcription (Latin):
dit. haes̃ illȩ bonȩ artes ꝑ uirtutẽ scilic& non ꝑfallacẽ ambitionẽ adhonorẽ & gł am
& imperium peruenire quactam̃ bonꝰ & ignauus aeque sibi exoptant sed ille
idẽbonus uera uia nititur. Uia uirtuse qua nititur tãquã ad possessonisfidẽ
idẽ ad gloriã honorẽ imperium  hoc in sitũ habuis seromanos & iã deoꝵ apud illos
aedes indicant quas coniunctissimas constituer̃ uirtutes & honoris produis habentes
quȩdantur adõ. Vnde intellegi pot ÷ quã finẽ uolebant eẽ uirtutis & quoeã refere
bant quibonierant adhonorẽ scilic&. Nãmali nec habebant eam quam¬
uis honorẽ haberecuperent quȩ in malis artib: conabant᷑ ad ipisci idẽ dolis atq
fallatiiss melius laudatusẽ cato. deillo quippeait quominus pecebat gloriam
eo magis illũ sequebat᷑ quando quidem gloriaẽ. Cuius illi cupiditate flagrabant

Expanded text:
dit.\' Hae sunt illae bonae artes, per uirtutem scilicet, non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam dit.\' Hae sunt illae bonae artes, per uirtutem scilicet, non per fallacem ambitionem ad honorem et gloriam et imperium peruenire; quae tamen bonus et ignauus aeque sibi exoptant; sed ille, id est bonus, uera uia nititur. Via uirtus est, qua nititur tamquam ad possessionis finem, id est ad gloriam honorem imperium. Hoc insitum habuisse Romanos etiam deorum aput illos aedes indicant, quas coniunctissimas constituerunt, Virtutis et Honoris, pro dis habentes quae dantur a Deo. Unde intellegi potest quem finem uolebant esse uirtutis et quo eam referbant, qui boni erant, ad honorem scilicet: nam mali nec habebant eam, quamvis honorem habere cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, id est dolis atque fallaciis. 4. Melius laudatus est Cato. De illo quippe ait, Quo minus petebat gloriam, eo illum magis sequebatur.\' Quando quidem gloria est, cuius illi cupiditate flagrabant,
Abbreviated transcription (Latin):
turegere imperio populos romane mem̃to Hlaectibier artes paciq: in po¬
nere mores parcere subiectis & debellare suꝑbos has artes illi tanto peri¬
tius exercebant quanto minꝰ seuoluptatib: dabant & eneruatiom animi
& corporis Inc̃cupiscendis & augendis diuitus & ꝑillas morib: corrũpendis
rapiendo miseris ciuibus largiendo scȩnicis turpib: Vnde quitales iam
morum labes uperabant atq habundabant. Quando scribebatista sa¬
lustius canebatq uirgilius. nonillis artib: ad honores & gloriã sed dolisatq
fallatis ambiebant. Vndeidẽdicit sed primo magis ambitio quã aua¬
ritia animos hominũ exercebat. qđ tam̃ uitiũ ꝓpius uirtute merat
Nagloriã honorem imperiũ bonus &ignauus aeq: sibi exoptant. sed
ille hquit uera uamtitur huicqr bonȩ artes des dolisatq fallatis conten¬

Expanded text:
Tu regere imperio populos, Romane, memento Hae tibi erunt artes pacique inpoTu regere imperio populos, Romane, memento Hae tibi erunt artes pacique inponere mores, Parcere subiectis et debellare superbos. Has artes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se uoluptatibus dabant et eneruationi animi et corporis in concupiscendis et augendis diuitiis et per illas moribus corrumpendis, rapiendo miseris ciuibus, largiendo scaenicis turpibus. Unde Qui tales iam morum labe superabant adque abundabant, quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius, non illis artibus ad honores et gloriam, sed dolis adque fallaciis ambiebant. Unde idem dicit: Sed primo magis ambitio quam auaritia animos hominum exercebat, quod tamen uitium propius uirtutem erat. Nam gloriam honorem imperium bonus et ignauus aeque sibi exoptant; sed ille, inquit, uera uia nititur, huic quia bonae artes desunt, dolis adque fallaciis conten
Abbreviated transcription (Latin):
terrasq: metu caelũq fatigat consilia in melius neferre moetũq: fouebit
Vomanos rerũ dominos gentẽq togatã. Sic placitũ uemi& lustris labentibus
aetas cũdomꝰ assa raciphtiam clarasq: miscenas. Seruitio p̃m& ac uictis do
minabitur agris quae quidem uergilius iouẽ inducens tã quã futura p̃dicentẽ
ipseiam facta recolebat cernebatq: p̃sentia uerũ ꝓpterea cõmemorare
illa uolui ut ostenderẽ dominationẽ postlibertatem sic habuis sero manos
ut in eoꝵ magnis laudib: poneretur. hĩc ẽ & illud eiꝰ dẽpoete qđ cũ artib
aliarũ gentiũ eas ipsaspprias romanoꝵ artes regnandi atq: imperandi
& subigendi at debellandi populos ante poner& ait. ex ludent aliispiran¬
tia mollius aera. cedo aequidem uiuos ducent demarmore uultus. Orab̵t
causas melius caeli quȩ meatus. Describent radio & surgentia syderadicent:

