comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
que utiq inuestigabiles st̃. Quiꝰ enĩ
cognouit sensum dñi:. id ÷ intellectꝰ
eius ꝓfunditatẽ qͥs penetrauit: Aut
quis consiliariꝰ eius fuit: Patris con¬
siliarius unigenitꝰ filius eius ẽ. qui
& angłs magni consilii appellatur.
s ex hoĩb & ex angłis nullus ei fuit
consiliariꝰ. Aut quis pͥor dedit illi
subaud̃ fidem suã. aut aliqͦd bonũ
opus. anteqm ab eius grã p̾ueniret᷑:
& retribuetur merces ei a dño. ex hoc
quod fidem suam pͥor ei dedit: Qͥ dã
uoluerunt contra hoc intellige cen-¬
turionẽ corneliũ bonis suis m̾itis
intelligentib ad eo accepisse fidẽ.
quasi causa remun̾ationis: ꝑꝑ ele¬
mosinas scił & orationes quib in¬
stabat. Qui iccirco ignorauter lo¬
cuti sunt: qm̃ a fide uenitur ad bo¬
na oꝑa agenda. non ab oꝑib ad
fidem. Nisi enim cornelius primũ
fidem habuisset p̃uentꝰ inspiratiõe
diuina: nequaqmͣ bona oꝑa habu¬
isset. S sicut beatus gregoriꝰ dicit.

Expanded text:
investigabiles sunt. Quis enim cognovit sensum Domini? id est intellectus ejus profunditatem quis penetravit? aut quis consiliarius ejus fuit? Patris consiliarius unigenitus Filius ejus est qui et Angelus magni consilii appellatur sed ex hominibus et angelis nullus ejus fuit consiliarius. Aut quis prior dedit illi, subaudis fidem suam aut aliquod bonum opus, antequam ab ejus gratia praeveniretur, et retribuetur ei? merces a Domino, ex hoc quod fidem suam prior ei dedit. Quidam voluerunt contra hoc intelligere centurionem Cornelium, bonis suis meritis exigentibus, a Deo accepisse fidem quasi causa remunerationis, propter eleemosynas scilicet et orationes quibus instabat. Qui idcirco ignoranter locuti sunt, quoniam a fide venitur ad bona opera agenda, non ab operibus ad fidem: nisi enim Cornelius fidem primum habuisset, praeventus ab inspiratione divina, nequaquam bona opera habuisset. Sed, sicut be
Abbreviated transcription (Latin):
Consid̾ans gͥ apłs cantas ẽẽ diuitias
bonitatis dĩ & tantũ opus diuine
sapientie: cũ ñ potuisset ħ cõp̃hndẽ.
subito in int̾iorib cordis oculis. stu¬
pore simul atq pauore ꝑculsus. ex¬
clamauit & dixit.
altitudo diuitiarũ sapĩe & sci¬
entie dei. Altitudo. ⁊ sullimita¬
tẽ & ꝓfunditatẽ sige̾at. Sapientia
accipitur in diuinis rebus: scientia
in humanis. Sullimis gͦ & ꝓfunda
ẽ habundantia sapienti e diuinarũ
humanarũq rerũ apud dm̃: qui soł
sicuti sunt omĩa intuetu: & ad cuiꝰ
noticiã omĩs sensus nr̃ retunditur.
Quã in cõprehñsibilia st̃ iudicia eiꝰ
quib angelos & homines iuidicat.
seu udeos atq gentiles : & qͥb nc̃

Expanded text:
s tantas esse divitias bonitatis Dei, et tantum opus divinae sapientiae, cum non potuisset hoc comprehendere, subito in interioribus oculis cordis, stupore simul atque pavore perculsus, exclamavit et dixit: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Altitudo, sublimitatem et profunditatem significat; sapientia accipitur in divinis rebus, scientia in humanis: sublimis ergo et profunda est abundantia sapientiae divinarum humanarumque rerum apud Deum, qui solus sicuti sunt omnia intuetur, et ad cujus notitiam omnis sensus noster retunditur. Quam incomprehensibilia sunt judicia ejus! quibus angelos et homines judicat, seu Judaeos atque genti
Abbreviated transcription (Latin):
& metuant eũ om̃s fines terre. Ed uͦ
ait ex ipso deo patre sunt oĩa: atten
ex ipso: aliud de ipso. Omne enĩ qͦd
ẽ ex ipso. ñ est de ipso: s qͦd ẽ de ipso
hoc utiq ẽ ex ipso. Uerbi gr̃a. filius
a patre ẽ quia ab illo originẽ accip̃
& de ipso. qr de eiꝰ substantia ẽ. Domꝰ
uͦ que edificatur ex lignis ut lapidib
ex ipso homine ẽ a quo fit & a quo origi¬
nẽ habet: s ñ est de ipso id÷ de eius
substantia. Ds̃ gͥ creator omniũ sp̃s ẽ
inuisibilis atq ĩmutabilis: creatura uͦ
om̃is mutabilis ẽ. Ergo ñ de ĩmutabili
substantia eius creata st̃ omĩa: s ab
ĩmutabili deitate cuncta st̃ ex nichilo

Expanded text:
t metuant eum omnes fines terrae ; quod vero ait, ex ipso Deo Patre sunt omnia, attenex ipso, aliud de ipso. Omne enim quod est ex ipso non est de ipso; sed quod est de ipso, hoc utique et ex ipso. Verbi gratia: Filius ex Patre est, quia ab illo originem accepit, et de ipso, quia de ejus subs quae aedificatur ex lignis vel lapidibus, ex ipso homine est a quo fit. et a quo originem habet; sed non est de ipso, id est de ejus substantia. Deus igitur creator omnium, spiritus est invisibilis atque immutabilis; creatura vero omnis mutabilis est. Ergo non de immutabili substantia ejus creata sunt omnia, sed ab immuta
Abbreviated transcription (Latin):
manus expandit: dũ eas in cruce
affigi ꝑmisit. Est qͦ consuetudo.
patrũ: ut expandant brachia quib
uarissimos filios amplexentur. & in
gremiũ suũ collocent. Sic dñs iudõs
amplerari uoluit & in sinũ sue ca¬
sit. Solet &̃ nutrix extendere ma¬
nus ut delectetur is qui nutritur
ueniendo ad eam: & discat ambula¬
re. Et popłs isrłiticus ad modum¬
erat claudus: quia gressus bone
oꝑationis ñ habebat. Ad quẽ dñs
quodãmodo manus expandit ut
ad se ueniret: dum dixit. Uenite
ad me om̃s qui laboratis & onerati
estis: & ego reficiam uos. S ille ne¬
glectis eius donoꝵ beneficiis: gres¬
sus retro in infidelitatẽ retorsit.
popłm suũ subauditur ex totoꝰ
Absit. Nam & ego israhelita sum.
ex semine abrahã. de tribu beniamn:
qui ñ sum repulsus. s cum aliis ꝑ
fidẽ.xp̃i saluatus. Si enĩ ex toto
reppulisset. popłm suũ isrł: me ñ
saluaret qui de eoꝵ ꝓsapia origniẽ

