comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nempsesderae ueratam abiẽ uirtus. ẽfelictas qudaliud quaeratꝰ quidesusfie
cui uirtus felicitas q u nonsue ficit omnia quippe agenda conplectitur untus om̃a optan¬
dafelicitas. Siiuppit̃ ut haecdar& idõ colebatur quia sibibonũ aliquid ẽ re latitudo regni
atq: diuturnitas ad eandẽ ꝑtin& felicitatẽ . Curnon intellectũ ẽ donadiẽẽ non de as
Siautẽ putatȩ s̃ deae saltimalia tanta deoꝵ turba non quereretur. Conside ratisenĩor¬
ficiis deoꝵ dearũq: omniũ quae sic̃ uoluer̃ ꝓsua opinatione finxer̃ . Inueniant si pos s̃
aliquid qđ prestariab aliquodõ possit homini habenti uirtutẽ habenti felicitatẽ. Quid
doctrinȩ uel amercurio uel aminerua petendũ eẽt cũ uirtus om̃a setũ haber& Et¬
ars quippe ipsa bene recte quãe uiuendi uirtus a ueterib: definitaẽ unde ab eo
quodģrece aretedicit᷑ uirtus nom̃ artis latinos traduxisse puta uer̃. Sedsiuiitus ñ

Expanded text:
nt deae. Verum tamen ubi est uirtus et felicitas, quid aliud quaeritur? Quid ei sufficit, cui uirtus felicitasque non sufficit? Omnia quippe agenda conplectitur uirtus, omnia optanda felicitas. Si Iuppiter, ut haec daret, ideo colebatur, quia, si bonum aliquid est latitudo regni adque diuturnitas, ad eandem pertinet felicitatem: quur non intellectum est dona Dei esse, non deas? Si autem putatae sunt deae, saltem alia tanta deorum turba non quaereretur. Consideratis enim officiis deorum dearumque omnium, quae sicut uoluerunt pro sua opinatione finxerunt, inueniant si possunt aliquid, quod praestari ab aliquo deo possit homini habenti uirtutem, habenti felicitatem. Quid doctrinae uel a Mercurio uel a Minerua petendum esset, cum uirtus omnia secum haberetArs quippe ipsa bene recteque uiuendi uirtus a ueteribus definita est. Unde ab eo, quod Graece Aperrj dicitur uirtus, nomen artis Latinos traduxisse putauerunt. Sed si uirtus non
Abbreviated transcription (Latin):
nen runaint᷑ idẽ etera auferunt᷑ dea runcinã. Neom̃ã cõmemoro quia mepnige qđ illos
non pud&s. Hastaute paucissima idõ dixi. Vt intellegeret᷑ nullomodo cos dicere audero
ntapumi n aimperiũ constituisse auxise conseruasse romanũ. quȩ itasiis quȩ que adhibe¬
antur officiis ut nihl uniuersũ umi alicui crederetur. quando ergo segȩtia. curare im¬
periũ cucurã gerere : simul & segetib: & arborib n licebat quando dearmis cunina
uegtiarai cuius p̾positura paruuloꝵ cunas ñ ꝑmittebatur excedere quando nodutus ad¬
ouuares inbello quinet adfolliculũ spieȩ sedtantũ ad nodũ genuculi ꝑtinebat unus¬
quisq : domisus ponit hostiariu & quiahomoẽ ommno suffieit eris detos astipos uerurt

Expanded text:
cum runcantur, id est a terra auferuntur, deam Runcinam. Nec omnia commemoro, quia me piget quod illos cum runcantur, id est a terra auferuntur, deam Runcinam. Nec omnia commemoro, quia me piget quod illos non pudet. Haec autem paucissima ideo dixi, ut intelligeretur nullo modo eos dicere audere ista numina imperium constituisse, auxisse, conservasse Romanum, quae ita suis quaeque adhibebantur officiis, ut nihil universum uni alicui crederetur. Quando ergo Segetia curaret imperium, cui curam gerere simul et segetibus et arboribus non licebat? Quando de armis Cunina cogitaret, cujus praepositura parvulorum cunas non permittebatur excedere? Quando Nodutus adiuvaret in bello, qui nec ad folliculum spice, sed tantum ad nodum genicule pertinebat? Unusquisque domui sue ponit ostiarium et quia homo est omnino sufficit: tres deos isti posuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
darent: sed sata frum̃ta quã diu subterra eert̃ p̃positã uoluer̃ haberedeã seiam
cũ uero iãeent suꝑterrã & segetẽ facerent de am segetiã frum̃tis uero collectis atq
reconditis uituto seruarent᷑ deã tutilinã p̃posuer cui ñ sufficere uideret᷑ illa segetia
qua diuseges ab initus herbidis usq ad aristas aridas ꝑuenir& tam̃ satis fuit hominib deoꝵ
mul titudina amantib: ut anima misera demonioꝵ turbe ꝓsftaitueretur unius ueridicastũ
dedigenata con plexũ p̃feter ergo ꝓserpinꝰa frumñtais germinantib genuculus nodis queulmo
dm̃ nodutuã in uolum tisfolla culorũ deã ulutina cũ folliculi patescunt utspica exeat
deñ paculen a eustgates nouisaristis aequant᷑ quia ueteres aequare ostire dixer: deã hofaili¬
nã porentab frum̃tis dea florã lactescentib dm̃ lacturnũ maturescentib: deã matiti

Expanded text:
darent, sed sata frumenta, quamdiu sub terra essent, praepositam uoluerunt habere deam Seiam; darent, sed sata frumenta, quamdiu sub terra essent, praepositam uoluerunt habere deam Seiam; cum uero iam essent super terram et segetem facerent, deam Segetiam; frumentis uero collectis adque reconditis, ut tuto seruarentur, deam Tutilinam praeposuerunt. Cui non sufficere uideretur illa Segetia, quamdiu seges ab initiis herbidis usque ad aristas aridas perueniret? Non tamen satis fuit hominibus deorum multitudinem amantibus, ut anima misera daemoniorum turbae prostitueretur, unius Dei ueri castum dedignata conplexum. Praefecerunt ergo Proserpinam frumentis germinantibus, geniculis noddeum Nodotum, involumentis folliculorum deam Volutinam; cum folliculi patescunt, ut spica exeat, deam Patelanam; cum segetes novis aristis aequantur, quia veteres aequare hostire dixerunt, deam Hostilinam; florentibus frumentis deam Floram, lactescentibus deum Lacturnum, maturescentibus deam Matutam;
Abbreviated transcription (Latin):
romani colebant que potissimũ uel quosdeos credant illud imperiũ dilatasse atq seruasse
Neque enĩ in hoc tã p̃claro opere & tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes
deae : clutiane : tribuere aut uolupiȩ quȩ auo iuptate appellata ẽ aut lubentinȩ cui no¬
menẽ a libidine autuaticanȩ quo in fantũ uagitib: p̃sid& autcumae quȩcunas eorũ
administrat. Quando autẽ poss unoloco libri hii huiꝰ cõmemorarii om̃a nomina
decꝵ & dearũ quȩ illi grandib: uoluminib: uix cõp̃hendere potuer. singulis reb: pro¬
pria disꝑtientes officia nominũ nec agrorũ munus uni alicui dõ cõmitendũ ar¬
bitratis sed dura de aerusinae iuga montiũ deo iugatino collib: deã collatinã uallib:
uallomãp̃fecer Nec saltẽ potuer̃ unã segetiã talem inuenire cuise mel segetes cõm̃¬