Expanded text:
terrasque metu coelumque fatigat, Consilia in melius referet, mecumque fovebit terrasque metu coelumque fatigat, Consilia in melius referet, mecumque fovebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Sic placitum. Veniet lustris labentibus aetas, Cum domus Assaraci Phtminabitur Argis. Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum propterea commemorare illa uolui, ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos, ut in eorum magnis laudibus poneretur. Hinc est et illud eiusdem poetae, quod, cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi adque imperandi et subigendi ac debellandi populos anteponeret, ait: Excudent alii spirantia mollius aera, Cedo equidem, uiuos ducent do marmore uultus, Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent:
Abbreviated transcription (Latin):
bellũ nouũ ex optabat ubiuntus enitescere poss& itafidebat inuotis uirorum
uirtute magnorũ ut ex citare in bellum miseras gentes & flagello agitar&s bel¬
lona sanguineo ut eet ibi uirtus eorũ enitescer& hoc illa profecto laudis auiditas
&gloriae cupido faciebat amor itaq: primitis libertatis postesiã dominati¬
onis e cupiditate laudis & gloriae multa magna fecer̃ sed reddit eis ut riusq
rei testimoniũ &iã poeta insignis illorũ. Inde quippeait nec ñ tarquinium
eiectũ porsenna iubebat accipere ingentiq: urbem obsidionep̃ mebat anea¬
de inferrũ proliberta teruebat . Tunc itaq magnũ illis fuit autfortit̃ emori
aut liberos uiuere. Sedcũ eẽt adepta libertas tanta cupido gloriae incesserat
ut parũ eẽt sola libertas nisi & dominatio quaereret᷑ dũ promagnohaberetur:
qđ uelut loquente ioue idem poetadicit. quin aspera iuno quaemare nunc

Expanded text:
bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum uirtute magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo, ut esset ubi uirtus eorum enitesceret. Hoc illa profecto laudis auiditas et gloriae cupido faciebat. Amore itaque primitus libertatis, post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fecerunt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique urbem obsidione premebat; Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido gloriae incesserat, ut parum esset sola libertas, nisi et dominatio quaereretur, dum pro maquod, velut loquente Jove, idem poeta dicit, Quin aspera Juno, Quae mare nunc
Abbreviated transcription (Latin):
a regendo dicti melius uideant᷑ utregnũ aregib: reges autẽ ut dictũ ẽ a regendo
sed fastus regius Non disciplina putataẽ regentis uel beniuolentia consulentis sed
suꝑbiado minantis. Expulso itaq: regetarquimo & consulib: institutis sequutũ est
qđ idẽ auctor in romanorũ laudib: posuit qđ ciuitas incredibile memoratũ est.
adepta libertate quantũ breui creuerit . tanta cupido gloriae incesserat. Istaer¬
golaudis auiditas. & cupido gloriae multa illa mrandafecit. lauda bilia scilic&
atq gloriosa scđm hominũ existimationẽ laudatidẽ salustius tẽporib suis mag¬
nos e p̃claros uiros marcũ cathonẽ egaiũ caesarẽ dicens qđ diuilla respub lica
ñ habuit quẽ quã uirtute magnũ sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute
diuersis moribus sinlaudib autẽ cuesaris posuit qđ sibi magnũ imperiũ exxercitũ

Expanded text:
a regendo dicti melius uideantur, ut regnum a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; a regendo dicti melius uideantur, ut regnum a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; sed fastus regius non disciplina putata est regentis uel beneuolentia consulentis, sed superbia dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio et consulibus institutis secutum est, quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit, quod \'ciuitas incredibile memoratu est adepta libertate quantum breui creuerit; tanta cupido gloriae incesserat. Ista ergo laudis auiditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit, laudabilia scilicet adque gloriosa secundum hominum existimationem. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros uiros, Marcum Catonem et Gaium Caesarem, dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam uirtute magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute, diuersis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod sibi magnum imperium, exercitum,
Abbreviated transcription (Latin):
seruatũ. Nescio ciufato potius id tribuer& quã disumi potentis si mȩ uoluntati Ue¬
tere sigitur primi quȩ romani quantũ eoꝵ doc& e cõm̃dat historia quã uis ut aliegen¬
tes excepta una populi hebreoꝵ deosfalsos colerent & ñ deo uictimas sed demoniis immo¬
larent tam̃ laudis auidi pecuniae liberales erant gloriã ingentẽ diuitias honestas
uolebant hancardentissime dilexer̃ ꝓpt̃ hano uiuere uoluer ꝓhac& moriñ dubi¬
tauer᷑ Ceteras cupiditates huiꝰ unius ingenti cupiditate p̃s ser. Ipsã deniq patriã
suã quoniã serui reuidebatur ingloriã odominariuero atq impera reglorio sum
prius omnistudio liberam de indedominã eẽ concupiuer. ł lincẽ qđ regalẽ domina¬
tionẽ ñ ferentes annua imperia bi nosq impera tores sibi fecer. qui consules appel
latis ac̃sulendo ñ reges aut domini a regnando atq: dominando. Cũ & reges utiq

