comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quibuslam fallaciũ miraculoꝵ attestationibus
supponebant. Sed occulta hoc dĩ ueri ꝓuidentia fac.¬
tum est: ut & pompilio amicosuo illis conciliati aitib
quib ydromantia ficri potuit cuncta illa confiteri
ꝑmitterentur. & tam̃ ut moriturus incenderet ca
potius quã obrueret ad monere ñ ꝑmitterent᷑. qui nc
innotescerent nec aratro quo sunt cruta obsistere
potuerunt: nec stilo uarronis quo ca quȩ de hac rẽ¬

Expanded text:
quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, nec stilo Varronis, quo ea, quae de hac re
Abbreviated transcription (Latin):
admodum insupradicto libro uarronis exponit᷑. Ita enĩ
solent res gestȩ: asꝑsione mendacioꝵ infabulas uerti.
In illa igitur i dromantia curiosissimꝰ rex ille romanꝰ
& sacra didicit quȩ in libris suis pontifices haberent:
& eoꝵ causas quas pret̾ se nemint̃ scire uoluit. Itaq
eas scorsum scriptas secũ quodã modo morifecit: qͣndo
ita subtrahendas hominũ noticiȩ sepeliendasq cura¬
uit: Aut ergo doemonũ illic tã sordidȩ & noxiȩ cupi¬
ditates erant conscripte. ut exhis tota illa theologia
ciuilis etiã apud tales homines execrabilis appare.¬
ret. quitã multa in ipsis sacris crubescenda suscepera&:
aut illi om̃s nichil aliud quã homines mortui ꝓde.¬
bantur. quos tã ꝓlixa temporis uecustate fere om̃s
popłi gentiũ deos immortales eẽ crediderunt. cum
& talib sacris idem illi doemones oblectarent᷑: qui
se colendos ꝓipsis mortuis quos deos putari fecerant.

Expanded text:
ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret, qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant; aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant,
Abbreviated transcription (Latin):
iam ꝓditam quȩreret. sed flãmis aboleri nefanda moni¬
menta: ut quia iã necesse eẽ existimabant sacra illa facere.
tolerabilius erraret᷑ causis coꝵ ignoratis. quam cognitis
cuuitasturbaretur. Nam & ipse numa adquẽ nullꝰ
dĩ ꝓpheta. nullus sc̃s angłs mittebat᷑. r̃ dromantia n
facere compulsus est: ut in aquã uideret imagines
deorum. uł potius ludificationes doemonũ : aquib
audiret quid insacris constituere atq obseruare deberet.
didicit: quarũ causarũ ꝓditos libros senatꝰ incea
Quid michi ergo uarro illoꝵ sacroꝵ alias nescio quai
causas uelut phisi cas interp̃tatur: quales si illi libri
habuissent non utiq arsissent. aut & istos uarronis ad
cȩsaremꝰ pontifice scriptos atq editos patres conscripti
similiter incendissent: Qd aquã egesserit idest exporta¬
uerit numa põpilius unde ydromantiã faceret. idco¬
enim nimphã egeniã coniugẽ dicitur habuisse: quẽ

Expanded text:
iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monuiam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta, ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere, tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis, quam cognitis ciuitas turbaretur. CAPUT Dei propheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantian facere conpulsus est, ut in aqua uideret imagines deorum uel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret, quid in sacris constituere adque obseruare deberet. quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydromantian faceret, ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem
Abbreviated transcription (Latin):
egregius. me admonere sufficiat sacroꝵ causas a rege
pompilio romanoꝵ sacroꝵ institutore conscriptas:
nec popło. nec senatui. nec saltẽ ipsis sacerdotib inno¬
tescere debuisse: ipsumq numã pompiliũ curiositace
illicita adea doemonũ ꝑuenisse sccreta. quȩ ipse qͥdẽ
scriberet ut haberet unde legendo cõmonerctur:
sed ea tamen cũ rex eẽt qui minime quenquã metu.¬
eret. nec docere: aliquẽ. nec delendo uel quo quo modo
consum̃do ꝑdere auderet: ita qđ scire neminẽ uoluit
ne homines nefaria doceret. uiolare autẽ timuit ne
doemones iratos haberet: obruit ubi tutũ putauit.
sepulchro suo ꝓpinquare aratrũ posse non credens.
Senatus autẽ cum religiones formidaret damnare
maioꝵ. & ideo numȩ assentire cogeret᷑: illos tam̃
libros tã ꝑniciosos eẽ iudicauit. ut nec õbrui rursus
iuberet ne humana curiositas multo uehem̃tius rem

Expanded text:
egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate inlicita ad ea daemonum peruenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem nec delendo uel quoquo modo consumendo perdere auderet. Ita quod scire neminem uoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem
Abbreviated transcription (Latin):
rari: nec dignas habitas quȩ nonsolum lectȩ in notescere&s
religiosis. sed saltem scriptȩ reconderent᷑ intenbris.
Iam enĩ dicam: qđ intercio huius oꝑis librome suoloco
dicturum cẽ ꝓmiserã. Nam sicut apud eundẽ uarronẽ
legitur in libro de cultu deoꝵ: terentius quidã cum
araret ad ianiculũ fundũ. & bubulcus ciꝰ uixta sepul¬
chrum numȩ põpilii traiciens aratrũ eruisset ex tena
libros cius ubi sacroꝵ institutoꝵ scripte erant causȩ:
in urbem ꝑtulit ad pretorẽ. At ille cũ inspexisset
principia: remtantã detulit ad senatũ. Ubi cũ pri¬
mores quasdã causas legissent. cur quidq insacris
fucrit institutũ. numȩ mortuo senatus assensus. ẽ:
eosq libros tanquã religiosi patres conscripti. p̃tor
ut combureret censuerunt: Credat quisq quod
putat: immo uero dicat qđ dicendũ suggesserit
uesana contentio. Quilibet tantȩ impictatis defensor

Expanded text:
rari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent rari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mortuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt\'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum suggesserit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis defensor
Abbreviated transcription (Latin):
quomodo lis quadret & consonet non potest inue.¬
nire. qm̃ non sunt ipsȩ illoꝵ sacroꝵ causȩ quas
putat: uł potius uult putari. Namsi non solũ
ips&̃ uerum etiã quelibet aliȩ huius generis essent:
quamuis nichil ad dm̃ uerum uitamq ȩternã
quȩ in religione quȩrenda est ꝑtinerent: tam̃
qualicumq de rerũ natura reddita ratione.
aliquantulũ mitigarent offensionẽ quam non
intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut
absurditas fecerat: sicut inquibus clã theatroꝵ
fabulis uel delubroꝵ misterus facere conatus est.
ubi non theatra delubroꝵ similitudine absoluit.
sed theatroꝵ potius similitudine delubra
dampnauit: Tamen ut cunq conatus est ut
sensum horribilibus rebus offensum. uelut natura¬
lium causarũ reddita ratione deliniret. Sed contra inue¬
nimus sicut ipse uir doctissimꝰ pdidit de numç põpilu
libris redditas sacrorũ causas nullomodo potuisse tole¬