Expanded text:
Romani colebant, quem potissimum uel quos deos credant illud imperium dilatasse adque seruasse. Romani colebant, quem potissimum uel quos deos credant illud imperium dilatasse adque seruasse. Neque enim in hoc tam praeclaro opere et tantae plenissimo dignitatis audent aliquas partes deae Cluacinae tribuere aut V olupiae, quae a uoluptate appellata est, aut Lubentinae, cui nomen est a libidine, aut Vaticano, qui infantum uagitibus praesidet, aut Cuninae, quae cunas eorum administrat. Quando autem possunt uno loco libri huius commemorari omnia nomina deorum et dearum, quae illi grandibus uoluminibus uix conprehendere potuerunt singulis rebus propria dispertientes officia numinum? Nec agrorum munus uni alicui deo committendum arbitrati sunt, sed rura deae Rusinae, iuga montium deo Iugatino; collibus deam Collatinam, uallibus Valloniam praefecerunt. Nec saltem potuerunt unam Segetiam talem inuenire, cui semel segetes commen
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat p̃dicatũ quando illa regna ꝑ ingentes bellicas dadesamissa atq trans lata sunt.
ansi post mille ducentos & qđ excurrit annos quando regnũ assyriis ablatũe iã ibi xp̃i
anareligio aliud regnũ praedicar& aet̃nii & deoꝵ falsorũ cultus sacrilegos Inhibere&
quid aliud illiusgentis uani homines dicerent. nisi regnũ qđ tã diuconseruatũ ẽ. Nulla
alia causa nisi suis religionib: desertis & illa recepta perire potuisse inquauoce uanitatis
quae poterat eẽ isti adtendant speculũ suũ & similia conqueri si ullus ineis pudor est
erubescant quãquã romanũ imperiũ afflictũ ẽ potius quã mutatũ qđ & alis antexpĩ
nom̃ tẽporib: eictigit & ab illaẽ ad flictione recreatũ qđ nec istis tẽporib: desperandũẽ
quis enĩ dehacre nouit ucluntatẽdi. De indequeramꝰ siplac& extanta deorũ turba quam

Expanded text:
fuerat praedicatum, quando illa regna per ingentes clades bellicas amissa adque translata sunt. fuerat praedicatum, quando illa regna per ingentes clades bellicas amissa adque translata sunt. Nam post mille ducentos et quod excurrit annos, quando regnum Assyriis ablatum est, si iam ibi Christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet: quid aliud illius gentis uani homines dicerent, nisi regnum, quod tam diu conseruatum est, nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua uoce uanitatis, quae poterat esse, isti adtendant speculum suum, et similia conqueri, si ullus in eis pudor est, erubescant. Quamquam Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum, quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est adflictione recreatum, quod nec istis temporibus desperandum est. Quis enim de hac re nouit uoluntatem Dei? CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
in suo regno adhnc usq ꝑcdurat. N ocsinta ẽ aut infideles dus quisuos destr & ad hofes
transeunt qđ nec homofecit camillus quando uictor & expugnator ad uersissimȩ
ciuitatis tomũ cui uicerat sensit̃ ingratã. Quã ta m̃ postea oblitus in iurif̧ memor
patrie agallis iterũ liberauit aut nonita fortes s̃ utdeos ẽefortes dec& quipos huma nis uel
consilis uel uirib: uinci dutsicũ int̃ se belligerant ñdii ab hominib: sed dii ab aliis diisfor¬
teuincunt᷑ quis quarũq ꝓprii ciuitatũ. habent ergo & ipsi interse inimicitias quasꝓsua
quisq: parte suscipiunt. Nonitaq: deossuos debuit colereciuitas magis qua alios a quib:
adiuuarent᷑ sui. Postremo quoquo modo sehabeat deox isteuel transitus uelfuga uel e¬
migratio uel in pugna defectio ñdũ illistẽporib: atq in illis terrarũ partib xp̃i nomen

Expanded text:
in suo regno adhuc usque perdurat. Hoc si ita est, aut infideles di sunt, qui suos deserunt et ad hostes in suo regno adhuc usque perdurat. Hoc si ita est, aut infideles di sunt, qui suos deserunt et ad hostes transeunt quod nec homo fecit Camillus, quando uictor et expugnator aduersissimae ciuitatis Romam, cui uicerat, sensit ingratam, quam tamen postea oblitus iniuriae, memor patriae, a Gallis iterum liberauit, aut non ita fortes sunt, ut deos esse fortes decet, qui possunt humanis uel consiliis uel uiribus uinci; aut si, cum inter se belligerant, non di ab hominibus, sed di ab aliis dis forte uincuntur, qui sunt quarumque proprii ciuitatum: habent ergo et ipsi inter se inimicitias, quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non itaque deos suos debuit colere ciuitas magis quam alios, a quibus adiuuarentur sui. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste uel transitus uel fuga, uel migratio uel in pugna defectio, nondum illis temporibus adque in illis terrarum partibus Christi nomen
Abbreviated transcription (Latin):
hoc regnuꝰ̃ donettrans ferretur ad meddos : inferreautẽ bella finitimis & incetera in¬
de p cedere ac populos sibi ñ molestos sola regnicupiditate conterere &subdere
quidaliud qua grande latro ciniũ nominandũ ẽ : sinullodeeꝵ adutorio tã magrũ
ribusq duitur nũ. quaecũq eni cͥausaẽ illa tadẽ ẽ & iã ista ssiautẽ & illuddeo adiu¬
toriotribuendũ ee c̃tendunt quaero quoꝵ nonem̃ aliegentes quas ninus domuit &
subegis a liostunc colebant deos autsiꝓprios hubuer assrrii. quasi peritiores fabrosim¬
peri construendi atq seruandi : Nũ quid namortius quando & ipsi imperũ ꝑdider̃.
aut mer ceden sibireddita uelalia maiora ꝓmissa ad medos transire maluer. atq: in¬
derursus ad persas crro inuitante & aliquid cõmodius pollicente quȩ gens n angustis
orientis finib post alex andri macedonis regnũ magnũ locis sedbreiuis simnũ tẽport

