comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qđ dicitur  Plantauerat autem dñs parady sum uoluptatis apr¬
cipio quidam diclin posse intellegi qđ antequam cãelum & ter¬
sam facer&: parad sum uoluptatis plantaor& qđ in illo ess& uolun¬
trsdi: Quod aut dic̃ pulchrum uisu. animae ꝑtin&: Corporiuero
& aduescendum suauo : Perfluuum uero migrationem deparady sosig¬
nificari dicunt qđ migras s& adam in communem terram : perfluuium
unitoosditatis : Perquattuor copita quat tuor euangelia inquib
narrat᷑ : Eufratos autom historialiter Idcircon ad signatur cui¬
lib& regioni specialiter: quia hebreis propinquus .ẽ ꝑ quem signifi¬
catur eu an gelium iohannis ꝑtin& adheoricam adquam ecclesia
propinqua est: Alia aut̃ euangelia: suas hab& propri&ates
Perlignum uitae : dootrina spiritalis potest intellegi: In parad: so id ẽ
ecdesia : Porfluuium baptismum: Perquattuor capita : qu¬
tuor uirtutes ut p̃diximus: xliter parad: sus signific& corpus¬

Expanded text:
quod dicitur, Plantaverat Deus paradisum voluptatis a prinquod dicitur, Plantaverat Deus paradisum voluptatis a principio, quidam dicunt posse intelligi quod antequam coelum et terram faceret, paradisum voluptatis plantaret, quod in illo esset voluntas Dei. Quod autem dicit, Pulchrum visu, ad animam pertinet; corpori vero, et ad vescendum suave. Per fluvium vero, migrationem de paradiso significari dicunt, quod migrasset Adam in communem terram. Per fluvium, unitas Deitatis. Per quatuor capita, quatuor Evangelia, in quibus narratur Euphrates historialiter. Idcirco non assignatur cuilibet regioni specialiter, quia Hebraeis propinquus est, per quem significatur Evangelium Joannis, pertinet ad theoriam, ad quam Ecclesia propinqua est. Alia autem Evangelia suas habent proprietates. Per lignum vitae, doctrina spiritalis potest intelligi. In paradiso, id est in Ecclesia. Per fluvium, baptismum. Per quatuor capita, quatuor virtutes, ut praediximus. Aliter paradisus significat corpus
Abbreviated transcription (Latin):
Hab& aurum disciplinam uiuendi quae aliena .ẽ. ab omni sorde uel¬
ut aurum purum Carbunculum ueritatem quamnullo falsi¬
tos uincit sicut carbunculi fulgor noc te nonuincitur : Pras sin
uitam a &ernam qua e uiriditate lapidis propter uigorem uitao
significatur : Pluuius autem quaecircumiuit omnem terram a&hio¬
pum calidam feruentemq significat foftitudinem calore actionis.
alacrem atq inpigram: testius tigris uadit contra ass: rios & sigñf
temperantiam quaeresistit libi dini : Vndoplerumq in scripturis ass¬
nii aduersariorum loco ponuntur: Quastus ñ .ẽ. dictus quouad
aut quam terram circum eat : Iustitiaenim aduniuersas animae par¬
tes ꝑtin&: dicitur autem phison ipseeẽ gigantes: geuñ aut nilus
Tyꝗris &ieufrates nunc eadem nominatenent: Eufratesautem
fluuius me sopotami aer : Tygris aut̃ hoc nomine uocatur propt̃
uel ocitatem in instarbestiae nimia ꝑnicitate discurrentis : In eo

Expanded text:
Habet aurum disciplinam vivendi, quae aliena est ab omni sorde, velHabet aurum disciplinam vivendi, quae aliena est ab omni sorde, velut aurum purum; carbunculum, veritatem, quam nulla falsitas vincit: sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; prassinum, vitam aeternam, quae viriditate lapidis propter vigorem vitae significatur. Fluvius autem qui circuit omnem terram Aethiopum calidam ferventemque, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini. Unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus non est dictus quo vadat, aut quam terram circumeat. Justitia enim ad universas animae partes pertinet. Dicitur autem Physon ipse esse Ganges, Gyon autem Nilus. Tigris et Euphrates nunc eadem nomina tenent. Euphrates autem fluvius Mesopotamiae. Tigris autem hoc nomine vocatur propter velocitatem instar bestiae nimia pernicitate discurrentis. In eo
Abbreviated transcription (Latin):
Aliunde prohibereur ut illi promerendi dm̃ suum uistus ess&
in ipsa oboedientia: Quattuor autem flumina paradisi. ex
ino fonte procedentia : ex hoc colligimus uera eẽ. flumina qđ¬
regionib: ꝑquas fluunt notissima sint: & uni uersis feregentib
diffamata : Credendũq: ẽ. exillo loco paradisi agnitigne ho¬
ninum rematissimo Quat tuor haeo flumina emergere sicut
fidelissima testatur scriptura. quae &i am ꝑmultũ spatium ire
& post trostus regionum proximarũAiis locis erupisse. ubi
tomquam insuis fontib noti eẽ ꝑhibentur : Haec aũt quat tuor
flumina quattuor uirtutes significant: Prudentiam. for¬
ticudinem temperantiam. iustitiam : Prudentia ipsa ẽ con¬
templatio ueritatis. ab omni orehumano aliena sicut phison
orismutatio interptatur : quam loque is parturis illamma¬
gis quamparis. quam sonat euilath qua e interp̃tatur parturionr

Expanded text:
eo alicunde prohiberetur, ut illi promerendi Dominum suum virtus esset eo alicunde prohiberetur, ut illi promerendi Dominum suum virtus esset in ipsa obedientia. Quatuor autem flumina paradisi ex uno fonte procedentia, ex hoc colligimus, notissima gimus, notissima sint, et universis fere gentibus diffamata. Credendumque est, ex illo loco paradisi agnitione hominum remotissimo, quatuor haec flumina emergere; sicut fidelissima testatur Scriptura, quae etiam per multum spatium ire, et post tractus regionum proximarum aliis locis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Haec autem quatuor flumina quatuor virtutes significant, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Prudentia ipsa est contemplatio veritatis ab omni ore humano aliena: sicut Physon oris mutatio interpretatur, quam loquens parturis magis quam paris, quam sonat Evilath, quae interpretatur parturiens.
Abbreviated transcription (Latin):
eius creandi potentia. Dicit aut̃ hominib: : qđ sine temporalib
sonis drdixerit. Non nisi ꝑtemporales sonos potuit : Futurum
enimerat : ut homo isdem utcr&ur adoscom: Qđ aut̃ sequitur.
Lignum &iam uitae in mediopara dysi lignumq scientiae boni&
mali : Considerandũ est diligentius: fostas seenim. cogatnos in al¬
legoriam declinare : ut non lignasint: sed aliudligni nomine signi¬
ficent : Sod cum sithierusalem aerna in caolis : & aliudhieru¬
salem interraest:: Orgo & lignumuitae in quoerat sacramentum.
et inceterislignis alimentum : Sacramentũ aut̃ quidaliud: nisi
sapientia dequa dicitur. Hignum uitae .ẽ. amplectontib: illam:
ignum &i amscientiae boni &mali non .ẽ. dubi tandum qđ ess&
lignum uisibile in quoutiq: ñ suspicor aliqui dnoxium in esse
sum fecit ds̃ ommia bon aualde: sed malum eẽ homini trans gres¬