Expanded text:
quo modo his quadret et consonet non potest inuequo modo his quadret et consonet non potest inuenire, quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae, quas putat uel potius uult putari. Nam si non solum ipsae, uerum etiam quaelibet aliae huius generis essent, quamuis nihil ad Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine absoluit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum uelut naturalium causarum ratio reddita deleniret. nimus, sicut ipse uir doctissimus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tole
Abbreviated transcription (Latin):
esi hanc ergo religionem unã & ueram. potuit ape. QIg¬
riri : deos gentium ẽẽ immundissimos doemones sub
defunctoꝵ occasionib animarũ uel creaturarũ
specie mundanarũ deos se putari cupientes. & qͣsi
duunis honorib eisdemq scelestis acturpib reb
suꝑba impuritate letantes. atq ad ucrũ dm̃ con.¬
uersionẽ humanis animis inuidentes. Ex quoꝵ
immanissimo & impiissimo dominatu homo libe.¬
ratur: cum credit in eũ qui prebuit ad exurgen¬
dum tantȩ humilitatis exemplũ. quanta illi suꝑ¬
bia ceciderunt: Hinc sunt nonsolũ illi de quibus
multa iam dicimꝰ & alii atq alii similes ceterarũ
gentiũ atq terrarum: sed etiam u de quib nunc
agimus tanquã insenatum deoꝵ selecti. sed plane
selecti nobilitate criminum: non dignitate uirtutũ:
Quorum sacra uarro dũ quasi ad naturales ratio¬
nes referre conatur. quȩrens honestare resturpes:

Expanded text:
er hanc ergo religionem unam et ueram potuit apeer hanc ergo religionem unam et ueram potuit aperiri deos gentium esse inmundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum uel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi diuinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba inpuritate laetantes adque ad uerum Deum conuersionem humanis animis inuidentes. Ex quorum inmanissimo et inpiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa iam diximus, et alii adque alii similes ceterarum gentium adque terrarum, sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate uirtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes,
Abbreviated transcription (Latin):
oc misteriũ uitȩ et̃nȩ. lam inde ab exordio generis
Shumani ꝑ quędã signa & sacram̃ta tẽporib cõn.¬
grua: quib oportuit ꝑ angłos predicatũ est. Dem.¬
de popłs hebreus in unã quandã rempublicã
que hoc sacram̃to ageret congregatus est: ubi per¬
quosdam scientes ꝑ quosdã nescientes. id qđ ex aduentu
xp̃i usq nunc & deinceps agitur p̾nunciaret᷑ uentu.¬
rum: sparsa etiã postea eadẽ gente ꝑgentes. ꝓpt̾ testi.¬
moniũ scripturarũ quib gt̃na salus in xp̃o futura
sunt nec tantũ precepta uitȩ quȩ mores pietatemq
conformant atq illis litteris continent᷑: uerũ etiã
sacra sacerdocia. tab̃naculũ siue tẽplũ. altaria. sacri¬
ficia. cerimoniȩ. dies festi. & quicqͥd aluid adcã serui.¬
tutẽ ꝑtinet quȩ dõ debetur & grere ꝓprie latria di¬
citur. ea signisicar̃. & p̃nunciarunt i: quȩ ꝓpter
ȩternã uitã fideliũ inxp̃o & impleta credinꝰ. & imple¬
ricernimus: & implenda confidimus.

Expanded text:
oc mysterium uitae aeternae iam inde ab exordio generis humani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi perquosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque conformant adque illis litteris continentur, uerum etiam sacra, sacerdotia, tabernaculum siue templum, altaria, sacrificia, ceremoniae, dies festi et quidquid aliud ad eam seruitutem pertinet, quae Deo debetur et Graece citur, ea significata, et pronuntiata sunt, quae propter aeternam vitam fidelium in Christo, et impleta credimus, et impleri cernimus, et implenda confidimus.
Abbreviated transcription (Latin):
moratur ibi machir filius manasse nepos ioseph:
& ciusdẽ machir filius id est gala ad nepos manas:¬
se: ꝓͥnepos ioseph. Ibi est & quẽ genuit efrem alt̃
filius ioseph. idest utalaam nepos ioseph: & filius
ipsius utaleţ edem nepos efrem. ꝓnepos ioseph:
qui nullomõdo eẽ potuerunt qͣndo iacob in egip¬
tum uenit. & filios ioseph nepotes suos auos istoꝵ.
minores quã nouẽ annoꝵ pueros inuenit. Sed
nimirũ introitus iacob in egiptũ. quando eũ in
septuaginta qͥnq hominib scriptura cõmemo.¬
rat: non unus dies uł unus annus. sed tocũ illud
est tempus quãdiu uixit iosepħ: ꝑ quẽ factũ est
ut intrarent. Nam de ipso ioseph: eadẽ scriptura
sicloquit᷑ Et habitauit ioseph inegipto ipse et
fratres ciꝰ: & om̃is cohabitatio pa tris cius: Et uix̃
annos centũ & decẽ: & uidit ioseph filios efremusq¬

Expanded text:
moratur ibi Machir, filius Manasse, nepos Ioseph, moratur ibi Machir, filius Manasse, nepos Ioseph, et eiusdem Machir filius, id est Galaad, nepos Manasse, pronepos Ioseph; ibi est et quem genuit Ephraem, alter filius Ioseph, id est Utalaam, nepos Ioseph, et filius ipsius Utalaae Edem, nepos Ephraem, pronepos Ioseph; qui nullo modo esse potuerunt, quando Iacob in Aegyptum uenit et filios Ioseph, nepotes suos, auos istorum, minores quam nouem annorum pueros inuenit. Sed nimirum introitus Iacob in Aegyptum, quando eum in septuaginta quinque hominibus scriptura commemorat, non unus dies uel unus annus, sed totum illud est tempus, quamdiu uixit loseph, per quem factum est ut intrarent. Nam de ipso Ioseph eadem scriptura sic loquitur: Et habitauit Ioseph in Aegypto, ipse et fratres eius et omnis cohabitatio patris eius, et uixit annos centum decem, et uidit Ioseph Ephr
Abbreviated transcription (Latin):
a semitis suis Ingressi itaq referunt᷑ in egiptũ simul
cũ ipso iacob septuaginta qͥnq homines: annume.¬
rato ipso filus sius In quo numero. duȩ tantũ femi¬
nȩ cõmemorant᷑: una filia. neptis altera. Sed res
diligent̃ considerata: non indicat qđ tantꝰ numerꝰ
fuerit in ꝓgenie iacob. dic uel anno quo ingressus
est egiptũ: Cõmemorati sunt quippe in cis etiam
ꝓnepotes ioseph: qui nullomõdo iã tunc ẽt̃ potu¬
erunt. qm̃ tunc centũ triginta annoꝵ erat iacob.
filius uero eius ioseph triginta nout̃. Quem cum
accepisse tricesimo anno suo uel amplius constet
uxorẽ. quomodo potuit ꝑnouẽ annos habere ꝓne¬
potes de filus quos ex eadẽ uxort suscepit: Ciugit᷑
nec filios haberent efrem & manasses filu iosepħ.
sed eos pueros infra quã nouennes iacob egiptum
ingressus inuenerit: quo pacto eoꝵ ñ solũ filui. scd
etiam nepotes in illis septuaginta quinq numeran.
qui tunc egiptũ ingressi sunt cũ iacob: Nã cõme.¬