Expanded text:
hoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inhoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere, quid aliud quam grande latrocinium nominandum est? CAPUT VII. An regna terrena ribusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa, eadem est etiam ista. Si autem et illud deorum adiutorio tribuendum esse contendunt, quaero quorum. Non enim aliae gentes, quas Ninus domuit et subegit, alios tunc colebant deos. Aut si proprios habuerunt Assyrii, quasi peritiores fabros imperii construendi adque seruandi, numquidnam mortui sunt, quando et ipsi imperium perdiderunt, aut mercede non sibi reddita uel alia maiore promissa ad Medos transire maluerunt, adque inde rursus ad Persas Cyro inuitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus post Alexandri Macedonis regnum magnum locis, sed breuissimum tempore
Abbreviated transcription (Latin):
aus asetigiũ huus magͥescatis nonambitiopopularis. sedexpectuta inbenos modera topro¬
uinsiua c uis patia tegna finiebantur prius omnũ ninus rexasr piora uttertõ sequas
austũ genas mens naua limperu cupidtate mutauit. incprinis intulit bella fincamis
precimis cũ accessione uirũ fortior ad alios transir& & ꝓxima quequȩ uictoria insftru¬
mentuseq uentis eto totius orientis populos subegit Qualibe autes fidererũ uelisteuel
trogus scripserit . nam quedã illos fuis sem̃ titos alie fideliores literȩostendunt constat
tam̃ & int̃ alios scriptores regnũ astrirũ anino regefuis solnge latt porretũ tã diuat̃
ꝑ siuerauit iutro manĩ nondũsteeius aetatis pamsic̃ seribt quiero nicã historiã ꝑsequitis.
Mille ducentos & qua draginta annos ab anno primo quo ninus regnare coepit ꝓmansit

Expanded text:
ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio proad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio protra suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus rex Assyriorum ueterem et quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate mutauit. Hic primus intulit bella finitimis proximis cum accessione uirium fortior ad alios transiret et proxima quaeque uictoria instrumentum sequentis esset, totius Orientis populos subegit\'. Qualibet autem fide rerum uel iste uel Trogus scripserit nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt, constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum. Tam diu autem perseuerauit, ut Romanum nondum sit eius aetatis. Nam sicut scribunt, qui chronicam historiam persecuti sunt, mille ducentos et quadraginta annos ab anno primo, quo Ninus regnare coepit, permansit
Abbreviated transcription (Latin):
mortalib: in longa spatia ꝓtendat᷑ paucis dieb: uitaes uae cursim raptimque transitr̃:¬
e actuũ suoꝵ sartinas baiulantes. Si uero &iã ipsi breuis simitẽporis beneficia deorũ
adiutorio tribuendas : Non parũ ad iutis illiglahatores qui seruilis conditionis uin¬
claruper fuger : euaser exsercitũ magnũ &fortissimũ colleger Oboedientes reg¬
nũ suoꝵ consiliis & iussis multũ romanȩcelsitudim metuendi & aliqđ romanis im¬
peratorib: insuperabiles multa coeper potitis uictoriis plurimis usi uo luptatib: quibus
uoluer̃ qđ sugges sit libido fecer posttremodonec uincerent᷑ qđ deficilli me factũẽ
regrinã trogũ põpegiũ secutus ñlatine tantũ sic ut ille uerũ &iã breiuit scripsit hitoriam
epus librorũ suorũ sicincipit principio rerugentiũ nationuꝙ limperiũ per&s regos ratuos

Expanded text:
mortalibus in longa spatia protendatur paucis diebus uitae suae cursim raptimque transierunmortalibus in longa spatia protendatur paucis diebus uitae suae cursim raptimque transierunt, actuum suorum sarcinas baiulantes. Sin uero etiam ipsa breuissimi temporis beneficia deorum adiutorio tribuenda sunt, non parum adiuti sunt illi gladiatores: seruilis condicionis uincla ruperunt, fugerunt, euaserunt, exercitum magnum et fortissimum collegerunt, oboedientes regum suorum consiliis et iussis multum Romanae celsitudini metuendi et aliquot Romanis imperatoribus insuperabiles multa ceperunt, potiti sunt uictoriis plurimis, usi uoluptatibus quibus uoluerunt, quod suggessit libido fecerunt, postremo donec uincerentur, quod difficillime factum est, regrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum, sicut ille, uerum etiam breuiter scripsit historiam, opus librorum suorum sic incipit: \'Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat, quos
Abbreviated transcription (Latin):
& crudelissime uastauer. Dicant quis istosds̃ adiuuerit ut exparuo & contẽptibili
la trocinio ꝑuenirent ad regnũ. Tantisiã romanis uirib: arcibusq: metuendũ an
quia ñ diufuer̃ idõ diuinitus negabunt᷑ adiuti quasi : uero ipsa cuius lib& hominis ui¬
tadiuturnae. Isto ergo pacto neminẽ dii adiuuant ad regnandũ qm̃ singuli quiq cito
moriuntur. Necbeneficiũ deputandũe qđ exiguo tẽpore in uno quoq homine acꝑhoo
singilatim utiq i nomnib: uice uaporis euanescit. Quideñ interẽ eoꝵ quis ubro mulo
deos coluer &olims mortui quodp: eoꝵ mortẽ romanũ tantũ creuit imperiũ cumilli
apud inferos causassuas : agant utrũ bonas anma la sa drẽ p̃sentẽ non ꝑtin&. łloc au¬
te deomnib: intellegendũ e quiꝑipsũ imperiũ quã uis decedentib: succedentibusque.