Expanded text:
manus expandit, dum eas in cruce manus expandit, dum eas in cruce affigi permisit. Est quoque consuetudo patrum ut expandant brachia quibus carissimos filios amplexentur, et in gremium suum collocent: sic Dominus Judaeos amplexari voluit, et in sinu suae chasit . Solet etiam nutrix extendere manus, ut delectatus is qui nutritur veniendo ad eam discat ambulare: et populus Israeliticus admodum claudus erat, quia gressus bonae operationis jam non habebat, ad quam Dominus quodammodo manus expandit ut ad se veniret dum dixit: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos . Sed ille, neglectis ejus donorum beneficiis, gressus retro in infidelitatem retrorsit.populum suum: subaudis ex toto, Absit. Nam et ego Israelita sum, ex semine Abraham, de tribu Benjamin, qui non sum repulsus, sed cum aliis per fidem Christi salvatus. Si enim ex toto repulisset populum suum Israel, me non salvaret, qui de eorum prosapia originem
Abbreviated transcription (Latin):
uert̃ ubiq. dño cooꝑante & sermo¬
nẽ confirmante: sequentib signis.
Sequitur. Et his qui me ñ int̾roga¬
bant. Sepe legitur ds̃ omp̃s a scĩs
int̾rogatus. sicut a moyse abraham
samuele & ceteris. At gentiles ñ in¬
t̾rogabant dm̃: s consulebant idola
& demonia. Ad isrł aũ dicit idem ysa¬
ias ex ꝑsona xp̃i. Totadie expandi
manus meas ad populũ ñ credentẽ.
s contradicentẽ mͥ. Totam diemap¬
pellat totũ tempus dñicȩ p̃dica¬
tionis: usq ad passionẽ illius. Qui
uidelicet manus suas ad eundẽ po¬
pulũ extendit : quia mun̾a benefi¬
cioꝵ suoꝵ largissua bonitate ex-¬
hibuit. Expansio etenĩ manuum.
donationẽ munerũ designat. Qille
dr̃ manus expandere: qui poscen¬
tib beneficia largissima tribuit.
suis pauit: multaq innum̾abilia
bona eis impendit. qͥb semꝑ illi
contradirert̃ dicentes de illo. in
beeltebub pͥncipe demonioꝵ eic̃
demonia. & non ẽ hic homo a deo.
qui sabbatũ ñ custodit. Siue etiã

Expanded text:
verunt ubique Domino cooperante et sermonem confirmante, sequentibus signis. Sequitur: Et his qui me non interrogabant. Saepe legitur Deus omnipotens a sanctis interrogatus, sicut a Moyse, Abraham, Samuele et caeteris et gentiles non interrogabant Deum: sed consulebant idola et daemonia. Ad Israel autem dicit idem Isaias ex persona Christi: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi. Totum diem appellat totum tempus Dominicae praedicationis usque ad passionem illius. Qui videlicet manus suas ad eumdem populum extendit, quia munera beneficiorum suorum largissima bonitate exhibuit. Expansio enim manuum, donationem munerum designat. Et ille dicitur manus expandere, qui poscentibus beneficia largissime tribuit. suis pavit, multaque innumerabilia bona eis impendit, quibus semper illi contradixerunt dicentes de illo: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia , et: Non est hic homo a Deo, quia sabbatum non custodit . Sive etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ iheremiã. Feriã inquit
cũ eis pactũ nouũ: & testamentum
nouũ scribam incordib eoꝵ. Seqͥtur.
Cũ abstulero pecc̃a eoꝵ. his uerbis de-¬
monstratur. quod licet quorunda cre-¬
dentiũ ex eis pecc̃a sint ablata. in fine
tam̃ seculi ꝑ baptismi grãm plenius

Expanded text:
hetam: Feriam, inquit, cum eis pactum novum, et testamentum novum scribam in cordibus eorum. Sequitur: Cum abstulero peccata eorum. His verbis demonstrat quod, licet quorumdam credentium ex eis peccata sint ablata, in fine tamen saeculi per baptismi gratiam plenius
Abbreviated transcription (Latin):
ex paganismo: baptiratur: ab omĩ
reatu ab soluit᷑. Qͥ d boni fecit ut uo¬
caretur: & ut donũ remissioĩs om̃iũ
culparũ ꝯseq̃returꝰ Neq enĩ ieiuna¬
uit. neq in elemosinis uł annoꝵ cõ¬
putatione in penitentia culpas de¬
seuit. Dicamus aꝑtiꝰ. Nascitur qͥs cũ
originali pecc̾o: addidit deinceps
multa actualia. Si credidit. uocatꝰ
est. Baptizatus. si statĩ ab hac uita
subtrahit᷑: accip̃ dona ꝑhennis uitȩ.¬

Expanded text:
ex paganismo, baptizatur, et ab omni ex paganismo, baptizatur, et ab omni reatu absolvitur: quid boni fecit ut vocaretur, et ut donum remissionis omnium culparum consequeretur? Neque enim jejunavit: neque in eleemosynis, vel annorum computatione in poenitentia culpas delevit. Dicamus et apertius: nascitur quis cum originali peccato; addit deinceps multa actualia: si crediderit, vocatus est; baptizatus, statim ab hac vita subtrahitur; accipit dona perennis vit
Abbreviated transcription (Latin):
km̃i nuncupant᷑: qm̃
exemplar iusticiȩ & fidei p̃cedñtiũ
patrũ illi qui credunt u̾acit̾ tenent.
Sine penitentia enĩ st̃ dona ⁊ uocatio
dei. Penitentia ꝓ mutatione accipũ
nonĩqmͣ in sacra scriptura: sic̃ habes
dño dicente ad saimuelẽ. Penitet me
regẽ fecisse saulsuꝑ isrł: unge filiũ
ysai. Dum p̾cipit ungi filiũ ysai:
ostendit ĩmutare se dispositionẽm
facti sui. Ideoq dicit penitet me: sic̾
alibi. lurauit dñs & ñ penitebit eum:
id ÷ ñ mutabr̾ uoluntas eius. llerũ
qͦd dicit dona & uocatio di: intelligr̃
ordine p̃postero. Primũ enĩ uocat ds̃
ad fidem suã scdm electionẽ gu̾e: pꝰ¬
uite. Igitur sine mutatione st̃ dona
& uocatio dĩ: in his de quib supra
lectũ ẽ. qͦs p̃destinauit hos ⁊ uocauit:
ñ in his de quib dr̃. multi st̃ uocati.
s paucielecti. Aliter. Sine penitñtia
st̃ dona ⁊ uocatio di. in illis qui ad
fidẽ ueniunt. Uerbi gr̃a. Uocatur qͥs

Expanded text:
mi nuncupantur, quoniam exemplar justitiae et fidei praecedentium patrum illi qui credunt veraciter tenent. Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio Dei. Poenitentia enim pro mutatione accipitur nonnunquam in sacra Scriptura, sicut habes Domino dicente ad Samuelem: Poenitet me regem fecisse Saul super Israel: unge filium Isai . Dum praecipit ungi filium Isai, ostendit se immutare dispositionem facti sui, ideoque dicit: Poenitet me. Et alibi: Juravit Dominus, et non poenitebit eum , id est, non mutabitur voluntas ejus. Verum quod dicit dona et vocatio Dei, intelligitur ordine praepostero. Primum enim vocat Deus ad fidem suam secundum electionem gratiae, poaemia vitae; igitur sine mutatione sunt dona et vocatio Dei in his de quibus supra lectum est: Quos praedestinavit, hos et vocavit , non in his de quibus dicitur: Multi sunt vocati, sed pauci electi . Aliter: sine poenitentia sunt dona et vocatio Dei in illis qui ad fidem Dei veniunt. Verbi gratia: vocatur quis
Abbreviated transcription (Latin):
endo: gentiles uͦ naturalẽ legẽ calcan¬
do.S ut clarior fieret eiꝰ gr̃a qͣ dimittun¬
t᷑ pecc̾a. his ita ꝯclusis placuit ei tẽ abo¬
lendis peccis hominũ sacͣmentũ remis¬
siõis afferre. qn nemo pot̾at de suis
m̾itis głari. Increduli siqͥde fuert̃ gñ¬
tiles: s miscdiã dĩ ab eo uocati ꝯsecut
st̃. St̃ mͦ ⁊ iudei inc̾duli: s muserebr̃ eoꝵ.