Expanded text:
seruatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueseruatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, diuitias honestas uolebant; hanc ardentissime dilexerunt, propter hanc uiuere uoluerunt, pro hac emori non dubitauerunt; ceteras cupiditates huius unius ingenti cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam seruire uidebatur inglorium, dominari uero adque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupiuerunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt, qui consules appellati sunt a consulendo, non reges aut domini a regnando adque dominando\'; cum et reges utique
Abbreviated transcription (Latin):
moriã sensũ appetitũ rationali autẽ in suꝑ m̃tẽ intellegentiã . Vo luntatem
quiñ solũ caelũ & terrã. Necplũ angelũ & hominẽ sed nec exigui & contẽptibi¬
lis animantis uiscera necauis pennulã nec herbe flosculũ nec arboris foliũ si nesuarũ
partiũ conuenientia & quadã uelutipace dereliquid. N ullo modo e credendis reg¬
mnahominũ eorũq dominationes & seruitu tes a suȩ puidentiae legib alienas esse
ab solutius disserere possemꝰ ad hoc ꝑtinentẽ & superiorẽ librũ conscripsimꝰ qđ in
hacrepotestas nulla sit eoꝵ deoꝵ quos & iã reb: nugatoriis colendos putar᷑ & p̃sen¬
tis uoluminis partes superiores quas hocusq ꝑcluximꝰ defatiquestione tolenda
nequis quã cui iã ꝑsua sũ eet ñ illorũ decꝵ cultu romanũ imperiũ propagatũ atq:

Expanded text:
moriam sensum adpetitum, rationali autem insuper mentem intellegentiam uoluntatem; moriam sensum adpetitum, rationali autem insuper mentem intellegentiam uoluntatem; qui non solum caelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemtibilis animantis uiscera nec auis pinnulam, nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium conuenientia et quadam ueluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et seruitutes a suae prouidentiae legibus alienas esse absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem etiam superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt, et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de fati quaestione tollenda, ne quisquam, cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque
Abbreviated transcription (Latin):
cũ peccat quia illecuiꝰ p̃scientia falliñ pot ÷ non fatũ ñ fortunã ñ aliquidaliud sed
ipsũ peccaturũ tẽ p̃sciuit quisino lit utiq ñ peccat sed si peccarenoluerit &iã
ex anima & corpore quieũ peccantẽ nec in punitũ eẽ ꝑmisit nec sine misericor¬
dia de reliquid quibonis & malis essentiã & iã cũ lapidib: uitã seminalẽ &iam
cũ arborib: : uitã sensualem & iã cũ peccorib: uitã intellectualẽ cũ solis angelis.
dedit a quo ẽ omnis modus om̃is species om̃is ordo aquo e m̃sura numerus
pondus a quoẽ quicquid naturalit̃ ẽ Cuiuscũq generisẽ cuius lib& aestima¬
tionisẽ. A quos̃ femina formarũ forma seminũ motus seminũ atq formarũ¬
quidedit & carni originẽ pulchritudinẽ ualitudine ꝓpagationis fecunditatẽ
mẽ broꝵ dispositionẽ salutẽ concordiae . Qui&animȩ in rationabili dedit me¬

Expanded text:
cum peccat, quia ille, cujus praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed cum peccat, quia ille, cujus praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praescivit. Qui si nolit, utique non peccat: sed si peccare noluerit, etiam ex anima et corpore, qui eum peccantem nec impunitum esse permisit, nec sine misericordia dereliquit, qui bonis et malis essentiam etiam cum lapidibus, vitam seminalem etiam cum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecoribus, vitam intellectualem cum solis Angelis dedit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, a quo est mensura, numerus, pondus, a quo est quidquid naturaliter cujuscunque generis est, cujuslibet aestimationis est, a quo sunt semina formarum, formae seminuqui dedit et carni originem pulchritudinem ualetudinem, propagationis fecunditatem membrorum dispositionem salutem concordiae; qui et animae inrationali dedit me
Abbreviated transcription (Latin):
docogimur aut retenta p̃scientia dĩ tollere uo iuntatis arbitriũ. autretento uoluntatis
arbitrio dm̃ qđ nefasẽ negare p̃sciũ futurorũ sedutrũq: amplectimur utrũq fidelit̃
& ueracit̃ confitemur illud ut bene credamꝰ hoc ut bene uiuamꝰ smaleautẽ uiuitur
Sidedo non benecreditur unde absit a nobis ei negare p̃scientiã ut libere uelimꝰ quo ad¬
iuuante sumꝰ liberiuel erimꝰ pro indeñ frustras̃ leges obiurgationes ex hortationes lau
des & uituperatio nes quia & ipsasfuturas eẽ p̃sciuit & ualent plurimũ quantũ
eas ualituras eẽ p̃sciuit & p̃ces ualent adea inpetranda quȩ se pectantib: c̃cessurũ eẽ
p̃sciuit es iustep̃ miabonis factis & peccatis supplicia constitutas. neq em̃ idõ
peccat homo quiads̃ illũ peccaturũ p̃sciuit. immo idõ ñ dubitatur ipsũpecca re

