comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sed non omĩa expediunt: Omĩa. licita sunt: sed non omnia
edificant: Nemo qđ suum ẽ querat : sed id quod alterius
est .÷ atq ut ostenderet unde loqueret᷑ : Omne inquit qđ
in macello uenit manducate : nihil interrogantes propter
conscientiã: Et tamen alibi dicit. Non manducabo carnẽ
in aternũ : ut fratrem meũ scandalit̾em: Itemq. alibi:
omnia quidem munda : sed malũ est homini qui ꝑoffen¬
qđ est sed non omnia expediunt : ipsum est: Sed malum
est homini qui ꝑ offensionẽ manducat Ita ostendit ea
quȩ licita sunt : id est nullo precepto dñi prohibentur:
sicut expedit potius esse tractanda non pre scripto legis.
sed consilio caritatis: haec sunt quȩ amplius erogantur n¬
Saucio qui curandus ad stabulũ samaritani illius miseratione
per ductus est : & ideo dicuntur non adnõ precipi. quam¬
uis dño mosleant᷑ offerri : ut tanto intellegantur esse gratiora.

Expanded text:
sed non omnia expediunt; omnia licita sunt, sed non omnia sed non omnia expediunt; omnia licita sunt, sed non omnia aedificant. nemo quod suum estquaerat, sed id quod alterius est. atque ut ostenderet unde loqueretur, omne, inquit, quod in macello uenit, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam. et tamen alibi dicit: non manducabo carnem in aeternum, ut non fratrem meum scandalizem, itemque alibi: omnia quidem munda, sed malum est homini qui per offenquod est sed non omnia expediunt\', ipsum est sed malum est homini qui per offensionem manducat\\ ita ostendit ea quae licita sunt, id est nullo praecepto domini prohibentur, sicut expedit, potius esse tractanda non praescripto legis, sed consilio caritatis. haec sunt, quae amplius erogantur saucio, qui curandus ad stabulum Samaritani illius miseratione perductus est. et ideo dicuntur non a domino praecipi, quamuis domino moneantur offerri, ut tanto intellegantur esse gratiora,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc operandi: Quis militat suis stipendis umquã: Quis plantauit
uineam & de fructu eius non edit: Quis pascit gregem. et de
lactȩ gregis non ꝑcipit: & paulo post. Si alii inquit potestatis
urãe participant. non magis nos. sed non sumus usi hac potestate.
sed omia tolleramus: ne qđ impedimentum demus euuangeligxp̃i:
De inde post pauca: Quȩ ergo inquit mihi merces erit ut euuan¬
gelizans sine sumptu ponã euuangeliũ. ut non abutar potestate
mea in euuangelio: Continuq que subiungit. quod paulo ante
cõmemoraui Cum enĩ liber sim ex omnibus omniũ me seruum
feci: ut plures lucri facerem: Item alio loco de quibus: qͣuȩ ad
escã pertinent: Omnia inquit mihi licita sunt : sed non om̃ia
expediunt: omnia mihi licita sunt: sed ego sub nullius redigar
potestate : Fsca uentri & uenter escis: ds̃ aut̃ & hunc et has
euacuabit .i ltem alibi de hoc ipso: Omnia licita sunt:

Expanded text:
hoc operandi? Quis militat suis stipendiis unquam? Quis plantavit hoc operandi? Quis militat suis stipendiis unquam? Quis plantavit vineam, et de fructu ejus non edit? Quis pascit gregem, et de lacte gregis non percipit? Et paulo post: Si alii, inquit, potestatis vestrae participant, non magis nos? Sed non sumus usi hac potestate, sed omnia toleramus, ne quod impedimentum demus Evangelio Christi. Deinde post pauca: Quae ergo, inquit, mihi merces erit? Ut evangelizans sine sumptu ponam Evangelium, ut non abutar potestate mea in Evangelio . Continuoque subjungit quod paulo ante commemoravi: Cum enim liber sim ex omnibus, omnium me servum feci, ut plures lucrifacerem. Item alio loco de quibusdam quae ad escam pertinent: Omnia, inquit, mihi licita sunt, sed non omnia expediunt: omnia mihi licita sunt, sed ego sub nullius redigar potestate. Esca ventri et venter escis, Deus autem et hunc et has evacuabit . Item alibi de hoc ipso: Omnia mihi licita sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
dimitti a fidelibus: causa euident̃ expressa ÷ : Nion eñi ꝓpter
uinculũ cum talibus coniugale seruandũ : sed ut ad quirantur
in xp̃o recedi ab infidelibus conuigibus. apłs uetat Multa sunt aut̃
facienda non iubente lege. sed libera caritate : & ea sunt in nr̃is
oficus gratiora: Quȩculiceret nobis &iam non impendere : tam̃
causa dilectionis inpendimus : Unde prior ipse dñs cũ se tributũ
non debere monstrasset. soluit tamen: ne scandalitaret eos quibs
ad aet̃nam salutẽ gerens. hominem consulebat: lam uero apłs quem¬
ad modum ista cõmendet: eius uerba testant᷑ ubi dicit. Cum enim
libersim ex omnibus : omniũ me seruũ feci : ut plures lucri facerẽ i
Cum paulo superius dixisset. Numquid non habemus licentiam
manducandi & bibendi. Num quid non habemus licentiã
sororẽ mulierẽ circum ducendi. sicut & ceteri apłi & fratres

Expanded text:
dimitti a fidelibus, causa euidenter expressa est. non enim propter dimitti a fidelibus, causa euidenter expressa est. non enim propter uinculum cum talibus coniugale seruandum, sed ut adquiractur in Christo, recedi ab infidelibus coniugibus apostolus uetat. Multa sunt autem facienda non iubente lege, sed libera caritate; et ea sunt in nostris officiis gratiora, quae cum liceret nobis etiam non inpendere, tamen causa dilectionis inpendimus. unde prior ipse dominus, cum se tributum non debere monstrasset, soluit tamen, ne scandalizaret eos, quibus ad aeternam salutem gerens hominem consulebat. iam uero apostolus quemadmodum ista commendet, eius uerba testantur, ubi dicit: cum enim liber sim ex omnibus, omnium me seruum feci, ut plures lucrifacerem, cum paulo superius dixisset: numquid non habemus licentiam manducandi et bibendi? numquid non habemus licentiam sororem mulierem circumducendi, sicut et ceteri apostoli et fratres
Abbreviated transcription (Latin):
Quod em̃ dñs ꝓhibet fieri omnino nom licet: ononet ergo
apłs qđ possit esse multoꝵ occasio lucrandoꝵ : ut fideles
coniuges in relinquendis infidelibus. ꝑmissa licentia non u¬
tantur : Tibi autẽ uidet᷑ infideles quoq dimiti a fidelibs
non licere : quia hoc uetat apłs: Cum ego dicam licere quia
hoc non uetat. Non tamen expedire. quia hoc ne fiat monet
apłs: qui reddit &iam rationem curfieri non expediat: quã¬
uis licent: Quid eñi scis inquid mulier siurũ saluũ facies aut
unde scis uir si uxorem saluã faties : Cum &iam superius doxisset
scificatus est enĩ uir infidelis inuxore. et scificata est malier
infidelis infratre. hoc est inxpiano : alioqum filii ur̃i inquit
inmundi essent. Nunc autẽ sc̃i sunt: Si ad lucrandos con¬
iuges & filiosxpo &iam exemplis quȩ iam ꝓuenerant uidet̃
hor tatus iCum ergo non expediat &iam infideles conuges

