comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ste dãpnaremur ab illo: qui malo
nr̃o succresceret: ut magnus eẽt.
Contra illos tales loquitur apłs
dicens. Si iniquitas nr̃a & menda¬
cium. dei iusticiam & scĩtatẽ atq
ueritatẽ cõmendat. id÷ laudabilẽ
facit: quid dicemus. Comm̾datio
aliqñ ꝓ laude ponitur ut in hoc
loco: & alibi ubi idem apłs ait. Ego
debui auobis cõmendari: id÷ lau
id÷ uindictam: Et est sensus. Si
iniquitas nr̃a &e mendaciũ lauda¬
bilẽ dm̃ facit. quia qnͣto amplius
peccamꝰ tanto ei placet. & eo ãplius
ipse solus iustus & uerax apparet:
nunqͥd iniquus ẽ ds̃ inferendo uin¬
dictam. ꝓ malis que ipse uult
ut faciamus. scd̃m qd̃ stultissimi
dicunt: Omnino si ipse uellet
ut peccemus. sicut quidã stultoꝵ

Expanded text:
ste damnaremur ab illo qui malo ste damnaremur ab illo qui malo nostro cresceret, magnusque fieret. Contra illos tales loquitur Aposinquit, iniquitas nostra et mendacium Dei justitiam et sanctitatem atque veritatem commendat, id est laudabilem facit, quid dicemus? Commendatio aliquando pro laude ponitur, ut in hoc loco. Et alibi idem Apostolus ait: Ego debui a vobis commendari, id est laudid est vindictam. Et est sensus: Si nostra iniquitas et mendacium Deum laudabilem facit, et si quanto amplius peccamus tanto ei placet, et eo amplius ipse solus justus et verax apparet, nunquid iniquus est Deus inferendo vindictam pro malis quae ille vult ut faciamus; secundum quod stultissimi dicunt: Omnino si ille vult ut peccemus, sicut quidam stultorum
Abbreviated transcription (Latin):
mendar est. in quantũ uerax. adõ:
sicut scriptũ est. Iustificeris in ser-¬
monib tuis & uincas cum udica¬
ris. Iustificeris id÷ uistus p̾diceris.
& uerax intuis ꝓmissionib: &
uincas explendo illas dũ iudicaris
a popłis. Dauid postqmͣ factus ẽ
adulter & homicida. urorem uriȩ
accipiendo. & illũ gladio filioꝵ
aminon int̾ficiendo: dicebant
multi. Uacua efficietur ꝓmissio
omĩpotentis dei que facta ẽ ad dđ.
qͦd ex semine illiis. xp̃s ẽẽt nasci
quod sibi pollicitũ asserebat. Quod
si &:xp̃s de eius semine fuerit na
oꝑe compleat. contradicentesq
mendaces ostendantur Aliter.
Iustificeris indulgentiã pecc̃i
dando ad te conuersis. sicut pro¬
nuctis: & uincas remittendo pec¬
cata. dum diceris ñ posse dimit
ut ipse solus cõparatione nr̃i iustꝰ
appareret: & dum pecc̃m nobis di¬
mitteret:. quod misericors sit pate¬
faceret. Ideo etiã uelle eum ut nos
mentiamirr: ut ipse solus uerax
inueniatur. Quod siita ẽẽt. inui¬

Expanded text:
antum verax, a Deo. Sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Justificeris, id est justus praediceris, et verax in tuis promissionibus et verax explendo illas, dum judicaris a populis. David, postquam factus est adulter et homicida, uxorem Uriae accipiendo, et illum gladio filiorum Amon interficiendo, dicebant multi: Vacua efficietur promissio omnipotentis Dei, quae facta est ad David, quod ex semine illius esset Christus nascitquod sibi pollicitum asserebat. Quod si et Christus de ejus semine fuerit natopere compleat, contradicentesque mendaces ostendat. Aliter: Justificeris indulgentiam peccati dando ad te conversis sicut promittis, et vincas remittendo peccata dum judicaris non posse dimittut ipse solus comparatione nostri justus appareret dum peccatum nobis dimitteret, et quia misericors sit patefaceret: ideo etiam velle cum ut nos mentiamur, ut ipse solus verax inveniatur. Quod si ita esset, inju
Abbreviated transcription (Latin):
sticia dei manifestata ẽ sine lege.
est. aut qua iustificetur. qui essen¬
induit impiũ qñ misericordit᷑ de
infideli facit fidelẽ: de adultero &
fornicatore facit castũ & continen¬
tẽ: de iniusto & peccõre facit ui¬
stũ & amatorẽ uirtiitũ. Que iusti¬
cia in xp̃o est reuelata. & data sine
lege. id÷ sine obseruatione legali.:
quia nulli lex scdm̃ misteria & sa¬
crificia traditur iã obseruanda

Expanded text:
ege est, aut qua justificetur qui esseninduit impium, quando misericorditer de infideli facit fidelem, de adultero et fornicatore facit castum et continentem, de injusto et peccatore facit justum et amatorem virtutum. Quae justitia in Christo est revelata, et data sine lege, id est sine observatione legali, quia nulli lex secundum mysteria et sacrificia traditur jam observanda
Abbreviated transcription (Latin):
nitentiã. Itaq neq iudeus neq
gentilis. suis iustificat᷑ oꝑib. cum
uterq sit p̾uaricator suȩ legis. iu¬
deus uidelicet naturalis & scͥptȩ
gentilis autẽ naturalis: s redẽp

Expanded text:
ionem. Itaque neque Judaeus, neque gentilis suis justificatur operibus, cum uterque sit praevaricator suae legis: Judaeus videlicet naturalis et scriptae; gentilis autem naturalis. Sed redemp
Abbreviated transcription (Latin):
negant. Predemptionẽ captiui re-¬
dimuntur:: qui ab hostib captiuau¬
tur. Quo gͦ homo captiuari potu¬
it. cum ds̃ ubiq sit. S captiuatꝰ
animo ẽ adiabolo. quando diabolo
se subdidit p̃uaricando. legem dei:
& qñ uiciis &e idolis cepit seruire.
hec autẽ captiuitas soluta ẽ. dũ ani¬
mus ad dm̃ rediit. & se infirmum
illũ uero medicũ intellęxit: ꝑfecta¬
q redẽptio in effusione sanguinis
xp̃i patuit: Quẽ ꝓposuit ds̃ pat̾
ꝓpiciatorẽ ꝑ fidem in sangͥne ipsiꝰ.
filium suum ꝓposuit ds̾ pat̾. id÷
decreuit & p̾finiuit ꝓpiciatorẽ¬
& reconciliatorẽ. ut ipse nobis ꝓ¬
piciũ faceret dm̃ patrẽ: & placa¬
bilẽ ꝑfidẽ passionis suȩ. uł in
promptu aute oculos omnium
posuit. ut om̃s saluaret in se
credentes : qr dũ in eũ credimus
& eius sanguinẽ ꝓ nobis fusum
confitemur. sine quo purificari
ñ possumꝰ. ex integro iustificam᷑.
Ad ostensionẽ iusticiȩ suȩ subau-¬