Expanded text:
endo, gentiles vero naturalem legem calcanendo, gentiles vero naturalem legem calcando. Sed ut clarior fieret ejus gratia qua dimittuntur peccata his ita conclusis, placuit ei tunc abolendis peccatis hominum, sacramentum remissionis afferre quando nemo poterat de suis meritis gloriari. Increduli siquidem fuerunt gentiles, sed misericordiam Dei ab eo vocati, consecuti sunt. Sunt modo et Judaei increduli, sed misereb
Abbreviated transcription (Latin):
& enoch. uixta qd̃ idem egregiꝰ p̾dica¬
tor alias loquit᷑ dicens. Cũ plenitudo
gentiũ intrau̾it: tc̾ om̃is isrł saluus
fiet. Sicut inquit uos gentiles ali¬
quando ñ credidistis deo: nc̃ aũ in do¬
mini aduentu ꝑ p̾dicationẽ apłoꝵ¬
locũ credendo subintrastis: ita ⁊ ipsi
isto tẽpore qn uos miscdiam ꝯsecuti
ut uos miscłiam consequi potuisse¬
tis. Casus & enĩ illoꝵ: salus fuit gen¬
tium. Poterat aliquis dic̾e. Quare
ñ credidert̃ iudei in pͥmo dñi aduen¬
tu: Ad hec dicta apłs. Ut gentes
postmodũ in finẽ secłiconsequantur.
Si enĩ in pͥmo dñi aduentu credidis¬
sent: ex legis oꝑib se iustificatos pu¬
tarent. In fine uero secłi cũ credide¬
rint. miscđiam consecutos se ñ du¬
bitabunt. Un subdit. Conclusit enĩ
dulitatẽ. ut omniũ misereatur. Con¬
clusos ẽẽ ostendit tam iudeos qͣm gn̾¬
tiles sub pecc̾o incredulitatis. iudeos
quidẽ legẽ naturalẽ & scriptã destru-¬

Expanded text:
et Enoch: juxta quod idem egregius praedicator alias loquitur, dicens: Cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus fiet. Sicut vos, inquit, vos gentiles, aliquando non credidistis Deo, nunc autem in Domini adventum per praedicationem aporedendo subintrastis; ita et ipsiisto tempore quando vos misericordiam consecuti ut vos misericordiam consequi potuissetis. Casus etenim illorum, salus fuit gentium. Poterat aliquis dicere: Quare non crediderunt Judaei in primo Domini adventu? Ad haec Apostolus: Ut gentes,postmodum in fine saeculi consequantur, si enim in primo Domini adventu credidissent, ex legis operibus se justificatos putarent; in fine vero saeculi cum crediderent, misericordiam consecutos se non dubitabunt. Unde subdit: Conclusit Deus dulitatem, ut omnium misereatur. Conclusos esse ostendit tam Judaeos quam gentiles sub peccato incredulitatis; Judaeos quidem legem naturalem et scriptam destru
Abbreviated transcription (Latin):
accipr̃. ꝑ quod ostendit nullũ siue
solũmͦ bona. Et hoc distat inter p̾de¬
stinationẽ & grãm: quia p̃destinatio
ẽ p̃paratio grẽ : grã autẽ iam ipsa
donatio munerũ gratuita. An ne¬
scitis. id÷ nunqͥd ignoratis quid dic̃
scriptura in helia. quẽ admodũ int̾¬
pellat dum aduersus isrł Contra
eos uideł qui ex decẽ tribub idola

Expanded text:
sive solummodo bona. Et hoc distat inter praedestinationem et gratiam: quia praedestinatio est praeparatio gratiae, gratia autem jam ipsa donatio munerum gratuita. An nescitis, id est nunquid ignoratis, quid dicit Scriptura in Elia, quemadmodum interpellat Deum adversum Israel: Contra eos videlicet, qui ex decem t
Abbreviated transcription (Latin):
priis meritis dicentes fore faluatos.
ac ꝑ hoc alios despiciatis. Sibs enĩ
sapiens ẽẽ dr̾: qui donũ quod habet.
ñ dei gr̃ȩ s suis m̾itis & studio depu¬
ꝓtat
Qui autẽ scłm dm̃ sapiens ẽ. in bñfi¬
ciis dĩ ñ insultat abiectis: s cũ cuno¬
re grãs agit miscdie largitoris. Alit̾.
Sibifit sapiens. qui quẽ libet pecca¬
torem despicit. cum potius ex consi¬
deratione peccatoris humiliari ꝯue¬
niat : quia om̃s unuis sumus natu¬
re licet ñ eiusdẽ gr̾ȩ. Ipse gͦ apłs
demonstrauit de quo mist̾io loqͥtur.
Quia cecitas ex parte ꝯtig̃ in israhel.
Recte dicit ex parte contig̾ cecitas &
ñ ex toto: quia reliqͥe credidert̃. Ce¬
citas uͦ contig̾ in israhel ñ corporis
que fit amissione luminis ocłoꝵ:
s cordis que fit tenebris infidelita

Expanded text:
priis meritis fore salvatos, ac per hoc alios despiciatis. Sibi enim sapiens dicitur, qui donum quod habet, non Dei gratiae, sed suis meritis et studio deputat; qui autem secundum Deum sapiens est, in beneficiis Dei non insultat abjectis, sed cum timore gratias agit misericordiae largitoris. Aliter: sibi fit sapiens qui quemlibet peccatorem despicit, cum potius ex consideratione peccatoris humiliari conveniat: quia omnes sumus unius naturae, licet non ejusdem gratiae. Ipse ergo Apostolus demonstrabit de quo mysterio loquitur: quia caecitas ex parte contigit in Israel. Recte dicit, ex parte contigit caecitas, et non ex toto, quia reliquiae ceciderunt. Caecitas vero contigit in Israel non corporis, quae fit amisso lumine oculorum, sed cor
Abbreviated transcription (Latin):
ab his qͥ suscepta gentiũ multitudi¬
ne conu̾tentur & saluabunt᷑. sic̃ scrip¬
cũ est. Ipse redimet isrł. ex oĩb iniqͥ¬
tatib eius. Et cũ plenitudo gentiũ
intrau̾it: tc omĩs isrł saluus fiet.
Et hoc illis a me testamentũ subaud̃
designat᷑ & eugłm. Et potest hic
utrunq intelligi. ꝓmissio uidelicet
enĩ regnũ celoꝵ. De¬

Expanded text:
ab his qui, suscepta gentium multitudine, convertentur et salvabuntur, sicut scriptum est: Ipse redimet Israel ex omnibus iniquitatibus suis ; et cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus fiet. Et hoc illis a me testamentum, subaudidesignatur et Evangelium. Et potest hic utrumque intelligi; promissio videlicet en
Abbreviated transcription (Latin):
Dei enĩ donũ est. ñ ex oꝑib: ne quis
glorietur. Si enĩ ds̃ naturalib ra¬
nis ñ peꝑcit: ne forte nec tͥ parcat.
Naturales ramos uocat iuideos : qui
ex scĩs patrib adeo dilectis originẽ
trarert̃. Et ẽ sensus. Ogentił ꝯsidera.¬

Expanded text:
Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur . Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat. Naturales ramos appellat Judaeos, qui ex sanctis patribus et Deo dilectis originem traxerunt, et est sensus: O gentilis, considera
Abbreviated transcription (Latin):
laris: ne forte amittas grãm q̃ tibi
eos qui lapsi st̃: attende quia nͥ tu
radicẽ portas s radix te. Quasi dic̾ẽt.
Siuis extolli: audi uñ humilieris.
Non portas tu radicẽ. id÷ nichil con¬
radir te portat: quia eoꝵ fide salua¬
ris. Cuenĩ accepisti ab eis: non illi
accepert̃ ate. Aliter. Non portas ra
buis: s ipse portat te a quo habes
quicqͥd boni habes. & in suꝑ ab illo
habes ẽẽ. Dices gͦ mͥ ogentilis. fracti
sunt rami increduli scilicet iudei.
abiecti st̃: ut ego gentilis inserar in
locũ illoꝵ. Dene subaud dicis. q ita
ẽ: s attende qͥd seqr̃. ꝓpt̾ increduli¬
tatẽ fracti st̃ rami: quia iudei nolu¬
ert̃ in xp̃m credere. Lapsi st̃ in mortẽ
głari. Noli altũ saꝑe. id÷ noli suꝑbi¬
re: s tune cadere. Dei enĩ beneficiũ
ẽ qd uocatus es. nͥ tuũ meritũ: iurta
qͦd idem egregiꝰ p̾dicator alias dicit.
Gr̃ã salui facti estis: & hoc n̾ex uobis.