Expanded text:
quod enim dominus prohibet, fieri omnino non licet. monet ergo quod enim dominus prohibet, fieri omnino non licet. monet ergo apostolus, quod possit esse multorum occasio lucrandorum, ut fideles coniuges in relinquendis infidelibus permissa licentia non utantur. tibi autem uidetur infideles quoque dimitti a fidelibus non licere, quia hoc uetat apostolus, cum ego dicam licere. quia hoc non uetat, non tamen expedire, quia hoc ne fiat, monet apostolus: qui reddit etiam rationem cur fieri non expediat, quamuis liceat. quid enim scis, inquit, mulier, si uirum saluum facies? aut unde scis, uir, si uxorem saluam facies? cum etiam superius dixisset: sanctificatus est enim uir infidelis in uxore, et sanctificata est mulier infidelis in fratre, hoc est in christiano, alioquin filii uestri, inquit, inmundi essent; nunc autem sancti sunt. sic ad lucrandos coniuges et filios Christo etiam exemplis, quae iam prouenerant, uidetur hortatus. cur ergo non expediat etiam infideles coniuges
Abbreviated transcription (Latin):
dimissa est : ad huc uxor aliena est : Si eñi iam suȩ non alienȩ
miscetur uxori : utiq non moechatur : Moechatur autem : si ali¬
ena est cui miscetur: Porro si aliena ẽ: hoc est eius a quo dimissa
est : &iam si ꝓpter fornicationis causã dimissa est: Nondum
& si huius ẽ : non moechus iudicandus est sed maritus: Sed quia¬
non eum maritũ dicit scriptura sed moechũ: ad huc illa illius
erit. aquo &iam causa fornicationis ab iecta est: Et ideo quã cũq
&iam ipse illa dimissa ducit uxorẽ: quia cum alieno marito
concumbit : adultera est : unde aut̃ fieri potest ut ad ulter & iã
ipse nonsit. quẽ constat adulterare cum dixit. qui dimissam
xp̃i ani fuerant coniugia locuturi: qđ mihi uisum est eum
monendo dixisse: Quia eñi coniux fidelis relinquere coniugẽ
leite pecuit infidelẽ : id eo fieri hoc non dñs sed apłs ꝓ hibet:

Expanded text:
dimissa est, adhuc uxor aliena est? si enim iam suae, non alienae dimissa est, adhuc uxor aliena est? si enim iam suae, non alienae miscetur uxori, utique non moechatur; moechatur autem. aliena est ergo cui miscetur. porro si aliena est, hoc est eius, a quo dimissa est, etiamsi propter fornicationis causam dimissa est, nondum t si huius est, non moechus iudicandus est, sed maritus. sed quianon eum maritum dicit scriptura, sed moechum, adhuc illa illius erit, a quo etiam causa fornicationis abiecta est. et ideo quamcumque etiam ipse illa dimissa ducit uxorem, quia cum alieno marito concumbit, adultera est. unde autem fieri potest, ut adulter etiam ipse non sit, quem constat adulterare quam christiani fuerant, coniugia locuturus. quod mihi uisum est eum monendo dixisse. quia enim coniux fidelis relinquere coniugem licite potuit infidelem, ideo fieri hoc non dominus, sed apostolus prohibet.
Abbreviated transcription (Latin):
sit moechus & ille non sit . Quicumq dimiserit uxorẽ suã et
alterã duxerit : adulteriũ cõmittit : Nonne &iam scđm lucam
dicetur nob̵ quid ambigitis utrum ille qui ꝓpt̃ causam ftrnicationis
uxorem dimiserit & aliã duxerit non moechetur . & omnis qui
dimittit uxorem suã & ducit alteram moechatur:  Ac ꝑ hoc qm̃
fas non ẽ ut euuangelistas quã uis diuersis uerbis de una re
loquentes. ab uno sensu eademq sententia dissentire dicamus.
eandem tamen tenuisse sententiã. ut dimitens uxorem & alterã
ducens : Non quidam moechetur. id est qui preter fornicationem
dimiserit. quidã uero non moehetur. id est qui ꝓpter fornicationẽ
dimiserit: Sed omnis qui dimittit uxorem suã et ducit alteram:
moechari minime dubitet᷑: nam illud quod etiam seđm lucam
sequitur : Qui dimissã auiro ducit moethetur : Quomodo est uerũ :
Quo modo moechatur. Nisi quia illa quã duxit eo uiuente a quo

Expanded text:
sit moechus et ille non sit? quicumque dimiserit uxorem suam et sit moechus et ille non sit? quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit, adulterium committit. nonne etiam secundum Lucam dicetur nobis: quid ambigitis, utrum ille, qui propter causam fornicationis uxorem dimiserit et aliam duxerit, non moechetur? omnis qui dimittit uxorem suam et ducit alteram moechatur. ac per hoc, quoniam fas non est, ut euangelistas quamuis diuersis uerbis de una re loquentes ab uno sensu eademque sententia dissentire dicamus, eandem tamen tenuisse sententiam, ut dimittens uxorem et alteram ducens non quidam moechetur, id est qui praeter fornicationem dimiserit, quidam uero non moechetur, id est qui propter fornicationem dimiserit, sed omnis qui dimittit uxorem suam et ducit alteram, moechari minime dubitetur. Nam et illud, quod etiam secundum Lucam sequitur: qui dimissam a uiro ducit, moechatur, quomodo . est uerum? quomodo moechatur, nisi quia illa, quam duxit, eo uiuente, a quo
Abbreviated transcription (Latin):
debemus continuo putare illum non mȩchari . qui ꝓpter causam
fornicationis dimiserit & aliã duxerit : sed adhuc ambigere.
donec euuangeliũ scđm alios euuangelistas aquibus hoc narratũ
consulamꝰ ⁊ Quid si enĩ scđm matheum Non quidem quod ad hanc
rem ꝑtinet dictũ ẽ totum. sed ita pars dicta ẽ ut intellegeret᷑
a parte totum : Quod tam quã explanantes marcus et lucas
ut cdareret: plena sententia totum dicere maluerunt
cum itaq primum non dubitantes uerum esse qđ apud
matheum legit᷑. quicumq dimiserit uxorẽ suam pretercausã
forinicationis & aliã duxerit moechat᷑ : quȩ sierimus utrũ
tantũ iste moechatur ducendo alteram uxorem. qui p̃ter
causã fornicationis priorem dimiserit: an omnis qui dimissa uxore
alterã duxerit. ut ibi sit &iam ille qui fornicantẽ dimiserit:
Nonȩ scđm marcum respondebitur nob. quid queritis utrum ille

