comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tia flumina diuisisse. ut & terra cȩtera
craturarum suarum plena generibus
congruos numeros suorum temporum
agentib. fontes etiam suos haberet ac
fluuios. et paradisus loco electiore plan¬
tatus quattuor illa flumina excapite
siu fontis emitteret: ut ex ipso uno fonte
paradisi multo largius ex undante pri-¬
us totam rigasse terram. atq ad pari in-¬
di pertemporum numeros genera quȩ
mea sine inter uallis temporum creauerat
fecundasse. ac postea repressisse in eo
loco aquarum eruptionem uastissimã.
ut dediuersis per omnẽ terram capitib
fluminum ac fontium iam manarent.
ac deinde in regione illius fontis non
iam uniuerlam terram rigantis. sed
memorabiles solos illos quattuor fluuios
emittentis plantasse paradisum. ubi
hominem quem fecerat collocaret: quia
enim nonomnia scripta sunt quẽ ad mo¬
dum post illam primam rerum conditi¬
onem tempora cucurrerint. seq secutae
sint amministrationes creatu rarum

Expanded text:
tia flumina diuisisse, ut et terra cetera tia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum,
Abbreviated transcription (Latin):
est. post paradisi delicias extitit. para¬
disus autem habebat pregrandem fon¬
tem suum. dequo post diligentius suo
loco loquendum est : ex cuius uno capi¬
te. quattuor magna flumina. & nota
gentibus manare narrantur : Ubi
ergo erat fons iste aut ista flumina.
quando ille unus maximus ascendebas
deterra. et irrigabat omnẽ faciem t̾rae
Certe enim tunc nongeon qui dicitur
nilus unus exillis quattuor rigabat aegip¬
tum: quando fons ascendebat deterra.
& non aegyptum tantum sed omnẽ faciẽ
terrae satiabat: Anprimo dm̃ uoluisse
credendum est uno fonte maximo irriga¬
re omnẽ terram: ut illa quae in ea prin¬
cipaliter condiderat accepto humoris
adiutorio. iam etiam per temporalia
spacia gignerentur ꝓsuorum generum
diuersitate etiam diuersis numeris die¬
rum. et postea plantato paradiso rep̃ssisse
illum fontem. multisq fontibus sicut
iam nunc uidemus impleuisse terram.
deparadisi autem fonte quattuor ingen¬

Expanded text:
est, post paradisi delicias extitit; paraest, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingen
Abbreviated transcription (Latin):
genera nascuntur : uel animalium
uel herbarum atq lignorum. ut agant
temporales numeros suos. naturis pro¬
mordia seminum. siue unde omĩs caro.
siue unde omĩa frutecta gignuntur.
humida sunt & ex umore contrescunt
In sunt autem in illis efficacissum numeri
trahentes secum sequaces potentias ex
illis perfectis operibus dĩ: aquib indie
septimo requieuit: Uerumtamen quis
iste sit fons adirrigandam faciem terrae
omnis idoneus: merito quaeritur
Si enim fuit & obstrusus . ẽ. uel siccatus:
causa quaerenda est: Nunc enĩ uidemꝰ
nullum ẽe. fontem. quo irrigetur omĩs
facies terrae: Fortassis ergo peccatum
hominum hanc etiam poenam cõmerui
ut tanta illius fontis repressa largitas.
facillimam terris auferret fecunditate.
ut incolentium augeretur labor:
Posset hoc quamuis nulla id scriptura
narrauerit affirmare humana suspi¬
tio: nisi illud occurreret: quodpeccatĩ
hominum cui poena laboris imposita

Expanded text:
genera nascuntur uel animalium genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis promordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita
Abbreviated transcription (Latin):
tunc dm̃ fecisse caelum et terram cum
factus est dies: ut quomodo possemus
cogitaremus simul omĩa dĩnfecisse.
quam uis stiperior sex dierum enume¬
ratio uelut temporum interualla
ostendisse uideretur : ita cumdixisset
cum caelo et terra dm̃ fecisse omne
uiride agri antequam esset suꝑ terrã
& omne fęnum agri antequã exortũ
est. addidit. nondum enim pluerat
ds̃ super terram. nec erat homo qui
operaretur terram: tanquam diceret:
non ea sic fecit ds̃ quemadmodum facit
nunc talia cum pluit & cum operantur
homines: haec enim iam per moras
temporum fiunt. quae tunc non erant.
cum fecit omĩa simul. unde etiam tẽpo-¬
ra inciperent: Quod ergo sequitur.
fons autem ascendebat deterra & irri¬
gabat omnẽ faciem terrae : hinc iam
quantum arbitror intimatur. quae
fiant secundum interualla temporum
exilla prima conditione creaturarum:
ubi factit sunt omnia simul: Et recte
abeo coepit elemento ex quo cuncta