Expanded text:
ejus creandi potentia. Dicit autem hominibus, quod sine temporalibus ejus creandi potentia. Dicit autem hominibus, quod sine temporalibus sonis Deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. Futurum enim erat ut homo iisdem uteretur in escam. Quod autem sequitur, lignum etiam vitae in medio paradisi, lignumque scientiae boni et mali, considerandum est diligentius; fortasse enim cogat nos in allegoriam declinare, ut non ligna sint, sed aliud ligni nomine significent. Sed cum sit Hierusalem aeterna in coelis, et alia Hierusalem in terra est, ergo et lignum vitae, in quo erat sacramentum, et in caeteris lignis alimentum. Sacramentum autem quid aliud, nisi sapientia? de qua dicitur: Lignum vitae est amplectentibus illam. Lignum etiam scientiae boni et mali, non est dubitandum quod esset lignum visibile, in quo utique non suspicor aliquid noxium inesse, cum fecerit Deus omnia bona valde; sed malum est homini transgres
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ peccati. Ab anima uero in mostalitatem & prudentiam
Planta uerat autem dñs dr̃ paradysum uoluptatis sicutaprin
ris exeo mostemorieris : Nonignoro depara disomultos multa
dixisse : Alii cnimpara disum corporaliter tantũ intelleguntꝰ.
Alii spiricaliter aliiuͦ utroq modo Consequens aut .e. uthon
in para disocorporali intellegatur conlocatus & paradisus locus
quidam intellegatur. Terra scilic& ubi habitaor& homo terrenus
locus amoenissimus fructuosis nemorib: occupatus. idemq: mag¬
nus & magno fonto fecundur: plantauit ergodñs para disum
indelicuis hoo e inedon: qđ aut sequitur produx dehumo omne
lignam &rł : Sciendũ est qđ cumisdem generib sunt illalig¬
ne instituta in para diso quaeiam terra testia die produxitcau¬
saliter ut&iam nunc ꝑ temporatalia terragignat. Verba aut dĩ
die sextodicentis. Non son abili uoce prolata sunt. sed sicut in uerbo

Expanded text:
est peccati, ab anima vero immortalitatem et prudentiam. est peccati, ab anima vero immortalitatem et prudentiam. Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis, sicut a preris ex eo, morte morieris. Non ignoro de paradiso multos multa dixisse. Alii enim paradisum corporaliter tantum intelligunt, alii spiritualiter, alii vero utroque modo. Consequens autem est ut homo in paradiso corporali intelligatur collocatus, et paradisus locus quidam intelligatur, terra scilicet ubi habitaret homo, terrenus locus amoenissimus, fructuosis nemoribus occupatus, idemque magnus, et magno fonte fecundus. Plantaverat ergo Dominus paradisum in deliciis, hoc est in Eden. Quod autem sequitur, Produxit de humo omne lignum, et reliqua, sciendum est quod cum iisdem generibus sunt illa ligna instituta in paradiso, quae jam terra tertia die produxit causaliter, ut etiam nunc per temporalia talia terra gignat. Verba autem Dei die sexto dicentis, non sonabili voce prolata sunt, sed sicut in verbo
Abbreviated transcription (Latin):
& facctus .ẽ. homo in animam uiuentem. Vt qui ꝑfectus eratdr̃
ꝑfeotus creder&ur & homo: Aliidd inquirunt dequaterra ac
formatus sit si fuerat para dysus specialis: utiq de communi qđ
demunstratur ubi dicitur torraẽs & interram ibis : Sin ficcie
illius id cirto inspirare dm̃ dicunt: quia parsspiritalis e corp¬
ris caput qđ in hominib: primonascitur & principales hab&
sensus ꝑdiuisiones incerebro : Cuius primapars. uisum. audi¬
tum. gustum odoratũq. hab& : Secundauꝰ. intellectũ testia
toostũ: qui ꝑ omne corpus effunditur : Hi&i am dicunt faciamus
usq nram ad formationem animae adamꝑtinere : Adforma¬
tionem uͦ corporum qđ dicitur masculum & feminam fecitillos
Quodũ dicitur hio formauit adipsius formationem in membra ꝑ¬
tinere : Spirauituero ad animam indubitanter : Corpusuero
filii acorporepatris trahit corpolentiam &uim occultam ho

Expanded text:
Et factus est homo in animam viventem, ut qui perfectus erat Deus, Et factus est homo in animam viventem, ut qui perfectus erat Deus, perfectus crederetur et homo. Alii vero inquirunt de qua terra Adam formatus sit, si fuerat paradisus specialis utique de communi, quod demonstratur, ubi dicit: Terra es, et in terram ibis. Et in faciem illius idcirco inspirare Dominum dicunt, quia pars spiritalis est corporis caput, quod in hominibus primo nascitur, et principales habet sensus per divisiones in cerebro. Cujus prima pars, visum, auditum, gustum, odoratumque habet; secunda vero intellectum; tertia, tactum, qui per omne corpus effunditur. Hi etiam dicunt, Faciamus usque nostram, ad formationem animae Adam pertinere; ad formationem vero corporum, quod dicitur, Masculum et feminam fecit illos. Quod vero dicitur hic, formavit, ad ipsius formationem in membra pertinere; spiravit vero, ad animam indubitanter. Corpus vero filii a corpore patris trahit corpulentiam et vim occultam, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
eanima aut̃ quam dñs insufflando fecit nihilconfirmo Nisiquia
exdõ est ut non sit substantiadĩ & sitincorporea: non sitcorpus sed
sp̃rnon de substantia dĩ genitus nec procedens sed froctus adõ: &
itaesit facstus: ut in illius natura ñ sit alia creatura in quam pos¬
soł conuesti ha oꝑ hocdenihilo & qđ sit inmostorlis secuaidum
quendam uitȩ modum quem ñ possit amittere : Secundum qua¬
dam uͦ mutabilitatem quapossit uel d&erior uel inferior fieri
non in merito mostalis dicitur. Qm̃ uerã in mostalitatem solus
hab& ille dequodicitur. qui solus hab& in mortalitatem & luo
habitat in accessibilem: Mystice autem formauitds hominem
delimo terrae: formatus . e xp̃r ex seminedauid secundum ccornẽ
tcomquam delimo terrae : & inspirauit infaciem illius spiraci¬
lumuitȩ : Utiq: in fusione sprscĩ qui operat᷑ ẽ. hominem xp̃m.