Expanded text:
debemus continuo putare illum non moechari, qui propter causam debemus continuo putare illum non moechari, qui propter causam fornicationis dimiserit et aliam duxerit, sed adhuc ambigere, donec euangelium secundum alios euangelistas, a quibus hoc narratum est, consulamus. quid? si enim secundum Matthaeum non quidem quod ad hanc rem pertinet dictum est totum, sed ita pars dicta est, ut intellegeretur a parte totum, quod tamquam explanantes Marcus et Lucas, ut clareret plena sententia, totum dicere maluerunt? cum itaque primum non dubitantes uerum esse, quod apud Matthaeum legitur: quicumque dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis et aliam duxertantum iste moechetur ducendo alteram uxorem, qui praeter causam fornicationis priorem dimiserit, an omnis qui dimissa uxore alteram duxerit, ut ibi sit etiam ille qui fornicantem dimiserit, nonne secundum Marcum respondebitur nobis: quid quaeritis, utrum ille
Abbreviated transcription (Latin):
dimissa fit moecha. Nisi fiat qui eã duxerit moechus: uerba
uero quȩ ipse posiusti. unde tibi uisum est non moechari eum qui
propter causã fornicationis uxorẽ dimiserit & aliã duxerit:
obscurȩ quidem posita sunt: unde non minor intellegendis his labor¬
ẽ lectori. sed non sunt difficilia in eo sermone dñi : qui tunc ame
tractabat᷑. quando illa conscripsi quȩ legeres te mouerunt:
Alibi quippe idem matheas ea dnm dixisse narrauit: non cũ
illũ ꝓlixũ faceret in monte sermonẽ. sed cum int̾rogatus esset apha¬
riseis utrum liceret exquacumq causa dimittere uxorẽ: Sed quod
minus intellegit᷑ apud matheum: apud alios euuangelistas intellegi
potest Qua ꝓpter cũ legerimus in euuangelio scđm matħ. qui cumq¬
dimiserit uxorẽ nisi obfornicationẽ. Aut qđ magis in greco legit᷑
preter causam fornicationis. & aliam duxerit moechatur: Non

Expanded text:
dimissa fit moecha, nisi fiat qui eam duxerit moechus? Verba dimissa fit moecha, nisi fiat qui eam duxerit moechus? Verba uero, quae ipse posuisti, unde tibi uisum est non moechari eum, qui propter causam fornicationis uxorem dimiserit et aliam duxerit, obscure quidem posita sunt. unde non miror in eis intellegendis laborare lectorem; sed non sunt in eo sermone domini, qui tunc a me tractabatur, quando illa conscripsi, quae cum legeres te mouerunt. alibi quippe idem Matthaeus ea dominum dixisse narrauit, non cum illum prolixum faceret in monte sermonem, sed cum interrogatus esset a pharisaeis, utrum liceret ex quacumque causa dimittere uxorem. sed quod minus intellegitur apud Matthaeum, apud alios euangelistas intellegi potest. quapropter cum legerimus in euangeliosecundumnisi ob fornicationem, aut, quod magis in graeco legitur, praeter causam fornicationis et aliam duxerit, moechatur, non
Abbreviated transcription (Latin):
dimiserit uxorem suã excepto causa forncationis facit eam
moechare : & qui solutã auiro duxerit moechat᷑ .q ubi & si non¬
nulla exemplari uerbis diuersis eundẽ sensum habent int̾pre¬
tatũ : Non tamen abeo qđ intellegit᷑ discrepant: Alia quippe
habent qui cumq dimi serit : alia omnis qui dimiserit: Itemq
alia excepta causa fornicationis: alia preter causã fornicationis.
alia nisi ob causã fornicationis: Item alia. qui solutã auiro duxerit
moechat᷑ : Alia qui dimissã auiro duxerit moechatur: ubi puto.
qđ uideas ni hil inter esse ad unã eandemq sententia: quã ius
illud ultimũ. id est qui dimissã auiro duxerit moechat᷑ : In eo
sermone quẽ dñs fecit in monte. non nulli codices & greci & latini
non habean: Credo ꝓpt̃ ea : quia et ibi explicatus hic sensus. putari
potuit quod superius dictũ est : facit eã moechariꝰ : Quo modo enim

Expanded text:
dimiserit uxorem suam excepta causa fornicationis, facit eam dimiserit uxorem suam excepta causa fornicationis, facit eam moechari; et qui solutam a uiro duxerit, moechatur. ubi etsi nonnulla exemplaria uerbis diuersis eundem sensum habent interpretatum, non tamen ab eo quod intellegitur discrepant. alia quippe habent: quicumque dimiserit, alia: omnis qui dimiserit; itemque alia: excepta causa fornicationis, alia: praeter causam fornicationis, alia: nisi ob causam fornicationis; item alia: qui solutam a uiro duxerit, moechatur, alia: qui dimissam a uiro duxerit, moechatur. ubi puto quod uideas nihil interesse ad unam eandemque sententiam. quamuis illud ultimum, id est qui dimissam a uiro duxerit, moechatur, in eo sermone, quem dominus fecit in monte, nonnulli codices et graeci et latini non habeant. credo propterea, quia et ibi explicatus hic sensus putari potuit, quod superius dictum est: facit eam moechari; quomodo enim
Abbreviated transcription (Latin):
duxerit: adulteriũ comittit suꝑ eã: & si uxor dimiserit
uirum suũ & alii nupserit: moechatur: Seđ̾m lucã Sic:
omnis qui dimittit uxorem suã et ducit alterã moechat᷑.
& qui dimissã a uiro ducit. moechat᷑: Quid ergo nos sumus
ut dicamus. ẽ qui moechat᷑ uxore sua dimissa alteram ducens:
& ẽ qui hoc faciens nom moechat᷑. cum euuangeliũ dicat omnẽ
moechari qui hoc facit: Proinde si quicumq hoc fecerit. id est
omnis qui hoc fecerit. uxore sua dimissa alterã ducat moechatur:
qui dimittit: Non aut̃ sicut nescio quare iusum est cum euungelii
scđm matheum uerba ꝓferrem. pret̾misi quod scriptum est & aliã
duxerit. & sic dixi moechat᷑ : sed haec uerba posui quȩ insermone
illo ꝑlixo legunt᷑. quẽ dñs habuit inmonte. i hunc enĩ tractandũ
sus ceperam. quȩ uerba illicita legunt᷑ ut posui: id est qui cumq