Expanded text:
tunc deum fecisse caelum et terram, cum tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta
Abbreviated transcription (Latin):
nunc utrumq adiutorium necessariũ
est ut cuncta nascientur: tunc autem
utrumq defuit. ideo fecit ds̃ haec poten¬
tia uerbi sui. sine pluuia sine opere
humano: Nam etiam nunc ipse facit.
sed iam perpluuiam & perhominum
manus. quam uis neq qui plantat sit
aliquid neq qui rigat: sed qui incre¬
mentum dat ds̃: Quid est ergo quod
adiungit. fons autem ascendebat de
terra & irrigabat omnẽ faciem terrae :
Ille quippe fons tanta largitate manans.
sicut nilus aegypto: posset uniuersae
magno commendatum est antequam
plueret fecisse dm̃ illa gignentia. cum
tantum posset adiuuare pluuia. quan¬
tum fons irrigans terram: uerum
& si aliquid minus: minora illa for¬
tasse. non tamen nulla nascerentur:
An hinc etiam more suo scriptura tanꝗ
infirmis infirmiter loquitur. & tam̃
Finnuit aliquid. quod intelligat qui
uoluerit: : nimirum enim sicut isto
die paulo superius commemorato. sig¬
nificauit unum diem factum adõ. &

Expanded text:
nunc utrumque adiutorium necessarium nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et
Abbreviated transcription (Latin):
die fecerat homi nem. & septimo requi:¬
euerat abomnibus oꝑibus suis: An
hoc recapitulando commemorat. qm̃
quando fecit ds̃ omne uiride agri & omẽ
fenum. nondum pluerat super terram
& nondum erat homo: Tertio quippe
die fecit ista : hominẽ autem sexto: Sed
cumfecit ds̃ omne uiride atq: omnefenũ
agri antequam exortum est superterrã.
non solum homo nonerat qui operaretur
terram: sed nec ipsum fenum erat super
terram. quod utiq antedicit factum
quam exortum: Anideo die tertio ds̃fecit
ista. quia nondum erat homo qui operan¬
do terram faceret ea : quasi uero tam
multa ligna & tam multa genera her¬
barum. non sine ulla opera hominum
nascuntur exterra: An obhoc utrumq
positum est. & quia nondum pluerat
super terram. & quia nondum erat
homo qui operaretur terram: ubi
enim opera humana non est: per plu¬
uiam ista nascuntur: Sunt etiamquę¬
dam : quae perpluuiam nonnascunt᷑.
nisi humana opera accedant : Ideo

Expanded text:
die fecerat hominem et septimo requidie fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per pluuiam ista nascuntur. sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo
Abbreviated transcription (Latin):
principio fecit ds̃ caelum et terram scdm
materiae quandam ut ita dicam forma¬¬
bilitatem. quȩ consequenter uerbo eius
formanda fuerat. prȩcedens formationẽ
suam. non tempore sed origine: Nam
utiq cum formaretur : primũ factus
est dies: Cum factus .ẽ. dies: fecit ds̃ ceb
& terram. & omne uiride agri. antequã
esset super terram: & omne fęnum agn
antequam exoriretur. sicut tractauimꝰ
uel siquid liquidius & congruenti us
uderi & dici potuit aut potuerit: Quod
utem sequitur. non enim pluerat ds̃ suꝑ
terram. et homo nonerat qui operaretur
terram. quo pertineat et quid nobis insi¬
nuet: indagare difficile est: Tanquam
ideo antequam exortum est fecit ds fenũ
agri. quia nondum pluerat suꝑ terram:
Si enim post pluuiam fenum fecisset.
pluuia magis exortum quam factum
abeo uideretur: Quidenim. quod post.
pliuiam exoritur. ab alio fit nisi abeo-¬
dem dõ: cur autem nonerat homo
quioperaretur terrã : nonne iam sexto

Expanded text:
principio fecit deus caelum et terram secundum principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut potuerit. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto
Abbreviated transcription (Latin):
exererentur : Sexto terrestria similiter
animalia. tanquam exultimo elem̃to
mundi ultima. nihilominus poten¬
cialiter: quorum numeros tempus
postea uisibiliter explicaret: Hunc
omnẽ ordinem creaturae ordinatae dig
ille cognouit. & perhanc cognitionem
sexies quodam modo prȩsentatus. tanqua
sex dies exhibuit: cum sit unus dies.
ea quae facta sunt increatore primitus.
& inipsis consequenter agnoscens:
N ec in ipsis remanens : sed eorum etiam
cognitionem posteriorem addĩ referens
dilectionem. uesperam et mane & meride
in omnibus prębuit. non ꝑmoras tẽporuĩ.
sed propter ordinem conditorum: Postir¬
mo quieti sui creatores qua inse requi¬
escit ab omnibus operibus suis noticia
reprȩsentans. inqua non habet uesperi
benedici & scĩficari obhoc meruit: Unae
ipsum septenarium numerum scõ spũ
qu odammodo dedicatum: commendat
scriptura. & nouit aeccła: hic est ergo
liber creaturae caeli & terrae: quia in