Expanded text:
laris, ne forte amittas gratiam quae dlaris, ne forte amittas gratiam quae deos qui lapsi sunt, attende quia non tu radicem portas, sed radix te. Quasi diceret: Si vis extolli, audi unde humilieris: non portas tu radicem, id est nihil pradix te portat, quia eorum fide salvaris; tu enim accepisti ab eis, illi non acceperunt a te. Aliter: Non portas radbuis; sed ipse te portat a quo habes quidquid boni habes, et insuper ab illo habes esse. Dices ergo mihi, o gentilis: fracti sunt rami, increduli scilicet Judaei abjecti sunt, ut ego gentilis inserar in locum illorum. Bene, subaudis dicis, quia ita est, sed attende quid sequitur: propter incredulitatem fracti sunt ramiristum credere, lapsi sunt in mortem gloriari; noli altum sapere, id est noli superbire, sed time cadere: Dei enim beneficium est, quod vocatus es, non tuum meritum. Juxta quod idem egregius praedicator alias dicit: Gratia salvi facti estis, et hoc non ex vobis;
Abbreviated transcription (Latin):
& in xp̃o uiuunt om̃s credentes: ab
illo omne bonũ accipientes. cuius &
inembra st̃. Qͦd si aliqͥ exramis fracti
st̃ ininfidelitate remanendo: tuaũ
cũ oleaster eẽs totus scił paganꝰ in
ari neq extolli aduersus ramos in in¬
fidelitate manentes. Nam illi scĩ
patres spm̃ sc̃m habuert̃. unde &
uncti dĩ appellaut᷑ sicut ẽ illud.
Nolite tangere.xp̃os meos: qd̃ de a¬
brahã ysaac & cet̾is intelligendũ e̾.
Alit̃. ꝑradicẽ iterũ alio mͦ possumꝰ
intelligere xp̃m: ut sit sensus. So¬
extollaris in suꝑbiã. ne amittas gr̃am
que data ẽ tͥ. Gentiles alloqr̃ apłs:
fractos ut diximꝰ appellat iudeos.
in infidelitate manentes: qui a ra¬
dice .i. a fide patriarcharũ. uł a xp̃o
recessert̃. Oleastrũ aũ gn̾tiles qͥ infru
ctuosi añ dñi aduentũ erant. agre¬
stẽ uitã ducentes. Et ẽ sensus. O gen¬
xp̃i alienos existere & a fide patͥar¬
charũ. & te in locum illoꝵ eẽ. sociũq

Expanded text:
et in Christo vivunt omnes credentes, ab et in Christo vivunt omnes credentes, ab illo omne bonum accipientes, cujus et membra sunt. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt in infidelitate remanendo, tu autem cum oleaster esses, totus scilicet paganuari neque extolli adversus ramos in infidelitate manentes. Nam illi sancti patres Spiritum sanctum habuerunt; unde et uncti Dei appelabantur, sicut est illud: Nolite tangere christos meos , quod de Abraham, Isaac et caeteris intelligendum est. Aliter: per radicem iterum alio modo possumus intelligere Christum, ut sit sensus: Soextollaris in superbiam, ne amittas gratiam intelligentiam quia non recte scrutati fractos ut diximus appellat Judaeos in infidelitate manentes, qui a radice, id est a fide patriarcharum vel a Christo recesserunt: oleastrum autem gentiles qui infru ctuosi ante Domini adventum erant, agrestem vitam ducentes, et est sensus: O genatia Christi alienos exsistere, et a fide patriarcharum, et te in locum illorum esse, sociumque
Abbreviated transcription (Latin):
manet: quia dũ nolunt obedire eu
xp̃m: illata ẽ eis retributio scd̾m me¬
ritũ illoꝵ. Obscurentur ocłi eoꝵ ne
uideant: & dorsum eoꝵ semꝑ incur¬
ua. Hec uerba ñ optantis uoto. s p̾di¬
centis officio dicuntur. Obscurent᷑
oculi cordis eoꝵ id÷ intellectus eoꝵ.
Et dorsũ eoꝵ semꝑ incurua. Sic̃
qui graue onus portat incuruat᷑
in terrã. ita quodãmͦ peccator qui
pondere peccõꝵ premitur. incur¬
uatur. sicut psalmista deplorat
dicens. Iniqͥtates mee suꝑ gresse
sunt caput meum.
ico gͦ. Nunqͥd ñ offenderunt
iudei ut caderent. subaudit᷑
solũmͦ. ut eoꝵ casus nicħ ꝓfueritꝰ
Absit. Et ẽ sensus. Non offendert̃¬
iudei dm̃ solũmͦ ꝓꝑ hoc ut ipsi
in hac epła alterã massam posuerat.
qua significat᷑ mortalitas &e peccatũ
massa in bouo accipitur. Potest &e ꝑ
radicẽ intelligi xp̃s : ꝑ ramos aũ apłĩ
aliiq credñtes: quia sic̾ aradice emit¬
titur succus in ramos ut uiuant: ita

Expanded text:
manet, quia dum nolunt obedire Evaangelio, ad hoc ut in Christum credant, lillorum. Obscurentur oculi eorum ne videant; et dorsum eorum semper incurva. Haec verba non optantis voto, sed praedicentis officio dicuntur. Obscurentur oculi cordis eorum, id est intellectus eorum, et dorsum eorum semper incurva: sicut qui grave onus portat incurvatur in terram, ita quodammodo peccator qui pondere peccatorum premitur, incurvatur; sicut Psalmista deplorat, dicens: Iniquitates meae supergressae sunt caput meum . Dico ergo: Nunquid sic offenderunt Judaei ut caderent? subaudis solummodo, ut eorum casus nihil profuerit. Absit. Et est sensus: non offenderut illaqueentur et involvantur; sive in hac Epistola alteram massam posuerat, qua significatur mortalitas et peccatum massa in bono accipitur. Potest et per radicem intelligi Christus, per ramos autem apostoli aliique credentes: quia, sicut a radice emittitur succus in ramos ut vivant, ita
Abbreviated transcription (Latin):
naturã inserentur suȩ oliuȩ. fidei
uideł patrũ suoꝵ. Quod dicit ꝯtra
naturã insertũ ẽẽ ramũ oleastri in
oliuã. more humano loquit᷑. qr natu¬
rale ẽ ut surculũ bone arboris in¬
seramꝰ in trunco malȩ: non surculũ
male intrunco bone: & hoc in ser¬
tio dr̃. D̾s aut̾e conditor & creator
omniũ creaturarũm uł naturarũ.
nicħ contra naturã facit.
olo enĩ uos ignorare fr̃s. miste
qua de causa salui facti sunt. suis
ineritis angr̾a di. & iudei abiecti: &
dicit. Occultũ & secretũ dĩ iudiciũ
quantũ homo penetrare pot̾. nolo
uos lateat. quare iudeos popłm quon¬
dã peculiarẽ abiecerit. & gentes
peccatrices ꝑfidẽ sibi copulau̾it. &
cuiꝰ rei gr̃a hoc ãmonuerit ꝑpendẽ
sub infert dicens. Ut ñ sitis uobis ipsis