Expanded text:
duxerit, adulterium committit super eam; et si uxor dimiserit duxerit, adulterium committit super eam; et si uxor dimiserit uirum suum et alii nupserit, moechatur; secundum Lucam sic: omnis qui dimittit uxorem suam et ducit alteram, moechatur; et qui dimissam a uiro ducit. moechatur. qui ergo nos sumus, ut dicamus: est, qui moechatur uxore sua dimissa alteram ducens, et est, qui hoc faciens non moechatur, cum euangelium dicat omnem moechari qui hoc facit? proinde\' si quicumque hoc fecerit, id est omnis, qui hoc fecerit, ut uxore sua dimissa alteram ducat, moechatur, qui dimittit. Non autem — sicut nescio quare tibi uisum est — cum euangelii secundum Matthaeum uerba proferrem, praetermisi quod scriptum est: et aliam duxerit, et sic dixi: moechatur; sed haec uerba posui, quae in sermone illo prolixo leguntur, quem dominus habuit in monte; hunc enim tractandum susceperam. quae uerba illic ita leguntur, ut posui, id est: quicumque
Abbreviated transcription (Latin):
eam quã maritus ꝓpt̾ causã fornicationis abiecit : cũ moechũ
dicat eum qui dux erat eã quȩ pret̾ causã fornicationis
ab iecta ẽ: Sic ergo isti ambo surt moechi: unde cum
dicimꝰ. quicumq mulierẽ pret̾ causã fornicationis auiro
dimissã duxerit moechat᷑ : de uno quidem ipsoꝵ dicimus:
Nec tamen ideo moechari negamus eum qui eam duxerit
quã ꝓpt̃ causam fornicationis maritus dimiserit: Ita cum
ambo sint moechi. & ille scilicet qui dimiserit uxorem
suã preter causã fornicationis & aliã duxerit. & ille qui
precer causã fornicationis uxore dimissa se alteri eopula¬
uerit: ꝓfecto qͥando de uno eoꝵ legimꝰ: Non ita intelligere
debemus quasi ex hoc alter moechus negatus sit. quod
alter expressus sit: Sed si hoc euangelista matheus
quia expressa una specie alteram tacuit. fecit ad intel¬
legendũ difficile: Numquid non alii generalit̃ id ipsum

Expanded text:
eam, quam maritus propter causam fornicationis abiecit, cum moechum eam, quam maritus propter causam fornicationis abiecit, cum moechum dicat eum, qui duxerit eam, quae praeter causam fornicationis abiecta est. sicut ergo isti ambo sunt moechi — unde, cum dicimus: quicumque mulierem praeter causam fornicationis a uiro dimissam duxerit, moechatur, de uno quidem ipsorum dicimus nec tamen ideo moechari negamus eum, qui eam duxerit, quam propter causam fornicationis maritus dimiserit — ita, cum ambo sint moechi, et ille scilicet, qui dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis et aliam duxerit, et ille, qui propter causam fornicationis uxore dimissa se alteri copulauerit, profecto quando de uno eorum legimus, non ita intellegere debemus, quasi ex hoc alter moechus negatus sit, quod alter expressus sit. Sed si hoc euangelista Matthaeus, quia expressa una specie alteram tacuit, fecit ad intellegendum difficile, numquid non alii generaliter id ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
fornicante dimissa altera ducit᷑: Nam simili locutione
usus &iam iacob apłsait: Scienti igit᷑ bonũ facere
et non facienti: peccatũ est illi: eo modo & illud dici¬
poterit dimittendi uxorẽ sine causa fornicationis &
alia ducenti: moechatus ẽ.: Quem ad modũ igitur si dix¬
erimꝰ quieumq mulierẽ amarito pret̃ causã fornicationis
dimissam duxerit moechat᷑: ꝓculdubio uerũ dicimꝰ nec tam̃
ideo illũ qui ppt̾ causã fornicationis dimissã duxerit ab hoc
crimine ab soluimꝰ. sed utrosq moechos esse minime dubi¬
tamus: ita eum qui pret̃ causã fornicationis uxorem
dimiserit. & illã duxerit moechũ ꝓnuntiamꝰ : Nec ideo
tamen eũ qui ꝓpt̾ causã fornicationis dimiserit & aliam¬
duxerit: ab huiꝰ peccati labe defendimꝰ: Ambos eñĩ licet
alterũ altero grauius: mechos tamen esse cognoscimus: Neq
eñi quis quã ita ẽ. absurdus. ut moechũ neget esse qui duxerit

Expanded text:
fornicante dimissa altera ducitur. nam simili locutione fornicante dimissa altera ducitur. nam simili locutione usus etiam apostolus Iacobus ait: scienti igitur bonum facere et non facienti peccatum est illi. numquid ii: dimittenti uxorem sine causa fornicationis et aliam ducenti moechatio est illi. quemadmodum igitur si dixerimus: quicumque mulierem a marito praeter causam fornicationis dimissam duxerit, moechatur, procul dubio uerum dicimus nec tamen ideo illum, qui propter causam fornicationis dimissam duxerit, ab hoc crimine absoluimus, sed utrosque moechos esse minime dubitamus: ita eum. qui praeter causam fornicationis uxorem dimiserit et aliam duxerit, moechum pronuntiamus nec ideo tamen eum, qui propter causam fornicationis dimiserit et alterduxerit, ab huius peccati labe defendimus. ambos enim, licet alterum altero grauius, moechos tamen esse cognoscimus. neque enim quisquam ita est absurdus, ut moechum neget esse qui duxerit
Abbreviated transcription (Latin):
Q alu nupserit: moechatur: uir aut si ea dem causa uxorẽ
dimiserit. et aliã duxerit: non moechatur: At si par
forma e inutroq: uterq moechatur si se alteri unxerit.¬
&iam cum se a forncante dis unxerit: ꝑ arem uero eẽ
formam in hac causa uiri atq mulieris. ibi ostendit apłs:
potestatẽ corporis sui sed uir: ad iecit atque ait: Similit̃
& uir non habet potestatẽ corporis sui : sed mulier: Cum
ergo inquis int̃posuit dñs causã fornicationis & non potius
generalit̃ ait : Quicumq dimiserit uxorẽ suã & aliã
duxerit moethat᷑ : Si & ille mȩchus .ẽ. qui dimissa forni¬
cante muliere alteram ducit: credo quia illud qđ maius
est hoc ds̃ comendare uoluit: Maiuis enĩ adulteriũ eẽ quis
negat uxor non fornicante dimissa altẽtĩ ducere. quã
si fornicantẽ quisque dimiserit. & tunc alterã dicerit
non quia & illud ad ulteriũ non ẽ : quia minus est ubi