Expanded text:
do cogimur aut retenta praescientia Dei tollere uoluntatis arbitrium aut retento uoluntatis do cogimur aut retenta praescientia Dei tollere uoluntatis arbitrium aut retento uoluntatis arbitrio Deum quod nefas est negare praescium futurorum; sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et ueraciter confitemur; illud, ut bene credamus; hoc, ut bene uiuamus. Male autem uiuitur, si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhodes et vituperationes: quia et ipsas futuras esse praescivit, et valent plurimum, quantum eas valituras esse praescivit; et preces valent ad ea impetranda, quae se precantibus concessurum esse praescivit: et juste praemia bonis factis, et peccatis supplicia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo, quia Deus illum peccaturum esse praescivit: imo ideo non dubitatur ipsum peccare,
Abbreviated transcription (Latin):
sinollemꝰ. Quic quid autẽ aliorũ hominũ uoluntate nolens quisq: patitur &iã
sic uolunta sual&. et si non illius tam̃ hominis uoluntas sed potestas dĩ Nam siuolun¬
tas tantũ eẽt nec poss& quod uell& potentiore uoluntate inpediretur nec
sic tam̃ uoluntas nisi uoluntas eẽt. nec alterius sed eiꝰ eet̃ qui uell& & si nonpos¬
s& implere quoduell&. Vnde quicquid p̃t̃ suã uoluntatẽ patitur homonon
deb& tribuere humanis uel angelicis uel cuius quã creati sp̃s uolantibus.
sedeiꝰ potuis quidat potestatẽ uolentib: ñ ergo ypterea nihilẽ in nr̃a uoluntate
qui adĩ p̃sciuit quid futurũ eẽt in nr̃a uoluntate . noneni qui hoc presciuit.
nilil p̃sciuit. porro sullequip̃sciuit quid futurũ eẽt In nr̃a uoluntate. nonutiq nihil.
sed aliquid p̃sciuit ꝓfecto & illo p̃sciente ẽ aliquid in nr̃a uoluntate. quocirta nullomo¬

Expanded text:
si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum esset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere quod uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non ergo propterea nihil est in nostra uoluntate, quia Deus praesciuit quid futurum esset in nnihil praesciuit. Porro si ille, qui praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate, non utique nihil, sed aliquid praesciuit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra uoluntate. Quocirca nullo mo
Abbreviated transcription (Latin):
si nolumus nonẽ. nonenĩ uellemꝰ si nollemus. siautẽ illa defimit᷑ eẽ necessitas
seđm qua dicimus necesseeẽ ut ita sit aliquid uelita fiat. nescio cureã netime¬
amꝰ ne nobis libertatẽ auferat uoluntatis. nequeemĩ & uitãdĩ e pscientiã dĩ
sub necessitate ponimꝰ sidicamꝰ necesse eẽdm̃ sẽꝑ uiuere & cuncta p̃scire. Sicut
nec potestas ei minuitur cũdicitur mori falliq: non posse. sic enĩ hoc non potest
ut potius si poss& minoris eẽt utiq potestatis. recte quippe omps dicit᷑ quitam̃ mori
& falli ñ pot :÷ Dicitur em̃ omni potens faciendo qđ uult non paciendo qđ ñ uult.
dicimꝰ & non ido ipsũ liberũ arbitriũ necessitati subicimꝰ quȩ ad imit lib̵tatem
Suntigitur nae uoluntates & ipsȩ faciunt quic quid uolendo facimꝰ qđ ñ fier&