Expanded text:
er redemptionem captivi redimuntur qui ab hostibus captivatur. Quomodo ergo homo captivari potuit, cum Deus ubique sit? Sed captivatus est animo a diabolo, quando diabolo se subdidit praevaricando legem Dei, et quando vitiis et idolis coepit servire. Haec autem captivitas soluta est, dum animus ad Deum rediit, et se infirmum, illum vero medicum intellexit; perfectaque redemptio in effusione sanguis Christi patuit. Quem proposuit Deus Pater propitiatorem per fidem in sanguine ipsius. Filium suum proposuit Deus Pater, id est decreipse nobis propitium faceret Deum Patrem et placabilem per fidem passionis suae, vel in promptu ante oculos omnium posuit, ut omnes salvaret in se credentes, quia dum in eum credimus, et ejus sanguinem pro nobis fusum confitemur, sine quo justificari non possumus, ex integro justificamur. Ad ostensionem justitiae suae; subau
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ualemꝰ iustificari. Ubi est glori¬
atio tua: Exclusa est. Iudeũ alloqͥt᷑¬
& confirmat quia ñ ualet quisqͣm
ꝑ oꝑa legis iustificari: & dicit. O iu¬
dee qui intuis oꝑib gloriaris: uide
iustificationẽ sine fide xp̃i eẽ non
posse. Quare ꝰ Quia exclusa est.¬

Expanded text:
non valemus justificari. Ubi ergo est gloriatio tua? Exclusa est. Judaeum alloqet confirmat, quia non valet quisquam per opera legis justificari. Ac si dicat: O Judaee, qui in tuis operibus gloriaris, vide justificationes sine fide Dei esse non posse: Quare? Quia exclusa et
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc loco duplici modo potest
iustificat nos: uł iusticia qua
iustificat nos ds̃ pater. credentes
in filium suum. Ostendit gͦ mani¬
feste ds̃ pater iusticiã suam. id est
filiũ suum: uł qua nos iustificat
in effusione sanguinis filii sui. in
hoc tẽpore. id⁊ ab aduentu illiꝰ usq
in fine secłi: qr nisi nos iustificare
uoluiss. ad mortẽ filiũ suũ nontra

Expanded text:
lici modo potest justificat nos, vel justitia qua justificat Deus Pater credentes in Filium suum. Ostendit ergo manifeste Deus Pater justitiam suam, id est Filium suum, vel quia nos justificat in effusione sanguinis Filii sui in hoc tempore, id est ab adventu illius usque in finem saeculi, quia nisi nos justificare voluisset, ad mortem Fili
Abbreviated transcription (Latin):
creator omniũ rerũ: manifestũ
critudine enĩ uisibiliũ deioꝑũ
maiestas. in notuit philosophis
uinũ deo uero obtulit. Deus enim
illis reuelauit. siue ꝑ naturale eu¬
angeliũ & rationis donũ atq acu¬
quod creatura: quia creator ẽ dg̃:
creatura uͦ est factura dei. Inuisi¬

Expanded text:
eator omnium rerum, manifestum chritudine enim visibilium operum majestas innotuit philosophis,vinum Deo obtulit vero. Deus enim illis revelavit. Sive enim per naturale ingenium et rationis donum atque acuquod creatura, quia Creator est Deus, creatura vero est factura Dei. Invisi
Abbreviated transcription (Latin):
Absit. Hoc tripliciter pot̾ intelligi.
Quid inquit nocuit iosue & caleph.
aliisq qui terrã ꝓmissionis meru¬
erunt. acciꝑe. si sercenta milia non
crediderunt. s ꝑierunt ꝓpt̃ suam
incredulitatẽ Nunquid incre-¬
dulitas & ꝑditio illoꝵ fidem dei
id÷ ꝓmissionẽ dei euacuauit. aut
inauem fecit: quia dixit ad a-¬
braham. terrã istã tibi dabo &
semini tuoꝰ Nichil eis nocuit:
quia ipsi ñ sunt frustrati promis¬
sione dei. Aliter. Siquidã illoꝵ
non crediderunt s mortui sunt in
deserto. nunquid mors illoꝵ pro¬
missionẽ dei inanem fecit. quam
ꝓmisit abrahe dicens de .xp̃o. in
semine eius benedicentur om̃s
gentes Minime. quia remanse¬
runt ex ipsis. de quoꝵ ꝓgenie

Expanded text:
Absit. Hoc tripliciter potest intelligi. Quid, inquit, nocuit Josue, et Caleph, aliisque qui terram repromissionis meruerunt accipere, si sexcenta millia non crediderunt, sed perierunt propter suam incredulitatem? Nunquid incredulitas et perditio illorum fidem Dei, id est repromissionem Dei evacuavit, aut inanem fecit quod dixit Abrahae: Terram istam tibi dabo et semini tuo? Nihil eis nocuit, quia ipsi non sunt frustrati promissione Dei. Aliter: si quidam illorum non crediderunt, sed mortui sunt in deserto, nunquid mors illorum promissionem Dei inanem fecit, quam promisit Abrahae, dicens de Christo: In semine tuo benedicentur omnes gentes ? Nonne quia remanserunt ex ipsis de quorum progenie
Abbreviated transcription (Latin):
est intelligens dm. ñ est requirens
illũ. Iule intelligit & requirit dm̃:
qui uoluntatẽ illius sciens studet¬
ei placere. Oñs & iudei &e gentiles
adorantes ꝓ creatore: nonẽ qui faciat
bonum aliqͥd & non peccet. ñ ẽ usq
Ager ille ꝑtingit usq ad mare: qd̃¬
est dictum. Non comp̃hendo mare.
quia ager ñ intrat in mare. Se
pulcrũ patens ẽ guttur eoꝵ. hoc
de iuideis ꝓprie intelligr̃: qnͣuis
& de philosophis possit accipi. Se¬
pulcrũ ad hoc patet. ut mortuũ
entes eos in anima. sicut scribe
& pharisei & philosophigentiũ:
quoꝵ ora & fauces ad hoc patebat.
ut simpliciores quosq sua praua
doctrina int̾ficerent. Linguis¬

Expanded text:
est intelligens Deum: non est qui requirat illum. Ille intelligit et requirit Deum, qui, voluntatem illius sciens, studet placere Deo. Omnes, Judaei et gentiles,adorantes pro Creatore. Non est qui faciat bonum aliquod et non peccet, non est usqAger ille pertingit usque ad mare. Quo dicto non comprehendimus mare, quia non intrat in mare, sepulcrum patens est guttur eorum. Hoc de Judaeis proprie intelligitur: quamvis et de philosophis possit accipi. Sepulcrum ad hoc patet, ut mortuoruentes eos in anima sicut scribae et Pharisaei et philosophi gentium, quorum ora et fauces ad hoc patebant, ut simpliciores quosque sua prava doctrina interficerent. Ali
Abbreviated transcription (Latin):
nirent. Diuitie bonitatis dei sunt.
quib uniuersũ mundũ c otidie
peccantẽ non mͦ ñ statim punit. ex¬
pectans illũ ad penitentiã. s insuꝑ
illi benigna largitate solem &e plu¬
uiam largitur. quas plerunq hoĩes
Patientia ẽ. qua ꝑ suꝑbiam &
ꝓcacem mentẽ pec cantes ñ statim
punit. Longani mitas que alibi su¬
stentatio uł sustinentia uocatur.
qua ꝑ infirmitatẽ & fragilitatẽ.
& ñ deliberato animo peccantes diu
portat. expectans illos ad peniten¬
tiam. Scd̾m duriciam autẽ tuam¬
& cor impenitens: thesaurizas id÷
reseruas & multiplicas tibi iram
& reuelationis siue manifestatio¬
iuis iudicii: ipsũ iudiciũ & mani¬
festatio iudicis omĩpotentis dei
intelligit᷑. Cor durum & impeni
quitatis obstricta. signaculum
diuinȩ imaginis ñ recipit: illud
scilicet qd̾ dñs in anima habere