Expanded text:
et alii nupserit, moechatur, uir autem, si eadem causa uxorem\' et alii nupserit, moechatur, uir autem, si eadem causa uxorem\' dimiserit et aliam duxerit, non moechatur. at si par forma est in utroque, uterque moechatur. si se alteri iunxerit, etiam cum se a fornicante disiunxerit. parem uero esse formam in hac causa uiri atque mulieris, ibi ostendit apostopotestatem corporis sui, sed uir, adiecit atque ait: similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier. \'Cur ergo, inquis, interposuit dominus causam fornicationis et non potius generaliter ait: quicumque dimiserit uxorem suam et aliam duxerit, moechatur, si et ille moechus est, qui dimissa fornicante muliere alteram ducit?\' credo, quia illud quod maius est, hoc dominus commendare uoluit. maius enim adulterium esse quis negat uxore non fornicante dimissa. alteram ducere, quam si fornicantem quisque dimiserit et tunc alteram duxerit? non quia illud adulterium non est, sed quia minus est, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
uolueritis innuptȩ maneatis : om̃s quibus placuerit
continentia &iam non consentientibus uiris ex istimabus
sibi licere discedere: Quod cũ ꝓcul dubio quia ꝑmittere
non debemus : restat ut qđ dictũ ÷ si discesserit manere
innupta: de illa dictũ docere debemus. cui licere
discedere. non utiq a fornicante  dicimus: nesi aliter
docuerimus obtentu continentie. ꝑturbemus xp̃iana con¬
uigia & contra misericor dissimũ dñi preceptũ dimissos
conpellamus: Illud ergo quod dñs non quidem in sermone
ipso qui exponabat᷑ anob: sed tamen alibi ait: qui cũq
dimiserit uxorẽ nisi causa fornicationis & aliã duxeriti
moechatur: si hoc modo intellegendũ ẽ. ut quieumq causa
fornicationis dimiserit. & aliã duxerit non moechat: Non
uidetur in hac causa par forma esse mariti & uxoris. quando¬
quidem mulier &iam si causa fornicationis discesserit auit

Expanded text:
volueritis, innuptae maneatis; omnes quibus placuerit volueritis, innuptae maneatis; omnes quibus placuerit continentia, etiam non consentientibus viris, existimabunt sibi licere discedere. Quod procul dubio quia permittere non debemus, restat ut quod dictum est, si discesserit, manere innuptam, de illa dictum docere debeamus, cui licere discedere, non utique nisi a fornicante, didicimus. Ne si aliter docuerimus, obtentu continentiae perturbemus christiana conjugia, et contra misericordissimum Domini praeceptum dimissos conpellamus. Illud ergo, quod dominus non quidem in sermone ipso, qui exponebatur a nobis, sed tamen alibi ait: quicumque dimiserit uxorem suam nisi ex causa fornicationis et aliam duxerit, moechatur, si hoc modo intellegendum est, ut quicumque causa fornicationis . dimiserit et aliam duxerit, non moechetur, non uidetur in hac causa par forma esse mariti et uxoris, quandoquidem mulier, etiamsi causa fornicationis discesserit a uiro
Abbreviated transcription (Latin):
apostolũ dñs. quia mulierem ꝑmittit auiro non forni¬
cante discedere : restat ut eam ꝓhibeat si discesserit nubere.
quã per mittit afornicante discedere: Dequa eni dicitur
si a uiro discesserit non nubat: ea conditione discedere
permittit᷑ ut non nubat: Si ergo elegerit non nubere :
non est cur non ꝓhibeat᷑ discedere : sicut illa de qua
dicit᷑. si se non continet nubat: hac itaq conditione Non
continere ꝑmittit᷑ ut tamen nubat: Si ergo elegerit nubere
cogi non potest continere: Sicut ergo ista in continens
compellit᷑ nubere. ut possit quod non continet non esse
dampnabile. sic auiro illa discedens innupta conpellit
permanere: ut possit qđ discedit non esse culpale: Culpa¬
bi lit̃ aũt auiro nonfornicante discedit : &iam si in nupta¬
permanserit: Illa ergo manere precipit᷑ si discesserit¬
modo intelle : xerimꝰ a postolu. ut mulieribus dicamus ita
nolite discedere auiris ur̃is & iam pudicis ut si discere

Expanded text:
apostolum dominus quia mulierem non permittit a uiro non fornicante discedere restat, ut eam prohibeat, si discesserit, nubere. quam permittit a fornicante discedere. de qua enim dicitur: si a uiro discesserit, non nubat, ea condicione discedere permittitur, ut non nubat. si ergo elegerit non nubere, non est, cur prohibeatur discedere, sicut illa, de qua dicitur: si se non continet, nubat, hac utique condicione non continere permittitur, ut tamen nubat. si ergo elegerit nubere, cogi non potest continere. sicut ergo ista incontinens conpellitur nubere, ut possit quod non continet non esse damnabile, sic a uiro illa discedens innupta conpellitur permanere, ut possit quod discedit non esse culpabile. culpabiliter autem a uiro non fornicante discedit, etiamsi innuptapermanserit. illa ergo manere innupta praecipitmodo intellexerimus Apostolum, ut mulieribus dicamus, Ita nolite discedere a viris vestris etiam pudicis, ut si discedere
Abbreviated transcription (Latin):
beatorum uisio deierit: quae nobis
ineffabile gaudium eax hibebit. Dehac ergo remuneratio¬
ne ut arbitror ꝓpheta dicebat. quod nec oculus uidit. nec
auris audiuit. nec in cor hominis ascendit: quae praeparauit
dñs his qui diliguntꝰeum:. Ipsa quoq ueritas remunerationis¬
in locohuius uisionis suae manifestationẽ ponens. eãq dilec¬
toribus suis ꝓ mittens dicit. Qui diligit me mandatt inea
custodit. & qui diligit me diligetur apatre meo. & ego dili¬
gam eum: et ostendam me ipsum illi & enim scđm uerba
ipsius scaẽ ueritatis: tunc p̃cingit se & fatiet nos discumbere.
et transiens ministrabit nob. Precingit ergose ut beatus a it
gregorius : id est adretributionẽ p̃parat tatiet nos discumbe¬
re : idest in aeterna quiete refoueri Discumbere quippe
nr̃m: in regno quiescere est Transiens hic nobis dñs tunc
ministrat: quia lucis suae illus tratione nos satiat Quodemĩ
dictũ ẽ transit: quasi deiuditio ad regnũ redit:
.LI.