Expanded text:
 geniti. Ingressi itaque referuntur in Aegyptum simul cum ipso Iacob septuaginta quinque homines, adnumerato ipso filiis suis. In quo numero duae tantum feminae commemorantur, una filia, neptis altera. Sed res diligenter considerata non indicat, quod tantus numerus fuerit in progenie Iacob die uel anno quo ingressus est Aegyptum. Commemorati sunt quippe in eis etiam pronepotes Ioseph, qui nullo modo iam tunc esse potuerunt, quoniam tunc centum triginta annorum erat Iacob, filius uero eius Ioseph triginta nouem; quem cum accepisse tricensimo anno suo uel amplius constet uxorem, quo modo potuit per nouem annos habere pronepotes de filiis, quos ex eadem uxore suscepit? Cum igitur nec filios haberent Ephraem et Manasses, filii Ioseph, sed eos pueros infra quam nouennes Iacob Aegyptum ingressus inuenerit, quo pacto eorum non solum filii, sed etiam nepotes in illis septuaginta quinque numerantur, qui tunc Aegyptum ingressi sunt cum Iacob? Nam comme
Abbreviated transcription (Latin):
& terciam liber iste contineat. In qua tercia: ꝓpter
uaccã trimã. capram trimã. ariett̃ trimũ. & impositũ
est legis iugũ. & apparuit abundantia peccatoꝵ.
& regni terreni surreã exordiũ: ubi non defuerunt
spiritales. quoꝵ inturture & columba figuratũ est
sacramentũ:¬

Expanded text:
et tertiam liber iste contineat, in qua tertia propter et tertiam liber iste contineat, in qua tertia propter uaccam trimam, capram trimam, arietem trimum et inpositum est legis iugum et apparuit abundantia peccatorum et regni terreni surrexit exordium, ubi non defuerunt spiritales, quorum in turture et columba figuratum est sacramentu
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enĩ frustra matheus euangelista sic generationes
cõmemorauit. ut hoc primũ interuallũ quattuorde.¬
cim generationib cõmendaret: ab abrahã scilicet
usq ad dauid. Ab adolescentia quippe incipit homo
posse generare: ꝓpterea generationũ ex abraham
sumpsit exordiũ. qui etiã pater gentiũ constitutꝰ
est: quando mutatũ nom̃ accepit: Ante hunc ergo.
uelut puericia fuit huius generis popłi dĩ a noe usq
adipsum abrahã: & ideo prima in lingua inuenta
est. id est hebrȩa: Apuericia nãq homo incipit loqͥ
post infantiã: quȩ hinc appellata est qđ fari ñ
potest. Quã ꝓfecto ȩtatẽ primã demergit obli¬
uio: sicut ętas prima generis humani est deleta
diluuio. Quotus enĩ quisq est qͥ suã recordetur in¬
fantiam: Quã obrẽ in isto ꝓcursu ciuitatis lĩ sicut
superior unã eandẽq primã: ita duas ȩtates scđam

Expanded text:
Neque enim frustra Matthaeus euangelista sic generationes Neque enim frustra Matthaeus euangelista sic generationes commemorauit, ut hoc primum interuallum quattuordecim gene- Tationibus commendaret, ab Abraham scilicet usque ad Dauid. Ab adulescentia quippe incipit homo posse generare; propterea generationum ex Abraham sumsit exordium; qui etiam pater gentium constitutus est, quando mutatum nomen accepit. Ante hunc ergo uelut pueritia fuit huius generis populi Dei a Noe usque ad ipsum Abraham; et ideo in lingua inuenta est, id est Hebraea. A pueritia namque homo incipit loqui post infantiam, quae hinc appellata est, quod fari non potest. Quam profecto aetatem primam demergit obliuio, sicut aetas prima generis humani est deleta diluuio. Quotus enim quisque est, qui suam recordetur infantiam? Quam ob rem in isto procursu ciuitatis Dei, sicut superior unam eandemque primam, ita duas aetates secundam
Abbreviated transcription (Latin):
& terra chanaan. nondũ de om̃ib gentib & toto orbe
terrarũ: qđ xp̃i aduentꝰ in carnẽ. & ñ ueteris legis
obseruationes sed euangłu fides fuerat impletura:
Cuius rei p̾figuratio facta est: qđ ñ morses qͥ legẽ
popło acceperat inmonte srna. sed iesus cui etiam
nomen dõ prȩcipiente mutatũ fuerat ut iesus uoca.¬
retur: popłm interrã ꝓmissionis indux̃ Temporib
autẽ iudicũ: sicut se habebant & peccata popłi et
miscłia dĩ. alternauer̃ ꝓspera & aduersa bellorũ
Inde uentũ est ad regũ tempora. quoꝵ primꝰ regna¬
uit saul: cui reꝓbato & bellica clade ꝓstrato. eiusq
stirpe reiecta ne inde reges orirent᷑: dauid successit
in regnũ cuius maxime xp̃s dictus est filius: in quo
articulus quidã factus est & exordiũ quodã modo
uiuentutis popłi dĩ. cuius generis quę̧dã uelut ado¬
lescentia ducebat᷑: abipso abrahã usq ad hunc dauid.