Expanded text:
si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si autem illa definitur esse necessitas, si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si autem illa definitur esse necessitas, secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid uel ita fiat, nescio quur eam timeamus, ne nobis libertatem auferat uoluntatis. Neque enim et uitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate ponimus, si dicamus necesse esse Deum semper uiuere et cuncta praescire; sicut nec potestas eius minuitur, cum dicitur mori fallique non posse. Sic enim hoc non potest, ut potius, si posset, minoris esset utique potestatis. Recte quippe omnipotens dicitur, qui tamen mori et falli non potest. Dicitur enim omnipotens faciendo quod uult, non patiendo quod non uult; dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt igitur nostrae uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret,
Abbreviated transcription (Latin):
unt ips ȩ omnino factures quia ualiturasit atq facturas illep̃sciuit.
cuius p̃scientia fallim̃ pot: Qua ꝓpt̃ simihi fatinom alicui rei adibendum
placer& magis dicerem fatũ eẽ infirmioris potendoris uoluntatẽ qui
eum hab& in potestate qua illecaus arũ ordine quen usitatoseelsuomore
tas formidandaẽ quã formidan dostoici laborauer. causas rerũ ita distingue
re utequasdã subtraherent neces sitati quasdã subderent atq In his quas fesub
derent᷑ necessitate. Sie ni necessitas nr̃a illa dicendaẽ quae ñ ẽ innr̃a potestate
sed& ia si noluim̃ efficit qđ potest sicutẽ necessitas mortis manifestũ ẽ uoluntate nos¬
tras quib: recte ꝑpetrã uiuitur subtali nec essitate noneẽ. multa eñĩfacimꝰ quȩ
si nollemus nonutiq faceremꝰ quo primitus ꝑtin& ipsũ uelle. Nãsi uolumus ẽ.

Expanded text:
sunt, ipsae omnino facturae sunt, quia ualituras adque facturas ille praesciuit, sunt, ipsae omnino facturae sunt, quia ualituras adque facturas ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placeret, magis dicerem fatum esse infirmioris potentioris uoluntatem, qui eum usitato in potestate, quam illo causarum ordine, quem non usitato sed suo more tas formidanda est, quam formidando Stoici laborauerunt causas rerum distinguere ita, ut quasdam subtraherent necessitati, quasdam subderent, adque in his, quas esse subderentur necessitati. Si enim necessitas nostra illa dicenda est, quae non est in nostra potestate, sed etiam si nolimus efficit quod potest, sicut est necessitas mortis: manifestum est uoluntates nostras, quibus recte uel perperam uiuitur, sub tali necessitate non esse. Multa enim facimus, quae si nollemus, non utique faceremus. Quo primitus pertinet ipsum uelle; nam si uolumus, est,
Abbreviated transcription (Latin):
in ipsocausarũ ordine magnũ habeant locũ nr̃ae uoluntates contendatergo
cicero cumeis quihunc causarũ ordinẽ dicunt eẽ fatalẽ uel potius ipsũ fatino¬
mine appellant quod nos ab horremus p̃cipue ppt̃ uocabulũ qđ ñ in reuera
consueuit intellegi. Quod uero negat ordinẽ omniũ causarũ eẽcertissimũ
& dĩ p̃scientiae notissimũ pluseũ quã stoici decestamur. autenĩ eẽ dm̃ negat
qđ quidẽ inducta alterius ꝑsona in libris dedeorũ natura facere molitus est
Autsi eẽ confiteturdm̃ que negat p̃sciũ futurorũ &iã sicnihil dicit aliud quã
qđ ille dix insipiens incordesuo ñẽ ds̃ quienĩ none prescius omniũ futurorũ
nonẽ utiq ds̃ quaꝓpt̃ & uoluntates nrãe tantũ ualent quantũ ds̃ easualere
uoluit atq p̃sciuit & idõ quicquid ualent certissime ualent & quod factu

Expanded text:
in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem uel potius ipsum fati nomine appellant, quod nos abhorremus praecipue propter uocabulum, quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. Aut enim esse Deum negat, quod quidem inducta alterius persona in libris de deorum natura facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem negat praescium futurorum, etiam sic nihil dicit aliud, quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus. Qui enim non est praescius omnium futurorum, non est utique Deus. Quapropter et uoluntates nostrae tantum ualent, quantum Deus eas ualere uoluit adque praesciuit; et ideo quidquid ualent, certissime ualent, et quod facturae
Abbreviated transcription (Latin):
tate sũ ma potesta sẽ. Quȩ creatorũ spirituũ bonas uoluntates adiuuat malas
iudicat om̃s ordinat & quibusdã tribuit potestates quibusdã ñ tribuit
poraigitur magis subiacent uoluntatib: quaedã nr̃is. Idẽ omniũ animantium
mortaliũ & magis hominũ qua bestiarum. quaedã uero angelorum seclom̃a
maxime dĩ uoluntate subditas. Cui &iã uoluntates om̃s subiciuntur quia non ha¬
bent potestatẽ nisi quã ille concedit. Causa itaq: rerũ quae facit nec fitds̃ est¬
Aliae uero causȩ & faciunt & fiunt. sicut s̃ om̃s creati sp̃s maxime rationa les
Corporales autẽ causae quae magis fiunt quã faciunt ñs̃ int̃ causas efficientes
annumerandȩ qm̃ hoc poss̃ qđ ex ipsis faciunt sp̃ituũ uoluntates quomodo igit᷑
ordo caus arũ quã p̃scienti certus ẽdõ idefficit ut nihilsit in nr̃a uoluntate cũ