Expanded text:
exererentur. sexto terrestria similiter exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequenter agnoscens nec in ipsis remanens, sed eorum etiam posteriorem cognitionem ad dei referens dilectionem, uesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. postremo quietis sui creatoris, quia in se requiescit ab omnibus operibus suis. notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in
Abbreviated transcription (Latin):
formata sunt. euidenti usq appellantur
creata uel facta uel condita : primum
factus est dies: Oportebat enim ut pri¬
matum creaturae optineret illa natura:
quae creaturã ꝑcreatorem. noncreatorẽ
per creaturam posset agnoscere: Secin-¬¬
do firmamentum. unde corporeus incipit
mundus: tertiu species maris et terrae
atq interra potentialiter ut ita dicam
natura herbarum atq lignorum: sic enĩ
terra addĩ uerbum ea produxit antequã
exorta essent. accipiens omnes numeros
eorum quos per tempora exereret
secundum suum genus: deinde postea¬
quam haec uelut habitatio rerum con¬
dita est. quarto die luminaria & sidera
creata sunt: ut prius pars mundi superi¬
or rebus quae intra mundum mouen¬
tur uisibilibus ordinaretur: quinto
aquarum natura. quia caelo aeriq con¬
iungitur ꝓduxit addĩ uerbum indige¬
nas suos. omia scilicet natatilia et uola¬
tilia. & haec potentialiter innuineris.
qui per congruos temporum motus

Expanded text:
formata sunt euidentiusque appellantur formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus
Abbreviated transcription (Latin):
quemadmodum nunc aliquid ds̃ opera¬
tur intempore: sed quẽ admodum ope¬
ratus . ẽ. unde inciperent tempora: quẽ¬
adinodum operatus. ẽ. omnia simul.
prestans eis etiam ordinem: non inter¬
uallis temporum. sed conexione causa¬
rum: ut ea quae simul facta sunt sena¬
rio quoq illius diei numero prȩsentato
perficerentur: Non itaq temporali
sed causali ordine prius facta. ẽ. informis
formabilisq materies. & spĩtalis & cor¬
poralis. dequa fieret quod faciendum
esset: cum & ipsa priusquã instituta
est non fuisset. nec instituta est nisi
ab illo utiq sũmo dõ & uero exquo sunt
omnia: quae siue caeli & terrae nomine
significata sint quae in principio fecit
d̃s ante unum illum diem quẽ condidit.
ꝓptea iam sic appellata quia inde facta
sunt caclum et terra: siue nomine t̾ra¬
inuisibilis & in compositae atq abyssi
tenebrosae: iam in primo libro tractatum
est: in his uero quae iam ex informitate

Expanded text:
quemadmodum nunc aliquid deus operaquemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrinuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate
Abbreviated transcription (Latin):
uidelicet atq intellectualis creatura:
Pactae itaq creaturae motib: cȩperunt
currere tempora: Unde ante creaturã
frustra tempora requiruntur: quasi
possint inueniri ante tempora tẽpo¬
ra: Motus enim si nullus esset uel spi¬
ntͣalis uel corporalis creaturae. quoper
presens preteritis futura succederent.
nullum esset tempus omnino: Moueri
autem creatura nonutiq posset: si non
esset: Pocius ergo tempus acreatura.
quam creatura coepit atempore utrũq
aitem exdõ exipso enim etpipsum.
et impso sunt omnia: Nec sic accipiatur¬
quod dictum est tempus acreatura cȩpit.
quasi tempus creatura nonsit. cum sit
creaturae motus. ex alio in aliud conse¬
quentib rebus. scđ̾m ordinationem
amministrantis dĩ cuncta quae creauit:
Qua propter cumprimam conditionem
creaturarum cogitamus aquib operib
suis ds̃ indie septimo requieuit: nec
illos dies sicut istos solares. nec ipsam
operationem ita cogitare debemus.

Expanded text:
uidelicet atque intellectualis creatura. uidelicet atque intellectualis creatura. Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiaturquod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus,
Abbreviated transcription (Latin):
iam tanquam in radicibus ut ita dixe¬
rim temporum facta erant: quae pes
tempora futura erant: Nam utiq po¬
ea plantauit ds̃ paradisum iuxta orio¬
tem. et eiecit ibi deterra omẽ lignum
speciosum ad aspectum. & bonum ad
escam: nectamen dicendum eum tune
aliquid ad didisse creaturae. quod ante
non fecerat: quod uelut illi perfectioni
qua omĩa bona ualde sexto die consum¬
mauit post esset addendum: Sed quia
iam omnes naturae fruticum atq lig¬
norum in prima conditione factae
fuerant. aqua conditione dĩ requieuit.
mouens deinde amministransq per
temporales cursus illa ipsa quae con¬
didit. et aquibus conditis requieuit.
non solum tunc plantauit paradisum.
sedetiam nunc omĩa quae nascuntur:
Quis enim alius etiam nunc ista creat.
nisi qui usq nunc operatur. : sed creat
haec modo ex his quae iam sunt. tunc
autem ab illo cum omnino nulla essent
crtata sunt: cum factus. ẽ. dies ille. qui
etam ipse omnino non erat. sp̃italis