Expanded text:
et terra Chanaan, nondum de omnibus gentibus et toto orbe et terra Chanaan, nondum de omnibus gentibus et toto orbe terrarum; quod Christi aduentus in carne et non ueteris legis obseruationes, sed euangelii fides fuerat inpletura. Cuius rei praefiguratio facta est, quod non Moyses, qui legem populo acceperat in monte Sina, sed Iesus, cui etiam nomen Deo praecipiente mutatum fuerat ut Iesus uocaretur, populum in terram promissionis induxit. Temporibus autem iudicum, sicut se habebant et peccata populi et misericordia Dei, alternauerunt prospera et aduersa bellorum. Inde uentum est ad regum tempora, quorum primus regnauit Saul; cui reprobato et bellica clade prostrato eiusque stirpe reiecta, ne inde reges orerentur, Dauid successit in regnum, cuius maxime Christus dictus est filius. In quo articulus quidam factus est et exordium quodam modo iuuen- tutis populi Dei; cuius generis quaedam uelut adulescentia ducebatur ab ipso Abraham usque ad hunc Dauid.
Abbreviated transcription (Latin):
die post celebratũ pascha ꝑ ouis immolationẽ: cuiusq
adeo trpus xp̃i est p̃nuncians cũ ꝑuictimã passionis
de hoc mundo transiturũ ad patrẽ. Pascha qͥppe he¬
brea lingua. transitus interp̃tatur: ut iã cũ reuelant᷑
testamentũ nouũ. postea quã pascha nr̃m immolatꝰ
nrãm in primi p̃figurati facti memoriã reuocaret:
qͥa & legis cabulȩ. digito dĩ scriptȩ referunt᷑.
EEUNCTo morse: popłm rexit iesus naue. & in
terram rȩꝓmissionis introdux̃. eãq popło diuisit.
Ab his duob mirabilib ducibus: bella etiã pros¬
perrime & mirabiliter gesta sunt dõ contestante.
non tã ꝓpter merita hebrȩi popłi. quã ꝓpt̃ peccata
carũ quȩ debellabant᷑ gentiũ illas eis ꝓuenisse
uictorias. Post istos duces. iudices fuerunt iã int̾ra
ꝓmissionis popło collocato. ut inciperet interĩred.¬
di abrahȩ prima ꝓmissio de gente una id est hebrea

Expanded text:
die post celebratum Pascha per ouis immolationem; qui usque die post celebratum Pascha per ouis immolationem; qui usque adeo typus Christi est praenuntians eum per uictimam passionis de hoc mundo transiturum ad Patrem Pascha quippe Hebraea lingua transitus interpretatur, ut iam cum reuelaretur testamentum nouum, postea quam Pascha nostrum immolatus ordationem nostram in primi praefigurati facti memoriam reuocaret, quia et legis illae tabulae digito Dei scriptae referuntur. Defuncto Moyse populum rexit Iesus Naue et in terram promissionis introduxit eamque populo diuisit. Ab his duobus mirabilibus ducibus bella etiam prosperrime ac mirabiliter gesta sunt, Deo contestante non tam propter merita Hebraei populi quam propter peccata earum, quae debellabantur, gentium illas eis prouenisse uictorias. Post istos duces iudices fuerunt, iam in terra promissionis populo conlocato, ut inciperet interim reddi Abrahae prima promissio de gente una, id est Hebraea,
Abbreviated transcription (Latin):
sistentes magos. Tunc ꝑcũ egiptiis illatȩ sunt detẽ
memorabiles plagȩ. cũ dimittere popłmdĩ nollent:
aqua insanguinẽ uersa. ranȩ. scinifes. crnomia. mors
pecoꝵ. ulcera. grando. locusta. tenebrȩ: mors pͥmoge¬
nitoꝵ. Ad extremũ israhelitas quos plagis tot tantisq
ꝑfracti tandẽ aliquando dimiserant egiptui: in mari
rubro dũ ꝑsecunt᷑ extincti sunt: Illis quippe abeun¬¬
tib diuisũ mare uiã fecit. Hos autẽ insequentes:
in se rediens unda sũ mersit. Deinde ꝑ annos qͣdra.¬
ginta duce morse. dĩ popłs indescrto actus est. qͣn¬
do tab̾naculũ testimonii nũcupatũ est: ubi dĩ sa¬
crificiis futura pręnunciantib colebatur. cũ scilicet
iam data lex fuisset inmonte multũ terribiliter
Attestabat᷑ enĩ euidentissima mirabilib signis uo¬
cibusq diuinitas: qđ factũ est mox ut excitũ est
de egipto. & indeserto popł̃s eẽ coepit. quinquagesimo

Expanded text:
sistentes magos. Tunc per eum Aegyptiis inlatae sunt decem sistentes magos. Tunc per eum Aegyptiis inlatae sunt decem memorabiles plagae, cum dimittere populum Dei nollent, aqua in sanguinem uersa, rana et sciniphes, cynomyia, mors pecorum, ulcera, grando, lucusta, tenebrae, mors primogenitorum. Ad extremum Israelitas, quos plagis tot tantisque perfracti tandem aliquando dimiserant, Aegyptii in mari Rubro dum persequuntur extincti sunt. Illis quippe abeuntibus diuisum mare uiam fecit; hos autem insequentes in se rediens unda submersit. Deinde per annos quadraginta duce Moyse Dei populus in deserto actus est, quando tabernaculum testimonii nuncupatum est, ubi Deus sacrificiis futura praenuntiantibus colebatur, cum scilicet iam data lex fuisset in monte multum terribiliter; adtestabatur enim euidentissima mirabilibus signis uocibusque diuinitas. Quod factum est, mox ut exitum est de Aegypto et in deserto populus esse coepit, quinquagensimo
Abbreviated transcription (Latin):
tarũ orbẽq terrarũ insemine abrahȩ. illum secun¬
dum carnem. istum secundum fidem:
centũ quadraginta qͣttuor annos donec exiretur
de terra egipti. in modũ incredibilẽ illa gens creuit:
etiã tantis attrita ꝑsecutionibus. ut quodã tempore
nati masculi nec arent᷑. cũ mirantes egiptios nimia
popłi illius increm̃ta terrerent: Tunc morses sub¬
tractus furto trucidatorib paruuloꝵ : ad domũ
regiam ingentia ꝑcũ dõ preparante ꝑuenit: Nutri¬
tusq & adoptatus afilia pharaonis. qđ nom̃ in egip¬
to omniũ regũ fuit: intantũ ꝓuenit uiriũ. ut ipse
illam gentẽ mnirabiliter multiplicatã ex durissimo
& grauissimo qđ ibi fcrebat iugo seruitutis extra¬
heret: immo ꝑeũ ds̃ qui hoc ꝓmiserat abrahȩ Prius
quippe exinde fugicus. qđ cũ israhelitã defenderet
egiptiũ occiderat. & territꝰ fuerat: postea diuinitus
missus inpotestate sp̃s dĩ. superauit pharaonis re.¬