Expanded text:
torum visio Dei est, quae nobis ineffabile gaudium exhibebit. De hac ergo remuneratione, ut arbitror, propheta dicebat, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus his qui diligunt eum . Ipsa quoque Veritas remunerationis loco hujus visionis suae manifestationem ponens, eamque dilectoribus suis promittens, dicit: Qui diligit me, mandata mea servabit; et qui diligit me, diligetur a Patre meo; et ego diligam eum et manifestabo ei me ipsum . Etenim, secundum verba ipsius sanctae Veritatis, tunc praecinget se, et faciet nos discumbere, et transiens ministrabit nobis . « Praecingit ergo se, ut ait beatus Gregorius , id est, ad retributionem praeparat. Faciet nos discumbere, id est, in aeterna quiete foveri: discumbere quippe nostrum in regno quiescere est. Transiens autem nobis Dominus tunc ministrat, quia lucis suae illustratione nos satiat. Quod enim dictum est, Transit, quasi de judicio ad regnum redit. » CAPUT LI.
Abbreviated transcription (Latin):
ipse dñs sit. & inseparabilia sint oꝑa trinitatis Dicit tamen :
De uirginibus aut̃ preceptum dñi non habeo. consilũ aut̃e do
Non ut hoc consiliũ alienũ existimemꝰ adño: cum continuo
sequat᷑ & dicat: Tam quã misericordiã consecutus adõ: ut fidelis
essẽ .i Sedm dm̃ ergo dicat consiliũ fidelẽ: In eo sp̃u de quo
ait: Puto autẽ qđ & ego spm̃ dĩ habeam : uerum tamen
aliud est dñi iubentis imperium. aliud conserui: seđm
misericordiam caritatis quȩ illi ẽ a dño inspirata atq donata.

Expanded text:
ipse dominus sit et inseparabilia sint opera trinitatis. dicit tamen: ipse dominus sit et inseparabilia sint opera trinitatis. dicit tamen: de uirginibus autem praeceptum domini non habeo, consilium autem do, non ut hoc consilium alienum existimemus a domino, cum continuo sequatur et dicat: tamquam misericordiam consecutus adeo, ut fidelis essem. secundum deum ergo dat fidele ait: Puto autem quod et ego Spiritum Dei habeam. Verumtamen aliud est Domini jubentis imperium, aliud conservi secundum misericordiam charitatis quae illi a Domino est inspirata atque donata
Abbreviated transcription (Latin):
fidelis habeat pudicitiã. &iam cũ fideli coniuge qui non
uerã: Ideo autem nec iuberi debuerunt fideles ab infide¬
libus separari : quia non contra ussionem dñi gentiles fuerus
ambo conuincti ⁊ Qm̃ ergo ab infideli fidelẽ discedere
nec ꝓhibet nec iubet dñs: Ideo ut non discedat. apłs dicit
non dñs: habens utiq spm sc̃m in quo dare posset utile &
fidele consiliũ . ÷ unde cum dixisset de muliere cuiꝰ uir
mortiuis fuerit:. Beatior aut̃ erit si sic permanserit scđm
meum consiliũ. Ne quis hoc consiliũ tam quam humanum
& non diuinũ contempnendũ putaret: ad iecit : Puto aũt
qđ ego spm̃ dĩ habeam: Pro inde intellegendũ ẽ &iam ipsa
que non adño iubent᷑ sed ascõ eius famulo utilit̃ suadentur :
eodem dño inspirante suaderi: absit enĩ ut quis quã catholicus
dixerit. quando suadet sp̃s sc̃s non dñm suadere : cum et

Expanded text:
fidelis habeat pudicitiam etiam cum infideli coniuge, qui non habet fidelis habeat pudicitiam etiam cum infideli coniuge, qui non habet ueram. ideo autem nec iuberi debuerunt fideles ab infidelibus separari, quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt ambo coniuncti. Quoniam ergo ab infideli fidelem discedere nec prohibet nec iubet dominus, ideo ut non discedat apostolus dicit, non dominus, habens utique spiritum sanctum, in quo dare posset utile et fidele consilium. unde cum dixisset de muliere, cuius uir mortuus fuerit: beatior autem erit, si sic permanserit, secundum meum consilium, ne quis hoc consilium tamquam humanum et non diuinum contemnendum putaret. adiecit: puto autem, et ego spiritum dei habeo. proinde intellegendum est etiam ipsa, quae non a domino iubentur, sed a sancto eius famulo utiliter suadentur, eodem domino inspirante suaderi. absit enim, ut quisquam catholicus dixerit. quando suadet spiritus sanctus, non dominum suadere, cum et
Abbreviated transcription (Latin):
et ꝓmissis temporibus ueteris testamenti. adhuc in hiabat illiꝰ
populi multitudo & ꝓpt̾ea cum bona terrena quȩ ꝓmagno
expectabant adño: uiderent &iam his habundare qui multos
falsos colebant deos blanditis uxoꝵ prius eos reuerebantur
dñs ꝑ scm̃ moysen nequis uxorẽ alienigenã duceret: merito¬
ergo quas duxerant dño ꝓhibente : dño iubente dimiserunt
Cum uero coepisset gentibus euuangeliũ predicari: iam
cunctos gentiles gentilibus coniugibus ex quibus si non ambo
crederent. sed unus aut una infidelis cũ fideli consentiret
habitare. nec ꝓhiberi adño debuit fidelis infidelem dimittere :¬
Nec iuberi: Ideo scilicet non ꝓhiberi: quia iusticia ꝑmittit
a fornicante discedere. & infidelis hominis fornicationẽ maor
incorde nec uera eius pudicitia cum coniuige dici potest:
quia omne qđ non est ex fide peocatũ est: quã uis ueram

Expanded text:
et promissis temporalibus ueteris testamenti adhuc inhiabat illius et promissis temporalibus ueteris testamenti adhuc inhiabat illius populi multitudo. et propterea cum bona terrena, quae pro magno expetebant a domino, uiderent etiam his abundare, qui multos falsos colebant deos, blanditiis uxorum prius eos reuerebantur  dominus per sanctum Moysen, ne quis uxorem alienigenam duceret. meritoergo quas duxerant domino prohibente, domino iubente dimiserunt. cum uero coepisset gentibus euangelium praedicari, iam coniunctos gentiles gentilibus comperit coniuges: ex quibus si non ambo crederent, sed unus aut una et infidelis cum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a domino debuit fidelis infidelem dimittere nec iuberi: ideo scilicet non prohiberi, quia iustitia permittit a fornicante discedere et infidelis hominis fornicatio est maior in corde, nec uera eius pudicitia cum coniuge dici potest, quia omne quod non est ex fide, peccatum est: quamuis ueram
Abbreviated transcription (Latin):
diat. ne ꝓpt̃ coniugũ separationes offensi homines ipsã doctrinã
salutis qua in licita ꝓhibent᷑ exhorreant. ac sic peiores atq
perituri in eadem infidelitate remaneant : Intercedit apłs
& monendo fieri uetat. quod ita licitũ est ut non expediat . i¬
Si eñĩ recedere ab infidelibus uxoribus. ł maritis fideles uiri
uł femine non ꝓhibent᷑ adño : ut neq ibeant᷑. Nam si dimittere
tales coniuges iuberent᷑ : Nullus locus esset consilio monentis
apłi ne hoc fieret: Nullo modo enĩ quod dñs iubet seruus bonus
fieri ꝓhiberet: Namq aliquando hoc dñs per esdrã ꝓphetam
iussit & factũ est Dimiserunt is raȩlitȩ uxores alienigenas.
qui cumq tunc habere potuerunt : ꝑ quas fiebat ut & ipsi
alienos se ducerent᷑ ad deos: Non ut ille per maritos uero
ad quirerent᷑ dõ: Non dũ enĩ tanta gratia saluatoris in luxerat.