Expanded text:
iam tamquam in radicibus, ut ita dixeiam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam.. nec tamen dicendum est eum tunc aliquid addidisse creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis
Abbreviated transcription (Latin):
nobis quem primim ds̃ fecit. aliud auiẽ
exoriri super terram. quod non fit nisi
perhos dies: quos circuitus solis facit
ꝑ temporum moras. suo cuiq generi accõ¬
modatas: quod si ita est. diesq ille societas
atq unitas super caelestium angelorum an
uirtutum ẽ. proculdubio longe aliter
nota est angelis creatura dĩ. aliter nobis:
excepto quod eam in uerbo dĩ nouerunt
perquod facta sunt omiã: etiam inscipsa
dico longe aliter notam eis esse quam
nobis : Illis etiam primordaliter ut it
dicam uel originaliter sicut eam dĩ pri¬
mitus condidit. et posteam conditionem
a suis operibus requieuit. non condendo
aliquid ãplius: nobis autem secundum
rerum conditarum amministrationem
iam per ordines temporum. secundum
quam ds̃ iamillis rebus ꝑ senariam ꝑfectio¬
nem consummatis usq modo operatur
Causaliter ergo tunc dictum est ꝓduxisse
terram herbam & lignum. id est produ¬
cendi accepisse uirtutem, In ea quippe

Expanded text:
nobis, quem primum Deus fecit; aliud autem nobis, quem primum Deus fecit; aliud autem exoriri super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi accommodatas? Quod si ita est, diesque ille societas atque unitas super coelestium Angelorum atque Virtutum est; procul dubio longe aliter nota est Angelis creatura Dei, aliter nobis: excepto quod eam in Verbo Dei noverunt, per quod facta sunt omnia; etiam in seipsa dico longe aliter notam eis esse quam nobis. Illis enim primordialiter, ut ita dicam. uel originaliter, sicut eam deus primitus condidit et post eam conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid amplius, nobis autem secundum rerum antea conditarum administrationem iam per ordines temporum, secundum quam deus iam illis rebus senaria perfectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe
Abbreviated transcription (Latin):
seminum. semina ergo. primum
terra ꝓduxit: Sed non ita scriptura
loquebatur cumdiceret: & ꝓduxit t̾ra
herbam pabuli. uel herbam fęni. semi¬
nans semen scđm genus & scđm simili¬
tudinem. et lignum fructuosum faciens
fructum. cuius semen suum inse scđm
genus super terram : his enim uerbis
magis apparet semina esse orta exher¬
bis & lignis. non autem illa exsemini¬
bus sed exterra. presertim quia et ipsa
uerba dĩ sic se habent: Nonenim ait
germinent semina in terra herbãfeni
et lignum fructuosum. sed ait. germi¬
net terra herbam fęni seminans semen:
ut semen ex herba non herbam insinua¬
duxit terra: id .ẽ. prius sic est factum
incognitione illius diei. & ꝓduxit t̾ra.
iam ut hoc fieret etiam in ipsa creatura:
quae condita est: Quomodo ergo ante¬
quam esset suꝑ terram & antequam
exorirentur: quasi aliud eis fuerit
fieri cum caelo et terra. quando factus
est dies ille inusitatus atq incognitus

Expanded text:
seminum? semina ergo primum seminum? semina ergo primum terra produxit? sed non ita scriptura loquebatur, cum diceret: et produxit terra herbam pabuli, uel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in\' se secundum genus super terram. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus, sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaduxit terra ; id est, prius sic est factum in cognitione illius diei, et produxit terra jam, ut hoc fieret etiam in ipsa creatura, quae condita est. 10. Quomodo ergo antequam essent super terram, et antequam exorirentur: quasi aliud eis fuerit fieri cum coelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus
Abbreviated transcription (Latin):
uerbo dĩ ante omnẽ creaturam sunt.
nonutiq facta sunt: Haec autẽ facta
sunt cumfactus est dies: sicut scripturae
uerba declarant: Sed tamen antequam
essent super terram. antequã exoriren¬
tur. quod deiuridibus etfeno agri dic¬
tum est: Ubi ergo: an in ipsa terra
causaliter et rationabiliter. sicut in semi¬
nibus iam sunt omĩa antequam euoluant
quoclammodo atq. explicent increm̃ta
& species suas ꝑ numeros temporum
sed ista semina quae uidemus: iam super
terram sunt. iam exorta sunt: Annon
erant superterram sed infra tertam. &
ideo antequam exorta sunt facta sunt.
quia tune exorta sunt cumꝰ geriiuiarent
semina & accessu incrementorum in
auras eruperunt. quod permoras tem¬
porum nune fieri uidemus. suocuiq
generi distributas : num ergo semina
tunc facta ͣ cum factus. ẽ. dies. & in ipsis
erat omẽ uiride agri et omẽ fęnum. non¬
dum easpecie qua sunt super terram
iam exorta. sed ea uĩ quasunt inrationib