Expanded text:
i? Divitiae bonitatis Dei sunt, quibus universum mundum quotidie peccantem non statim punit, exspectans illum ad poenitentiam; sed insuper illi benigna largitate solem et pluviam largitur, quas plerumque hominePatientia est qua per superbiam et procacitatem peccantes non statim punit. Longanimitas est, quae alibi sustentatio sive sustinentia vocatur, qua per infirmitatem et fragilitatem, et non deliberato animo peccantes diu portat, exspectans illos ad poenitentiam. Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor thesaurizas, id est reservas et multiplicas tibi, iramet revelationis sive manifestationis judicii, ipsum judicium et manifestatio judicis omnipotentis Dei intelligitur. Cor durum et impoenitquitatis obstricta, signaculum divinae majestatis non recipit, illud scilicet, quod Dominus in anima nos habere
Abbreviated transcription (Latin):
tilẽ quelibet s ꝙ iudeũ alloqͥt᷑: &
om̃s gen̾aliter p̃latos. ludeos idõ allo¬
quitur. quia illi rep̃hendebant. & dã¬
pnabant gentiles. quasi idolatras &
peccatores: głantes se ad gram̃ euan¬
ge lii ꝓpt̾ obseruantiã legis
meruisse uenire. Prelatos aũ quia
in aliis pecc̾m̃ iudicant & rep̃hen¬
dunt. intelligentes ẽẽ pecc̃m. & in
se non dampnant cũ faciant id ip¬
sum. Sic etiã intelligendũ est de
om̃ib qui alioꝵ uicia rep̃hendunt:¬
& in se eadem uicia ñ emendant.
In quo enĩ iudicas alterũ: teipsum
condempnas. hoc ita ẽ intelligen¬
dum. Si rep̾hendis & iudicas aliũ
liberas. Si uͦ eadẽ oꝑe imples. aut
maiora a quib reprehendis frem
tuum. in quo illu iudicas teipsũ
dampnas: quia qͥ aliũ iudicas
qñq iudicaberis : & recte : q eadẽ
facis que iudicas. Scimus aũ quia
iudiciũ dei ẽ scd̾m ueritatẽ. idest
sine ꝑsonarũ acceptione in eosqͥ
talia agunt. hoc est qui illa faciĩt

Expanded text:
tilem quemlibet, sed et Judaeam alloquitur, et omnes generaliter praelatos. Judaeos ideo alloquitur, quia illi reprehendebant et damnabant gentiles quasi idololatras et peccatores, gloriantes se ad gratiam Evangelii propter observantiam legis meruisse pervenire. Praelatos autem, quia in aliis peccatum judicant et reprehendunt, intelligentes esse peccatum, et in se non damnant, cum faciant idipsum. Sic etiam intelligendum est de omnibus qui aliorum vitia reprehendunt, et in se eadem non emendant In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas. Hoc ita est intelligendum: Si reprehendis et judicas alium, liberas: si vero ea opera imples aut majora a quibus reprehendis fratrem tuum, in quo illum judicas, teipsum damnas, quia qui alium judicas quandoque judicaberis, et recte, quia ea facis quae judicas. Scimus enim quoniam judicium Dei est secundum veritatem; id est sine personarum acceptione, in eos qui talia agunt, hoc est qui talia faciunt,
Abbreviated transcription (Latin):
illi descenderunt. & prepucit̃ ꝑ fidẽ
id ÷ credentes ex gentib quȩ aiuideis
p̃putiũ uocabantur. Quod dicit ex
& ꝑ nouũ testamentũ: Absit. P re¬
cauet in hoc loco apłs estimationẽ
iudeoꝵ. S legem subauditur p̃¬

Expanded text:
li descenderunt. Et praeputium per fidem, id est credentes ex gentibus qui a Judaeis praeputium vocabantur. Quod dicit ex et per Novum Testamentum. Absit. Praecavet in hoc loco Apostolus aestimationem Judaeorum. Sed legem
Abbreviated transcription (Latin):
inassirios nom̃ dei ꝑ illos blasphe¬
mabatur: quia dicebant hostes
eoꝵ cum irrisione. E cce quẽ dm̃
colebatis : qui ñ ualuit uos libe¬
rare de manib nr̃is. Uere idola
nr̃a uictricia fuerunt dei ur̃i.
ab hostib & qñ illi qui nom̃ scĩta¬
tis debent habere male uiuunt.
quales seruos habet iste d̃s. Circũ¬
cisio quidẽ ꝓdest: si legẽ custo¬
dias. In hocꝰ loco ñ est sequendꝰ
claudianus. s potius ambrofius.
hoc modo. Circuncisionẽ hoc loco
ꝓ ipso genere gentis accipe. habet¬
iudeos circuncisionẽ. gentes autẽ
preputiũ appellet. Et est sensus.
O udee tc̃ ꝓdest tibi qd de genere
abraham es. & de genere circunci¬
sionis. aquo ipsa circuncisio exor¬
diũ sumpsit. si legem spiritalit̃
intelligens credas in xp̃m. cui lex
testimonũ ꝑhibet: & sicircun¬

Expanded text:
ntes. Nomen Dei per illos blasphemabatur quod dicebant hostes illorum cum irrisione: Ecce quem Deum colebatis, qui non valuit vos liberare de manibus nostris, vere idola nostra victricia fuerunt Dei vestri. ab hostibus, et quando illi qui nomen sanctitatis deberent habere male vivunt, quales servos habet Jesus vester. Circumcisio quidem prodest si legem observes. In hoc loco non est sequendus Claudius, sed potius Ambrosius. Hujusmodi circumcisionem hoc in loco pro ipso genere gentis accipe, hJudaeos circumcisionem, gentes autem praeputium appellet. Et est sensus: O Judaee, tunc prodest tibi quod de genere Abrahae es et de genere circumcisionis a quo ipsa circumcisio exordium sumpsit, si legem spiritualiter intelligens credis in Christum, cui lex testimonium perhibet, et si circum
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃s. S neq illud euacuatũ est
quod ꝓmisit ds̃ ꝑ ꝓphetã. si fue¬
rit numerus filioꝵ isrł quasi ha¬
rena maris. reliquie salue fient.
nis oꝑe compleuit. Similiter

Expanded text:
 est quod promisit per prophetas: si fuerit numerus filiorum Israel quasi arena maris, reliquiae salvi fient. nis opere complevit. Similiter
Abbreviated transcription (Latin):
poliatio carnis ẽ: & illa lauda
delitatis & susceptio fidei xp̃i. atq
expoliatio uicioꝵ. Et est sensus.
Qui tm̃m̾ genere & nomine ẽ uide¬
us & curruncisionẽ carnalit̃ obser¬
uat. non placet deo neq meretur
laudari ab illo: qnuis ab hominib
laudetur. Qui uero in occulto cor¬
de ẽ iudeus. id÷ confitens deo. &¬