Expanded text:
De anima autem quam Dominus insufflando fecit, nihil confirmo, nisi quia De anima autem quam Dominus insufflando fecit, nihil confirmo, nisi quia ex Deo est; ut non sit substantia Dei, et sit incorporea, non sit corpus, sed spiritus, non de substantia Dei genitus: nec procedens, sed factus a Deo. Et ita sit factus, ut illius natura non sit alia creatura, in quam posset converti. Ac per hoc de nihilo, et quod sit immortalis secundum quemdam vitae modum, quem non possit amittere; secundum quamdam vero mutabilitatem, qua possit vel deterior vel inferior fieri, non immerito mortalis dicitur, quoniam veram immortalitatem solus habet ille de quo dicitur: Qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem. Mystice autem formavit Deus hominem de limo terrae: formatus est Christus ex semine David secundum carnem, tanquam de limo terrae. Et inspiravit in faciem illius spiraculum vitae, utique infusione Spiritus sancti, qui operatus est h
Abbreviated transcription (Latin):
remorir&ur: Quomodo ergom mortale si animaleronouabi¬
mur au&ustate peccati Non in pristinum corpus animale in
quo fuitadam sed incorpus spiritode cumerimus aequales angelis:
Nenouabimur aut spũ mentis nr̃e secundum imaginom illius quicrea¬
uitnos quam petcando adamꝑdidit : Nenouabimur aũt &i amcar¬
iecum corruptibile hocinduerit incorruptibilitatem: ut sit spiri¬
tale corpus in quonondum mutatus Sed mutandus fuit adamnisi
mortem corporis peccando meraiss&: Illud quippesecundum ali¬
amoecusam & ante peccatum mosta ledici potuit mori: & in mortale :
qui a potuit nonmori : Aiud ẽ enim non possemori. aliud posse
non mori: Secundum quen am modum . prius homocreatus .e. in mor¬
toclis: qđ illi prestabatur deligno uitȩ separatus .ẽ cum pecooos s&
ut possitmori quinisi peccooss& poss& nonmori: Mortalisergoerat
condition ecorporis animalis: in mortalis beneficio conditaris.

Expanded text:
re moreretur. Quomodo ergo non immortale, si animale renovabire moreretur. Quomodo ergo non immortale, si animale renovabitur a vetustate peccati? Non in pristinum corpus animale, in quo fuit Adam, sed in corpus spirituale, cum erimus aequales angelis. Renovabimur autem spiritu mentis nostrae, secundum imaginem illius qui creavit nos, quam peccando Adam perdidit. Renovabimur autem etiam carne, cum corruptibile hoc induerit incorruptibilitatem, ut sit spirituale corpus, in quod nondum mutamur, sed mutatus fuisset Adam, nisi mortem corporis peccando meruisset. Illud quippe secundum aliam causam, et ante peccatum mortale, dici potuit mori; et immortale, quia potuit non mori. Aliud est enim non posse mori, aliud posse non mori. Secundum, quemadmodum prius homo creatus est immortalis, quod illi praestabatur de ligno vitae. Separatus est, cum peccasset, ut posset mori; qui nisi peccasset, posset non mori. Mortalis ergo erat conditione corporis animalis, immortalis beneficio Conditoris.
Abbreviated transcription (Latin):
tate ꝑfecta. hoc .ẽ. uirili. ansicut nunc usq format in uterismatrum
si omnium futurorum causaemodo sunt insite quando creauitdr̃ om¬
masimul : Non aliter adam focctus .ẽ. cum delimoterrae forma¬
tus e sicutiam credibilis ẽ. Nisi ꝑfectȩ a&atis & uirilitatis quae
erat in illis causis ubi dr̃ hominem in sexdierum operibus fecit:
Sol& igitur quaeriutrum animale corpus prius hominiforma¬
tũ .ẽ climo terrae qua leqđ habemus nuno: anspiritale
qualere surgentes habebimus : Non obscura ẽ dehacre aposto
bsententia dicentis : Nonprius qđ spiritale sed quod animale
de in de qđ spiritale : Hi c occurrit questio quomodo renouamur
si adhoc inxp̃o non reuocamur qđ prius in ad ameramus: Vndeergo
profeitur fili oredeunti stola prima. sinoninmortalitatem reci¬
pit quamꝑ didit in adam si autem non peccass& adam neccorpo¬

Expanded text:
tate perfecta, hoc est virili, an sicut usque nunc format in uteris matrum? tate perfecta, hoc est virili, an sicut usque nunc format in uteris matrum? Si omnium futurorum causae modo sunt insitae, quomodo creavit Deus omnia simul? Non aliter Adam factus est, cum de limo terrae formatus est, sicut jam credibilis est, nisi perfectae aetatis et virilitatis, quae erat in illis causis, ubi Deus hominem in sex dierum operibus fecit. Solet igitur quaeri utrum animale corpus prius homini formatum est e limo terrae, quae vel quod habemus nunc; an spiritale, quale resurgentes habebimus? Non obscura est de hac re Apostoli sententia, dicentis: Non prius quod spirituale, sed quod animale, deinde quod spirituale. Hic occurrit quaestio. Quomodo renovamur, si ad hoc in Christo non renovamur, quod prius in Adam eramus? Unde ergo profertur filio redeunti stola prima, si non immortalitatem recipit, quam perdidit in Adam? Si autem non peccasset Adam, nec corpo
Abbreviated transcription (Latin):
q: nunc operatur : Horum trium hoc qđ extremum posui: N ob¬
utcumq natũ .ẽ. duo illa remota sunt a sensibi nr̃is: Ergo illa om¬
nia primitus fuer̃: nonmole corporis magnitudinis. sedui pote¬
tia causali : Virgultum aut̃ agri: quid signific& spiritaliter supen¬
us expositũ .ẽ. cumpro ducer& terra herbam pabuli : Fonsau sapien¬
tia .ẽ. quae inrigat omnem ecclesiam: Alit̃ aut̃. terrauit gun
ria .ẽ. dequa scriptũ .ẽ. aperiatur terra & germin& saluatorẽ :
Quam in rigauit sp̃rsor qui fontis & aquae nomine inouangelio signisi
cortur: formauitigitur dñs dr̃ hominem delimo terrae. &inspirauit
infecciem eius spiraculum uitȩ. & focctus . ẽ. homo in animamui uen¬
tem. In ipso &iam corpore hab& homo quandam propri&atem
quo directo staturasit: uhocam moner&ur non sibi terrena. eẽ
sectarnda uelut pecora : sed quomodoonim fec̃ utrum repente inae¬