Expanded text:
tarum orbemque terrarum in semine Abrahae, illum secuntarum orbemque terrarum in semine Abrahae, illum secundum carnem, istum secundum fidem? centum quadraginta quattuor annos, donec exiretur de terra Aegypti, in modum incredibilem illa gens creuit, etiam tantis adtrita persecutionibus, ut quodam tempore nati masculi necarentur, cum mirantes Aegyptios nimia populi illius incrementa terrerent. Tunc Moyses subtractus furto trucidatoribus paruulorum ad domum regiam, ingentia per eum Deo praeparante, peruenit nutritusque et adoptatus a filia Pharaonis quod nomen in Aegypto omnium regum fuit in tantum prouenit uirum, ut ipse illam gentem mirabiliter multiplicatam ex durissimo et grauissimo, quod ibi ferebat, iugo seruitutis extraheret, immo per eum Deus, qui hoc promiserat Abrahae. Prius quippe exinde fugiens, quod, cum Israelitam defenderet, Aegyptum occiderat et territus fuerat, postea diuinitus missus in potestate spiritus Dei superauit Pharaonis re
Abbreviated transcription (Latin):
ad carnis ꝓpaginẽ ꝑtinet nec iuidei uenerint de se.¬
mine esau sed idumei. nec xp̃iane gentes de iacob
sed potius iudei. ad hoc enĩ tantũ figura ualuit qđ
dictũ est maior seruiet minori: ita factũ est etiã in
duob filiis ioseph. Nã maior gessit trpũ iudȩoꝵ:
manũ deocterã ponens suꝑ minorẽ quẽ habebat ad
sinistrã. sinistrã suꝑ maiorẽ quẽ habebat ad dexxterã:
graue uisũ est patri eoꝵ. & ad monuit patrẽ uelut
corrigens eiꝰ errorẽ: & quisnã eoꝵ eẽt maior ostendens.
At ille mutare manꝰ noluit: sed dic̃. Scio filiscio. Et
hic erit inipłm & hic exaltabit᷑. sed frat᷑ eius uinior
maior illo erit: & sem̃ eius erit inmultitudinẽ gentiũ.
Etiam hic: duo illa ꝓmissa demonstrant. Namille in
popłm: iste inmultitudinẽ gentiũ: Quid euidenti¬
us quã his duab ꝓmissionib contineri popłm israheli¬

Expanded text:
ad carnis propaginem pertinet, nec Iudaei uenerint de sead carnis propaginem pertinet, nec Iudaei uenerint de semine Esau. sed Idumaei; nec Christianae gentes de Iacob, sed potius Iudaei; ad hoc enim tantum figura ualuit, quod dictum est: Maior seruiet minori: ita factum est etiam in duobus filiis Ioseph; nam maior gessit typum Iudaeorummanum dextram ponens super minorem quem habebat ad sinistram, sinistram super maiorem quem habebat ad dextram: graue uisum est patri eorum, et admonuit patrem uelut corrigens eius errorem et quisnam eorum esset maior ostendens. At ille mutare manus noluit, sed dixit: Scio, fili, scio. Et hic erit in populum, et hic exaltabitur; sed frater eius iunior maior illo erit, et semen eius erit in multitudinem gentium. Etiam hic duo illa promissa demonstrat. Nam ille in populum, iste in multitudinem gentium. Quid euidentius quam his duabus promissionibus contineri populum Israeli
Abbreviated transcription (Latin):
dormisti: euangelista exeponit ubi dicit. Et incli¬
nato capite tradidit sp̃m: aut ceite sepultura eius
agnoscitur inqua recubuit dormicns. & unde illũ
nullus hominũ sicut ꝓpħȩ aliquos. uł sicut alios
ipse suscitauit: sed sicut a somno ipse surrexit.
Scola porro eius quã lauat in uino. idest mundat
a peccatis in sanguine suo. cuiꝰ sanguius sacram̃tũ
baptizatis unt unde & ad iungit insanguine uue
amictũ suũ. qͥd est nisi ȩccła: Et fului oculiciꝰ aui.¬
no. spirit̾ales ciꝰ in ebriati poculo eius: de quo canic
psalmus. Et calix cuus in ebrians quã p̃clarus est
Et dentes cius candidiores lacte. qđ potant apud
apłm paruuli: uerba scilicet nutrientia nondũ ido¬
neos cibo solido. Ipse igitur est inquo reposita erad
ꝓmissa uidȩ: quȩ ionec uenirent. nũquã princi¬
pes hoc est reges isrł ab illa stirpe defuer. Et ipse ex¬
pectatio gentiũ: qđ clarius .ẽ. uidendo. quã fit exponendo.

Expanded text:
dormisti, euangelista exponit, ubi dicit: Et inclidormisti, euangelista exponit, ubi dicit: Et inclinato capite tradidit spiritum; aut certe sepultura eius agnoscitur, in qua recubuit dormiens, et unde illum nullus hominum, sicut prophetae aliquos uel sicut ipse alios, suscitauit, sed sicut a somno ipse surrexit. Stola porro eius, quam lauat in uino, id est mundat a peccatis in sanguine suo, cuius sanguinis sacramentum baptizati sciunt, unde et adiungit: Et in sanguine uuae amictum suum, quid est nisi ecclesia? Et fului oculi eius a uino spiritales eius inebriati poculo eius, de quo canit psalmus: Et calix tuus inebrians quam praeclarus est! Et dentes eius candidiores lacte, quod potant aput apostolum paruuli, uerba scilicet nutrientia, nondum idonei solido cibo. Ipse igitur est, in quo reposita erant promissa Iudae, quae donec uenirent numquam principes, hoc est reges Israel, ab illa stirpe defuerunt. Et ipse exspectatio gentium; quod clarius est uidendo quam fit exponendo.
Abbreviated transcription (Latin):
suȩ Lauabit stolã suã in uino: & in sanguine uuȩ
amictũ suũ: Fului oculi eius auino: & dences can¬
faustũ disputans: & satis cẽ arbitror qͣntũ ueritas
ꝓphetiȩ huiꝰ elucet. ubi & mors xp̃i prȩdicta est
uerbo dormitionis: & ñ necessitas sed potestas no
mine leonis. Quã potestatẽ: in euangło ipse p̃di.¬
cat dicens. Potestatẽ habeo ponendi animã meam:
& potestatẽ habco iterũ sumendi eã: Nemo eã tollit
ame: sedego pono eã. & iterũ sumo eã. Sicut leo
fremuit: sic qđ dix̃ impleuit: Ad eam nãq ꝑcinet
potestatẽ: qđ de resurrectione eius dictũ est. Quis
suscitabit eũ: hoc est quia nullus hominũ. nisi se
ipse: qui etiã de corpore suo dix̃. Saluite cẽplũ
hoc: & in criduo resuscitabo illud Ipsũ autẽ genꝰ
mortis. hoc est sublimitas crucis: in uno uerbo intel¬
ligitur qđ ait. ascendisti. Qđ uero ad didit recũbeas