Expanded text:
poliatio carnis est, illa laudatdelitatis et susceptio fidei Christi, atque exspoliatio vitiorum. Et est sensus: Qui tantummodo genere et nomine est Judaeus, et circumcisionem carnaliter observat, non placet Deo, neque meretur laudari ab illo: quanquam ab hominibus laudetur; qui vero in occulto, in corde est Judaeus, id est confitens
Abbreviated transcription (Latin):
increpatiue ẽ legendum: & cũ sub¬
auditione huuismodi. O iidee qui
aliũ doces. teipsum quare ñ doces:
Qui p̃dicas ñ furandũ. quare fura¬
ris bona alteriꝰ Uel &̃ qui p̃di¬
cas legem: quare furaris de lege
spiritalẽ intelligentiã Quidicis
non mechandũ. quare mecharis:
Mechus ẽ adulter. & non solum
ille dr̃ mechuis qui uxorẽ alteriꝰ
uiolat: s ille qui cultũ & religi¬
onẽ que soli deo conuenit. quan¬
tũ in se est falsis suꝑstitionib tri¬
buit. Et est sensus. Qui dicis ñ¬
deo debere seruire: quare deser¬
uis uiciis: Qui abhominaris i
quare sacrilegiũ facis Lego siue¬
in lege gloriaris: quare ꝑp̾uari¬
cationẽ legis dm̃ inhonoras: ds
inhonoratur : dum uoluntas &
iussio illius calcatur. & ꝓnichilo

Expanded text:
increpative est legendum et cum subauditione hujusmodi. O Judaee, qui alium doces, teipsum quare non doces? Qui praedicas non furandum, quare furaris bona alterius, vel etiam qui praedicas legem, quare furaris de lege spiritalem intelligentiam? Qui dicis non moechandum, quare moecharis? Moechus est adulter, et non solum ille dicitur moechus qui uxorem alterius violat, sed et ille qui cultum et religionem quae soli Deo convenit, quantum in se est, falsis superstitionibus tribuit. Et est sensus: Qui dicis alDeo debere, servire quare deservis vitiis? Qui abominquare sacrilegium facis, id ein lege gloriaris, quare per praevaricationem legis Deum inhonoras? Deus inhonoratur, dum voluntas et jussio illius calcatur et pro nihilo
Abbreviated transcription (Latin):
de crimine: Et frẽs eiꝰ ñqͥd ñ cogno¬
scebant peccm̃ qñ dixerunt. merito
hec patimur. q peccauimꝰ in frem no¬
strum: Cognoscebat᷑ gͦ peccm̃: s qͣntũ
malũ eẽt & quã uindictã iuste expe¬
teret ignorabatur. Legitur ꝑ legẽ. &¬
est maior cognitio pecc̃i qͣm añ legẽ.
qr lexdicit ñ occides. ñ adulteriũ fa¬
cias: & cognitio &ẽ pene ipsiꝰ pecc̃i ꝑ
hoc uł illud fecerit: occidat᷑ Potest
& ita intelligi quia erant q̃dã mala.
que ñ cognoscebant᷑ eẽ peccm: sicut
concupiscentia erat. de qua alibi idẽ
apłs ait. slam concupiscentiã nes¬
lex ñ concupisces. Nunc aũ id: in

Expanded text:
de crimine: et fratres ejus nunquid non cognoscebant peccatum, quando dixerunt: Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum ? Cognoscebatur ergo peccatum, sed quantum malum esset, et quam vindictam juste expeteret ignorabatur. Igitur per legem et major cognitio peccati est quam ante legem, quia lex dicit: Non occides, non adulterium facies, et cognitio pene ipsius pecchoc vel hoc fecerit, occidatur. Potest et ita intelligi, quia erant quaedam mala quae non cognoscebantur peccatum esse, sicut concupiscentia erat, de qua idem Apostolus ait: Nam concupiscentiam neslex dic
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatẽ dei in iniusticia detinent.
Simplex ueritas deus est. inuisibi¬
lis & incõmutabilis. Cuuis ꝓprie-¬
tatem in iniusticia detinuerunt.
qui cultũ solideo dignũ creaturis
corruptibilib impendendũ iudi¬
cauerunt. Ueritatem in iniusticia
detinent. id÷ ueri dei honorem

Expanded text:
ia detinent. Simplex veritas, Deus invisibilis et incommutabilis est, cujus religionem in injustitia detinuerunt, qui cultum soli Deo dignum creaturis corruptibilibus impendendum judicarunt. Veritatem Dei in injustitia detinebant, qui veri Dei religionem
Abbreviated transcription (Latin):
ctores legis: hoc ẽ iusti habebuntur
& iusti apparebunt: sicut ille uole¬
bat de quo dr̃ uolensautẽ iustifi¬
care semetipsum: id÷ uolens iustus
apparere. Qui audit legem & ñ ad
implet. precepta legis: non iustificat᷑
solum miͦ ꝓpt̾ auditũ. Qui uͦ auditor
legis est & factor: ille utiq iustifi¬
catur ꝑ legem. Cum eiũ gentes que
legẽ non habent naturalit̾ ea que

Expanded text:
ntur. Hoc est justi habebuntur, et justi apparebunt, sicut ille volebat, de quo dicitur: Volens autem justificare semetipsum , id est volens justum apparere. Qui audit legem, et non implet praecepta ejus, non justificabitur solummodo propter auditum; qui vero est auditor legis et factor, utique ille justificabitur per legem. Cum enim gentes quae legem non habent, naturalite
Abbreviated transcription (Latin):
est iudeo. subauditur qmͣ gentili.
ꝓpt̃ cucuncisionẽꝰ Aut que uti¬
litas est circuncisionis: Multũ
ꝑ omnẽ modũ. id÷ ꝑ multas cau¬
sas. Primũ quidẽ subauditur
in hoc ꝓfuit illis : ꝙi tradita sunt
illis eloquia dei. Erant apud ro-¬
manos iudei &e gentiles in xp̃m
credentes. s plus habuerant iu¬
les: quia ilł credita st̃ eloquia
dei. Et est sensus. Quid boni ꝑ¬
cepit uideus ꝓpt̾ circuncisionẽ
plusqmͣ gentilis: aut que utili¬

Expanded text:
gentili propter circumcisionem. Aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum, id est per multas causas. Primum quidem. In hoc subaudis profuit illis, quia credita sunt illis eloquia Dei. Erant apud Romanos Judaei et gentiles in Christum credentes, sed plus habuerunt Jules, quia illis credita sunt eloquia Dei. Et est sensus: Quid boni percepit Judaeus propter circumcisionem plusquam gentilis, aut quae major utili
Abbreviated transcription (Latin):
tili: quia primitie eccłȩ ex udeis
fuerunt. Non est ꝑsonarũ acceptio
apud dm̃. Tunc ess et ꝑsonarũ accep¬
tio siue distinctio apud dm̃: sipropt̃
abraham iudeos eligeret. & gentiles
diuidola colentes abiceret: uł re
muneraret iudeũ bene uiuentẽ: &
negligeret gentilẽ recte credentẽ &
recte oꝑantẽ. Quicunq enĩ sine lege
sicut pagani. sine lege ꝑibunt: qr
non reqͥretur ab eis lex. Peribunt
tñ quia legẽ naturalẽ spreuerunt.¬

Expanded text:
esiae ex Judaeis fuerunt. Non est enim personarum acceptio apud Deum. Tunc esset personarum acceptio sive distinctio apud Deum, si propter Abraham Judaeos eligeret et gentiles diu idola colentes abjiceret: vel si remuneraret Judaeum bene viventem, et negligeret gentilem recte credentem et recte operantem. Quicunque enim sine lege sicut pagani, sine lege peribunt, quia non requiretur ab illis lex; peribunt tamen, quia legem naturalem spreverunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nenda est. ubi debuerant acciꝑe sa¬
lutẽ & uitam ibi acceꝑunt dãpna¬
tionẽ non recte intelligentes illud.
Dicebant enim. faciamus mala sic̃
plius maiora cõmiserimus. tanto
amplius maiora hona ꝑcipiemus &
les ꝓtulit apłs hanc sententiã. Qui¬
dam dicunt qd̃ nos ita dicimus. s
non sumus tales quales dicim᷑ & blas¬
phemamͦ: neq loquimur illa quȩ
dicunt nos dicere quoꝵ dampna-¬
tiunt. Nos autẽ non debemus di-
bona ut ueniant meliora. Quid
Reuertitur iterũ ad suꝑiora: ubi
dixit. quid ẽ ampliꝰ iudeo qmͣ
greco. Quid gͥ dicimusꝰ P recel¬
limus eos: Id: nunqͥd excellen¬
tiores sumus nos uidei gentilibꝰ.
Nequaqmͣ. quia non ẽ ꝑsonarum
acceptio apud dm̃: s inomĩ gente
qui timet illũ acceptus ẽ illi. Cau
causam ostendimꝰ eis. &e diximus
om̃s & uideos & gentiles sub pec¬
cato eẽ : quia uidei p̾uaricando
legem naturalẽ & scriptã & gñ