Expanded text:
tate summa potestas est, quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas tate summa potestas est, quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates, quibus dam non tribuit. pora igitur magis subiacent uoluntatibus, quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum; quaedam uero angelorum; sed omnia maxime Dei uoluntati subdita sunt, cui etiam uoluntates omnes subiciuntur, quia non habent potestatem nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae facit nec fit, Deus estaliae uero causae et faciunt et fiunt, sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales. Corporales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt inter causas efficientes adnumerandae, quoniam hoc possunt, quod ex ipsis faciunt spirituum uoluntates. Quo modo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra uoluntate, cum
Abbreviated transcription (Latin):
fortuna nom̃ accepit. Honeẽ dicimꝰ nullas sedlatentes easq tribuimꝰ uel di ueri
uel quoꝵ libe spi rituũ uoluntati ipsasq naturales. nequaquã ab illius uoluntate
seungimꝰ quiẽ auctor om̃is conditorq naturȩ. Iã uero causȩ uolunta riae aue dĩs
autangelaoꝵ: aut hominũ autquorũq animaliũ sitam̃ uoluntates appellandes
animarũ rationis exꝑtiũ motusilli quib aliqua faciunt scđm naturãsuã. Cũ quid
uelappetunt uel euitant. angelorũ autẽ uoluntates dicoseubonorũ quo sangłos
dĩdicimꝰ stumaloꝵ quos angłos diaboli uel&iã demo nes appellamꝰ. Sic & hominũ
& bonorũ scilice & malorũ aꝗ hoccolligitur ñ eẽ causas efficientes omniũ quȩ fiunt.
isiuo luntarias illius naturae scilic& quaesps uitȩẽ. Nã & aeriste seu uentus

Expanded text:
fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas, sed latentes, easque tribuimus uel Dei ueri fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas, sed latentes, easque tribuimus uel Dei ueri uel quorumlibet spirituum uoluntati, ipsasque naturales nequaquam ab illius uoluntate seiungimus, qui est auctor omnis conditorque naturae. Iam uero causae uoluntariae aut Dei sunt aut angelorum ant hominum aut quorumque animalium, si tamen uoluntates appellandae sunt animarum rationis expertium motus illi, quibus aliqua faciunt secundum naturam suam, cum quid uel adpetunt uel euitant. Angelorum autem uoluntates dico seu bonorum, quos angelos Dei dicimus, seu malorum, quos angelos diaboli uel etiam daemones appellamus: sic et hominum, et bonorum scilicet et malorum. Ac per hoc colligitur non esse causas efficientes omnium quae fiunt nisi uoluntarias, illius naturae scilicet, quae spiritus uitae est. Nam et aer iste seu uentus
Abbreviated transcription (Latin):
imnobilit᷑ hocẽ in cõmutabilit̃ elocutus sicut nouit in cõ mitabilit̃ omã quȩfu¬
tuins: & quȩ ipse facturus ẽ: hacitaq ratione possumꝰ affando fatũ appellare
Nis hoc nomen iã in ala resoler& intellegi quo corda hominũ nolumꝰ inclinari
None autẽ consequens ut sidõ certusẽ omniũ ordocausarũ . Idẽ nihilst innr̃ae uo¬
luntatis arbitrio e ipsequippe nrã e uoluntates in causarũ orclines quicertus est
dõ eiꝰ que p̃scientia continet᷑ qm̃ & humanȩ uoluntates hu ma norũ operũcauses.
atq ta qui om̃s rerũ causas p̃scuit profecto ineiꝰ causis eiã nr̃as uoluntates ignora¬
renom petuit quas mr̃orũ operũ causaseẽ p̃suuit Nã & illud qđ ule mccero concedit
nhilfieri sicausa efficiens ñ p̃dat satisẽ auteum in hacquestionere darguendũ
Quiae causa fortuitaẽ naturalis ẽ uoluntaria sufficit. quiaomne qđ fit. nonnisicau¬
sap̃cedente fieri confititur. Noseni eas causas quaedicunt᷑ fortuite Vnde eiam