Expanded text:
ae; lauabit in uino stolam suam et in sanguine uuae ae; lauabit in uino stolam suam et in sanguine uuae amictum suum; fulgentes oculi eius a uino et dentes canFaustum disputans et satis esse arbitror, quantum ueritas prophetiae huius elucet; ubi et mors Christi praedicta est uerbo dormitionis et non necessitas, sed potestas in morte nomine leonis. Quam potestatem in euangelio ipse praedicat dicens: Potestatem habeo ponendi animam meam et potestatem habeo iterum sumendieam. Nemo eam tollit a me; sed ego eam pono a me, et iterum sumo eam. Sic leo fremuit, sic quod dixit inpleuit. Ad eam namque pertinet potestatem, quod de resurrectione eius adiunctum est: Quis suscitabit eum? hoc est, quia nullus hominum, nisi se ipse, qui etiam de corpore suo dixit: Soluite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud. Ipsum autem genus mortis, hoc est sublimitas crucis, in uno uerbo intellegitur, quod ait: Ascendisti. Quod uero addidit: Recumbens
Abbreviated transcription (Latin):
ut dixi totũ tempus habetur eiuis ingressus. quo
uixit ioseph: ꝑ quẽ uidet᷑ ingressus. Igit᷑ ꝓpc̃¬
popłm xpĩanũ in quo dĩ ciuitas peregrinat᷑ int̾ris.
si carnẽ xp̃i in abrahȩ semine reqͥramus: remocis
concubinarũ filus. occurrit isaac. Si insemine isaac:
remoto esau qͥ est etiã edom. occurrit iacob qͥ isrł.
Si insemine ipsius isrł: remotis cęteris occurrit u¬
in egipto moriturus istł suos filios benediceret: quẽ
admodũ iudã ꝓphetice benedixerit audiamꝰ. Iuda
inquit: te laudabunt fr̃s tui. Manus tuȩ. supͣdor¬
sum inimicoꝵ tuoꝵ: adorabunt te filii patris
tui. Catulus leonis iuda: ex germinatione filimi
ascendisti: Recumbens dormisti ut leo: & ut catulꝰ
leonis. Quis suscitabit cũ: Non deficiet princeps
ex uda & dux de femorib eius. donec ueniant
quȩ reposita sunt ei: & ipse erit expectatio gentiũ.
alligans ad uitẽ pullũ suũ. & cilicio pullũ asinȩ¬

Expanded text:
ut dixi, totum tempus habetur eius ingressus, quo ut dixi, totum tempus habetur eius ingressus, quo uixit Ioseph, per quem uidetur ingressus. CAPUT ianum, in quo Dei ciuitas peregrinatur in terris, si carnem Christi in Abrahae semine requiramus, remotis concubinarum filiis occurrit Isaac; si in semine Isaac, remoto Esau, qui est etiam Edom, occurrit Iacob, qui est et Israel; si in semine ipsius Israel, remotis ceteris occurrit lu cum in Aegypto moriturus Israel suos filios benediceret, quem ad modum ludam prophetice benedixerit, audiamus: Iuda, inquit, te laudabunt fratres tui. Manus tuae super dorsum inimicorum tuorum; adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Iuda; ex germinatione, fili mi, ascendisti; recumbens dormisti ut leo et ut catulus leonis; quis suscitabit eum? Non deficiet princeps ex Iuda et dux de femoribus eius, doquae reposita sunt ei; et ipse expectatio gentium alligans ad uineam pullum suum et cilicio pullum asin
Abbreviated transcription (Latin):
efrem tercius. Generationẽ quippe terciã dicit: filiũ.
nepotem. & ꝓnepotẽ. Deinde sequit᷑. Et filu ma-¬
chir filii manasse: natisunt supra fęmora ioseph.
Et hic ille ipse est nepos manasse. ꝓnepos ioseph:
sed pluralit̾ appellati sunt sicue scriptura c̃sueuit.
quȩ unã quoq filiã iacob filias nũcupauit: sicut
in latinȩ linguȩ consuetudine liberi dicunt᷑ plura.¬
liter filui. etiamsi ñ sint uno amplius. Cũ ergo
ipsius iosepħ p̃dicetur felicitas quia potuit uide¬
re ꝓnepotes: nullomodo putandi sunt iam fuisse
tricesimo nono anno ꝓaui sui ioseph. quando ad eũ
in egiptũ iacob pater eiꝰ aduenit. Illud autẽ est qđ
fallit minus ista diligent̃ intuentes: qm̃ scriptũ ẽ
Hȩc autẽ nomina filioꝵ isrł qui intrauer̃ ĩ egiptum:
simul cũ iacob patre suo. Hoc enĩ dictũ est: qͥa simul
cũ illo cõputant᷑ septuaginta qͥnq. non qͥa simul
iamerant om̃s qͣndo egiptũ ingressus est ipse sed

Expanded text:
ppe tertiam dicit filium, nepotem, pronepotem. Deinde sequitur: Et filii Machir, filii Manasse, nati sunt supra femora Ioseph. Et hic ille ipse est nepos Manasse, pronepos Ioseph. Sed pluraliter appellati sunt, sicut scriptura consueuit, quae unam quoque filiam Iacob filias nuncupauit; sicut in Latinae linguae consuetudine liberi dicuntur pluraliter filii, etiamsi non sint uno amplius. Cum ergo ipsius Ioseph praedicetur felicitas, quia potuit uidere pronepotes, nullo modo putandi sunt iam fuisse tricensimo nono anno proaui sui Ioseph, quando ad eum in Aegyptum Iacob pater eius aduenit. Illud autem est, quod fallit minus ista diligenter intuentes, quoniam scriptum est: Haec autem nomina filiorum Israel, qui intrauerunt in Aegyptum simul cum Iacob patre suo. Hoc enim dictum est, quia simul cum illo conputantur septuaginta quinque, non quia simul iam erant omnes, quando Aegyptum ingressus est ipse; sed,
Abbreviated transcription (Latin):
in terris. ucrũetiã subterris ita est: ut cũ eruetent uertices
montiũ. pret̃ qđ est inusib hominũ: et cẽ ignẽ int̾ra.
& eũ nasci uidemꝰ ex terra: quando quidẽ & de lignis et
de lapidib nascit᷑. quȩ sunt corpora sine dubitatione
terrena. Sedille inqͥunt ignis est tranquillus. purus.