Expanded text:
uerbo dei ante omnem creaturam sunt, uerbo dei ante omnem creaturam sunt, non utique facta sunt; haec autem facta sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et antequam exorerentur: quod de uiridibus et feno agri dictum est. Ubi ergo? an in ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo atque explicent incrementa et species suas per numeros temporum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram sunt, iam exorta sunt. an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt, cum semina germinarunt et accessu incrementorum in auras eruperunt, quod per moras temporum nunc fieri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus
Abbreviated transcription (Latin):
est: Quid est ergo : nonne quȩrendum
est. ubi ea fecerit antequam essent suꝑ
ierram. & antequam exorta sunt: quis
enim non procliuius crederet tunc eadm̃
fecisse cum exorta sunt. non antequam
exorta sunt. nisi aid moneretur hoc diui¬
no eloquio. ista dm̃ antefecisse quam
exorirentur. ut si ubi facta sint inuenire
nonpossit. creddat tamen ante facta quã
exorta quisquis huic scripturae pie credit:
Anquod nonnulli putauer̃ in ipso uerbo
dĩ facta omĩa. antequam exorirentur
in terra : Sed si hoc modo facta sunt.
noncum factus est dies. sed antequam
fieret dies facta sunt: Aperte autem
scriptura dicit: Cum factais est dies fecit
ds̃ caelum et terram. & ome uiride agri
antequam esset super terram. & omne
fenum antequam exoriretur: Si ergo
cum factus .ẽ. dies: ponutiq antequam
fieret dies acperhoc non in uerbo quod
patri coeternum. ẽ. antequam dies.
antequam ommno aliquid fieret: sed
cum factus est dies: Nam illa quae in

Expanded text:
est. quid est hoc? nonne quaerendum est. quid est hoc? nonne quaerendum est, ubi ea fecerit, antequam essent super terram et antequam exorta sunt? quis enim non procliuius crederet tunc ea deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt, nisi admoneretur hoc diuino eloquio ista deum ante fecisse, quam exorerentur, ut, si ubi facta sint inuenire non possit, credat tamen ante facta quam exorta quisquis huic scripturae pie credit; an, quod nonnulli putauerunt, in ipso uerbo dei facta omnia. antequam exorerentur in terra? sed, si . hoc modo factnon cum factus est dies, sed antequam fieret dies, facta sunt: aperte autem Scriptura dicit, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri antequam esset super terram, et omne fenum antequam exoriretur. Si ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies: ac per hoc non in Verbo, quod Patri coaeternum est antequam dies, antequam omnino aliquid fieret; sed cum factu
Abbreviated transcription (Latin):
testimonium. quod omnia simul ds̃ cra¬
uerit: sed uicina testificatio paginae
copisequentis. ex hac re nos ammonet
dicens: cum factus ẽ. dies fecit ds̃ caelum &
aerram & omne uiride agri. ut istum diem
eestpties intelligas repetitum ut fierent sep¬
tem dies. et cum audis tunc facta omnia
cum factus est dies: illam senariam uel septe na¬
nam repetitionem sine interuallis morarũ
paiciorumq temporalium factam si possis
apprehendas: Si autem ponpossis: haec
relinquas conspicienda ualentibus. tu autẽ
cum scriptura nondeserente infirmitatem
tuam. et materno incessu tecum tardius
ambulante ꝓficias: quae sic loquitur.
ut altitudine superbos irrideat. profun¬
ditate attentos terreat. ueritate agnos
pascat. affabilitate paruulos nutriat:
Q uasbi ergo uult etiam quod sequitur.
pamiste sermo contexitur: cumfactus est
des fecit ds̃ caelum et terram & omne
uride agri. antequam essent super terrã.
et omne fenum agri antequam exortum