Expanded text:
commutabiliter omnia quae futura sunt, et quae ipse facturus est. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen jam in alia re soleret intelligi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est autem consequens, ut, si Deo certus est omnium ordo causarum, ideo nihil sit in nostrae voluntatis arbitrio. Et ipsae quippe nostrae uoluntates in causarum ordine sunt, qui certus est Deo eiusque praescientia continetur, quoniam et humanae uoluntates humanorum operum causae sunt. Adque ita, qui omnes rerum causas praesciuit, profecto in eis causis etiam nostras uoluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas esse praesciuit. Nam et illud, quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac quaestione redarguendum.quia est causa fortuita, est naturalis, est uoluntaria? Sufficit, quia omne, quod fit, non nisi causa praecedente fieri con- fitetur. Nos enim eas causas, quae dicuntur fortuitae, unde etiam
Abbreviated transcription (Latin):
cũ rẽmagnã dedõ dixiss& & quea paucis possit intellegi qđ in illo uiuimꝰ moue¬
mur &sumus. Etadiecit &ait sicut & ur̃i quidã dixer̃ : Nouit sane & iã ip¬
intellecta conspicienda inuisibilia sua. abi enĩ dictũ ẽ ñillos ipsũdm̃ recte coluisse
quia & aliis reb: quib: no portebat diuinos honores illiunitantũ debitos detuler̃
Qm̃ cognoscentes dm̃. ñ sicut dm̃ glorificauer. autgratias eger sede uanuer̃ incogi¬
tationib: suis & obscuratũe insipiens cor tora dicentes eni seẽẽ sapientes stulti

Expanded text:
cum magna de Deo dixisset et quae a paucis possint intelligi, quod in illo vivimus, movemur et sumus, et adiecit et ait: Sicut et nostri quidam dixerunt. Et mare iam intellectu conspicienda invisibilia sua; ibi etiam dictum est, non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, divinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibu
Abbreviated transcription (Latin):
tas di plurimũ pct ÷ nequenegamꝰ nequefati uocabulo ñ cupamꝰ hsi forte ue fatum
santo ductũr dntellagamꝰ idẽ aloquendo Noneñ abnuere possumꝰ ẽẽ seriptũ inliteris

Expanded text:
tas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati uocabulo nuncupamus, nisi forte ut fatum tas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati uocabulo nuncupamus, nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus, id est a loquendo; non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris
Abbreviated transcription (Latin):
Nn omia fatofiunt . Siñ om̃a fatofiunt. Nonẽ ommũ certus ordocausarũ Si certus cau¬
sarũ ordo ñẽ necrerũ certuse ordo p̃scientidõ quaefieri nom poss̃. nisi p̃cedentib & ef¬
ficientib causis Sirerũ ordo p̃scientidõ certus nonẽ non om̃a sicuemunt ut eauentura
p̃sciuit sorro siñom̃a sicueniunt ut abilla uentura p̃scitas. Nonẽ inquid indõ pre¬
suentia omniũ futurorũ . Nos aduersusistos sacriltgos ausus atq impios & dm̃di¬
cimꝰ om̃a sert antequã fiant & uoluntate nosfacere quic quid anobis ñ nisi uolentib
fieri sentimn & nouim som̃ auero fato fierinon dicimus : immo nulla fieri fatodicimus
qñ fatinom̃ ubisoles alequentib poni i oẽ in ionstitutionesiderũ cũqiuisqc ceptus auenat̾r᷑
qñ resipsa inanit᷑ aseritur. nihil uadere monstramꝰ. Oridmẽ autẽ causarũ ubiuolun¬

Expanded text:
non omnia fato fiunt: si non omnia fato fiunt, non est omnium certus ordo causarum: si certus caunon omnia fato fiunt: si non omnia fato fiunt, non est omnium certus ordo causarum: si certus causarum ordo non est, nec rerum certus est ordo praescienti Deo, quae fieri non possunt, nisi praecedentibus et efficientibus causis: si rerum ordo praescienti Deo certus non est, non omnia sic veniunt, ut ea ventura praescivit: porro si non omnia sic veniunt, ut ab illo ventura praescita sunt, non est, inquit, in Deo praescientia omnium futurorum. 3. Nos adversus istos sacrilegos ausus atque impios, et Deum dicimus omnia scire antequam fiant, et voluntate nos facere, quidquid a nobis nonnisi volentibus fieri sentimus et novimus. Omnia vero fato fieri non dicimus, imo nulla fieri fato dicimus: quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni, id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut  res ipsa inaniter adseritur, nihil ualere monstramus. Ordinem autem causarum, ubi uolun
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ utrũq: arbitratur ẽẽ ñ posse sedsi alterũ confirmabitur alterũ tolli sie lege¬
rimus p̃scientiã futurorũ tolli uoluntatis arbitriũ. Sielegerimus uoluntatis
arbitriũ tollipscientiã futurorũ Ipse utiq utuir magnus e doctus & uitae hu¬
mane plurimũ acperitissime consulens ex insduob: eligit liberũ uoluntatis arbi¬
trium. Quodut confirmaretur negauit p̃scientiã futurorũ atq itadũ uult facere
liberos facit sacrilegos. Religiosus autẽ animus utrũq eligit utrũq confitetur
& fidepiactatis utrũq confirmat. Quo modo inquid. na siẽ p̃scientia futurorũ se¬
quent illaomnia quȩ conexas donec eoꝑueniatur utnihlsic in nr̃a uoluntate¬
Porcosiẽ aliquid in nr̃a uoluntate eisdem recursis gradib eoꝑuenitur ut nonsit
p̃scientia futuro rum. Nã ꝑ illa omnia sic recurritur. siẽ uoluntatis arbitrium