Expanded text:
in terris, uerum etiam sub terris ita est, ut eum eructent uertices in terris, uerum etiam sub terris ita est, ut eum eructent uertices montium, praeter quod in usibus hominum et esse ignem in terra et eum nasci uidemus ex terra; quando quidem et de lignis et de lapidibus nascitur, quae sunt corpora sine dubitatione terrena. Sed ille, inquiunt, ignis est tranquillus, purus
Abbreviated transcription (Latin):
ante quã sub aere int̾ris currant. suꝑ aera in nubibus
pendeant: Cur deniq aer est medius inter sũmaceli
& ima terrarũ quaquauersũ orbis extendit᷑. si locus eius
inter celũ & aquã. sicut aquarũ inter ipsũ & terras est con¬
stitutus: Postremo si ita est elem̃toꝵ ordo dispositus ut
scdm platonẽ duob medus idest acre & aqua. duo ex¬
trema idest ignis & terra iungant᷑. celiq obtineant illȩ
sũmilocũ. hȩc autẽ imi uelut fundaminis mundi. & ideo
incȩlo et̃ non potest terra.cur est ipse ignis interra: Scdm
hanc quippe rationẽ. ita ista duo elem̃ta in locis ꝓprus
imo ac sũmo terra & ignis cẽ debuerunt: ut quẽ admo¬
dũ nolunt insũmo eẽ posse qđ imi est: ita nec in imo
posset cẽ qđ sũmi est. Sicut ergo nullã putant uł eẽ
ud futurã eẽ terrȩ particulã incȩlo: ita nullã particulã
uidere debumꝰ ignis interra: Nunc uero non solum

Expanded text:
antequam sub aere in terris currant, super aera in nubibus antequam sub aere in terris currant, super aera in nubibus pendeant? Quur denique aer est medius inter summa caeli et nuda terrarum, quaqua uersum orbis extenditur, si locus eius inter caelum et aquas, sicut aquarum inter ipsum et terras est constitutus? Postremo si ita est elementorum ordo dispositus, ut secundum Platonem duobus mediis, id est aere et aqua, duo extrema, id est ignis et terra, iungantur caelique obtineat ille summi locum, haec autem imi uelut fundaminis mundi. et ideo in caelo esse non potest terra: quur est ipse ignis in terra? Secundum hanc quippe rationem ita ista duo elementa in locis propriis, imo ac summo, terra et ignis esse debuerunt, ut, quem ad modum nolunt in summo esse posse quod imi est, ita nec in imo posset esse quod summi est. Sicut ergo nullam putant uel esse uel futuram esse terrae particulam in caelo, ita nullam particulam uidere debuimus ignis in terra. Nunc uero non solum
Abbreviated transcription (Latin):
patentib nichil inde interrã cadere ꝑmisit: Respon¬
suri sunt. Aliquis deus: aut aliquis doemon. Si deus.
nũquid maior est dõ qui fecit hunc mundũ : Si doe¬
mon. nũquid potentior est angło qui dõ seruit. a quo
factus est mundus: Siergo deus minor uł angłs. uł
docmon potuit pondus humidi elem̃ti sic suspendere
ut aquarũ uideat᷑ fuisse mutata natura: itane dĩ
om̃ipotens qͥ omĩa ipsa creauit elem̃ta terreno corpori
graue pondus auferre ñ poterit ut in eodẽ clem̃to habi¬
tec uificatũ corpus in quo uoluerit uiuificans sp̃s:
finde cũ aera mediũ ponant int̾ ignẽ desuꝑ
& aquã subter. quid est qđ eũ inter aquã & aquã. & int̃
aquã & terrã seꝑe inuenimus: Quid enĩ uolunt ẽẽ
aquosas nubes. int̾ quas & maria aer mediusre pe¬
ritur: Quonã quȩso elem̃toꝵ pondert atq ordine
efficitur. ut torrentes uolencissimi atq undosissimi

Expanded text:
patentibus nihil inde in terram cadere permisit? Responpatentibus nihil inde in terram cadere permisit? Responsuri sunt: \'Aliquis deus aut aliquis daemon.\' Si deus, numquid maior est Deo, qui fecit hunc mundum? Si daemon, numquid potentior est angelo, qui Deo seruit, a quo factus est mundus? Si ergo deus minor uel angelus uel daemon potuit pondus umidi elementi sic suspendere, ut aquarum uideatur mutata fuisse natura: itane Deus omnipotens, qui omnia ipsa creauit elementa, terreno corpori graue pondus auferre non poterit, ut in eodem elemento habitet uiuificatum corpus, in quo uoluerit uiuificans spiritus? Deinde cum aera medium ponant inter ignem desuper et aquam subter, quid est quod eum inter aquam et aquam et inter aquam et terram saepe inuenimus? Quid enim uolunt esse aquosas nubes, inter quas et maria aer medius reperitur? Quonam, quaeso, elementorum pondere adque ordine efficitur, ut torrentes uiolentissimi adque undosissimi,
Abbreviated transcription (Latin):
Interreno ergo quid facit corpore: In hac mole qͥ d
agit subtilior om̃ibus: In hoc pondere qͥd agit leuior
om̃ibus: In hac tarditate qͥd agit cełior om̃ibus: Ita ne
ꝑhuius tã excellentis naturȩ meritũ. ñ poterit effici
ut corpus eiꝰ leuet᷑ incelũ : Et cũ ualeat nunc natura
corpoꝵ terrenoꝵ depͥmere animas deorsũ. aliqͣndo
& animȩ leuare sursũ terrena corpora ñ ualebunt:
AMsi ad eoꝵ miracula ueniamꝰ quȩ facta adus
sius opponunt martirib nr̃is. nonne etiã ipsa ꝓnob̾
faccre & nob̃ re perient᷑ omĩno ꝓficere : Nam int̾¬
magna miracula deoꝵ suoꝵ. ꝓfecto magnũ illud
est qđ uarro cõmemorat. uestalẽ iuirgint̃ cũ piclitart᷑¬
filsa suspitione destupto. cribrũ imnplesse aqua detrbeti: scato¬
& ad suos iudices nulla ciꝰ parte stillante portasse. Quis
aquȩ pondus supra cribrũ tenuit: Quis tot cauernis