Expanded text:
et crudelissime uastauerunt. Dicant, quis istos deus adiuuerit, ut ex paruo et contemtibili et crudelissime uastauerunt. Dicant, quis istos deus adiuuerit, ut ex paruo et contemtibili latrocinio peruenirent ad regnum tantis iam Romanis uiribus arcibusque metuendum. An quia non diu fuerunt, ideo diuinitus negabuntur adiuti? Quasi uero ipsa cuiuslibet hominis uita diuturna est. Isto ergo pacto neminem di adiuuant ad regnandum, quoniam singuli quique cito moriuntur, nec beneficium deputandum est, quod exiguo tempore in unoquoque homine ac per hoc singillatim utique in omnibus uice uaporis euanescit. Quid enim interest eorum, qui sub Romulo deos coluerunt et olim sunt mortui, quod post eorum mortem Romanum tantum creuit imperium, cum illi aput inferos causas suas agant? utrum bonas an malas, ad rem praesentem non pertinet. Hoc autem de omnibus intellegendum est, qui per ipsum imperium quamuis decedentibus succedentibusque
Abbreviated transcription (Latin):
edegant̃ enĩ & ueracit̃ alex ancho illimagno quidã conprehensus pirata respondit¬
Nam cumide rex hominẽ rexheminẽ interro gass&. quidei uideretur ut mare haber& in¬
festũ ille libera contumatia qđ tibi inquid u torbẽ terrarũ sed quia idego exiguo nauigio
mulus congregauerit qm̃ multũ eis consultũ ẽ. ut ex illa uita dato sibi consortio ciuitat
poenas debitas cogitare desisterent. Qua rũ metus eos in maiora facinora ꝓpellebat̃ ut
de linceps : pacatiores essent rebus humanis. Hoc dico qđ ipsũ romanũ imperiũ iã mag¬
nũ multis gentib: subiugatis ceterisq: terribile a cerbe : sensit grauit̃ timuit. Non
paruo negotio deuitandȩ ingentis cladisoppressũ quando paucissimi gladiatores incã¬
pania deludo fugientes magnũ exercitũ cõparar. Tresduces habuer̃ italiã latissime

Expanded text:
Eleganter enim et ueraciter Alexandro illi Magno quidam conprehensus pirata respondEleganter enim et ueraciter Alexandro illi Magno quidam conprehensus pirata respondNam cum idem rex hominem interrogaret, quid ei uideretur, ut mare haberet infestum, ille libera contumacia: Quod tibi, inquit, ut orbem terrarum; sed quia id ego exiguo nauigio mulus congregauerit, quoniam multum eis consultum est, ut ex illa uita dato sibi consortio ciuitatis poenas debitas cogitare desisterent, quarum metus eos in maiora facinora propellebat, ut deinceps pacatiores essent rebus humanis. Hoc dico, quod ipsum Romanum imperium iam magnum multis gentibus subiugatis ceterisque terribile acerbe sensit, grauiter timuit, non paruo negotio deuitandae ingentis cladis obpressit, quando paucissimi gladiatores in Campania de ludo fugientes magnum exercitum conpararunt, tres duces habuerunt, Italiam latissime
Abbreviated transcription (Latin):
quio quid malorũ ab iniquis dominis in rogatur : ñ ẽ poenacriminis: sed uirtutis ex am̃
ro indebonus &iã siseruiat liberẽ : malus autẽ &iã si regn& seruus ẽ ÷ nec unius nec ho¬
minis : sed quodẽ grauius totdominorũ quot uiciorũ dequib: uitis cũ ager& scriptu¬
ra diuina a quo enĩ quis inquit deuictus ẽ huic & seruus addictusẽ remota itaq ius¬
titia quid s̃ regna nisi magna latrocina quia & latrocinia quids̃ nisi paruareg¬
namanꝰ & ipsa hominũ ẽ imperio principis regitur paito societatis adstringitur:
placiti legep̃ cladiuidit᷑. Hoc malũ silntantũ ꝑditorũ hominũ accessib crescit ut &¬
locateneat sedes constituat ciuitates occup& populos subiug& : euidentius regni nom̃
ad sumit qđ ei iã inmanifesto confer Nondẽptacupiditas . sed addita in punitas

Expanded text:
quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur, non est poena criminis, sed virtutis examen. quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur, non est poena criminis, sed virtutis examen. Proinde bonus etiam si serviat, liber est: malus autem etiamsi regnet, servus est; nec unius hominis, sed, quod est gravius, tot dominorum quot vitiorum. De quibus vitiis cum ageret Scriptura divina: A quo enim quis, inquit, devictus est, huic servus addictus est . Remota itaque justitia, quid sna? Manus et ipsa hominum est, imperio principis regitur, pacto societatis adstringitur, placiti lege praeda diuiditur. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit, ut et loca teneat sedes constituat, ciuitates occupet populos subiuget, euidentius regni nomen adsumit, quod ei iam in manifesto confert non demta cupiditas, sed addita inpunitas.
Abbreviated transcription (Latin):
in his duob: hominib: itainduab: familiis ita in duob: populis ita induob: regnis regula
sequitur equitatis quauigilant̃ adhibita si nr̃a intentio corrigatur facillime uidebimꝰ.
ubi habitat uanitas & ubifelicitas qua propt̃ sids̃ uerus colatur eiquae : sacris ueracib:
& bonis morib: seruiat᷑ utileẽ ut boni longe lateque diuregnent. Neque hoctã ipsis quã
illis utileẽ quib: regnant. Namquantũ adipsos ꝑtine piaetas & probita seoꝵ quȩ mag¬
nadi donas : sufficit eis aduerã felicitatẽ qua & ista uita beneagatur & postea ꝑcipiat᷑
aeterna In hac ergo terra regnũ bonorũ nontã illis prestatur quãreb humanis : ma¬
lorũ uero regnũ magis regnantib: noc& quisuos animos uastant scelerũ maiore
licentia : his autẽ quieis seruiendo subdunt᷑ ñ noc& Nisi iniquitas ꝓpria nã iustis