Expanded text:
sque nunc operatur. Horum trium hoc quod extremum posui, sque nunc operatur. Horum trium hoc quod extremum posui, utcunque notum est; duo illa remota sunt a sensibus nostris. Ergo illa omnia primitus fuerunt, non mole corporis, aut magnitudine, sed vi potentiae causalis. Virgultum autem agri quid significet spiritualiter, superius expositum est, cum produceret terra herbam pabuli. Fons autem sapientia est, quae irrigat omnem Ecclesiam. Aliter autem, terra virgo Maria est, de qua scriptum est, Aperiatur terra, et germinet Salvatorem; quam iret inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. In ipso etiam corpore habet homo quamdam proprietatem, quod directa statura sit, ut hoc admoneretur non sibi terrena esse sectanda, velut pecoribus. Sed quomodo enim fecit, utrum repente in ae
Abbreviated transcription (Latin):
obscisus. Fons autem ascendebat &rł : Hinciam quantum arbitror
ntimatur illa quae fiunt in terualla temporum. Exilla prima con¬
ditione ubi foceto sunt simulomnia & coepit recte abelemento &
quo cuncta genera nascuntur ł animalium ł herbarum atq ligno¬
rum : Quissitiste fansmerito queritur: Sienim plana queq
inrigabat quomodo dicatur uniuersam suꝑficiem terrae in rigas¬
se si autem omnem terram in rigabat: cratinundatio dilu¬
un & nandum diuisa erat terra ab aqua: Credibile .ẽ. autem
qui a nondixit unus fons. sed fons pronumero plurali. posuis se sin¬
gulcorem: ut sic intellegã fontos ꝑ omnem terram loca propria
inrigantes. sicut dista ẽ. rana & locusta in decemplogis aegipt
cũ es s& innumerabilis numerus illorum: Cum ergo aliter seha¬
beant omnium creaturum rationes uerbo dĩ in commutabiles: ali¬
ter illacius opera quib: indie septimo requieuit alit̃ista quȩ u¬

Expanded text:
abscissus. Fons autem ascendebat, et reliqua. Hic jam, quantum arbitror, abscissus. Fons autem ascendebat, et reliqua. Hic jam, quantum arbitror, intimantur illa quae fiunt intervallo temporum ex illa prima conditione, ubi facta sunt simul omnia; et coepit recte ab elemento, ex quo cuncta genera nascuntur, vel animalium, vel herbarum atque lignorum. Quis sit iste fons merito quaeritur. Si enim plana quaeque irrigabat, quomodo dicitur universam superficiem terrae irrigasse? Si autem omnem terram irrigabat, erat inundatio diluvii, et nondum divisa erat terra ab aqua. Credibile autem est quia non dixit, unus fons, sed Fons, pro plurali numero posuisse singularem; ut sic intelligam fontes per omnem terram loca propria irrigantes, sicut dicta est rana et locusta in decem plagis Aegypti, cum esset innumerabilis numerus illarum. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes, verbo Dei incommutabiles, aliter illa ejus opera, quibus in die septimo requievit, aliter ista quae u
Abbreviated transcription (Latin):
dicuntur. eẽ. facsta ut potentia uerbi sui simulomnia ds̃ fecussi
intellegatur: Quid aut̃ significat misticae qđ caelo nominato
& terra adiecit uir gultũ & herbam regionis. & tacuit terra.
nsi qui a ꝑ uirgultum agriinuisibilõ creaturam de monstra¬
ti intellegit sicut .ẽ. anima: Dictũ .ẽ. aut̃ uirgultũ agri
propter uigoremuite: herba propter eandem uitam mar¬
cescentẽ: De in deqd adlidit. ante quam orir&ur interra
in tellegitur anima ante quam pecocor& : Terrenis onim cupi¬
ditatib: sordidata tamquam osta uł suꝑterrã nata eẽ diciturrecte:
Vnde &adiecit nondumpluerat dñr suꝑ terram. quasi apte dicer&
Ante quam peccar& anima nondum nubibus scriptura pluuiam doctri¬
nae ad inrigandam animam concesserat : Quodd subiunxit. & ho¬
mononerat qui operar&ur terram : Quia nullus homo operatus ẽ
in uirgine : dequanatus .e xp̃s : Ipse enim lapis sinemanibus demonto

Expanded text:
dicunt esse facta, ut potentia verbi sui simul omnia Deus fecisse dicunt esse facta, ut potentia verbi sui simul omnia Deus fecisse intelligatur. Quid autem significat mystice quod, coelo nominato et terra, adjecit virgultum et herbam regionis, et tacuit terra, nisi quia per virgultum agri invisibilem creaturam demonstrari intelligit, sicut est anima? Dictum autem virgultum agri, propter vigorem vitae; herba, propter eamdem vitam marcescentem. Deinde quod addit, Antequam oriretur in terra, intelligitur anima antequam peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam orta, vel super terram nata esse dicitur recte. Unde et adjecit: Nondum pluerat Dominus super terram, quasi aperte diceret: Antequam peccaret anima, nondum nubibus Scripturam pluviam doctrinae ad irrigandam animam concesserat. Quod vero subjunxit, Et homo non erat qui operaretur terram, quia nullus homo operatus est in virgine, de qua natus est Christus. Ipse enim lapis sine manibus de monte
Abbreviated transcription (Latin):
aelũ & cerrã dicit eẽ. firsta: Cũ superius nunadie factaesse
unt c&era : Longeenim aliternotae sunt angelis creaturȩili
aliter nob : Illis enim primordialiter sicuc primitus creati sust:
Nos aut̃ secundum rerum omnium amministrationem ꝑdiuisio¬
ies temporum quadr̃ nuncusq operatur: Ei fortasse unus isteo
dics omne tempus significarebene in cellegitur: fecitenim dĩ
omne tempus. simulcum omnib: temporalib creaturis : qđ au¬
emnominato caelo & terra condidit uirgultum agri &tatu¬
ic c&era quae sunt in catlo & in terra: Peruirgultum agrinas¬
centia terra econp̃hendit. quae an tequam orirentur suꝑter¬
rom causaliter creata sunt cumere auit ds̃ omniasimul:
Qđ autẽ sequitur. Nundumenim pluera tñs suꝑterram & homo
non erat quio perar&ur terram: tam quam dicer& nunsic
lla fecitdr̃: quem admodum nunc alia cumpluit. Aliacm¬
memorantur homines sine pluuia. & sineo perehumano. Nunc