Expanded text:
In terreno ergo quid facit corpore? In hac mole quid In terreno ergo quid facit corpore? In hac mole quid agit subtilior omnibus? In hoc pondere quid agit leuior omnibus? In hac tarditate quid agit celerior omnibus? Itane per huius tam excellentis naturae meritum non poterit effici, ut corpus eius leuetur in caelum, et cum ualeat nunc natura corporum terrenorum deprimere animas deorsum, aliquando et animae leuare sursum • terrena corpora non ualebunt? am si ad eorum miracula ueniamus, quae facta a dis suis obponunt martyribus nostris, nonne etiam ipsa pro nobis facere et nobis reperientur omnino proficere? Nam intmagna miracula deorum suorum profecto magnum illud est, quod Varro commemorat, Vestalem uirginem, cum periclitarfalsa suspicione de stupro, cribrum inplesse aqua de Tiberi et ad suos iudices nulla eius parte stillante portasse. Quis aquae pondus supra cribrum tenuit? Quis tot cauernis
Abbreviated transcription (Latin):
carpit hanc uitã: Quare cũ ꝑtineat ad ttrrã in seđõ qđ
suꝑ terrã est elem̃to uiucre. si cogat᷑ continuo suffocatur.
& ut uiuat uiuit intercio: Anerrat hic ordo elementoꝵ.
uel potius ñ innatura rerũ sed in istoꝵ argum̃tationib
deficit: Quitto dicere qđ iã intercio decimo¬
libro dixi: quã multa grauia terrena sint corpora sic̃
plumbũ. & formã tam̃ ab artifice accipiant: qua natare
ualcant suꝑ aquã. Et ut accipiat qualitatẽ corpus
iam dixi superius. etiã istũ considerantes atq tractan¬
tes elem̃toꝵ ordinẽ quo confidunt: ñ inueniunt omĩno
quid dicant. Sic est enĩ hinc sursũ uersus terra pͥma.
aqua scda. tercius aer. quartũ celũ: ut suꝑ omĩa sit
anuinȩ natura. Nam & aristoteles qͥntũ corpus eã dix̃
et̃.: & plato nullũ. Si quintũ eẽt: certe superius cęteris¬
ec̃t. Cũ uero nullũ est: multomagis superat omĩa:

Expanded text:
carpit hanc uitam? Quare, cum pertineat ad terram, in secundo, quod carpit hanc uitam? Quare, cum pertineat ad terram, in secundo, quod super terram est, elemento uiuere si cogatur, continuo suffocatur et ut uiuat uiuit in tertio? An errat hic ordo elementorum, uel potius non in natura rerum, sed in istorum argumentationibus deficit? Omitto dicere, quod iam in tertio decimolibro dixi, quam multa grauia terrena sint corpora, sicut plumbum, et formam tamen ab artifice accipiant. qua natare ualeant super aquam; et ut accipiat qualitatem corpus uod dixi superius, etiam istum considerantes adque tractantes elementorum ordinem, quo confidunt, non inueniunt omnino quod dicant. Sic est enim hinc sursum uersus terra prima, aqua secunda, tertius aer, quartum caelum, ut super omnia sit animae natura. Nam et Aristoteles quintum corpus eam dixit esse et Plato nullum. Si quintum esset, certe superius esset ceteris; cum uero nullum est, multo magis superat omnia.
Abbreviated transcription (Latin):
ab hinc sursũ uersus est pͥma. scdã aqua suꝑterrã tercius
aer suꝑ aquã. quartũ suꝑ aera cęlũ: non potest eẽ ter¬
renũ corpus incȩlo. Moiñtis enĩ ꝓprus: ut ordinem
suũ teneant. singula elem̃ta librant᷑. Ecce qualib
argum̃tis omĩpotentiȩ dĩ humana contradicit infir¬
mitas: quã possidet uanitas. ¶A
in acre terrenatot corpora cũ aterra sitaer tercius. nisi
forte qui ꝑ plumarũ & pennarũ leuitatẽ donauit auiũ
terrenis corporib ut portent᷑ in aere. immortalib factis
corporib hominũ non poterit donare uirtutẽ. qua
ctiã insũmocelo ualeant habitare : Animnalia qͦq
ipsa terrena quȩ uolare ñ possunt. in quib & homines
sunt: sicut sub aqua pisces quȩ sunt aquarũ animalia.
ita subterra iuuere debuerunt. Cur ergo ñ saltẽ
de scdõ id est de aquis. sed de clem̃to tercio terrenũ animal

Expanded text:
abhinc sursum uersus est prima, secunda aqua super terram, tertius abhinc sursum uersus est prima, secunda aqua super terram, tertius aer super aquam, quartum super aera caelum, non potest esse terrenum corpus in caelo; momentis enim propriis, ut ordinem suum teneant, singula elementa librantur. Ecce qualibus argumentis omnipotentiae Dei humana contradicit infirmitas, quam possidet uanitas. Quid ergo faciunt in aere terrena tot corpora, cum a terra sit aer tertius? Nisi forte, qui per plumarum et pennarum leuitatem donauit auium terrenis corporibus, ut portentur in aere, inmortalibus factis corporibus hominum non poterit donare uirtutem, qua etiam in summo caelo ualeant habitare. Animalia quoque ipsa terrena, quae uolare non possunt, in quibus et homines sunt, sicut sub aqua pisces, quae sunt aquarum animalia, ita sub terra uiuere debuerunt. Quur ergo non saltem de secundo. id est de aquis, sed de elemento tertio terrenum animal
Abbreviated transcription (Latin):
uero sacrificiũ corpus est xp̃i: qđ non offertur ipsis.
quia hoc sunt & ipsi. Quib igitur potius credendũ
est miracula facientibus : Fisne qui se ipsos uolunt
qui sacra sua etiã crimina sua eẽ uoluer̃. aneis qͥ nec
laudes suas uolunt ẽẽ sacra sua. sed totũ qđ utraciter
laudant᷑ ad eiꝰ głam ꝓficere inquo laudantur: In
dño quippe: laudant᷑ animȩ coꝵ. Credamꝰ ergo cis
& uera dicentib: & mira facientib. Dicendo enĩ uera:
passi sunt ut possent facere mira. In cis ueris est p̃cipu¬
um qđ xp̃s resurreã a mortus. & immortalitatẽ re¬
surrectionis insua carne primꝰ ostendit: quam nob̾
affuturã uel in principio noui scłi. uł in huiꝰ fine pro¬
tores isti quoꝵ cogitationes nouit dñs qm̃ uanȩ sunt.
gistro platone didicerunt mundi duo corpora ma-¬
xima atq postrema: duob mediis acre scilicet & aꝗͣ

Expanded text:
uero sacrificium corpus est Christi, quod non offertur ipsis, uero sacrificium corpus est Christi, quod non offertur ipsis, quia hoc sunt et ipsi. Quibus igitur potius credendum est miracula facientibus? Eisne qui se ipsos uolunt qui sacra sua etiam crimina sua esse uoluerunt, an eis qui nec laudes suas uolunt esse sacra sua, sed totum, quod ueraciter laudantur, ad eius gloriam proficere in quo laudantur? in Domino quippe laudantur animae eorum. Credamus ergo eis et uera dicentibus et mira facientibus. Dicendo enim uera passi sunt, ut possint facere mira. In eis ueris est praecipuum, quod Christus resurrexit a mortuis et inmortalitatem resurrectionis in sua carne primus ostendit, quam nobis adfuturam uel in principio noui saeculi uel in huius fine protores isti, quorum cogitationes nouit Dominus quoniam uanae sunt, gistro Platone didicerunt mundi duo corpora maxima adque postrema duobus mediis, aere scilicet et aqua,