Expanded text:
turam inserentur suae olivae, fidei videlicet patrum suorum. Quod dicit contra naturam insertum esse ramum oleastri in olivam, more humano loquitur, quia naturale est ut surculum bonae arboris inseramus in trunco malae, non surculum malae in bono trunco, et hoc insertio dicitur. Deus autem, conditor et creator omnium rerum et naturarum, nihil contra naturam facit. Nolonsisterent qua de causa salvi facti sint, suis meritis, an gratia Dei, et Judaei abjecti, et dicit: Occultum et secretum Dei judicium, quantum homo penetrare potest, nolo vos lateat, quare Judaeos quondam populum peculiarem abjecerit, et gentes peccatrices per fidem sibi copulaverit, et cujus rei gratia hoc admonuerit perpendere, subinfert et dicit: ut non sitis
Abbreviated transcription (Latin):
scd̾m eugłm quod ipsi ꝯtẽpuebant.
ubi narratur qualit̾ dñm morti
tradidert̾. E rgo quantũ attinet ad
eugłm quod iudei ñ recipiunt. ini
inimiciciã iccirco incurrert̾: ut gn̾¬
tes credere possent. Et hoc ẽ qd̾ dic̃.
ꝓpt̃ uos ogentiles ut uos crederetis

Expanded text:
secundum Evangelium quod ipsi contemnebant, ubi narratur qualiter Dominum morti tradiderint. Ergo quantum attinet ad Evangelium, quod Judaei non recipiunt, iniminimicitiam idcirco Judaei incurrerunt, ut gentes credere possent; et hoc est quod dicit. Propter vos, o gentiles, ut vos crederetis,
Abbreviated transcription (Latin):
orde creditur ad iusticiã: ore aũ
confessio fit ad salutẽ. Proseqr̃
diligñtius: qͦd suꝑiꝰ de fide tetig̾at.
fides in corde locandaẽ. que dm̃ trim¬
tatẽ habere in ꝑsonis & unitatem
in onuĩpotentia maiestatis credat.⁊
sangͥne illius redẽptũ: & ea que
circa humanationẽ eius st̃ facta.
deifice erhibita ñ hesitet. In ore ẽ
confessio debet ẽẽ: quia fides cord̾
ꝓmenda ẽ officio oris. Illa enĩ con¬
fessio fit ad salutẽ : sitam̃ exorna¬
ta fuerit bonis oꝑib ꝑ spacium
uitȩ. Nam alit̃ fides sine oꝑib
mortua ẽ. Nondicit de salute cor¬
poris qua potiunt᷑ &ẽ qͥ ñ confitent᷑
dm̃: s de salute int̾ioris hominis
id ÷ anime que saluat᷑ confessioẽ
uere fidei ñ cemporalit̾ s eterna

Expanded text:
enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Prosequitur diligentius quod superius de fide tetigerat. Fides in corde locanda est, quae Deum trinitatem habere in personis, et unitatem in omnipotentia majestatis credat, fsanguine illius redemptum, et ea quae circa humanitatem ejus sunt facta, deifice exhibita non haesitet. In ore etiam confessio debet esse: quia fides cordis promenda est officio oris. Illa enim confessio fit ad salutem, si tamen exornata fuerit bonis operibus per spatium vitae. Nam aliter fides sine operibus mortua est . Non dicit de salute corporis, qua potiuntur etiam qui non confitentur Deum, sed de salute interioris hominis, id est animae quae salvatur confessione verae
Abbreviated transcription (Latin):
de quib supradictũ est. Si fuerit
numerꝰ filioꝵ isrł sic̾ harena mariꝰ.
reliquie salue fient. Sicut tẽꝑib
helie dono grẽ dei multi reseruati
sunt ne ad orarent idola: sic tẽꝑib

Expanded text:
de quibus supra dictum est: Si fuerit numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquiae salvae fient. Sicut temporibus Eliae, dono gratiae Dei, multi reservati sunt ne adorarent idola, sic temporibus
Abbreviated transcription (Latin):
nullo: ut est illud. Qm̃ quis in
nubib equabit᷑ dño: Id÷ nullus.
Pro raro. ut hic. Pauci enũ inuenti
quia intrins ecus in mente do inspi¬
rante auditu spiritali audiebant
qͦd extrinsecus uoce corporali ad sa¬
lutẽ audientũ ꝓferre debussent.
Uñ & ipse paulus alias dic̃. An ex¬
ꝑimentũ queritis eius qͥ in me loqͥ¬
tur xp̃s : Et dauid quid dic̃ꝰ au¬
diam qͥd loquat᷑ in me dñs ds̾. Ab
tes in xp̃m credere. E rgo fides ex
auditu. Primũ audit qͥs p̃dicatorẽ
loqui qͦm debet credere deinde ac¬
cipit fidẽ. Auditꝰ autẽ ꝑ uerbũ xͥ.¬

Expanded text:
nullo, ut est illud. Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino ? id est nullus. Pro raro, ut hic: Pauci enim inventi quia intrinsecus in mente, Domino inspirante, auditu spiritali audiebant, quid exstrinsecus voce corporali ad salutem auditorum proferre debuissent. Unde et Paulus alias ait: An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus ? Et David quidem dicit: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus ? Ab tes in Christum credere. Ergo fides ex auditu. Primum audit quis praedicatorem loqui quomodo debeat credere, deinde accipit fidem. Auditus autem per verbum
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i & fide eugłii. Q uod iocuro ñ
est consecutus. quia neq oꝑa legis
ualuit implere sine grã xp̃i: neq
iustificari sine fide illius. Hoc tm̃
ctio autẽ consequta ẽ : id÷ illi qui
Cecti sunt ex eadẽ plebe. Quod supͣ
appellauit reliqͥas: nc̃ electionẽ
uocat. Et sicut in p̃cedentib circun¬
cisio ꝓ udeis: sic & hic electio ꝓelectis
accipitur. qui consecuti sunt iustifica
&ẽ possit referri. qui unũ effecti sunt
cum uideis fidelib. Tale ẽ & illud psal¬
miste. Iustus dñs iusticias dilexit: .i.
iustos amatores iusticiȩ. Ceteri uͦ exce¬
cati sunt tenebris infidelitatis. Sict̃
enĩ ille qui fidem ht̃ in luce dr̃ con-¬
sistere: sic qui infidelis ẽ in tenebris¬

Expanded text:
sine fide Evangelii, quod idcirco non est consecutus, quia neque opera legis valuit implere sine gratia Christi, neque justificari sine fide illius. Hoc tamectio autem consecuta est, id est illi qui electi sunt ex eadem plebe. Quod supra appellavit reliquias, nunc electionem vocat: et sicut in praecedentibus circumcisio pro Judaeis, sic et hic electio pro electis accipitur, qui consecuti sunt justificatetiam possit referri, qui unum effecti sunt cum Judaeis fidelibus. Tale est et illud Psalmistae: Justus Dominus et justitias dilexit , id est justos, amatores justitiae: caeteri vero excaecati sunt tenebris infidelitatis. Sicut enim ille qui fidem habet in luce dicitur consistere, ita qui infidelis e
Abbreviated transcription (Latin):
tñ non om̃s iudei neq om̃s genti¬
les. obedientes extitert᷑. tc̃ tẽporis
eugłice p̾dicationi : s neq adhuc
obediunt om̃s. Ysaias enĩ dicit.
Dñe quis credidit auditui nr̃o