Expanded text:
in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habitet uanitas et ubi felicitas. Quapropter si uerus Deus colatur eique sacris ueracibus et bonis moribus seruiatur, utile est ut boni longe lateque diu \' regnent; neque hoc tam ipsis quam illis utile est, quibus regnant. Nam quantum ad ipsos pertinet, pietas et probitas eorum, quae magna Dei dona sunt, sufficit eis ad ueram felicitatem, qua et ista uita bene agatur et postea percipiatur aeterna. In hac ergo terra regnum bonorum non tam illis praestatur quam rebus humanis; malorum uero regnum mlicentia; his autem, qui eis serviendo subduntur, non nocet nisi iniquitas propria. Nam justis
Abbreviated transcription (Latin):
Iam singulos quisq homo ut in sermone una littera ita quas ielem̃tũe ci uitatis
& regniquantalib& terrarũ occupatione latissimi quorũ ducꝵ hominũ unũ pauperẽ uel
potius mediorẽ aliũ p̃diuitẽ cogitemꝰ. Sed diuitẽ timorib: anxiũ merorib: tabescentem
cupiditate flagrantẽ nũ qua securũ sẽꝑ inquietũ ꝑpetuis inimicitiarũ contentionibus
anhelantẽ : augentẽ sanehis miseriis patrimoniũ suũ in inmensũ modũ atq illis aug¬
m̃tiscuras quoq: a marissimas aggerantẽ. Mediocre uero illũ refamiliariparua atq
succintasibi sufficientẽ carissimũ suiscũ cognatis uicims amicis dulcis sima pacegau¬
dentẽ piaetate religiosũ benignũ mente sanũ corpore : uita parcũ morib: castũ consci¬
entia securũ nescio utrũ quis quã ita desipiat ut audeat dubitare quẽ p̃ferat. Vtergo

Expanded text:
nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni, quantalibet terrarum occupatione latissimi, quorum duorum hominum unum pauperem uel potius mediocrem, alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem, augentem sane his miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. Ut ergo
Abbreviated transcription (Latin):
tulerꝰ p̃terbeollo nĩ morẽ bonis malisq ctulerit quomodo qui facit solẽ siũ oririsu
tã latitudinẽ ac diuturnitatẽ imperi iromani illis dusaudent tribuere quose&iã
ꝑturpiũ ludorũ obsequia & ꝑturpiũ hominũ ministeria sehoneste coliuisse c̃tendunt
quan qua prius uellẽ paululũ inquirere. quaesit ratio quȩ prudentia cũ hominũ
felicitaa q ñpossis ostendere sõꝑ inbellicis cladib & insangune ciuili uel hostilita¬
m̃ humano ci tene brosc timore & cruenta cupiditate uersantiũ ut iuitre laetitiae
cõparet᷑ fragilit̃ splendida cuitimeat᷑ horribilius nerepente frangatur. Deim¬
perii : latudine ac magnitudine uelle gloriari hoc ut facilius diiudiceretur
ñ uases camꝰ inaniuentositate lactati atq obtundamꝰ intentionis aciem altionis
uo cabulis rerũ cũaudimꝰ populos regna ꝓ uincias sed duos constituamꝰ homines

Expanded text:
tulerunt praeter bellorum morem, bonis malisque contulerit, quomodo qui facit solem suum oriri super tulerunt praeter bellorum morem, bonis malisque contulerit, quomodo qui facit solem suum oriri super tam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis dis audent tribuere, quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quamquam uellem prius paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia, cum hominum felicitatem non possis ostendere, semper in bellicis cladibus et in sanguine ciuili uel hostili, tamen humano cum tenebroso timore et cruenta cupiditate uersantium, ut uitrea laetitia conparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines
Abbreviated transcription (Latin):
uiasfactas uentis aeꝓcellis euersa s eẽ ciuitates. incendia denubib: emicasse quib: orientis
regiones conflagratae perier̃. Et in occidentis plagis scaturrigines quasdã acꝓluuiones
easdẽ ferages dedisse sic ex a & hnȩ uerticib: quondã effusis craterib: diuino incendioꝑ
decliuia torrentis uiceflamarũ flumina cucurrisse. Si haec atq huius modi quaehab&
demonstraturũ quoseaꝵ mores & qua ob causã ds̃ uerus ad augendũ imperiũ adiuua
redignatusẽ incuius potestates regnaom̃a quã qe eos nihil adiuuerint hi quosdeos
putant & potius quantũ decipiendo & fallendo nocuerint. Vndenunc mihi uideo
eẽ dicendũ & magis de increm̃tis imperiiromani Nã denoxia fallatia demonũ
quos ueluc deoscolebant quantũ malorũ inuexerit morib eoꝵ. Inscđo maxi me libro
in ipsis bellicis malis quantũ solatiorum ds̃ ꝑxp̃i nom̃ cui tantũ honoris barbaride¬

Expanded text:
uias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis uias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis regiones conflagratae perierunt, et in Occidentis plagis scaturrigines quasdam ac proluuiones easdem strages dedisse; sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse. Si haec adque huius modi, quae habet demonstraturum, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuquamque nihil eos adjuverint hi quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc mihi video esse dicendum, et magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia daemonum, quos velut deos colebant, quantum malorum invexerit moribus eorum, in secundo maxime libro in ipsis bellicis malis quantum solatiorum Deus per Christi nomen, cui tantum honoris, Barbari de
Abbreviated transcription (Latin):
rent corporis . Videlic& externarũ quaererũ quȩplerũq paciunt᷑ &bo ni
Illauero mala nondicopacienter sedlibent habent: quib ipsifunt mali & quã
pauca dixi desola ipsa ciuitate atq: eiꝰ imperio. Nec indeom̃a usq adcae sarem
augustũ quid si cõ memorare uoluissẽ & ex aggerare illa mala quȩ ñ sibi inuicẽ
homines faciunt sĩ s̃uastationes eutrsionesq bellantũ sedex ipsius mundi lem̃tis
terrenis accidunt reb: quae uno loco apuleius breuit̃ stringit Ineo libello quede
mundo scrip sit terrena om̃a dicens. mutationes conuersiones & interitus habere
Iamq in modicis tremorib t̃rarũ ut uerbis eiꝰ utar dissiluis se humũ e hnit̃ ceptas urbes
cum populis dicit abruptis & iã imbrib ꝓlutas totaseẽ regionesillas & iã quae prius fuerant
continentes hospitib atq aduenis fluctib insulatas aliasq desidia maris pedestri accessu ꝑ¬