Expanded text:
elum et terram dicit esse facta, cum superius non uno die facta essesunt caetera. Longe enim aliter notae sunt angelis creaturae Dei, aliter nobis. Illis enim primordialiter, sicut primitus creati sunt. Nos autem secundum rerum omnium administrationem per divisiones temporum, qua Deus nunc usque operatur, et fortasse unus iste dies omne tempus significari, bene intelligitur. Fecit enim Deus omne tempus simul cum omnibus temporalibus creaturis. Quod autem nominato coelo et terra condidit virgultum agri, et tacuit caetera quae sunt in coelo et in terra. Per virgultum agri, nascentia terrae comprehendit, quae antequam orirentur, super terram causaliter creata sunt, cum creavit Deus omnia simul. Quod autem sequitur: Nondum enim pluerat Dominus super terram, et homo non erat qui operaretur terram, tanquam diceret, non sic illa fecit Deus, quemadmodum nunc alia, cum pluit. Alia commemorantur homines sine pluvia et sine opere humano: nunc
Abbreviated transcription (Latin):
fluidum & tenebrosum suꝑferobatur spr di. Cuius slacuom̃s
uiuificamur : & in quo subsistentes requiescimus: Ideo qđ suꝑ ferebatu
creaturis dicer&ur: Spiritaliter. terra e ecdesia in tellegipotest.
Quaeerat inanis idẽ sineo peribbonis. Quacua: idest sine p̃mis
Pertenebras tenebrȩ ignorantiae &peccati: Perfaciem. abssi. multitu
sp̃m sc̃m ascensurum suꝑxp̃m dea quabaptismi inspecie columbȩ:
H aec quoq sententia. id .ẽ. in principio usq suꝑ aquas. tresleges significat.
Quomodo dixitdr ꝑ qua muocem : autcuidixit ante omne tempus: dixit
autem uerbo sibi co&erno & in commutabili: non corporoli sonouocis. sed in¬
ternis a &ernisqrationib: Spiritalis auuem fecstaẽ lux: Cum dyxit fia tlixx
idẽ angeli &uistutes caclestes : De quib dicitur. Prior omnium

Expanded text:
fluidum et tenebrosum superferebatur Spiritus Dei. Cujus flatu omnes fluidum et tenebrosum superferebatur Spiritus Dei. Cujus flatu omnes vivificamur, et in quo subsistentes requiescimus. Ideo quod superferebacreaturis diceretur. Spiritualiter terra Ecclesia intelligi potest, quae erat inanis, id est sine operibus bonis; et vacua, id est sine praemiis. Per tenebras, tenebrae ignorantiae et peccati. Per faciem abyssi, multitudSpiritum sanctum descensurum super Christum de aqua baptismi in specie columbae. Haec quoque sententia in principio usque super aquas, tres leges significat, Quomodo dixit Deus, per quam vocem, aut cui dixit ante omne tempus? Dixit autem Verbo sibi coaeterno et incommutabili, non corporali sono vocis, sed internis aeternisque rationibus. Spiritualis autem facta est lux, cum dixit, Fiat lux, id est angeli et virtutes coelest
Abbreviated transcription (Latin):
sed incerponuntur terra. Et tenebrȩ & abyssus &aqua. Illud
in causaẽ quia sic debuit spsdĩ dominari. Id ẽ uoluncasdi ut
essent alia quib: suꝑfer&ur. Non loco sedpotestate. & quae
subiacerent uoluntati ereatoris : Non autem aqua sic appel¬
laca est locohoo. ut haec a nobis intellegatur: quamuidemus
& tangimus. Quomodo necterra qualisista quȩiam uideri&
trastari potest. sed cali& terrae nomine: uniuersa creacura
significataest quam fecito condiditds̃ : Ideo autem nominib
uisibilium rerum haec appellata sunt : propter in sirmitatẽ
paruulorum: qui inuisibilia conp̃hendere non possunt
Non absurde autem aqua dista .ẽ ista matheria infirmis. cui
suꝑferebatur sp̃s dĩ: Qui a omnia qua e in terra nascuntur. siue
animalia. siue arbores: si ue herbȩ: abhumure incipiunt formari
at: nutriri : Sp̃s di ferebatur suꝑ aquas. utiq suꝑ cornr̃m

Expanded text:
sed interponuntur terra, et tenebrae, et abyssus, et aqua, illud sed interponuntur terra, et tenebrae, et abyssus, et aqua, illud in causa est quia sic debuit Spiritus Dei dominari, id est voluntas Dei, ut essent alia quibus superferretur; non loco, sed potestate: et quae subjacerent voluntati Creatoris. Non autem aqua sic appellata est loco hoc, ut haec a nobis intelligatur, quam videmus et tangimus. Quomodo nec terra, qualis ista quae jam videri et tractari potest, sed coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter infirmitatem parvulorum, qui invisibilia comprehendere non possunt. Non absurde autem aqua dicta est ista materia informis cui superferebatur Spiritus Dei, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores, sive herbae, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Spiritus Dei ferebabatur super aquas. Utique super cor nostrum
Abbreviated transcription (Latin):
Quib uerbi suid&ur signifiure in formitatem matheriae corpo¬
ralis. Terra enim & aqua operantib: trastabiliora sunt o&eris:
Ab yssus illanimirum ẽ : inqua ⁊ abulus & angelicius qui in
euangelio de signantur cum dicitur. Otrogabant illum dȩ mo¬
nia neiuber&ea ire in abssum : In anis autemerat terra.
quando non fuit qui habitar&. & in composita. nondum ama¬
ri distincta: Spiritaliter autem terra. idẽ cooronr̃a. Erat
in anis &uacua: priusquam doctrine acciper& formam:
Et tenebre suꝑ abyssum : qui aignorantiae profunda obscu¬
ritate: caronrã tegebatur: Ot sp̃s dĩ suꝑferebatur super
aquas: suꝑ ferebatur utiq sp̃s dĩ non corporalib locis: sed
excellentia potestatis. quia subia cobat uoluntati creatons
quicquid formandum ꝑficiendumq inchoauerat: Hic sa no
commemorata est. trinitas : dicence scriptura: in principio
idẽ infilio: fecit dr̃ id .ẽ. ds̃ pauer: Quod autem non statim