Expanded text:
diat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipsam doctrinam diat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipsam doctrinam salutis, qua inlicita prohibentur, exhorreant ac sic peiores atque perituri in eadem infidelitate remaneant, intercedit apostolus et monendo fieri uetat, quod ita licitum est, ut non expediat. sic enim recedere ab infidelibus uxoribus uel maritis fideles uiri uel feminae non prohibentur a domino, ut neque iubeantur. nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nullus locus esset consilio monentis apostoli, ne hoc fieret. nullo modo enim quod dominus iubet, seruus bonus fieri prohiberet. Namque aliquando hoc dominus per Esdram prophetam iussit et factum est; dimiserunt Israhelitae uxores alienigenas, quicumque tunc habere potuerunt, per quas fiebat, ut et ipsi ad alienos seducerentur deos, non ut illae per maritos uero adquirerentur deo. nondum enim tanta gratia saluatoris inluxerat .
Abbreviated transcription (Latin):
dõ est ꝑmituntur. sed propt̾ offensionẽ hominũ nec ob
hoc impediant᷑ a salute uitanda sunt . ⁊ Ea uero non
licere et ideo non expedire : que sic ipsa iusticia ue¬
tantur ut fatienda non sint : & iam si ab eis quibus
in noticiã fuerint ꝑ lata laudentur Quod ita est: Ideo
non nisi illicita ꝓhibent᷑ adño : ut ea quȩ licita sunt
& non expedunt. Non legis uinculo sed libera dilectionis
bene ficientia caueant᷑: Quo circa dimittere infidelẽ
conuigem non liceret hoc fieri dñs prohiberet : neq
a pł̃s ꝓhibens diceret. Ego dico non dñs ̃ Namsi ꝓpt̃ fornicatione
carnis ꝑmittit᷑ homo a coniuige separari. quanto magis in coniuge
mentis fornicatio de testanda est id est infidelitatis: de qua
scriptum est: Qm̃ qui se Longe fatiunt ate ꝑibunt ꝑdidisti
omnem qui fornicat᷑ abste Sed quia ita licitũ est ut non expe¬

Expanded text:
deo est, permittuntur, sed propter offensionem hominum, ne ob deo est, permittuntur, sed propter offensionem hominum, ne ob hoc inpediantur a salute, uitanda sunt; ea uero non licere et ideo non expedire, quae sic ipsa iustitia uetantur, ut facienda non sint, etiamsi ab eis, quibus in notitiam fuerint perlata, laudentur. quod si ita est, ideo nonnisi inlicita prohibentur a domino, ut ea, quae licita sunt et non expediunt, non legis uinculo, sed libera dilectionis beneficentia caueantur. Quocirca si dimittere infidelem coniugem non liceret, hoc fieri dominus prohiberet neque id apostolus prohibens diceret: ego dico, non dominus. nam si propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari, quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est, id est infidelitatis, de qua scriptum est: quoniam ecce qui se longe faciunt a te, peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te! Sed quia ita licitum est, ut non expe
Abbreviated transcription (Latin):
Si omne quod non expedit licitum non est : qua proptes
quia uerum dixisse apłm dubitare non possumus. &
aliqua peccata esse licita dicere non audemꝰ: restat ut
dicamus fieri aliquid qđ non expediat. & ttimen si licitũ
est non esse peccatũ: quam uis qm̃ non expedit. non sit
utiq faciendũ: Qđ ab surdũ uidet̾ ut aliquid fiat qđ
non expedit. & dicat᷑ peccasse qui fecerit : intellegendũ
est hoc ei. consueti sermonis absurdũ : quȩ ita late patet.
ut &iam iumenta quã uis sint rationis exꝑtia: tamen
plerumq: dicamꝰ debere uapulare cum peccant: Peccare
autẽ ꝓprie non est: nisi eius quȩ utitur rationali uolun¬
tatis arbitrio: Quod in omnibus mortalibus animantibs.
non nisi homini est diuinitus attributũ: Sed aliud ÷
cum ꝓpriȩ loquimur : aliud cũ uerba ex alus rebus
trans ferendo ł abutendo mutamus : ut igitur si possumꝰ
nec expedit aliquo cecto fine distinguere : ea mihi uident᷑
licere et non expedire : quȩ ꝑiustitiã quidem quȩ corã

Expanded text:
si omne quod non expedit, licitum non est? quapropter quia uerum dixisse apostolum dubitare non possumus et aliqua peccata esse licita dicere non audemus, restat, ut dicamus fieri aliquid, quod non expediat, et tamen, si licitum est, non esse peccatum, quamuis quoniam non expedit, non sit utique faciendum. quodsi absurdum uidetur, ut aliquid fiat quod non expedit et dicatur peccasse qui fecerit, intellegendum est hoc ex consuetudine sermonis absurdum: quae ita late patet, ut etiam iumenta, quamuis sint rationis expertia, tamen plerumque dicamus debere uapulare cum peccant; peccare autem proprie non est nisi eius, qui utitur rationali uoluntatis arbitrio, quod in omnibus mortalibus animantibus nonnisi homini est diuinitus adtributum. sed aliud est, cum proprie loquimur, aliud, cum uerba ex aliis rebus transferendo uel abutendo mutuamur. Vt igitur, si possumus, nec expedit. aliquo certo fine distinguere, ea mihi uidentur licere et non expedire, quae per iustitiam quidem, quae coram
Abbreviated transcription (Latin):
surrectione mortuorũ ait apłs. Om̃s resurrecturos eẽ in mo¬
mento. inictu oculi in nouissima tuba. tantũ ait p̃dictus
doctor fiet cȩleritate resurreccio mortuorũ: ut uiui quos
incorporibus suis consummationis tẽpus aduenerit: mortuos
deinferis resurgentes p̃uenire nonualeant. Quando enim
dicit inpunctũ temporis & inictu oculi. atq momento. fu
ex cludit fabulã. ut alii primi. alii nouissimi. resurrecturi eẽ cre¬
dantur: Idem postaliqua itẽ dicit Hoc sentire debemus:
quod quomodo leuis pluma. uelstipula. auttenue siccũq fo¬
lium quaeuento flatuq rapatur. et deterra ad sublime trans
fertur : Sic adoculum & nutu dei om̃iũ mortuorũ corpora
mouebuntur. parata ad aduentũ uidicis:
Quod ad omnes homines ꝑtineat resurrectio: inmutatio uero
tantum ad sanctos:

Expanded text:
surrectione mortuorum ait Apostolus, omnes resurrecturos esse in momento, in ictu oculi, in novissima tuba, « tanta ut ait idem doctor celeritate fiet resurrectio mortuorum, ut vivi quos in corporibus suis consummationis tempus invenerit, mortuos de inferis resurgentes praevenire non valeant. Quando enim dicit, in puncto temporis, et in motu oculi atque momento futuexcludit fabulam, ut alii primi, alii novissimi resurrecturi esse credantur. » Item post aliqua idem dicit: « Hoc sentire dequod, quomodo leuis pluma uel stipula aut tenue uel siccum folium uento flatuque raptat uret de terra ad sublime transfertur; sic ad oculum et nutum Dei omnium mortuorum corpora movebuntur, parata ad adventum judicis. » CAPUT XVI. Quod ad omnes homines pertineat resurrectio, immutatio vero tantum ad sanctos
Abbreviated transcription (Latin):
uero animae non sunt substantiuce
sed cum carne ipsa carnis uiuacitate nascuntur:
et cum carnis morte finiuntur: Et ideo nec ratione
reguntur sicut platon. & alexander putant. sed
omia naturae incitamento ducuntur:¬

Expanded text:
ero animae non sunt substantivae, sed cum carne ipsa carnis vivacitate nascuntur, et cum carnis morte finiuntur, et moriuntur; et ideo nec ratione reguntur, sicut Plato et Alexander putant, sed ad omnia naturae incitamenta ducuntur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ acto iuditio tunc eẽ desinet hoc caelum & haec terra.
quando incipiet eẽ calũ nouum & terra noua Muta¬
tioinamq rerũ : non omĩ modo interitu transiet hic mundus¬
Tunc ergo figura huius mundi mundanorũ ignium confla¬
gratione preteribit: sicut factũ ẽ mundanarũ a quarum
inundatione diluuium Ill&e utiq ut dioci conflagratione
elementorum corruptibilium qualitates. quae corporibus
nr̃is corruptibilibus congruebant: ardendo penitus interi
bunt: atq. ipsa substantia eas qualitates habebit. quae cor¬
poribus inmortalib mirabili mutctione conueniant. Ut
scilicet mundus inmelius innouatus: apte ac commodetur
hominib &iam carne inmelius innouatis:
XLUII.
Quod definito iuditio: Incipiet eẽ calũ nouũ etterra noua:

Expanded text:
 iudicio, tunc esse desinet hoc caelum et haec terra, quando incipiet esse caelum nouum et terra noua. Mutatione namque rerum, non omni modo interitu transibit hic mundustunc figura huius mundi mundanorum ignium conflagratione praeteribit, sicut factum est mundanarum aquarum inundatione diluuium. Illa itaque, ut dixi, conflagratione mundana elementorum corruptibilium qualitates, quae corporibus nostris corruptibilibus congruebant, ardendo penibunt; atque ipsa substantia eas qualitates habebit quae corporibus immortalibus mirabili immutatione conveniant, ut scilicet mundus in melius innovatus apte accommodetur hominibus etiam carne in melius innovatis. CAPUT XLVII. Quod finito judicio incipiat esse coelum novum et terra nova
Abbreviated transcription (Latin):
I arbitrii sui conmissus est homo: statim
in prima conditione mundi Et sola iugilantia
mentis ꝑfitiente &iam in p̃cepti custodiã sĩ ꝑseueraret:
siuellet inid quod creatus fuerat ꝑ manere Posł quã
ueroseductione serpentis per euam cecidit anaturae bo¬
nũ: ꝑdidit pariter etuigorẽ arbitrii. nontamen ded¬
bionẽ Sed ne non eẽt suum quod enim daret pecca¬
tum. nec merito indulgeretur. quod non arbitrio di¬
liuisset Manet itaq ad querendã salutẽ. arbitru
libertas Nontamen adoptinendã sine illo: qui¬
querentes facit inuenire. qui pulsantib aperit. qui
petentib donat Sicut ergo initium salutis nrãe deo
miserante et inspirante habere noscredim: ita arbi¬
triũ naturae nraẽ sequax eẽ diuine inspirationis libere
confitemur: Igitur ut non labamur abono uel nacu
torii. ut labamur potestatis nrae & ignauiae . XXII¬

Expanded text:
i arbitrii sui commissus est homo statim in prima mundi conditione, ut salva vigilantia mentis adnitente etiam in praecepti custodia perseveraret, si vellet, in eo quod creatus fuerat permanere. Postquam vero seductione serpentis per Evam cecidit , naturae bonum perdidit, pariter et vigorem arbitrii; non tamen electionem, ne non esset suum quod evitaret 12 peccatum, nec merito indulgeretur quod non arbitrio diluisset. Manet itaque ad quaerendam salutem arbitrii libertas, quaerentes facit invenire, qui pulsantibus aperit, qui petentibus donat. Sicut ergo initium salutis nostrae, Deo miserante et inspirante, habere nos credimus, ita arbitrium naturae nostrae sequax esse divinae inspirationis libere confitemur. Igitur torii: ut labamur, potestatis nostrae est et ignaviae.
Abbreviated transcription (Latin):
URenim ait scs agustinus. non dicamus quamuis
miris tamen ueris modis & iam sp̃s incorporeos posse
pena corporalis ignis a ffligi. si sp̃s hominum & iam ip¬
henna illa &iam quae stagnum ignis et sul phuris dicttt
est: corporeus igniserit. & crutiabit corpora dampnatorũ
hominũ et demonũ. sed solida hominũ: aersã demonũ:
Aut tantũ hominũ corpora cũ spiritib: demonũ autẽ sp̃s
sine corporib. herentes. sumendo penã non in ꝑcipiendo
uitam corporalib ignib Unus quippe utrisq ignis erit.
sicut ueritas dixeit:¬

Expanded text:
ur enim, » ait sanctus Augustinus , « non dicamus, quamvis miris, tamen veris modis etiam spiritus incorporeos posse poena corporalis ignis affligi, si spiritus hominum, etiam iphenna illa, quae etiam stagnum ignis et sulphuris dicta est, corporeus ignis erit, et cruciabit corpora damnatorum, aut hominum, aut daemonum; sed solida hominum, aeria daemonum: aut tantum hominum corpora cum spiritibus, daemones autem spiritus sine corporibus haerentes sumendo poenam, non inpertiendo uitam corporalibua ignibus. Unus quippe utrisque ignis erit, sicut Veritas dixit
Abbreviated transcription (Latin):
rim. quod aliquid excistimẽ corpori.: cuiq periturũ quod na¬
turaliter inerat.: sed quod deformae natũ fuerat
trum in resurretione quicquid unguib ud capillis nr̃is perton¬
suram uel secationẽ detractũ ẽ: redintegrari credatur:

Expanded text:
rim quod aliquid aestimem corpori cuiquam periturum, quod narim quod aliquid aestimem corpori cuiquam periturum, quod naturaliter inerat, sed quod deforme natum erat. Utrum in resurrectione quidquid unguibus vel capillis nostris per tonsuram vel sectionem detractum est redintegrari credatur