Expanded text:
rent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; rent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si commemorare uoluissem et exaggerare illa mala, quae non sibi inuicem homines faciunt, sicut sunt uastationes euersionesque bellantum, sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello quem de mundo scripsit, terrena omnia dicens mutationes, conuersiones et interitus habere? Namque inmodicis tremoribus terrarum, ut uerbis eius utar, dissiluisse humum et interceptas urbes cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes, hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu per
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ eos romaenatus & edocatus indiuinis reb: inuenit. Etem infine primilibri quȩ
de inceps dicendaeẽnt. breuit posuimꝰ. Et ex his quidã Induob c̃ sequentib: diximꝰ
expectationi legentiũ quȩrestant reddenda cognoscimꝰ. Promiseramꝰ ergo quȩdã nos¬
eẽ dicturos aduersus eos quiromanȩ reipublicȩ mala ał dades inreligionenĩam refer̃
& cũ memoraturos quaecũq & quanta cũq occurrere potuissent uelsatis ẽẽ uiderent᷑
mala quaeilla ciuitas ꝓtulit. uel adeiꝰ imperiũ ꝓuintia e ꝑtinentes ante quã eoꝵ sa¬
crificia ꝓhibita fuissent. Qua tom̃ a proculdubio nobis tribuerent snam uel illis
cdarer&s nr̃a religio uelita eos a sacris sacrilegis ꝓhiber&. haec in secundo & tertio
libro satis quantũ existimo ab soluimus : In scđo agentes demalis moꝵ quaemala uel
sola uel maxima deputandas. Intertio autẽ de hismalis quȩstultisola ꝑpeti exor¬

Expanded text:
quoniam eos Romae natus et educatus in diuinis rebus inuenit. Et quoniam in fine primi libri, quae quoniam eos Romae natus et educatus in diuinis rebus inuenit. Et quoniam in fine primi libri, quae deinceps dicenda essent, breuiter posuimus et ex his quaedam in duobus consequentibus diximus, expectationi legentium quae restant reddenda cognoscimus. CAPUT II. De his, quae esse dicturos aduersus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, et commemoraturos quaecumque et quantacumque occurrere potuissent uel satis esse uiderentur mala, quae illa ciuitas pertulit uel ad eius imperium prouinciae pertinentes, antequam eodubio nobis tribuerent, si iam uel illis clareret nostra religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhor
Abbreviated transcription (Latin):
Vt a ꝑpetrandis dã pnabilib: factis humana reuocari non possit infirmitas. Dũ adhae
imitanda uelut diuina p̃betur auctoritas. haeo ñ ex mr̃a coniectura probauimꝰ sed par¬
timex recenta memoria quia & ipsi uidimꝰ talia actib: numinib: ex hiberi. Parti ex
litteris eoꝵ quinentã quã in contumeliã sedtã quã in honorẽ deoꝵ suoꝵ ista c̃scrip¬
ta posteris reliquer. Itaut uirdoctissimꝰ apud eos uarro & grauissimȩ auctoritatis
cũ rerũ humanarũ atq diuinarũ disꝑtitos facer& libros alios humanis alios diuinis
prosua cuiusq rei dignitate distribuens ñ saltẽ in reb humanis. sed in reb: diuinis
iudos scȩnicos poner&. Cũ utiq sitantũ modo boni& honesti homines inciuitateeent
Nec in reb humanis ludi scȩnici ẽẽ debuissent. Quod yfeto nonauctoritatesua fecit sed

Expanded text:
ut a perpetrandis damnabilibus factis humana reuocari non possit infirmitas, dum ad haec ut a perpetrandis damnabilibus factis humana reuocari non possit infirmitas, dum ad haec imitanda uelut diuina praebetur auctoritas. Haec non ex nostra coniectura probauimus, sed partim ex recenti memoria, quia et ipsi uidimus talia ac talibus numinibus exhiberi, partim ex litteris eorum, qui non tamquam in contumeliam, sed tamquam in honorem deorum suorum ista conscripta posteris reliquerunt, ita ut uir doctissimus aput eos Varro et grauissimae auctoritatis, cum rerum humanarum adque diuinarum dispertitos faceret libros, alios humanis, alios diuinis pro sua cuiusque rei dignitate distribuens non saltem in rebus humanis, sed in rebus diuinis ludos scaenicos poneret, cum utique, si tantummodo boni et honesti homines in ciuitate essent, nec in rebus humanis ludi scaenici esse debuissent Quod profecto non auctoritate sua fecit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ueritate patiuntur religioni increpitant. cdristianȩ quae unaẽ salubris & uerare¬
ligio & qm̃ cũ sitineis &iã uulgus indoctũ uelue doctorũ auctoritate in odiũ nrm
grauius inritantur exestimantib: inperitis eaque suis tẽporib: insolite acciderint
Peralia recro tẽpora accidere nsolere eoꝵ q aropinionẽ &ĩã his quieã falsa ẽẽ no¬
uer ut aduersu nos iustamur mura habere uideant᷑ sue scientiae dissimulatio¬
ne firmantib: delibris quos auctoresetꝵ ad cognoscendã p̃teritorũ tẽpaꝵ hnstoriã
memoriae manda uer longealit eẽ qua putant demons trandũ fuit & simul
docendũ deosfalsos quosuel pala colebant ue locculte adhuc colunt eoseẽ inmun¬
dissimossps & malignissimos ac fallacissimos demones usq: adeo ut aut ueris a utfic¬
tis &i ã suis tam̃ criminib: delectent᷑ quae sibi celebrari ꝑsua festa uoluerunt.

Expanded text:
ueritate patiuntur, religioni increpitant Christianae, quae una est salubris et uera reueritate patiuntur, religioni increpitant Christianae, quae una est salubris et uera religio. Et quoniam, cum sit in eis etiam uulgus indoctum, uelut doctorum auctoritate in odium nostrum grauius inritantur, existimantibus inperitis ea, quae suis temporibus insolite acciderint, per alia retro tempora accidere non solere, eorumque opinionem etiam his, qui eam falsam esse nouerunt, ut aduersum nos iusta murmura habere uideantur, suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris, quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandauerunt, longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos, quos uel palam colebant uel occulte adhuc colunt, eos esse inmundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones, usque adeo, ut aut ueris aut fictis etiam, suis tamen criminibus delectentur, quae sibi celebrari per sua festa uoluerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
r̃e deiectã quamortua redditaq: litorib: atq hinc aere corrupto tantã ortã pes¬
tilentiã ut inso loregno masinissae octinginta hominũ milia perisse referantur.
& multo amplius interris lutorib: ꝓximis tunc utiq: extriginta milib: iuniorũ quȩ
ibierant decĩ remansissec̃ firmant. Talis itaq uanitas qualẽ ferimꝰ ei queres pon¬
dere conpellimur. Quid hoꝵ n christianae religioni tribuer& sitẽporib xp̃ianis
uiderent & tam̃ diissuis ista ñ tribuunt quorũ cultũ idõ requir. Ne ista uel mi¬
nora paciant᷑ cũ ea maiora ꝑtulerint aquibus antea colebantur Ex ELIC¬
ECIUITATEDI DICERE EXDR SUS ERTUSRES¬
pondendũ putaui ei in imicis quiterrena gaudia consectantes reb quae fugatibus
inhiantes quic quid ineis tristae miseri cordia potius ã monentis dĩ quãpunientis sȩ¬