Expanded text:
Quibus verbis videtur significare informitatem materiae corpoQuibus verbis videtur significare informitatem materiae corporalis. Terra enim et aqua operantibus tractabiliora sunt caeteris. Abyssus illa nimirum est, in qua diabolus et angeli ejus, qui in Evangelio designantur, cum dicitur: Et rogabant illum daemonia, ne juberet ea ire in abyssum. Inanis autem erat terra, quando non fuit qui habitaret, et incomposita, nondum a mari distincta. Spiritualiter autem terra, id est caro nostra, erat inanis et vacua, prius quam doctrinae acciperet formam. Et tenebrae super abyssum: quia ignorantiae profunda obscuritate caro nostra tegebatur. Et Spiritus Dei ferebatur super aquas. Superferebatur utique Spiritus Dei non corporalibus locis, sed excellentia potestatis; quia subjacebat voluntati Creatoris quidquid formandum perficiendumque inchoaverat. Hic sane commemorata est Trinitas, dicente Scriptura: In principio, id est, in Filio fecit Deus, id est, Deus Pater. Quod autem non statim
Abbreviated transcription (Latin):
caelum & terram : laud aueruntme angeli : Sed tamen non .ẽ.
contrarium: quia simul focsta sunt omnia: Caelum autem
& terra initium habent & finem apudnos : Apud dm̃ sine ini¬
tiohabentur. Id ẽ in p̃sentia ipsius more hominis arcam ficien¬
tis: Multae autem hereses in hac sententia p̃cauentur.
Quia alii dicebant caelum & terram sine principio fuisse.
& non dm sed deos illa fecisse & dm̃ antea non fuisse ethere¬
ses in hocuersiculo soluuntur: Hie ronimus uero dequib
hoc uolumen scripsit reuelat dicens: Ui delio& manifestis¬
sima ẽ. genesis. in qua decreatura mundi. de exordio gene¬
ris humani. dediuisione terrae. de confusione linguarum.
genteq usque aegypium scribitur hebreorum: Alii autem
dicunt ineo qđ dicit Caelum & terram: animam & corpus.
uel nouum & u&us testamentum spiritaliter posse intellegi
Cerra autem eratinanis &uacua: et tenebrae suꝑ abyssum:

Expanded text:
coelum et terram, laudaverunt me angeli. Sed tamen non est coelum et terram, laudaverunt me angeli. Sed tamen non est contrarium, quia simul facta sunt omnia. Coelum autem et terra initium habent, et finem apud nos: apud Deum sine initio habentur, id est, in praesentia ipsius, more hominis arcam facientis. Multae autem haereses in hac sententia praecaventur. Quia alii dicebant coelum et terram sine principio fuisse, et non Deum; sed deos illa fecisse, et Deum antea non fuisse: et haereses in hoc versiculo solvuntur. Hieronymus vero, de quibus hoc volumen si revelat, dicens: Videlicet manifestissima est Genesis, in qua de creatura mundi, de exordio generis humani, de divisione terrae, de confusione linguarum, genteque usque Aegyptum scribitur Hebraeorum. Alii autem dicunt, in eo quod dicit, coelum et terram, animam et corpus, vel Novum et Vetus Testamentum spiritualiter posse intelligi. Terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae super abyssum.
Abbreviated transcription (Latin):
quasi cameram: de terra autem dicitur quia fundatasit.
ut funda stiterram: Et in hoc caelum & terra differentiam
habent: oum alterum extenditur. alterum uero sundatur.
&haro alibi mutato ordine seriptac repperimus: utininitio
simul focstasunz: Cum autem hiccaelum singulaniter distũ
sit : inmultis scripturae locis pluraliter caeli repperiuntur.
ut .ẽ. cacli en crrant usq dĩ. & qui ferit caelos in intellestu.
Et henedicite caeli dñm. & laudatecũ caeli caelorum: Caelũ
hic ꝑsineddo chedicitur. Id e pars prototo: Caclabic proprie
dicuntur. Qui amulti sunt. ut scinditur auri colorcaeli septem¬
plicis & hra: Quorum hec sunt nomina. Aer. & her. olimpum
spacium igncum. firmamentum. caclum angelorum. &
caclum trinitatis : Hieronimus autem primo dicit caelum
trinitatis. secundo angelorum. tertio firm amentum.
incautem sententiae quae est in principio creauit usq¬
terram: Contrarium hocuid&ur qđ dicitur. Quando feci

Expanded text:
quasi cameram. De terra autem dicitur quia fundata sit, quasi cameram. De terra autem dicitur quia fundata sit, ut, Fundasti terram. Et in hoc coelum et terra differentiam habent, cum alterum extenditur, alterum vero fundatur. Et haec alibi mutato ordine scripta reperimus, ut, In initsimul facta sunt. Cum autem hic coelum singulariter dictum sit, in multis Scripturae locis pluraliter coeli reperiuntur: ut est, Coeli enarrant gloriam Dei; et, Qui fecit coelos in intellectu; et, Benehic synecdochice dicitur, id est, pars pro toto. Coeli hic proprie dicuntur, quia multi sunt; ut, Scinditur auricolor coeli septemplicis aether, quorum haec sunt nomina, aer, aether, olympus, spatium igneum, firmamentum, coelum angelorum, et coelum Trinitatis. Hieronymus autem primo dicit coelum Trinitatis, secundo angelorum, tertio firmamentum. Huic autem sententiae, quae est, In principio creavit terram, contrarium hoc videtur quod dicitur, Quando feci
Abbreviated transcription (Latin):
tesram tufundasti dñe. ecopera manuum tuarum suntieli¬
Iohannes quoque ex ꝑsonaxp̃i dic̃: egosum alfa. & ω. ex in
principioerat uerbum: Multa quoque testimonia deh ac
dictione dicta sunt inseripturis quae est in principio¬
oreauitdr̃. & reliqua: E quib ẽ in proph&a: Conteram
acput illius inmariprimo usq secundo: Deh ac&iam alius
proph&adicit : Congregons sicut in utre aquas maris:.
Et alibi: In capite libriscriptum ẽ. deme: dehac & salo¬
mondixit: Omnes corrente sinmare usque ab eis: Ethic
cominemorandum est qđ dicitur. Ego sum primus &i no¬
uissimus Utrumq hoc inlege &inhacapocalipsi contine¬
Creauit quasi dicer& machinauit : propriȩ enim oreare abs¬
q. materia dicitur : Facere autem dematheria : Hic primods̃
inscriptione repperitur a moysedistus: sed a serpenteptius
teritr. Quomodo autem caclum & terram creauit: alius de
plicem domum interiecto firmamento: & alibi Extondens cas¬
lum sicut pellem. Etextendens caelum sicut uestimentum

Expanded text:
tu fundasti, Domine, et opera manuum tuarum suntJoannes quoque ex persona Christi dicit, Ego sum alpha et omega. Et, In principio erat Verbum. Multa quoque testimonia de hac dictione dicta sunt in Scripturis, quae est, I, et reliqua. E quibus est in propheta: Conteram caput illius in mari primo usque secundo. De hac etiam alius propheta dicit: Congregans sicut in utre aquas maris. Et alibi: In capite libri scriptum est de me. De hac et Salomon dixit, Omnes torrentes in mare, usque ab eis. Et hic commemorandum est quod dicitur, Ego sum primus et novissimus. Utrumque hoc in lege et in Apocalypsi contineCreavit, quasi diceret, machinavit. Proprie enim creare absque materia dicitur; facere autem, de materia. Hic primo Deus inscriptione reperitur a Moyse dictus, sed a serpente prius teritur. Quomodo autem coelum et terram creavit, alius demplicem domum interjecto firmamento. Et alibi, Extendens coelum sicut pellem. Et, Extendens coelum sicut vestimentum,
Abbreviated transcription (Latin):
uionim inquid salo monuiuit in ae ternum creauicomnia
smnub : Sedtantum ut p̃diximus orige nemmaderie infor¬
mis formatam spetiem sicut uox uerbum antecedit : Itaq non
omnia exnihilo fecitłs sed quedamexnihilo quaedamexali¬
quo condidith: denihilo mundum & angelos & animam
exaliquo hominem &pecora ett&era screaturas : Haec uxto
historiam: Spiritaliter autem in hoc principio xpasecitds
caelum &terram: ⁊dest spiritales quicadestia meditantur
ei torrnales qui terrena sapiunt: Scienduest autem qđ opud
hebreos liberiste bressituocatur : ut uclum inib exprincipiis
eorum nomin am ponuntur: Paulis ꝑ adexordium rede amus:
alii psonam locum tempus qu ohuius sententiae inquirunt.