Expanded text:
m utrumque arbitratur esse non posse, sed si alterum confirmabitur, alterum tolli; si elegem utrumque arbitratur esse non posse, sed si alterum confirmabitur, alterum tolli; si elegerimus praescientiam futurorum, tolli uoluntatis arbitrium; si elegerimus uoluntatis arbitrium, tolli praescientiam futurorum. Ipse itaque, ut uir magnus et doctus et uitae humanae plurimum ac peritissime consulens, ex his duobus elegit liberum uoluntatis arbitrium; quod ut COD firmaretur, negauit praescientiam futurorum adque ita, dum uult facere liberos, fecit sacrilegos. Religiosus autem animus utrumque eligit, utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. Quo modo? inquit; nam si est praescientia futurorum, sequentur illa omnia, quae conexa sunt, donec eoPorro si est aliquid in nostra voluntate, eisdem recursis gradibus eo pervenitur, ut non sit praescientia futurorum. Nam per illa omnia sic recurritur: Si est voluntatis arbitrium,
Abbreviated transcription (Latin):
& si hocordine uenient certusẽ ordorerũ p̃scientidõ et si certusẽ ordorerũ certus ẽ ordo
causarũ. Nonenĩ fieri aliquid potest qđ ñ aliqua efficiens causa p̃cesserit. Si autẽ
certisẽ ordocausarũ quo fit omne qđ fit. fato inquid fiunt om̃a quae fiunt. Quod si
itaẽ ninlẽ innr̃a potestate nullũq ẽ arbitriũ uoluntatis qđ siconcedimꝰ inquid
om̃s humana uita subuertit᷑ frustra legesdantur frustra obiurgationes laudef
uituperationes ex ortationes adhibentur neque ulla iustitia bonis p̃mnia & ma¬
lis supplicia constitutas. Haecergo nec̃sequat᷑ indigna & ab surda & ꝑniciosa reb:
humanis ñ uultẽẽ p̃scientiã futurorũ atq in has angustias coartat animũ religi¬
asũ utunũ eligat eduob: aut eẽ aliquid in nr̃a uoluntate. autẽe p̃scientiã futuroꝵ¬

Expanded text:
ita sunt; et si hoc ordine uenient, certus est ordo rerum praescienti Deo; et si certus est ordo rerum, certus est ordo ita sunt; et si hoc ordine uenient, certus est ordo rerum praescienti Deo; et si certus est ordo rerum, certus est ordo causarum; non enim fieri aliquid potest, quod non aliqua efficiens causa praecesserit; si autem certus est ordo causarum, quo fit omne quod fit, fato, inquit, fiunt omnia quae fiunt. Quod sira potestate, nullumque est arbritrium voluntatis. Quod si concedimus, inquit, omnis humana vita subvertitur, frustra leges dantur, frustra objurgationes, laudes, vituperationes, exhortationes adhibentur, neque ulla justitia bonis praemia, et malis supplicia constituta sunt. Haec ergo ne consequantur, indigna, et absurda, et perniciosa rebus humanis, non vult esse praescientiam futurorum, atque in has angustias Cicero coarctat animum religiosum, ut unum eligat e duobus, aut esse aliquid in nostra voluntate, aut esse praescientiam futuror
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑdat liberã uoluntatẽ. Putat enĩ concessa scientia futuro rũ itatẽ consequens fatũ
ut negari omnino ñ possit Sed quoquo modo sehabeant tartuosissime concertationes
& disputationes philo sophorũ. Nos ut confitemur sumũ & uerũ dm̃. ita uoluntatẽ
sũ mã que potestate ac prescientiã eius confitemur nectimemus. neidõ ñ uolun¬
tate faciamus qđ uoluntate facimus. Qui aid nos facturos illep̃ sciuit cuius p̃scientia
falli non potest qđ cicero timuit ut oppugnar& prȩscientiã estoici ut ñom̃a neces¬
sitate fieri dicerent quã uisomã fato fieri contenderent quidẽ ergo qđ cicero
timuit inp̃scientia futurorũ ut eã labe facta re disputatione detestabilinite¬
retur. Videlic& quasi p̃scientia s om̃a futura hocordine uenient quouentura e ep̃scias.

Expanded text:
perdat liberam uoluntatem. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum, perdat liberam uoluntatem. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum, ut negari omnino non possit. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum, nos ut confitemur summum et uerum Deum, ita uoluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur; nec timemus ne ideo non uoluntate faciamus, quod uoluntate facimus, quia id nos facturos ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest; quod Cicero timuit, ut obpugnaret praescientiam, et Stoici, ut non omnia necessitate fieri dicerent, quamuis omnia fato fieri contenderent. Quid est ergo, quod Cicero timuit in praescientia futurorum, ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia, si praescita sunt omnia futura, hoc ordine uenient, quo uentura esse praesc