Expanded text:
testimonium, quod omnia simul deus createstimonium, quod omnia simul deus creauerit, sed uicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, ut istum diem et septies intellegas repetitum, ut fierent septem dies et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam uel septenariam repetitionem sine interuallis morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, adprehendas, si autem nondum possis, haec relinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proficias, quae sic loquitur, ut altitudine superbos inrideat, profunditate adtentos terreat, ueritate magnos pascat, affabilitate paruulos nutriat. Quid sibi ergo uult etiam quod sequitur? nam ita sermo contexitur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum
Abbreviated transcription (Latin):
dies. fecit ds̃ caelum & terram & omẽ
uiride agri: tanquam illud insinuans.
cum factus est dies: tunc fecisse dm̃ caelũ
et terram & omẽ uiride agri: Porro aut̃
superior narratio. factum diem primitꝰ
indicat: eumq unum diem deputat. post
quem secundum annumerat quofactum
.ẽ. firmamentum. et tertium quo spe¬
cies terrae marisq digestae sunt. & lig¬
num atq herbam terra ꝓduxit: An
forte hoc illud est quod in libro superiore
moliebamur ostendere. simul dm̃ fecisse
omĩa. quandoquidem narrationis illa
contextio cumsex dierum ordine creata
cuncta & consummata memorasset.
nunc ad unum diem omĩa rediguntur
nomine caeli & terrae. adiuncto etiam
fructicum genere: nimirum propter
quod supra dixit̾. ut sifortassis ex hac
nr̃a consuetudine intelligeretur dies
corrigeretur lector. cum recoleret un¬¬
de agri ante istum solarem diem dm̃
dixisse ut terra ꝓduceret: Ita etiam non
exalio scripturae scãe libro profertur

Expanded text:
dies, fecit Deus coelum et terram, et omne dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri: tanquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse Deum coelum et terram, et omne viride agri. 6. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat, eumque unum diem deputat; post quem secundum annumerat, quo factum est firmamentum; et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt, et lignum atque herbam terra produxit. An forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur ostendere, simul Deum fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnomine caeli et terrae adiuncto etiam fruticum genere? nimirum propter quod supra dixi, ut. si fortassis ex hac nostra consuetudine intellegeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret uiride agri ante istum solarem diem deum dixisse, ut terra produceret. ita iam non ex alio sanctae scripturae libro profertur
Abbreviated transcription (Latin):
terram. ut incaelo & terra intelligeremꝰ
quicquid in eis est. sicut lo quidiuina
scriptura consueuit. ut nomine caeli
& t̾rae sepissime. interdum addito &
maris. uniuersam insinuce creaturam.
aliquando adiungens & dicens. & quȩ
sunt in eis. ut quicquid horum dicer&e
ibi intelligeremus et diem. siue quẽ
primitus condidit. siue istum quem
presentia solis fecit: non ita dix̃.
sed interposuit diem dicens: cum fac¬
tus est dies. Nec ita locutus. ẽ. ut dice¬
ret: hic est liber creaturae diei. & caeli.
et terrae. tanquam hoc ordine quo
facta narrantur: nec ita. hic ẽ. liber
creaturae caeli et terrae. cum factus
est dies &e caelum & terra. cumfecit
ds̃ caelum et terram. et omne uiride
agri. nec ita. hio ẽ. liber creaturae
caeli et terrae cum fecit ds̃ diem & cȩlũ
et terram & omne uiride agri. hos enĩ
magis locutionis modos loquendi
consuetudo poscebat: sed ait: hic ẽ. liber
creaturae caeli et terrae cum factus est

Expanded text:
terram, ut in caelo et terra intellegeremus terram, ut in caelo et terra intellegeremus quidquid in eis est, sicut loqui diuina scriptura consueuit, ut nomine caeli et terrae saepissime, interdum addito et maris, uniuersam insinuet creaturam, aliquando adiungens et dicens: et quae sunt in eis, ut, quidquid horum diceret, ibi intellegeremus et diem, siue quem primitus condidit, siue istum, quem praesentia solis facit: non ita dixit, sed interposuit diem dicens: cum factus est dies. nec ita locutus est, ut diceret: hic est liber creaturae diei et caeli efacta narrantur: nec ita, Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est dies et coelum et terra, cum fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri: nec ita, Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum fecit Deus diem, et coelum et terram, et omne viride agri: hos enim magis locutionis modos loquendi consuetudo poscebat. Sed ait, Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est
Abbreviated transcription (Latin):
addiderit & omne uiride agri: quod
mihi uidetur ideo posuisse: ut signifi¬
cantius intimaret quem diem cõmen¬
dauerit. quod ait cum factus est dies:
Cito enim quisquam putaret hunc diem
lucis corporeae commendatum: quo
circum eunte nobis uicissitudo diurni
nocturniq temporis exhibetur:
Sed cum creaturarum conditarum ordi¬
nem recolimus. & inuenimus omne
uiride agri tertio die creatum antequã
sol fieret qui quarto die factus est cuiꝰ
presentia dies iste cotidianus usitatusq¬
per agitur. quando audimus cum fac¬
tus . ẽ. dies fecit ds̃ caelum et terram & omẽ
uiride agri: ad monemur deipso die
cogitarẽ: quem siue corporalem nescio
qua luce nobis incognita. siue spĩtͥalem
in societate unitatis angelicae: non
tamen talem qualem hic nouimus.
intellectu uestigare conemur: Illud
etiam non abrẽ fuerit intueri. quod
cum posset dicere hic ẽ. liber creaturae
caeli & terrae cum fecit ds̃ caelum &