Expanded text:
Qui enim, inquit Salomon, vivit in aeternum, creavit omnia Qui enim, inquit Salomon, vivit in aeternum, creavit omnia simul, sed tantum, ut praediximus, originem materiae informis formatam speciem, sicut vox verbum antecedit. Itaque non omnia ex nihilo fecit Deus, sed quaedam ex nihilo, quaedam ex aliquo, condidit Deus. De nihilo mundum, et angelos, et animam; ex aliquo, hominem et pecora, et caeteras creaturas. Haec juxta historiam. Spiritualiter autem in hoc principio Christo fecit Deus coelum et terram, id est spirituales et qui coelestia meditantur, et carnales qui terrena sapiunt. Sciendum est autem quod apud Hebraeos liber iste Beresith vocatur, ut voluminibus ex principiis eorum nomina imponuntur. Paulisper ad exordium redeamus. Alii personam, locum et tempus hujus sententiae inquirunt,
Abbreviated transcription (Latin):
dr forcer& tempota nonerant tempora. Nonergopasi
igitur xp̃s est: qui in euangelio dicit: Egosum principi
que de loquor uobit ypro tare autem̃ commemorat
filii hicnonita sit quie uerbum est. sed tarntum quia pr¬
cipium est : Exordium quippe creaturȩ insinuatur
huc in ꝑfecte: Fit autem filii commemoratio quia uer
est in eo quod scriptum est: dixitdĩ fiat: Quia ꝑfectii
ercaturae ibi insinuatur: Quodergo dictum est. in pr¬
cipio creauit. ds̃ caelum &t terram: matherianitouusc¬
ture ostendit rationalis. etcorporalis: id est angelorumi
iusmundi Vtrumq igitur fecit d̃ maheriam & formani
Sicut uox & uerbum simulfit: quariu suox priorsit origino
derq seriptura ai:: Qui fecistimndum dematheria infori¬
Sedma heria fersta est denihilo: mundienim spetie slontson¬
eimaheria Pro indeduasres ante omnem diem Sante em¬
n tempus condidits angelicamui delic&s ereaturam &infor¬
memmatheriam. Quamuisenim omnia simul fecsta sunt

Expanded text:
m faceret tempora, non erant tempora. Non ergo posigitur Christus est, qui in Evangelio dicit: Ego sum principium, qui et loquar vobis. Propterea autem commemoratio Filii hic non ita fit, quia Verbum est, sed tantum quia principium est. Exordium quippe creaturae insinuatur adhuc imperfectae. Fit autem filii commemoratio, quia verbum est, in eo quod scriptum est, dixit Deus, Fiat: quia perfectio creaturae ibi insinuatur. Quod ergo dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram, materiam totius creaturae ostendit, rationalis et corporalis, id est, angelorum et hujus mundi. Utrumque igitur fecit Deus, materiam et formam; sicut vox et verbum simul fit, quamvis vox prior sit origine. Denique Scriptura ait: Qui fecisti mundum de materia inforSed materia facta est de nihilo, mundi vero species de informi materia. Proinde duas restante omnem diem et ante omne tempus condidit Deus, angelicam videlicet creaturam, et informem materiam: quamvis enim omnia simul facta sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
genera tria sunt: Proph&ia dep̃terito ut in principio
creauitds caelum & terram & reliqua Dep̃senti ut sedons
xp̃s addexteram di patris dicitur: de futuro: in deuenturis
ẽ indicare uiuos & mortuos &reliqua In principio creauit
Aliidicunt hoc principium ad principium creationis om¬
nium : dumnihil antehaecduo creatumẽ: uelin principio
temporis. quia tempus doneo calum & terram focsta sunt
non reputabatur. Vol in principio principatus. dumcadu
& terra in omnib: principatum tenent: Sicut supradixim:
magis hocdofilio sentiendum est: mubtis confirmantib: testi

Expanded text:
genera tria sunt. Prophetia de praeterito, ut in principio creavit Deus coelum et terram, et reliqua. De praesenti, ut sedens Christus ad dexteram Dei Patris. Dicitur de futuro, Inde venturus est judicare vivos et mortuos, et reliqua. In principio creavit. Alii ducunt hoc principium ad principium creationis omnium, dum nihil ante haec duo creatum est; vel in principio temporis, quia tempus, donec coelum et terra facta sunt, non reputabatur; vel in principio principatus, dum coelum et terra in omnibus principatum tenent: sed, sicut supra diximus, magis hoc de Filio sentiendum est, multis confirmantibus test
Abbreviated transcription (Latin):
potentiarerum siue ferocitate suꝑbiae : Producit & pecora fide¬
es simpliciter uiuentes: Serpentes quoq: innoxios scõsscilio& uiros
astuciae uiuacitate bonum amalo discernentes: Prudente scnim
inquit sicut serpenas: Nec mirum si codesia id .ẽ. terradicatur
producere animamuiuamiuentos scilio& dõ & bestias & peca
& serpences cum iuxta cuangelium ex omnigenere piscium congi
Sicut aut̃ superius diximus. ꝑ aues & animantia ex aquis produc¬
ta omis animinri motus posse intellegi qui producunt de profui¬
do cordis uelut ex aquis. Sic possumus ꝑ animantia exterra pro¬
dusta exterioris hominisnrimotus in tellegere in quib: nihil uolatis
indicatur: Scioenim ꝗdđ non in habitat inme hoc ẽ in carnemea
bonum: Nuncautem uideamus illa quae secuntur: &dxꝰ dr̃
aciamus hominem adimaginem & similitudinennrom &rłq¬