Expanded text:
nenda est, ubi debuerunt accipere salutem et vitam, ibi acceperunt damnationem: non recte intelligentes illud, dicebant enim: Faciamus mala, sicuplius majora crimina commiserimus, tanto amplius majora bona percipiemus et les protulit Apostolus hanc sententiam: Quidam dicunt quod nos ista dicamus; sed non sumus tales quales dicimur et blasphemamur, neque docemus illa quae nos dicunt docere; quorum damnatiunt. Nos autem non debemus dicebona ut veniant meliora. Quid Revertitur iterum ad superiora: ubi dicit quod est amplius Judaeo quam Graeco. Quid igitur? Praecellimus eos? id est nunquam excellentiores sumus nos Judaei gentilibus. Nequaquam: quia non est personarum acceptio apud Deum; sed in omni gente qui timet Deum acceptus est ilcausam ostendimus eis, et diximus omnes Judaeos et gentiles sub peccato esse, quia Judaei praevaricando legem naturalem et scriptam, et
Abbreviated transcription (Latin):
in lege moysi. & putat se ducẽ eẽ
cecoꝵ. id t gentiũ que erant cecȩ
infidelitate ignorantiȩ. & peccis.
sicut & illi fuerant. olim quibus
idem apłs loquitur. fuistis aliqũ
tenebre: nunc autẽ lux in dño.
Bene dicit ꝓbat utiliora in lege
moysi. In lege quidẽ naturali uti¬
lia sunt que dicit. Quod tͥ non uis
fieri: alii ne feceris. S in lege erant
utiliora: quia ibi ẽ cognitio dei.
In eugłio autẽ utilissima. Gentiles
enĩ quodã mͦ utilia cognoscebant
m̃to utilissima cognoscunt: quia
habent fidẽ scẽ trinitatis. Qui gͦ
aliũ doces. teipsũ non docesꝰ hoc

Expanded text:
in lege Moysi. Et putat se esse ducem in lege Moysi. Et putat se esse ducem caecorum, id est gentium quae erant caecae in infidelitate ignorantiae et peccatis, sicut et illi fuerunt olim quibus idem apostolus loquitur: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino, bene dicit quia probat utiliora in lege Moysi. In lege autem naturali utilia sunt quae dicit: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris, sed in lege scripta erant utiliora, quia ibi est cognitio Dei, in Evangelio autem utillima. Gentiles enim quodammodo utilia cognoscebant mento utillima cognoscunt, quia habent fidem sanctae Trinitatis. Qui ergo alium doces, teipsum quare non doces? Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
narũ aut malarũ cogitationum
figuntur in mente & conscientia.
nrã: que aut accusabunt. aut cer¬
te defendent nos in die iudicii.
sunt mͦ occulta iudicabuntur. In
hoc gͦ testimoniũ nobis ꝑhibebit
conscientia nr̃a: quia manifesta¬
bit nobis utrũ plura pecc̃a sint
an bona oꝑa: & utrũ uetera an noua:
utrũ deleta ꝑpenitentiam. annouis
scelerib cumulata. Si autẽ iudeus
cognominaris subaudit᷑ a iuda pa¬
triarcha. & quiescis in lege illã le¬
gendo. meditando. & scd̾m cuam
falsam doctrinã intelligendo. & glo¬
riaris in deo hoc est in unius dei no¬
ticia. & nosti uoluntatẽ dei ꝑ ipsã
legem. & ꝓbas utiliora instructus
ꝑ legem. & cet̾a usq ad id. te dico
habentẽ formã scientiȩ & u̾itatis.
in lege. id÷ similitudinẽ quidem
habẽtẽ scientie s ñueritatẽ prudñ¬
tie. quia in xp̃m ñ credis. Ad infi¬
quasi incognitione unius dei &¬
in circuncisione: &e ꝓbat utiliora

Expanded text:
larum aut bonarum cogitationum larum aut bonarum cogitationum figuntur in mente et conscientia nostra, quae aut accusabunt, aut certe defendent nos in die judicii, sunt nobis occulta judicabuntur. In hoc ergo testimonium nobis perhibebit conscientia nostra, quia manifestabit nobis utrum plura peccata sint an bona opera, et utrum vetera an nova, utrum deleta per poenitentiam an novis sceleribus cumulata. Si autem tu Judaeus cognominaris, subaudis a Juda patriarcha. Et requiescis in lege. Illam legendo, meditando, et secundum tuam falsam doctrinam intelligendo, et gloriaris in Deo, hoc est in unius Dei notitia. Et nosti voluntatem ejus, per ipsam legem, et probas utiliora instructus per legem, et caetera usque ad id te dico Habentem formam scientiae et veritatis in lege, id est similitudinem quidem habentem scientiae, sed non veritatem prudentiae, quia Christo non credis. Ad infiquasi in cognitione Dei unius et in circumcisione, et probat utiliora
Abbreviated transcription (Latin):
illis quib data ẽ: ipsi utiq ostendt̃
se habere scriptã naturalẽ legem
incordib suis. & ipsi st̃ sibi lex: qr
illa faciunt que lex docet. licet
illis nonsit data. Uerbi grã. Sarra¬
ceni qui neq legẽ moysi neq legem
euangłii habent. dũ naturalit̾ ser
que faciunt. scriptã legẽ in cordib
sus ostendunt. Lex dicit. Non occi¬
des. Is qui legẽ non accep̃. si ñ occi¬
dit: ipse sͥ est lex. Aliter. Cũ gentes
que legẽ moysi ñ habent. ꝑ doctri¬
nam eugłii imbuti. naturalit̾ ea
faciunt que lex moysi p̾cipit ipsi
sibi sunt lex: quia habent legem
eugłii scriptã in cordib suis imspi¬
ratione omĩpotentis dei. Testimo¬
&e interse inuicẽ cogitationũ ac¬
cusantiũ aut &̃ defendentiũ. Et
quando hoc: Indie cum iudica¬
bit d̾s occulta hominũ. Scdm eu¬
angeliũ meũ: id÷ scd̃m quod ego
iudicat quenquã: s om̃e iudiciũ
dedit filio. Sicut stilo imprimun¬
tur note incera. sic quedã note bo¬