Expanded text:
addiderit: et omne uiride agri. quod addiderit: et omne uiride agri. quod mihi uidetur ideo posuisse, ut significantius intimaret, quem diem commendauerit, quod ait: cum factus est dies. cito enim quisquam putaret hunc diem lucis corporeae commendatum, quo circumeunte nobis uicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. sed cum creaturarum conditarum ordinem recolimus et inuenimus omne uiride agri tertio die creatum, antequam sol fieret. qui quarto die factus est, cuius praesentia dies iste cotidianus usitatusqperagitur, quando audimus: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, admonemur de ipso die cogitare, quem siue corporalem in nescio qua luce nobis incognita siue spiritalem in societate unitatis angelicae non tamen talem, qualem hic nouimus, intellectu uestigare conemur. Illud etiam non ab re fuerit intueri, quod, cum posset dicere: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus caelum et
Abbreviated transcription (Latin):
continuo rursus dictum. fecit dĩ cęlum
et terram : tanquam sic iam quẽ ad mor¬
dum haec facta sunt post conditum diem:
Sed quia ita interpositum.ẽ. ut diceretur
cum factus. ẽ. dies. siue hoc superiorib
uerbis conectas. ut sit una sententia
hic est liber creaturae caeli et terrae
cumfactus est dies. siue inferioribus
ut item hoc modo sit plena sententia.
cumfactus est dies fecit ds̃ caelum &
terram: ꝓculdubio cogit eomodo
se intellegi caelum & terrã commemo¬
rasse. quomodo facta sunt: cum factꝰ
est dies ÷ Deinde cumdictum esset.
fecit ds̃ caelum & terram : additum. ẽ.
et omne uiride agri. quaeterte manifes¬
tum. ẽ. tertio die facta: Unde liquidius
apparet. eundem illum esse unum
diem quem fecit ds̃: quo repetito factus
est & secundus & tertius. & cȩteri usq
ad septimum diem : Cum autẽ nomi¬
ne caeli et terrae usitato more scriptu¬
rarum. nunc uniuersam creaturam
uoluerit accipi: quaeri potest. cur

Expanded text:
continuo rursum dictum: fecit deus caelum continuo rursum dictum: fecit deus caelum et terram, tamquam sic iam, quemadmodum haec facta sunt post conditum diem. sed quia ita interpositum est, ut diceretur: cum factus est dies. siue hoc superioribus uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi caelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum esset: fecit deus caelum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse unum diem, quem fecit deus, quo repetito factus est et secundus et tertius et ceteri usque ad septimum diem. Cum autem nomine caeli et terrae usitato more scripturarum nunc uniuersam creaturam uoluerit accipi, quaeri potest cur
Abbreviated transcription (Latin):
est dies. fecit dĩ caelum et terram: ut
si quis quam uelit sic intelligere quod
superius positum. ẽ. liber creaturae
caeli & terrae. quem admodum dictum
ẽ inprincipio fecit ds̃ caelum & terram
prusquam corider&e diem. qui ꝓrius &
hic commemorata sunt caelum & terra.
& postea factus dies : corrigatur sub¬
sequentib uerbis. quia & post comme¬
moratum factum diem: rursus caeli
et terrae nomeꝵ adiunctum est: quãquã
ethoc quod positum est. cum. et sic ad uinc¬
tum. factus. ẽ. dies: cui uis contentioso
extorqueat alium intellectum. ẽẽ. non
posse: Si enim ita esset interpositum
ut diceretur. hic est liber creaturae
cueli et terrae. factus est dies. fecit ds̃
caelum & terram: quisquam forte ar¬
bitraretur librum creaturae caeli et
terrae sic appellatum. quomodo appel
ante conditum diem. ac deinde sub¬
unctum. factus. ẽ. dies : sicut ibi postea
narratum est. quod ds̃ fecerit diem. inde