Expanded text:
esse deiectam; qua mortua redditaque litoribus adque hinc aere corrupto tantam ortam pesesse deiectam; qua mortua redditaque litoribus adque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam, ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proximis. Tunc Uticae ex triginta milibus iuniorum, quae ibi erant, decem milia remansisse confirmant. Talis itaque uanitas, qualem ferimus eique respondere conpellimur, quid horum non Christianae religioni tribueret, si temporibus Christianis uideret? Et tamen dis suis ista non tribuunt, quorum cultum ideo requirunt, ne ista uel minora patiantur, cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur. LIBciuitate Dei dicere exorsus prius respondendum putaui eius inimicis, qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes, quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis se
Abbreviated transcription (Latin):
sed stuporem. Sedcũ pluitt̃ra cũ pluit creta cũ pluit lapidib: Non ut grando appella¬
risol& hoc nomine sedomnino lapidib: haec ꝓfecto & iã grauit̃ ledere potuerunt.
legimꝰ apudeos ae ne is ignib: ab ipsomontis uertice usq ad litꝰ ꝓximũ decurrentib: ita¬
mare ferbuisse utrupes exurerent᷑ &pices nauiũ soluerent᷑ hocutiq: ñ leuic̃ noxiũ
fuit quãuis incredibilit̃ mirũ eodẽ rursus aestuigniũ tanta uifa uillaȩ scripserunt
oppletã eẽ siciliã utcatinensis urbis tecta obruta & pressa diruerit quaca lamitate ꝑ¬
motimis eri cordit̃ eiꝰdẽ anni tributũ ei relaxa uere romani . Locustarũ &iã in africa
multitudinẽ ꝓdigisimilẽ fuisse cũ iã eẽt populi romani ꝓuincia litteris mandauer̃.
Consuptisem fructib: foliisq lignoꝵ ingenti atq inaestimabili nube inmaredicunt

Expanded text:
sed stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit lapidibus non ut grando appellased stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit lapidibus non ut grando appellari solet hoc nomine, sed omnino lapidibus, haec profecto etiam grauiter laedere potuerunt. Legimus aput eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis uertice usque ad litus proximum decurrentibus itamare ferbuisse, ut rupes urerentur, ut pices nauium soluerentur. Hoc utique non leuiter noxium fuit, quamuis incredibiliter mirum. Eodem rursus aestu ignium tanta ui fauillae scripserunt obpletam esse Siciliam, ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret; qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxauere Romani. Lucustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse, cum iam esset populi Romani prouincia, litteris mandauerunt; consumtis enim fructibus foliisque lignorum ingenti adque inaestimabili nube in mare dicunt
Abbreviated transcription (Latin):
mala illa tribuiss&. Multo autẽ minus eorũ uocestolerarent᷑ quantũ adtineꝰ achomanos
Sichristianȩ religionis receptione & diffamationẽ uel in ruptio illagallorũ ueltiberim
fluminis igniũq illa depapulatio uel qđ cuncta mala p̃cedit bella illa ciuilia seque¬
rent᷑ : mala&iã alia quaeusq adeo incredibilit̃ accider̃ ut int̃ ꝓdigia numerarentur.
Sic hristianis tẽporib: accidissent quib: ea nisi christianis hominib: tãquã crimina obi¬
cerent. omitto quippeilla quae magis fuer mira quã noxia. Boues loquutos. infan¬
tes nondũ natos deuteris matrũ quȩdã uerba clamasse uolas seserpentes feminas
& gallinas & homines inmasculinũ sexũ fuisse conuersas & cetera huius modi. quȩ in
eorũ libris ñ fabulosis. sed historicis seuuera seufalsa sint ñ infer hominib: ꝑniciem

Expanded text:
mala illa tribuisset. Multo autem minus eorum uoces tolerarentur, quantum adtinet ad Romanos, mala illa tribuisset. Multo autem minus eorum uoces tolerarentur, quantum adtinet ad Romanos, si Christianae religionis receptionem et diffamationem uel inruptio Gallorum uel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio uel, quod cuncta mala praecedit, bella illa ciuilia sequerentur. Mala etiam alia, quae usque adeo incredibiliter acciderunt, ut inter prodigia numerarentur, si Christianis temporibus accidissent, quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa, quae magis fuerunt mira quam noxia, boues locutos, infantes nondum natos de uteris matrum uerba quaedam clamasse, uolasse serpentes, feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conuersas et cetera huius modi, quae in eorum libris non fabulosis, sed historicis, seu uera seu falsa sint, non inferunt hominibus perniciem,
Abbreviated transcription (Latin):
Certe quando illa mala fiebant calebant arȩ numinũ sabaeo turae sertisq recentibus
ex alabant darebant sacerdotia fana reuidebant. sacrificabat᷑ ludebatur furebatur
intẽplis quando passim tantus ciuiũ sanguis aciuib: non modo inceteris locis uerũ inter
ipsa quoq deoꝵ altaria fundebatur. Nonelegit tẽplũ quo con fuger& tullius quia frus¬
traelegerat mutius. hiuero quimulto indignius insultant tẽporib christianis aut ad
locaxpõ dicatis sima confuger̃. aut illuc eos ut uiuerent &iã ipsi barbari deduxerunt
illud scio & hoc metũ quisquis sinestudio partiũ iudicat facillime agnoscit . utomittam
tianã reciper& disciplinã & cansequeretur rerũ tantauastatio quanta illis bellis eu¬
ropã africãq contriuit. Nullus taliũ qualis nunc patimur. nisi christianȩ religioni