Expanded text:
ostendunt se habere scriptam naturalem legem in cordibus, et ipsi sibi sunt lex: quia illa faciunt quae lex docet, licet illis non sit data. Verbi gratia: Saraceni qui neque legem Moysi, neque Evangelii habent, dum naturaliter serquae faciunt, scriptam legem in cordibus suis ostendunt. Lex dicit: Non occides. Is qui legem non accepit, si non occidit, ipse sibi est lex. Aliter: Cum gentes quae legem Moysi non habent, per doctrinam Evangelii imbuti, naturaliter ea faciunt quae lex Moysi praecepit, ipsi sibi sunt lex: quia habent eamdem legem Moysi scriptam in cordibus suis inspiratione omnipotentis Dei. Testimoet inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium: Et quando hoc? In die cum judicabit Dominus occulta hominum secundum Evangelium meum, id est secundum quod ego judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . Sicut stylo imprimitur nota in cera, sic quaedam notae ma
Abbreviated transcription (Latin):
Suꝑb est ꝑuerse celsitudinis appe¬
titor: & qui p̾cellere uult alios.
qui effertur supra mensurã suã.
uł qui maioꝵ institutis ñ acqͥesc̃.
Inuentores maloꝵ. qui multa mala
adinueniunt: sicuti illi erant de
obedientes sunt. qui parentib ter-¬
renis non obtemꝑant: uł qui uero
patri deo inobedientes existunt. In¬

Expanded text:
us est perversae celsitudinis appeus est perversae celsitudinis appetitor, et qui praecellere vult alios. qui effertur supra mensuram suam, vel qui majorum institutis non acquiescit. Inventores malorum, qui multa mala adinveniunt, sicut illi erant, de obedientes. Parentibus terrenis non obtemperant, qui vero Deo Patri non obedientes existunt. In
Abbreviated transcription (Latin):
hoc distat. quia dolor ad infirmita¬
tẽ corporis ꝑtinet: dolus uero ẽ men-¬
tis calliditas. dictus ab eo quod delu¬
dat uerbis fictis. Inter dolũ aũ &
insidias & fraudeni hoc interest. qͦd
dolus animo fit. insidie loco siue
telo. fraus cura fidem mutuã. Ma
que maliuolentia potest dici. Susur-¬
rones. Su surro de sono locunonis
nom̃ accepit : qui ñ in facie alicuius.
s in aure loquitur detrahendo. &
est õnomatopeia. nomen de sono
factum. Detractores. Quidã codi¬
ces habent detractatores: s falso
scriptum est. Detractio ẽ alioꝵ be¬
negesta oꝑa uł in malũ maliciose
mutare. uł inuidendo fallaci frau-¬
de diminuere: cum aut mala di¬
cuntur que bona sunt. aut parua
bona que magna sunt. Detrahere
enĩ dr̃. qui aliquid alicui subtrahe¬
re cõꝓbatur & diminuere. Deo odi¬
biles: qui dei odiũ incurrunt. Con
tumeliosi dicuntur. qui ueloces st̃
in uerboꝵ iniuriis: e aliis aut uer¬
bis aut factis iniuriam faciunt.¬

Expanded text:
hoc distat, quia dolor ad infirmitatem corporis pertinet, dolus vero est mentis calliditas, dictus ab eo quod deludat verbis fictis. Inter dolum autem et insidias et fraudem hoc interest, quia dolus animo fit, insidiae loco sive zelo, fraus vero circa fidem mutuam. Malet malevolentia potest dici. Susurrones. Susurro de sono locutionis nomen accepit, quia non in facie alicui, sed in aure loquitur, detrahendo: et est onomatopoeia, nomen de sono factum. Detractores. Quidam codices habent detractatores, sed falso scriptum est. Detractio est aliorum bene gesta opera vel in malum malitiose mutare, vel invidendo fallaci fraude diminuere: cum autem mala dicuntur, quae bona sunt, aut parva bona, quae magna sunt. Detrahere enim dicitur, qui alicui aliquid subtrahere comprobatur et diminuere. Deo odibiles, qui Dei odium incurrunt. Contumeliosos. Contumeliosi dicuntur qui veloces sunt in verborum injuriis et aliis, aut verbis aut factis injuriam faciunt
Abbreviated transcription (Latin):
talia agunt digni sunt morte. Omẽ
quod turpe est. deo displicet. Et
philosophi licet mala agerent: tñ
in hoc erant consentientes iusticiȩ
dei quia in aliis ipsa uicia rep̾hen¬
debant. Iusticia quippe ẽ qua odit
& detestatur uicia: & docet uirtu¬
tes. Quã iusticiã illi cognouerũt.
qui uicia deo displicere intellexert̃.
& tam̃ in hoc ignorare dicuntur.¬

Expanded text:
talia agunt digni sunt morte: Omne quod turpe est, Deo displicet. Et philosophi, licet mala agerent, tamen in hoc erant consentientes justitiae Dei, quia in aliis ipsa vitia reprehendebant. Justitia quippe Dei est, quae odit ac detestatur vitia, et docet virtutes. Quam justitiam illi cognoverunt, qui vitia Deo displicere intellexerunt; et tamen in hoc ignorare dicuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
ticia. qui eum semꝑ tanqmͣ p̾sentẽ
timent: & dum considant eius p̾sen¬
tiam ubiq ẽẽ peccare non audent.
noticia. qui nolunt considerare p̃¬
Repletos omĩ iniquitate. Iniquitas
ẽ que & a nomia dr̃ quicquid contra
acerbitas. quando maluĩ corde conci¬
pitur. Peccatũ est. ꝑpetratio mali.
Iniquitas autẽ & peccm̃ ita distin¬
guitur. quod iniquitas ad mentis
acerbitatẽ siue duriciã refertur ut
diximus : ꝓeccm̃ uero ad ꝓlapsionẽ
cia. Cogitatio praue mentis: malicia
dr̃. Malicie uotũ uł opus: maligni¬
tas appellatur. fornicatio a fornicib

Expanded text:
titia, qui eum semper tanquam praesentem timent: et dum considerant ejus praesentiam ubique esse, peccare non audent. re in notitia, qui nolunt considerare prRepletos omni iniquitate. Iniquitas est, quae et anomia dicitur, quidquid contra acerbitas, dum malum corde concipitur. Peccatum est perpetratio mali. Iniquitas autem et peccatum ita distinguuntur, quia iniquitas ad mentis acerbitatem sive duritiam refertur, ut diximus; peccatum autem ad prolapsionem r. Cogitatio pravae mentis malitia dicitur. Malitiae votum vel opus malignitas appellatur. Fornicatione. Fornicati
Abbreviated transcription (Latin):
in similitudinẽ quoq serpentiuim.
sicut babilonii qͥ colebant draconẽ.
& egyptii qui colebant. cocodrillũ.
qui ẽ serpens aquaticus in nilo flu¬
mine. natans in aqua ut piscis. pa¬
scens in terra ut bos. ꝓpter quod
id: quia cultũ & religionẽ dei falsis
imaginib tradiderunt. tradidit

Expanded text:
In similitudinem etiam serpentium, In similitudinem etiam serpentium, sicut Babylonii qui colebant draconem, et Aegyptii qui colebant crocodilum, qui est serpens aquaticus, natans in aqua ut piscis, pascens in terra ut bos. Propter quod, id est quia cultum et religionem Dei falsis imaginibus tradiderunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
tes enĩ se eẽ sapͥientes a semetipsis
stulti facti sunt. in eo quod cum a¬
seipsis non eẽt sapientia. a se ipsis
se habere putauerunt. & mutaue¬
si militudinẽ ymaginis corrupti¬
bilis hominis. & uolucrũ. & qua¬
drupedũ & serpentũ. Omĩs crea¬
tura que mutari potest in meliꝰ
uł indet̾ius: corruptibilis est. Uer¬
bi grã. Homo corruptibilis ẽ. quia
corrumpitur ꝑ senectutem: ꝑ infir¬
nuitari in melius aut in deterius.
s semꝑ idem & equalis manet: in¬
corruptibilis solus existit. Cuiis
głam & culturã que solulli con¬
uenit qui d̾s est. mutauert̃ ho¬
mines in similitudinẽ alioꝵ ho¬
minũ. ut assirii qui simulacrũ
beli patris nini regis ꝓ deo cole¬
bant. & babilonii idipsũ quẽ uo¬
cabant bel. sydonii baal. iudei
beelzebub. ⁊ebeth philistei: & ñ¬
solũ in similitudinẽ hõis mortui.
& corruptibilis. s &̃ in similitudinẽ
uolucrũ sicut romanz qui colebant
anserẽ. & egyptii qui colebant acci