Expanded text:
est dies, fecit Deus coelum et terram: ut est dies, fecit Deus coelum et terram: ut si quisquam velit sic intelligere quod superius positum est, liber creaturae coeli et terrae, quemadmodum dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, priusquam conderet diem, quia prius et hic commemorata sunt coelum et terra, et postea factus dies; corrigatur subsequentibus verbis: quia et post commemoratum factum diem, rursus coeli et terrae nomen adjunctum est. 3. Quamquam et hoc, quod positum est "cum" et sic adiunctum, factus est dies, cuiuis contentioso extorqueat alium intellectum esse non posse. si enim ita esset interpositum, ut diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus est dies, fecit deus caelum et terram, quisquam forte arbitraretur librum creaturae caeli et terrae sic appellatum, quomodo appellante conditum diem, ac deinde subiunctum: factus est dies, sicut ibi postea narratum est, quod deus fecerit diem : inde
Abbreviated transcription (Latin):
caeli & terrae cum factus est dies. satis
ut opinor ostendens: non hic se ita
cominemorasse caelum & terram. sicut
in principio antequam fieret dies cum
tenebrae essent super abyssum: sed
quomodo factum ẽ caelum et terra cur
factus. ẽ. dies. id .ẽ. iam formatis atq
distinctis partibus & generibus rerum
quibus uniuersa creatura disposita.
atq composita reddit hanc speciem
quae mundus uocatur : Illud hic ergo
caelum commemoratum est: quod cũ
creasset ds̃ firmamentum uocauit cum
omnibus quae in illo sunt: et eã terrã
quae cum abysso imum obtinet locum
cum omnibus quae in ea sunt: Sequi¬
tur enim & ad iungit: fecit ds̃ caelum
& terram: ut caeli &e terrae nomine
memoraret. & repetito cum commemor¬
s&e: nonsinat suspicari ita se nunc
caelum & terram nominasse. sicut in
principio antequam esset creatus dies:
S ic enim uerba contexuit: Hic est
lber creaturȩ caeli & terrae cumfaccus

Expanded text:
caeli et terrae, cum factus est dies, satis, caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicut in principio, antequam fieret dies, cum tenebrae essent super abyssum, sed quomodo factum est caelum et terra, cum factus est dies, id est iam formatis atque distinctis partibus et generibus rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciem, quae mundus uocatur. Illud hic ergo caelum commemoratum est, quod cum creasset deus firmamentum uocauit, cum omnibus, quae in illo sunt, et ea terra, quae cum abysso imum obtinebat locum, cum omnibus, quae in ea sunt. sequitur enim et adiungit: fecit deus caelum et terram, ut caeli et terrae nomine memoraret, et repetito cum commemorasset, non sinat suspicari, ita se nunc coelum et terram nominasse, sicut in principio antequam esset creatus dies. Sic enim verba contexuit, Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus
Abbreviated transcription (Latin):
& omne fenum agri antequam exortũ
est: Nonenum pluerat super terram
ds̃. & homo nonerat qui operaretur ter¬
ram ⁊ Fons autem ascendebat deterra.
& irrigabat omnẽ faciem terrae:
N unc certe firmior fit illa sententia qua
intelligitur unum diem fecisse dm̃
unde iam illi sex uel septem dies unius
huius repetitione numerari potuerint.
quandoquidem apertius sc̃a scriptura
iam dicit. concludens quod ammodo
cuncta abuncio usq adhunc locum
dixerat: atq infert hic est liber creatu¬
rae uel facturae caeli & terrae. cum facꝰ¬
tus .ẽ. dies : neq enim quisque dicturꝰ
est caelum & terram hic ita cõmemorata:
sicut dictum erat antequam conditus
insinuaretur dies. in principio fecit ds̃
caelum et terram: Illud enim si eomodo
intelligitur ut aliquid ds̃ fecerit sine
die priusquam facer& diem. qua rati¬
one id possit accipi suo loco dixi quod
dicendum putaui. pulli intercludens
melius intelligendi licenciam: N unc
autem hic. ẽ. inquit liber creaturae

Expanded text:
 omne fenum agri, antequam exortum est. non enim pluerat deus super terram et homo non erat, qui operaretur terram. fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. nunc certe firmior fit illa sententia, qua intellegitur unum diem fecisse deum, unde iam illi sex uel septem dies unius huius repetitione numerari potuerint, quandoquidem apertius sancta scriptura iam dicit, concludens quodammodo cuncta, quae ab initio usque ad hunc locum dixerat, atque infert: hic est liber creaturae uel facturae caeli et terrae, cum factus est dies. neque enim quisque dicturus est caelum et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in principio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicendum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, inquit, liber creaturae
Abbreviated transcription (Latin):
& matrẽ. et adhȩrebit uxoris uae: & er̃
duo incarne una: Quae uerba cum
primi hominis fuisse scriptura ipsa
testetur. dñstamen in euangłio dm̃
dixisse declarauit: Ait enim: Non
legistis quia quifecit ab initio masculũ
& feminã. fecit eos & dixit. propter
hoc dimitto homo patrem & matrẽ
& adhȩrebit uxori suae. & erunt
duo incarne una: ut hinc intellige¬
remus propter exta sin quae p̃cesse:¬
rat in adam hoc eum diuinitus tan¬
quam prophetam dicere potuisse
Sed iam iste huus libri terminus
placet. ut ea quae secuntur. ab alio
exordio renouent intentionẽ legen¬
tium:¬
LI BER

Expanded text:
et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. quae uerba cum primi hominis fuisse scriptura ipsa testetur, dominus tamen in euangelio deum dixisse declarauit; ait enim: non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimittet homo patreet adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una , ut hinc intelligeremus propter exstasin quae praecesserat in Adam, hoc eum divinitus tanquam prophetam dicere posed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alio exordio renouent intentionem legentiumLIBER