Expanded text:
tamen non omnes Judaei, neque omnes gentiles obedientes exstiterunt tunc temporis Evangelicae praedicationi, sed neque adhuc obediunt omnes. Isaias enim dicit: Domine, quis credidit auditui no
Abbreviated transcription (Latin):
qui credidert̃ ex iudeis: iam ñ fuit
illis exoꝑib legis. ꝑ que putabant
se iustificari posse illi qui in infide¬
litate remansert̃. Alioquin. gr̃a iã
non est gr̃a. Hoc est si aliter facti

Expanded text:
qui crediderunt ex Judaeis, jam non fuit illud ex operibus legis, per quae putabant se justificari posse illi qui in infidelitate remanserunt: alioquin gratia jam non est gratia. Hoc est: si aliter salvi
Abbreviated transcription (Latin):
quia sids̃ iudeis ñ peꝑ cit quia
scĩs patͥb origuiẽ dicebant. ex quo¬
rũ gente ipse carnẽ assũpsit. mul¬
comag̃ nec tͥ parcet. si a fide recesse
ris qͥ oleaster eras: uł si insuꝑbiȩ
fastũ te eleuau̾is despiciendo ude¬
um. Uide gͦ bonitatẽ & seueritatẽ
dei. Seuerus uidex dr̃. qui in nul¬
lam partẽ suũ iudiciũ flectit: s ꝑ
rectitudinẽ incedit. Seu̾itas uͦ dr̃:

Expanded text:
im Deus Judaeis non pepercit, qui a sanctis patribus originem ducebant, et ex quorum gente ipse carnem assumpsit, multo magis nec vobis parcet, si a fide rris, qui oleaster eras, vel si in superbiae fastu te elevaveris despiciendo Judaeum. Vide ergo bonitatem et severitatem Dei. Severus judex dicitur qui in nullam partem suum judicium flectit, sed per rectitudinem incedit. Severitas vero
Abbreviated transcription (Latin):
unius dei: ñ tam̃ triuitatẽ ꝑsonarũ
in deo ẽẽ cognouit. qͦadusq petrꝰ
ad eum missus ẽ. Unusqͥsq aũ dõ
fidem & oꝑasua tribuit. qñ eus
gr̃a p̾uentus credit in eum: & bo¬
na oꝑa erercendo studet uoluntati
eius placere. Qm̃ ex ipso. id÷ ex
patre sunt oĩa. q ab ip̃so originẽ
omĩa quia ꝑ illũ omĩa facta sc̃: & in ipso
id ÷ in sp̃u sc̃o sunt omĩa quia uullo con¬
sistunt. Ecce trinitas ꝑsonarũ. Quod uͦ
subdit ipsi gła. triũ ꝑsonarũ una & sin¬
gularis substantia declaratur sic̃ &
ysaias &̃ dicit audisse se dicere seraphĩ.

Expanded text:
tatem personarum in Deo esse cognovit, quoadusque Petrus ad eum est missus. Unusquisque autem Deo fidem et opera sua tribuit, quando ejus gratia praeventus credit in eum, et bona opera exercendo studet voluntati ejus placere. Quoniam ex ipso, id est ex parte sunt omnia, quia ab ipso originem omnia, quia per illum omnia facta sunt; et in ipso, id est in Spiritu sancto, sunt omnia, quia in illo consistunt: ecce Trinitas personarum. Quod vero subdit: Ipsi gloria, trium personarum una et singularis substantia declaratur, sicut et Isaias etiam dicit se audisse dicere Seraphim:
Abbreviated transcription (Latin):
& contra naturã insertus es in bo¬
nam oliuam: qnͣto mag̾ hii sccdm
naturã inserentur sue oliue
Gentilẽ alloqͥtur suꝑbientẽ contra
meruerit saluari: & dicit. Si tuo
gentilis ꝑ grãm dei separatus es a
paganismo. & ab his qui ab exordio
sui diu̾sis errorib a deo sunt separati
& contra consuetudinẽ insertus es
in bonã oliuã. hoc ẽ in fidem p̾ceden¬
tiũ patrũ qui pinguedinẽ sc̃ĩ sp̃s

Expanded text:
s in bonam olivam, quanto magis hi qui secundum naturam inserentur suae olivae. Gentilem alloquitur superbientem contra meruerit salvari, et dicit: Si tu, o gentilis, per gratiam Dei separatus es a paganismo, et ab his qui ab exordio sui diversis erroribus a Deo sunt separati, et contra consuetudinem insertus es in bonam olivam, hoc est in fidem praecedentium patrum, qui p
Abbreviated transcription (Latin):
diuidebat᷑ in iudeos & gentes. S:
gentes ꝑ enormitatẽ maloꝵ tran¬
scend̾ant conditionis suȩ modum.
ut &̃ gentis nomine ñ meruissent
appellari. s canes: dicente dño in
eugłio. Non ẽ bonũ sumere panẽ
filioꝵ: & mittere canib Unde non
gens uocabant᷑ quia ratione amis¬
sa irrationabilitatẽ sectabantur.
uerũ cum postmodũ credidissent
tã apłis p̾dicantib qmͣ eoꝵ succes¬
sorib: uidei contra eos excitati st̃.
& inflãmati inuidie facib. Expo¬
nens gͦ apls qͦd dix̾at nongentẽ.
infert. In gentẽ insipientẽ: id: ꝓ
tẽ insipientẽ. Que cum fuiss usq
ad aduentũ xp̃i insipiens: eius fide
potita facta ẽ sapiens. Contra quã
iam credentẽ in iram mittuntur
iudei: ñ qͦd ds̃ emulationẽ &e urã¬

Expanded text:
gentes, sed gentes per enormitatem malorum, ita transcenderant conditionis suae modum, ut etiam gentis nomine non meruissent appellari, sed canes, dicente Domino in Evangelio: Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus . Unde non gens dicebantur, quia ratione amissa irrationabilitatem sectabantur. Verum cum postmodum credidissent tam apostolis praedicantibus quam eorum successoribus, Judaei contra eos excitati sunt et inflammati invidiae facibus. Exponens ergo Apostolus quod dixerat, non gentem, infert: In gentem insipientem, id esttem insipientem. Quae cum fuisset usque ad adventum Christi insipiens, ejus fide potita, facta est sapiens. Contra quam jam credentem in iram mittuntur Judaei, non quod Deus aemulationem et ira
Abbreviated transcription (Latin):
titer: & disponit omĩa suauit̾. Ne
dix̃is gͦ o homo qͥs ascendet in celũ:
ut inde xp̃m deducat mͥ qͥme do
doceat. Saltẽ incorde noli hoc dic̾e̾:
quia hic ẽ xp̃s & ubiq. Nam in t̾ra
erat : & dicebat. Nemo ascendit in
hoĩs qui ẽ in celo. Oͦmͦ ñ magis cũ
sit in celo. est & interraꝰ Aut qͥs
Uñ dic̃ ipsa scriptura deuteronomii.
Prope ẽ uerbũ in ore tuo & in corde
tuo. Uerbũ hic simplicit̾ possumus
intelligere si uolumus uerbũ legis
quod illi habebant inore assidue
illud legendo: in corde quoq iugit᷑
meditando ac memorie cõmendan¬
do. Altiori aũ intellectu istud ẽ uer¬
bum: de quo iohes ait. In pͥncipio
erat uerbũ & uerbũ erat apud dñr
&e ds̃ erat uerbũ. Ergo q ds erat
uerbũ ꝓpe erat inore & in corde il¬
loꝵ: iitpote quod oĩa replet. Nam¬
ut beatus iheronimꝰ dicit. sicut ue¬
stis totũ corpus hinc inde circun¬
dat. ita.xp̃s electos suos undiq cir¬
cundando amplectitur. immo am¬