Expanded text:
tes enim se esse sapientes a semetipsis stulti facti sunt in hoc, cum ab illis non esset sapientia, a se ipsis eam se habere putaverunt. Quod emaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Omnis creatura quae mutari potest in melius aut in deterius corruptibilis est. Verbi gratia: Homo corruptibilis est quia corrumpitur per senectutem, per infirmutari, aut in melius aut in deterius, sed semper idem et aequalis manet, incorruptibilis solus existit. Cujus gloriam et culturam, quae soli convenit ei qui Deus est, mutaverunt homines in similitudinem aliorum hominum, ut Assyrii, qui simulacrum Beli patris Nini regis pro Deo colebant; et Babylonii idipsum, quem vocabant Bel, Sydonii Baal, Judaei Beelzebub, et Philisthaei um in similitudinem hominis mortui et corruptibilis, sed etiam in similitudinem volucrum, sicuti Romani qui colebant anserem, et Aegyptii qui colebant accip
Abbreviated transcription (Latin):
lecta eius sacram̃ta inuisibilia.
ciuntur mente. ab illis philoso¬
phis: ita ut sint inexcusabiles.
Uirtus dei est: qua cuncta crea¬
ta gubernat. Diuinitas: qua uni¬
cognoscere multa de diuinitate
sua. ut illi adorantes idola. crea¬
turã uideł ꝓ creatore in excusabi¬
les sint: & non possint dicere qd̃

Expanded text:
t ejus sacra invisibilia: ciuntur mente, ab illis philosophis. Ita ut sint inexcusabiles. Virtus Dei est quae cuncta creata gubernat: divinitas vero, quae unimulta cognoscere de divinitate sua, ut illi adorantes idola, creaturam videlicet pro Creatore, inexcusabiles sint, et non possint dicere quia
Abbreviated transcription (Latin):
peccare: coactus apłs ut crederetur
ab auditorib dum iurat ñ peccat.
sp̃ur. id ÷ mentis affectu. Plus gͦ ẽ
dr̃e cui seruio in spũ qmͣ adoro:
quia intelligr̃ hic seruitiũ amo
ris & integrę dilectionis. In euat¬
gelio filii eius: id ÷ in p̃dicatioẽ
xp̃i. E uangłiũ ut diximus bonũ
nuntiũ sonat. Dicit enim. Peni¬
tentiam agite : apꝓpinquabit¬
enĩ regnũ celoꝵ. P redicare quoq
euangelizare est. Quod sine int̾¬
dicit filius hominis ueniet ut red¬
dat unicuiq scd̾m oꝑa sua. & dicet
de celo manifestatur hoc est de eu¬

Expanded text:
r. Coactus Apostolus ut crederetur ei ab auditoribus, dum jurat non peccat. spiritu, id est mentis affectu. Plus est ergo dicere, cui servio in spiritu quam adoro: quia hic intelliris et integrae dilectionis. In Evangelio Filii ejus, id est praedicatione Christi, Evangelium, ut diximus, bonum nuntium sonat. Dicit enim: Poenitentiam agite, appropinquabit regnum coelorum . Praedicare quoqueysteria evangelizare est. Quod sine intdicit: Filius hominis veniet ut reddat unicuique secundum opera sua , vel de coelo manifestatur, hoc est de E
Abbreviated transcription (Latin):
putiũ. legem consuminans. id÷ legẽ
ꝑficiens. qui ꝑ litterã & circuncisionẽ s¬
preuaricator legis es. Preuaricator
legis ẽ : qui in xp̃m non credit.
Ex suꝑiorib ista pendent. Et ẽ sen sui¬
sus. Nunqͥd ille qui naturaliter
gentilis ẽ. & legem consuminat:
siue ꝑficit & obseruat. ñ udica¬
scilicet melioris uitȩ: qui ꝑ litte¬
ralem intelligentiam & circunci¬
sionẽ carnalẽ preuaricaris. Utiq
dampnabit te sicut diximus. qr
ille spiritalẽ intelligentiã intel

Expanded text:
putium, legis consummans, id est perficiens, qui per litteram et circumcisionem praevaricator legis es. Praevaricator legis est qui Christum non credit. Et superioribus ista pendent, et est sensus: Nunquid ille qui naturaliter gentilis est, et legem consummat, sive perficit et observat, non judicsed melioris facti quia per litteralem intelligentiam et circumcisionem carnalem legem praevaricaris? Utique damnabit te, sicut diximus, quia ille spiritualem intelligentiam in l
Abbreviated transcription (Latin):
sculi in masculos turpitudinẽ ope¬
rantes. Naturalis usus ẽ: ut uir &
mulier inuno concubitu coeant.
Contra naturam uͦ masculus mascłm
polluit: & mulier mulierẽ. Si qͥs
relicta conuge cumalia concubu¬
erit. turpitudinẽ quidẽ oꝑatur &
peccat: s non contra naturã. Qui
uero cumipsa coniuge in alio mẽ
bro qm decet concubuerit. contra

Expanded text:
sculi in masculos turpitudinem operantes. Id est naturalis usus est ut vir et mulier in unum concubitum coeant: contra naturam vero est, ut masculus masculum polluat, et mulier mulierem. Si quis, relicta conjuge, cum alia concubuerit, turpitudinem quidem operatur et peccat, sed non contra naturam. Qui vero cum ipsa conjuge aliter quam debet concubuerit, id
Abbreviated transcription (Latin):
Segregatus dicit.i. electus ad eu̾głm¬
dei p̃dicandum. Uel segregatis. id ÷
agrege separatus. acet̾is ui deł disci-¬
pulis non m̃te s corpore : quia cum¬
cor unum & animã unam haberet
cum cet̾is segregatus ẽ corpore. ab a¬
liis. spũ scõ p̾cipiente. segregate mͥ
barnabam & paulũ : & destinatus ẽ
gentib totius orbis p̾dicator. At re-

Expanded text:
Segregatus, id est electus ad Evangelium praedicandum. Vel Segregatus, id est a grege separatus, a caeteris videlicet discipulis, non mente sed corpore, quia cor unum et animam unam habebat cum caeteris. Segregatus est corpore ab aliis, Spiritu sancto praecipiente: Segregate mihi Barnabam et Paulum , et destinatus est gentibus totius orbis praedicator. Verbi
Abbreviated transcription (Latin):
talit̾ non seruas: circuncisio tua
p̾putiũ facta est. id⁊ talis es qͣlis
qui debueras eẽ uideus credñdo
in xp̃m & legem spiritalit̾ im¬
plendo. similis effectus es gentili:¬

Expanded text:
servas. Circumcisio tua praeputium facta est, id est talis es qualis qui debueras esse Judaeus credendo in Christum, et legem spiritualiter implendo similis effectus es gentili
Abbreviated transcription (Latin):
quippe creature adeo est. ideoq
ipsa creatura ñ est ueritas: quã illi
in mendaciũ conuert̾unt. dicentes
solem & lunam aliasq creaturas dõs
ẽẽ: ꝓ nichilo deputantes dm̃ qui ẽ
benedictus in secula. Sigͦ ille est