Expanded text:
potentia rerum, sive ferocitate superbiae: producit et pecora, fidepotentia rerum, sive ferocitate superbiae: producit et pecora, fideles simpliciter viventes. Serpentes quoque innoxios, sanctos scilicet viros, astutiae vivacitate bonum a malo discernentes. Prudentes enim, inquit, sicut serpentes. Nec mirum si Ecclesia, id est terra, dicatur producere animam vivam, viventes scilicet Deo, et bestias, et pecora, et serpentes, cum juxta Evangelium ex omni genere piscium congregat. Sicut autem superius diximus, per aves et animantia, ex aquis producta, omnes animi nostri motus posse intelligi, qui producuntur de profundo cordis, velut ex aquis; sic possumus per animantia ex terra producta, exterioris hominis nostri motus intelligere, in quibus nihil volatile indicatur. Scio enim quod non inhabitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Nunc autem videamus illa quae sequuntur. Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
sicut .ẽ. in libi dine siue in fornicatione: De generationib: quoq ꝑnitiosis
qua erisol& animalium utrum postpeccatum primihominis aduindic¬
am creatasunt: anpotius cumiamcreata essent. in noxia nonnisi
postea peccatorb nocere potuerunt ułcoeperunt: Meq. hoc mirum:
quando quidem temporib: huiusuitȩ laboriosae : ne motam iustus. ẽ.
i ꝑfectum seaudeat dicere: Ad puniendum igitur uel ad exđendum pro¬
bandumq: noscreata sunt : Potueruntergo ista &iam creata nih il nocere
si causa non extitis s& puniendorum uel probandorum hominum: Si aut
icat aliquis curse inuicem nocent: & dicimus quia fortasse alia aliis.
data sunt ut illis uescerentur: Secundum mifticos intellectus prodũc
iua uistutum gormina parcurit secundum genus scilic& suum.
d.ẽ. uitam imitando scorum: Producit quoq bestias homines in

Expanded text:
sicut est in libidine, sive in fornicatione. De generationibus quoque perniciosorum sicut est in libidine, sive in fornicatione. De generationibus quoque perniciosorum quaeri solet animalium, utrum post peccatum primi hominis ad vindictam creata sunt, an potius cum jam creata essent innoxia, non nisi postea peccatoribus nocere potuerunt, vel coeperunt. Neque hoc mirum, quando quidem temporibus hujus vitae laboriosae nemo tam justus est, qui perfectum se audeat dicere. Ad puniendum igitur, vel ad exercendum probandumque nos, creata sunt. Potuerunt ergo ista etiam creata nihil nocere, si causa non exstitisset puniendorum vel probandorum hominum. Si autem dicat aliquis, Cur sibi invicem nocent? et dicimus, quia fortasse alia aliis data sunt, ut illis vescerentur. Secundum mysticos intellectus producitviva virtutum germina parturit, secundum genus scilicet suum, id est, vitam imitando sanctorum. Producit quoque bestias, homines in
Abbreviated transcription (Latin):
cimodo creaca sunt animalia: autenim utilia sunt nob̵ aut ꝑnitio¬
sa aut suꝑflua : Depnitiosis łpunimur uel exercomur. aucterremur
pnitiosa: relinque suꝑflua : In omnib: tam̃ mensuram &numerum &
ordinem uides & astificem quaere : Consequens autem ut alterã pastẽ
quae proprie terra dicitur. Ornar& animalib: siu e iumentis. utequi & bo¬
ios &oues & tetera. Siuereptilib: ut sunt serpentes &siqua sunt alia
iuebestiis ut sunt leones &ursi &cetera : Quic quid aut̃ creatum ungulis
sa euit non in congruȩ bestia dicitur: Quaeritur aut cursola anima¬
aaquarum bene dicimeruer̃ sicut homines: & fortas semunocrea¬
turae genere dicendum fuit. ut inc&eris consequenter intelleger & ur
quae generationib crescunt: Necessarium autem fuit hoc in homine
ep&ere nequisquam dicer& in officio gignendi illum essepeccaturũ

Expanded text:
ci modo creata sunt animalia: aut enim utilia sunt nobis, aut pernicioci modo creata sunt animalia: aut enim utilia sunt nobis, aut perniciosa, aut superflua. De perniciosis, vel punimur, vel exercemur, aut terremur. perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen mensuram et numerum, et ordinem vide, et artificem quaere. Consequens autem ut alteram partem, quae proprie terra dicitur, ornaret animalibus, sive jumentis, ut equi et boves, et oves, et caetera, sive reptilibus, ut sunt serpentes, et si qua sunt alia; sive bestiis, ut sunt leones, et ursi, et caetera. Quidquid autem creatum ungulis saevit, non incongrue bestia dicitur. Quaeritur autem cur sola animalia aquarum benedici meruerunt, sicut homines, et fortasse in uno creaturae genere dicendum fuit, ut in caeteris consequenter intelligeretur quae generationibus crescunt. Necessarium autem fuit hoc in homine repetere, ne quisquam diceret, in officio gignendi illum esse peccatorem,
Abbreviated transcription (Latin):
fusione seminis: Emultiplicamini: hoc .ẽ. parturiendo: & reple¬
te a quasmaris: Id ẽ uiuendo in illis: Peraquos doctores iN¬
tellegi possunt: qui reptilia & uolatilia producunt. Id ẽ. pet¬
catores & scõs: Percode &iam grandia magna peccata. quae
dỹcrearedicitur. Sed dimittendo & non uolendo: sedsi ꝑrep¬
tilia peccatores intelleguntur. quomodo bonidño uidentur
d .e. qui apipsos sci probantur: Benedixitq illis : Id .ẽ. scĩ doi¬
torib: quib: iub&ur crescere in legenaturae & multiplicari
in lege litterae: A quas uero replere id ẽ. in lege noui testam̃¬
ti: Auesq multiplicare. Id ẽ sc̃i inbonis operib uel p̃mus:
uꝑ terram : id .ẽ. ecclesiam uel cerram uiuentium quib dr
benedicit &crescere imperat. Idẽ inspe : Multiplicariinfide : Reple¬
reuero aquas maris : id ẽ. animas caritate : & dix̃ dr̃: Educatterra
animam uiuam secundum genussuum & reliquausq bona sunt: tripli¬

Expanded text:
fusione seminis, et multiplicamini, parturiendo: et replefusione seminis, et multiplicamini, parturiendo: et replete aquas maris, vivendo in illis. Per aquas doctores intelligi possunt, qui reptilia et volatilia producunt, id est, peccatores et sanctos. Per cete etiam grandia, magna peccata, quae Deus creare dicitur, sed dimittendo, et non volendo. Sed si per reptilia peccatores intelliguntur, quomodo boni Domino videntur? Certe quia per ipsos sancti probantur. Benedixique illis, id est sanctis doctoribus, qui jubentur crescere in lege naturae, et multiplicare in lege litterae. Aquas vero replere, id est in lege Novi Testamenti: avesque multiplicare, id est sanctos in bonis operibus vel praemiis super terram, id est Ecclesiam, vel terram viventium, quibus Deus benedicit, et crescere imperat, in spe, multiplicari in fide; replere vero aquas maris, id est, animas charitate. Et dixit Deus: Educat terra animam vivam secundum genus suum, et reliqua, usque bona sunt. Tripli