Expanded text:
disponit omnia suaviter . Ne dixeris ergo, o homo, quis ascendet in coelum, ut inde Christum deducat mihi, qui me doceat, saltem in corde noli dicere hoc, quia hic est Christus et ubique. Nam in terra erat et dicebat: Nemo ascendit in hominis qui est in coelo , quomodo non magis cum sit in coelo, est et in terra? Aut quis unde dicit ipsa Scriptura Deuteronomii: Prope est verbum in ore tuo et in corde tuo . Verbum hic simpliciter possumus intelligere, si volumus verbum legis, quod illi in ore habebant assidue illud legendo, in corde quoque jugiter meditando, ac memoriae commendando. Altiori autem sensu verbum istud est, de quo Joannes ait: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum et Deus erat Verbum . Ergo quia Deus erat Verbum, prope erat in ore et in corde illorum, utpote quod omnia replet. Nam beatus Hieronymus dicit: Sicut vestis totum corpus hinc inde circumdat, ita Christus electos suos undique circumdando amplectitur, imo am
Abbreviated transcription (Latin):
cultũ omĩpotñtis di: sicut plurimũ
gentiliũ leginius ad uidaismũ transis¬
se. Uł iccuto. ut supsa plebs legẽ ser-
uaret dei ab omĩb in circuitu suo
honoraretur & tumeret᷑ sic̃ factũ ẽ
tẽporib dauid & salomonis. qñ om̃s
reges in circuitu suo positi ei mun̾a
mictebant: uł si alege & cultura dĩ
recederet ab hostib affligeret᷑ ac de¬
popularet᷑. quod sepissime actũ est.
ac genus humanũ redẽpturꝰ. & mul¬
ta miracula in mundo positꝰ patra¬
curus: ibi hec agerentur. un fama
eius ad om̃s gnͣtes citiꝰ posset trans¬
uolare. Reuertam᷑ iterũ ad suꝑiora.
Igitur in omnẽ terrã ex uiit sonus
p̃dicationis apłoꝵ. & in fines orbis
t̾re uerba eoꝵ: quia pene añ defe¬
cit eis terra qmͣ lingua. In hoc aũ
exemplo ꝑ terrã intellig̾e possumꝰ
t̾renos homines : qui tm̃ sonũ. id⁊
famã p̃dicationis & simplicia mo

Expanded text:
cultum Dei omnipotentis, sicut plurimos gentilium legimus ad Judaismum transiisse: vel idcirco, ut si ipsa plebs legem Dei servaret, ab omnibus in circuitu suo honoraretur ac timeretur, sicut factum est temporibus David et Salomonis, quando omnes reges in circuitu suo positi, ei munera mittebant: vel si a lege et cultura Dei recederet, ab hostibus affligeretur ac depopularetur, quod saepissime actum est . et genus humanum redempturus, et multa miracula in mundo positus patraturus ibi haec agerentur, unde fama ejus ad omnes gentes citius posset transvolare. Revertamur iterum ad superiora. Igitur in omnem terram exivit sonus praedicationis apostolorum, et in fines orbis terrae verba eorum, quia pene ante defecit eis terra quam lingua. In hoc autem exemplo, per terram intelligere possumus terrenos homines, qui tantum sonum, id est, famam praedicationis
Abbreviated transcription (Latin):
cesse ut talit̾ queras: quia ꝓpeẽ
uerbũ id÷ mandatũ leg̃ in ore tuo.
&e in corde tuo & in p̃sentia tua scriptũ:
Uerũ quia moyses ꝓpħa extitit ce
multa de futuro p̾dirit. paulꝰ apłs
uerba eiꝰ ad xp̃m̃ retulit: asserens illũ
hoc dixisse. ꝑ moysen qui ẽ iusticia
uera. Quib uerbis instruit nos. ne
s potius credamꝰ illũ scđ̾m diuinita¬
tis plenitudinẽ ubiq eẽ ac ꝑ oĩa dif
cludit᷑ loco: qr in eo consistit omĩs
locus. Presidendo siquidẽ sustinet
omĩa. sustinendo p̾sidet: implendo
circundat: circundando implet.
In uerbis gͦ apłĩ sensus huiusmodiẽ.
onẽ eius ita ẽẽ in celo ut ñ sit int̾ra:
aut ita eẽ deorsũ in abisso ap̃ infe¬
ros ut ce sursũ positũ ignoret : sed

Expanded text:
cesse ut hoc taliter quaeras, quia: Prope est verbum, id est mandatum legis. In ore tuo et in corde tuo, et in praesentia tua scriptum, Verum quia Moyses propheta exstitit, et multa de futuro praedixit, Paulus apostolus verba ejus ad Christum retulit, afferens illum hoc dixisse per Moysen, qui est justitia vera. Quibus verbis instruit nos, ne sed potius credamus illum secundum divinitatis plenitudinem ubique esse, ac per omnia diffcluditur loco, quia in eo consistit omnis locus. Praesidendo siquidem sustinet omnia, sustinendo praesidet, implendo circumdat, circumdando implet. In verbis ergo Apostoli sensus hujusmodi est: onem ita esse in coelo, ut non sit in terra: aut ita esse deorsum in abysso apud infero
Abbreviated transcription (Latin):
curuauert̃ genua añ baal. Cum eẽt
in spelunca que ẽ in monte dei oreb
relicta st̃ mͥ. s ego reliqui & reseruaui
mͥ septẽ milia uiroꝵ. qui aliis ad idola¬
triam transeuntib ñ curuauerunt
genuꝰ baal : qui erat ds̃ aab& ietabe¬
lis. Qui recte uiri appellant᷑ eo qͦd
ista milia illoꝵ qͥ ñ adorauert̃ idola
multa sigc̃ant milia illoꝵ quos ds̃
dono grẽ suȩ seruauit: nec curua¬
uerunt genua sua ante baal in dan¬
& in bethel aut in aliqͦ delubro ido¬
loꝵ. Sicut enĩ quinq prudentes
uirgines. sig̾cant om̃s iustos inte¬
gritatẽ fidei seruantes. & impru¬
dentes iniustos. quinq &̃ frẽs di¬
uitis qui torq̃batur apud inferos
om̃s uideos incredulos: sic septẽ
milia illoꝵ sig̾cant om̃s qui idola
ñ adorauert̃. Septenarius & enum
numerꝰ plerisq in locis sacratus ẽ.

Expanded text:
unt genua ante Baal. Cum esset in spelunca quae est in monte Oreb, Relicta sunt mihi, sed: Ego reliqui et reservavi mihi septem millia virorum qui, aliis ad idololatriam transeuntibus, non curvaverunt genua ante Baal, qui erat deus Achab et Jezabelis: qui recte viri appellantur, eo quod ista millia illorum, qui non adoraverunt idola, multa significant millia illorum quos Deus dono gratiae suae servavit: ne curvarent genua sua ante Baal, in Dan et Bethel, aut in aliquo delubro idolorum. Sic enim quinque prudentes virgines significant omnes justos integritatem fidei habentes, et imprudentes injustos; quinque etiam fratres divitis, qui torquebatur apud inferos: omnes Judaeos incredulos; sic septem millia illorum significant omnes qui idola non adoraverunt. Septenarius etenim numerus plerisque in locis sacratus est,
Abbreviated transcription (Latin):
in illis oꝑetur: s qͦd beneficia sua
q̃ iudeis displicuerunt. ad se conuersis
gentib largiatur. Potest & quod dic̾
in ñgentẽ alit̾ intelligi. Gentiles in¬
creduli añ ꝑceptã fidem gens uoca¬
bantur. ꝑcepta aũ gr̃a fidei ñ iam

Expanded text:
in illis operetur, sed quod beneficia sua quae Judaeis displicuerunt, ad se conversis gentibus largiatur. Potest et quod dicit, in non gentem, aliter intelligi: Gentiles increduli ante perceptam fidem gens vocabantur: percepta autem gratia fidei, non jam
Abbreviated transcription (Latin):
ex̾cuit: in te autẽ bonitatẽ hoc est
gr̃am pietatis monstrabit: si ꝑman¬
seris in bonitate hoc ẽ in fide recta.
Alioquin& tu excideris: id÷ si a fide
recesseris. penitꝰ ꝑibis. Distat autẽ
int̾ frangi & excidi: qr fractus ramꝰ
pot̃ utcunq arbori sue solidari :
ęrcisus nullatenꝰ. Et notandũ qr
iudeos dix̾ fractos: qr p̾dicante he-¬
lia &e enoc solidabuntur infide xͥ:
nitus abscidendos a gra dĩ ac de¬
inde ꝑdendos. Uñ seqͥtur. S illi
subaudit᷑ iudei si ñ ꝑmanserint
in incredulitate. inserent᷑ fidi xͥ.