Expanded text:
Certe quando illa mala fiebant, calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus Certe quando illa mala fiebant, calebant arae numinum Sabaeo thure sertisque recentibus halabant, clarebant sacerdotia, fana renidebant, sacrificabatur ludebatur furebatur in templis, quando passim tantus ciuium sanguis a ciuibus non modo in ceteris locis, uerum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. Non elegit templum, quo confugeret Tullius, quia frustra elegerat Mucius. Hi uero qui multo indignius insultant temporibus Christianis, aut ad loca Christo dicatissima confugerunt, aut illuc eos ut uiuerent etiam ipsi barbari deduxerunt. Illud scio et hoc mecum, quisquis sine studio partium iudicat; facillime agnoscit ut omittam tianam reciperet disciplinam et consequeretur rerum tanta uastatio, quanta illis bellis Europam Africamque contriuit, nullus talium, quales nunc patimur, nisi Christianae religioni
Abbreviated transcription (Latin):
libertate in ipsacuria trucidauit huius dehdepotentiã multũ morib: dispar
uiciisq: omnib: inquinatus atq corruptas affectare uidebatur antonius cui uehe¬
m̃t̃ ꝓ eadẽ illa uelut patriae libertate cicero resistebat. Tunce merserat misera¬
bilis indolis adolescens illealius caesar illius gaicaesaris filius adoptiuus quiut dixi
postea ẽ appellatus augustus huic ado lescenti caesari ut ei potentia c̃tra antonium
mutriretur ciro fauebat spe ranseũ depulsa & oppresa antonii dominatione inftauraturũ
reipublicae libertatẽ usq ad eocecus atq in ꝓuidus futurorũ. ut ille ipseiuuems cuiusdig¬
nitatẽ ac potestatẽ fauebat & eundẽ ciceronẽ occidendũ antomo quidã quasi concordiȩ
pactione ꝑmitter& & ipsa libertatẽ reipublicae ꝓquamultũ illeclama uerat ditionipro¬
priȩ subiugar&. Deossuos acusent detantis malis quixp̃o nr̃o ingratis̃ detantis boniis

Expanded text:
libertate in ipsa curia trucidauit. Huius deinde potentiam multum moribus dispar libertate in ipsa curia trucidauit. Huius deinde potentiam multum moribus dispar uitiisque omnibus inquinatus adque corruptus adfectare uidebatur Antonius, cui uehementer pro eadem illa uelut patriae libertate Cicero resistebat. Tunc emerserat mirabilis indolis adulescens ille alius Caesar, illius Gai Caesaris filius adoptiuus, qui, ut dixi, postea est appellatus Augustus. Huic adulescenti Caesari, ut eius potentia contra Antonium nutriretur, Cicero fauebat, sperans eum depulsa et obpressa Antonii dominatione instauraturum rei publicae libertatem, usque adeo caecus adque inprouidus futurorum, ut ille ipse iuuenis, cuius dignitatem ac potestatem fouebat, et eundem Ciceronem occidendum Antonio quadam quasi concordiae pactione permitteret et ipsam libertatem rei publicae, pro qua multum ille clamauerat, dicioni propriae subiugaret.
Abbreviated transcription (Latin):
natione causarũ abellomariano atq syllano adbella sertorii & catilenȩ quoꝵ asplla
fuerat ille proscriptꝰ. ille nutritꝰ indeadlepi & catuli bellũ quoꝵ alt̃gesta syllana rescim¬
dere alt̃ defendere oupebat indecd põpei & caesaris quoꝵ põpeiꝰ stestator syllȩ fuerat
eiusq potentiã uel equauerat ueliam & iã superauerat. caesa rautẽ pompei potentiã¬
o non ferebat sed quia non habebat. quã tam̃ illo uicto int̃fectoq: transcendit: hincad
aliũ : caesarẽ qui post augustꝰ appellatusẽ ꝑ uener quol mperante natus ẽ xp̃s Nã & ipse
augustus cũ multis ges sit bella ciuilia & in eis &iã multicla rissimi uiri perier̃ . Int̃ quos¬
qui uictoriã ciuilẽ dem̃t̃ exercuit suisq: aduersariis uitã dignitatẽq donauit tã
qua regniad pecitorẽ quorundã nobiliũ oniuratio senatorũ uelut ꝓreipublicȩ

Expanded text:
natione causarum a bello Mariano adque Syllano ad bella Sertorii et Catilinae quorum a Sylla natione causarum a bello Mariano adque Syllano ad bella Sertorii et Catilinae quorum a Sylla fuerat ille proscriptus, ille nutritus, inde ad Lepidi et Catuli bellum quorum alter gesta Syllana rescindere, alter defendere cupiebat, inde ad Pompei et Caesaris quorum Pompeius sectator Syllae fuerat eiusque potentiam uel aequauerat uel iam etiam superauerat; Caesar autem Pompei potentiam non ferebat, sed quia non habebat. quam tamen illo uicto interfectoque transcendit, hinc ad alium Caesarem, qui post Augustus appellatus est, peruenerunt, quo imperante natus est Christus. Nam et ipse Augustus cum multis gessit bella ciuilia, et in eis etiam multi clarissimi uiri perierunt, inter quosqui victoriam civilem elementer exercuit, suisque advequam regni adpetitorem quorundam nobilium coniuratio senatorum uelut pro rei publicae
Abbreviated transcription (Latin):
qđ agallis tutũ fuit ad decernendas caedes uiccor insedit Ecũ fuga marius lapsus eẽt fero¬
uior cruentiorq rediturus : Iite in capitolio ꝑsenatus &iã consultũ tã multos uita reb: pri¬
uauit marianis autẽ partib: sylla absente quidsanctumi tui parterent fuit.
quando mutio ciuisae natori pontifici arã ipsã ubierant utaiunt fata romana mise¬
ris ambigenti amplexib: ñpeꝑcer̃ syllana uero tabula illa postrema ut omittamus
alias innumerabiles mortes plures iugulauit. senatores quã gothi uel expoliare po
tia illadiissuis ñ inputant & haec nr̃o inputant xp̃o. crudelia bella ciuilia omnib
bellis hostilib: auctorib: &iã eoꝵ fatentiba mariora quibus illa respublica nec afflicta
sed omnino ꝑdita iudicata ẽ. longe ante aduentũ xp̃i exhortas & sceleratarũ concate¬

Expanded text:
quod a Gallis tutum fuit, ad decernendas caedes uictor insedit, et cum fuga Marius elapsus esset feroquod a Gallis tutum fuit, ad decernendas caedes uictor insedit, et cum fuga Marius elapsus esset ferocior cruentiorque rediturus, . iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos uita rebusque priuauit : Marianis autem partibus Sylla absente quid sanctum cui parcerent fuit, quando Mucio ciui senatori pontifici aram ipsam, ubi erant ut aiunt fata Romana, miseris ambienti amplexibus non pepercerunt? Syllana porro tabula illa postrema, ut omittamus alias innumerabiles mortes, plures iugulauit senatores, quam Gothi uel spoliare potntia illa dis suis non inputant, et haec nostio inputant Christo? Crudelia bella ciuilia, omnibus bellis hostilibus, auctoribus etiam eorum fatentibus, amariora, quibus illa res publica nec adflicta, sed omnino perdita iudicata est, longe ante aduentum Christi exorta sunt, et sceleratarum concate