Expanded text:
quippe creata a Deo est, ideoque ipsa creatura non est veritas, quam ipsi in mendacium converterunt, dicentes solem et lunam aliasque creaturas deos esse, pro nihilo deputantes Deum qui est benedictus in saecula. Veritatem
Abbreviated transcription (Latin):
cuoꝵ ib̾u rp̃i. Merito dicit illum
p̃destinatũ eẽ filium dei ex resurre¬
ctione id÷ post resurrectionẽ: quia
tunc patuit uerus filius dei ẽẽ. qñ
in morte illius multa muiracula ac¬
cidentia dicere compulerunt. uere
dei filus erat iste. Si quidẽ añqmͣ
suspenderetur in ligno ꝓ salute hu¬
miracula fierent in passione illuis
que eũgłm narrat. a paucis cognos¬
cebatur filius dei ẽẽ: in tantũ ut
apłi quoq dũ comp̾henderet᷑. reli¬
cto eo fugerent. S postqm sol ob-¬
scuratus est in morte eius. terra
contremuit. monum̃ta aꝑta sunt.
uelum quoq templi scissum est.
& resurrexit : tc̃ cognitus est ẽẽ
uere filius dei. S attendendum

Expanded text:
osium, merito dicit illum praedestinatum esse Filium Dei ex resurrectione, sive post resurrectionem, quia tunc patuit verus Filius Dei esse, quando in morte illius multa miracula accidentia compulerunt dicere: Vere Filius Dei erat iste . Siquidem antequam suspenderetur in ligno pro salute gemiracula fierent in passione illius, quae Evangelium narrat, a paucis cognoscebatur Filius Dei esse, intantum ut apostoli quoque, dum comprehenderetur, relicto eo, fugerent. Sed postquam sol obscuratus est in morte ejus, terra tremuit, monumenta aperta sunt, velum quoque, templi scissum est, et resurrexit, cognitus est esse verus Filius De
Abbreviated transcription (Latin):
dicii. Impietas idolatriã significat.
ut habetur in zacharia. Impietas
sedet suꝑ talentũ plumbi. In iu¬
sticia qua contra dm̃ & ꝓrimũ qͥs
iniuste agit. Et est sensus. Uindi¬

Expanded text:
iam. Impietas idololatriam significat, ut habetur in Zacharia: Impietas sedebit super talentum plumbi. Injustitia est qua contra Dominum et proximum quis injuste agit, et est sensus: Vindi
Abbreviated transcription (Latin):
paulo diximus. ut sit ipse primo¬
genitus in multis fr̃ib. Namde re¬
surrectione reꝓboꝵ nichil hic dr̃.
Potest gͦ &e ita coniungi. Paulus
surrectione mortuoꝵ iħu xp̃i. Om̃s

Expanded text:
Apostolus dicit, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus . Nam de resurrectione reproborum nihil hic dicitur. Potest et ita conjungi: Paulus surrectione mortuorum Jes
Abbreviated transcription (Latin):
uocatis scĩs. Dilectis dei dicit: hoc
est electis ad fidem & grãm. Quod
autẽ dicit uocatis sc̃is sic uident᷑
hec uerba sonare. quod iam scĩ es¬
sent qñ uocatisunt: s ñ conueñ.
Qui enim erant peccatores & in
iustissimr. uocati sunt sc̃i id÷ ad
hoc electi & uocati sunt ut eẽnt

Expanded text:
tis Dei dicit, id est electis ad fidem et gratiam. Quod autem dicit vocatis sanctis, sic videntur haec verba sonare, quod jam sancti essent quando vocati sunt, sed non convenit. Qui enim erant peccatores et justissimi, vocati sunt sancti, id est ad hoc electi et vocati sunt, ut essent
Abbreviated transcription (Latin):
extiterunt. dum sine timore pecra¬
uerunt. Non solum autẽ quiea fa¬
ciunt. subauditur digni st̃ mnorte:
s &̃ qui consentiunt facientib. Qui
facit peocatũ & non cousentit: di¬
gnus est morte. Qͥ ñ facit ⁊ ꝯsentit.
in subditis ñ puniendo: dignꝰ ẽ inor¬
te. Qͥ uͦ faciunt & consentiunt du
plici mortẽ digni sunt. ꝓpt̃ qͦd .i.

Expanded text:
exerunt, dum sine timore peccaverunt; non solum qui ea faciunt, subaudis digni sunt morte, sed etiam qui consentiunt facientibus. Qui facit peccatum et non consentit, dignus est morte. Qui non facit et consentit in subditis non puniendo, dignus est morte. Qui autem faciunt et consentiunt, illi duplici morte digni sunt. CAPUT II.
Abbreviated transcription (Latin):
erat. Qui p̾destinatꝰ est. id: p̾ordinatꝰ
& p̾finitus filius dei inuirtute sub¬
auditur diuinitatis. & in potentia
uerbi: a quo assumptꝰ ẽ ipse homo in
unitate ꝑsone. Origenes dicit. qui
destinatus est filius dei. dicens desti¬
nari illum posse qui est: p̃destinari
qui non est. S scd̾m beatũ augusti¬
nũ melius dicendũ qui p̃destinatus
est filius der: quia non de uerbo lo¬
quitur hic apłs.s de homine qui ñ
erat anteqm factus eẽt. humanitas
enĩ que non erat antea illa ẽ prede¬
stinata & p̃finita siue p̃ordinata. si¬
ne suis meritis ut filius dĩ eẽt sũp¬
ta a uerbo inuirtute diuinitatis.¬

Expanded text:
em. Qui praedestinatus est, id est praeordinatus et praefinitus, Filius Dei in virtute; subauditur divinitatis et in potentia Verbi, a quo assumptus est ipse homo in unitate personae. Origines dicit: Qui destinatus est Filius Dei, dicens destinari illum posse qui est, praedestinari qui non est. At vero secundum beatum Augustinum melius est dicendum: Qui praedestinatus est Filius Dei, quia non de Verbo loquitur hic Apostolus, sed de homine, qui non erat antequam factus esset. Humanitas enim quae non erat antea, illa est praedestinata et praefinita, sive praeordinata, sine suis meritis, ut Filius Dei esset, assumpta a Verbo in virtute divinitatis
Abbreviated transcription (Latin):
id est sicut misit pater in nomine
suo. ita & ego uos uice nominis
mei micto ad p̾dicationẽ. Unde &
idem paulus alias dicit. Pro. xp̃o¬
In quib subauditur gentib estis

Expanded text:
id est sicut misit me Pater in nomine suo, ita et ego vos vice nominis mei mitto ad praedicationem. Unde et iisdem Apostolus alias dicit, pro Ci
Abbreviated transcription (Latin):
accepiinus gram & apostolatum:
ad obediendũ fidei in om̃ib gentib
ꝓ nomine eius. Gr̃a dicit᷑ gratis
data. Et gram hic debemus intel¬
ligere fidem & remissionẽ pecc̃oꝵ.
uł patientiã omniũ laborũ: pro
qua remunerabuntur infuturũ.
Que omĩa nobis nullis p̃cedentib

Expanded text:
m et apostolatum ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus. Gratia dicitur gratis data. Et gratiam hic debemus intelligere fidem et remissionem peccatorum vel patientiam omnium laborum, pro qua remunerabimur in futurum, quae omnia nullis praecedentibus