Expanded text:
exercuit: in te autem bonitatem Dei, hoc est gratiam pietatis, monstrabit, si permanseris in bonitate, id est in fide recta: alioquin et tu excideris, id est, si a fide recesseris, penitus peribis. Distat autem inter frangi et excidi, quia fractus ramus potest utcunque arbori suae resolidari, excisus nullatenus. Et notandum quia Judaeos dixit fractos, qui praedicante Elia et Enoch, solidabuntur in fide Chrnitus abscindendos a gratia Dei, ac deinde perdendos; unde sequitur: Sed et illi, subaudis Judaei, si non permanserint in incredulitate, i
Abbreviated transcription (Latin):
uiris. Primus moyses dicit. Ego
ad emulationẽ uos adducã in non
gentẽ. E mulatio qͥ greco uocabulo
zelus appellatur.: non unifor uit̃
neq sub unosensu semꝑ accipitur.
Nam ponitur ꝓmmutatione. ꝓ studio.
ꝓ amore: ꝓ inuidentia. sicut hic. Hoc
autẽ moyses ex ꝑsona omĩpotñtis
di contra uideos loqͥtur. qui ad emu¬
lationẽ &e inuidiã ducti sunt ꝯtra

Expanded text:
viris. Primus Moyses dicit: Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem. Aemulatio quae Graeco vocabulo zelus appellatur, non uniformiter, neque sub uno sensu semper accipitur. Nam ponitur pro imitatione, pro studio, pro amore, pro invidentia, sicut hic. Hoc autem Moyses ex persona omnipotentis Dei contra Judaeos loquitur, qui ad aemulationem et invidiam ducti sun
Abbreviated transcription (Latin):
diert̃. xp̃m aurib carnis: s ñ audi¬
ert̃ audiert̃ aurib cordis. quas dñs
requirebat cum diceret. Qui habet
aures audiendi audiat. Cecitasgͥ
& surditas atq mens unuidentiȩ.
usq in hodiernũ diem in iudeis-

Expanded text:
dierunt Christum auribus carnis, sed non audidierunt Christum auribus carnis, sed non audierunt auribus cordis, quas Dominus requirebat, cum diceret: Qui habet aures audiendi, audiat . Caecitas igitur et surditas atque mens invidentiae usque in hodiernum diem in Judaeis
Abbreviated transcription (Latin):
misit: & indurauit .i. indurari ꝑ¬
misit. Sp̃m aũ compunctioĩs appel¬
lat. nientẽ inuidentie : qua inuide¬
rt̃ & inuident adhuc saluti gn̾tiũ.
& malũ uerum & falsum discernimꝰ:
& non est aliud mens & aluid ratio.
Sp̃s autẽ compunctionis iccirro ap¬
pellatur. mens inuidentiȩ: qm̃ ple¬
runq dum cernunt homines feli¬
citatẽ alterius corquentur & affli-¬
guntur inuidia: intantũ ut &̃ in¬
onis. Aliter. Sp̃m compunctionis
cores in suam potestatẽ suscip̃. Bonꝰ
gͦ ds̃ exigentib culpis iudeoꝵ ꝑmi¬
sit eis habere sp̃m ꝑditionis. qui eoᷤᷤ
ꝑimat in auima: sicut & de philo¬
sophis gentiũ dr̃. qd tradidit illos
ds̃ in reꝓbũ sensum. Oculos ut ñ
uideant. Oculis qͥde corporis uidert̃
uidei dñm. & multa miracula ab eo
fieri: s quia ĩmodãte cerrenis ne¬
gociis intendebant. oculis fidelita¬
tis & amoris nequaqmͣ meruerũt
illũ cernere. Et aures ut ñ audiant
subauditur ꝑmisit eis habere. Au¬

Expanded text:
t indurari permisit. Spiritum autem compunctionis appellat mentem invidentiae, qua inviderunt et invident adhuc saluti gentium. et malum, verum et falsum discernimus, et non est aliud mens, atque aliud ratio. Spiritus autem compunctionis idcirco appellatur mens invidentiae, quoniam plerumque dum cernunt homines felicitatem alterius, torquentur et affliguntur inde intantum ut etiam inionis. Aliter: spiritum compunctionis tores in suam potestatem suscipit. Bonus ergo Deus, exigentibus culpis Judaeorum, permisit eis habere spiritum perditionis, qui eos perimat in anima, sicut et de philosophis gentium dicitur, quod tradiderit illos Deus in reproborum sensum: oculos ut non videant. Oculis quidem corporis viderunt Judaei Dominum, et multa miracula ab eo fieri; sed quia immoderate terrenis negotiis intendebant, oculis fidelitatis et amoris nequaquam meruerunt illum cernere. Et aures ut non audiant, subaudi permisit eis habere. Au
Abbreviated transcription (Latin):
tẽporis responsadabat: dictũ ẽ ei
ex uocante do. Duo filii in ut̃o tuo
sc̃ & duo popłi: & maior seruiet
minori. Ergo sicut ñ fuit ꝓpositũ
di  p̃destinatio scđ̾m electionẽ bo¬
ni meriti iacob: ita & electio gen¬
tiũ non fuit scdm electionẽ meri¬
dei. Quaꝑꝑ quare iacob sine oꝑib
bonis electus sit. esau uͦ absq malis
oꝑib odio habitus. soli deo notũ
est qui omĩa nouit. anceqmͣ fiant.
cuius iudicia semꝑ st̃ iusta. Sic̾
scriptũ est. in malachia ꝓpheta.
Iacob dilexi: esau aũ odio habui.
Cum dicat scriptura. nichil odisti
eoꝵ q̃ fecisti. & qr uidit ds cuncta
q̃ fecerat & eraut ualde bona: qͥstio
oritur: quare dicatur odio habere esay.
Que ita soluitur. quia ñ odit naturam
quã fecit: s peccm̃ & uiciũ qͦd ñ fecit.
Iacob autẽ dilexit miscdia gratiuta:
esau odio habuit iusto iudicio. Et cũ
ambo originali pecẽo maculati essent.

Expanded text:
temporis responsa dabat, dictum est ei temporis responsa dabat, dictum est ei ex vocante Deo: Duo filii in utero tuo sunt et duo populi, majorque serviet minori; ergo sicut non fuit propositum Deo: et praedestinatio secundum electionem boni meriti Jacob, ita et electio gentium non fuit secundum electionem meriDei. Quapropter quare Jacob sine operibus bonis electus sit, Esau vero abs malis operibus odio habitus, soli Deo notum est qui omnia novit antequam fiant: cujus judicia semper justa sunt Sicut scriptum est in Malachia propheta: Jacob dilexi, Esau odio habui. Cum dicit Scriptura: Nihil odisti eorum quae fecisti: et quia vidit Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona, quaestio oritur quare dicitur odio habere Esau. Quae ita solvitur, quia non odit naturam quam fecit: sed peccatum et vitium quod non fecit, Jacob autem dilexit sua misericordia gratuita. Esau odio habuit justo judicio: et cum ambo originali peccato maculati essent,