comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aliũ p̾diuitem cogitemꝰ. s diuitẽ timo¬
rib auxiũ. merorib tabescentẽ. cupidi¬
tate flagrãtem nũꝙͣ securũ. sẽper ĩqͥ¬
etum. ꝑpetius ĩiuititiaꝵ ꝯtentionib
anhelantem. augentem sane hiis mi¬
seriis prĩmoniũ suũ ĩ mimẽsũ modũ
atq illis angnẽtis curas qͦ amarissiãs
exaggerantem: medionẽ uero illum.
re familiari parna atq suciincta sibe
fufficientem. carissimũ suis cognatis.
uicinis amicis. dulcissima pace gaudẽ¬
tem. pietate religiosum: benignũ mẽte
sanũ corꝑe. uita partũ. morib castũ: cõ¬
stĩa securũ. Nestio utrũ quisꝙͣ ita desiꝑi¬
at ut audeat dubitare quẽ p̾ferat. ut g
in hiis duob hoĩb ita in duab familiis
ita in duob ppłis. ita in duob regnis
regula seqͥtur equitatis: qua uigilanter
adhibita: si nr̃a intentio cornigat᷑. facili¬
me uidebimꝰ. ubi habitat uanitas et

Expanded text:
alium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoalium praediuitem cogitemus; sed diuitem timoribus anxium, maeroribus tabescentem, cupiditate flagrantem, numquam securum, semper inquietum, perpetuis inimicitiarum contentionibus anhelantem, augentem sane his miseriis patrimonium suum in inmensum modum adque illis augmentis curas quoque amarissimas aggerantem; mediocrem uero illum re familiari parua adque succincta sibi sufficientem, carissimum suis, cum cognatis uicinis amicis dulcissima pace gaudentem, pietate religiosum, benignum mente, sanum corpore, uita parcum, moribus castum, conscientia securum. Nescio utrum quisquam ita desipiat, ut audeat dubitare quem praeferat. Ut ergo in his duobus hominibus, ita in duabus familiis, ita in duobus populis, ita in duobus regnis regula sequitur aequitatis, qua uigilanter adhibita si nostra intentio corrigatur, facillime uidebimus ubi habitet uanitas et
Abbreviated transcription (Latin):
quale sit ꝙ tantam latitudinẽ at diu¬
turnitatẽ imperii romani illis diis au-¬
dent tribuere: qͦs eciam ꝑ turpiũ ludoꝵ
obsequia. et per turpiũ hoĩ ministe¬
ria se honeste coluisse contendũt. Quã¬
ꝙͣ prius uellẽ paululũ inqͥrere. q̃ sit
ratio. q̃ prudentia. tũ hoĩm felicitatem
non possis ostendere semꝑ in bellitis cla¬
dib et in sangiĩe cuuli uel hostili tĩ
ꝯparetur fragiliter splendenti cui lime¬
atur horribiliꝰ ne repente frangat᷑.:
de ĩperii latitudine ac magnitudine
uelle gloriari. Hoc ut faciliꝰ diuidice¬
tur. non uanestamꝰ mnani uẽtositate
iactati. atq obtondamꝰ intẽcionis aciẽ
alti sonis uotabulis rerũ tñ audiuimꝰ
ppłos. r egna. ꝓunitias : s duos ꝯstitu¬
amꝰ hoĩes. Nam singlas quisq homo.
ut in sermone una lrã: ita qiͣ elemẽtũ
est ciuitatis et regni: ꝙͣtalibet terrarũ
occupatione latissimi. Quoꝵ duorum
hõi. unũ pauperẽ uel potiꝰ mediotrẽ

Expanded text:
quale sit, quod tantam latitudinem ac diuturnitatem imperii Romani illis diis audent tribuere: quos etiam per turpium ludorum obsequia et per turpium hominum ministeria se honeste coluisse contendunt. Quanmquam uellem prius paululum inquirere, quae sit ratio, quae prudentia, cum hominum felicitatem non possis ostendere, semper in bellicis cladibus et in sanguine ciuili uel hostili, tamconparetur fragiliter splendida, cui timeatur horribilius ne repente frangatur, de imperii latitudine ac magnitudine uelle gloriari. Hoc ut facilius diiudicetur, non uanescamus inani uentositate iactati adque obtundamus intentionis aciem altisonis uocabulis rerum, cum audimus populos regna prouincias; sed duos constituamus homines nam singulus quisque homo, ut in sermone una littera, ita quasi elementum est ciuitatis et regni, quantalibet terrarum occupatione latissimi, quorum duorum hominum unum pauperem uel potius mediocrem,
Abbreviated transcription (Latin):
Emota itaq iusticia quid sũt regͣ
nisi magna latrocima: Quia
et ip̃a latrotina quid sũt. nisi parua
regna: Manus etem̃ ip̃a hõmi ex ĩpe¬
rio pͥncipis regit᷑: pacto sonetatis astrĩ¬
gitur: placiti legi p̾da diuiditur. Hoc
malũ. si intantũ ꝑditoꝵ hoim accessib
crestit. ut et loca teneat. sedes ꝯstituat
muitates ocupet. pplõs subiuget. eiidẽ¬
nius regni nomen assumit: qd̾ etiã in
manifesto confert non dempta cupiditas.
s addita impunitas. E leganter em̃ et
ueratiter alexandro illi magno: quidã
ꝯp̾hensus pirata respondit. Nam idem
rex cũ hoĩem interuogass quid ei uideret᷑.
ut mare haberet infestũ: ille libera ꝯtu¬
matia qd̾ tibi inqͥt ut orbem t̾raꝵ. S
qr id ego exiguo nauigio fatio. latro uo¬
cor. qr tu magna classe: imꝑator.

Expanded text:
emota itaque iustitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? quia et latrocinia quid sunt nisi parua regna? Manus et ipsa hominum est, imperio principis regitur, pacto societatis adstringitur, placiti lege praeda diuiditur. Hoc malum si in tantum perditorum hominum accessibus crescit, ut et loca teneat sedes constituat, ciuitates occupet populos subiuget, euidentius regni nomen adsumit, quod ei iam in manifesto confert non demta cupiditas, sed addita inpunitas. Eleganter enim et ueraciter Alexandro illi Magno quidam conprehensus pirata respondit. Nam cum idem rex hominem interrogaret, quid ei uideretur, ut mare haberet infestum, ille libera contumacia: Quod tibi, inquit, ut orbem terrarum; sed quia id ego exiguo nauigio facio, latro uocor; quia tu magna classe, imperator.
Abbreviated transcription (Latin):
oĩa regna: quãꝙͣ eos nichil adiuuerint
hii qͦs deos putãt: et potius ꝙͣtũ decipi¬
endo et fallendo nocuerint uñ nũc mi¬
chi uideo ẽẽ dicendũ et magis de ĩcreniẽ¬
tis imperii romani. Nam de noxia fal¬
lacia demonũ qͦs uelut deos colebant.
maxime libro non pauca iam dicta stͥ
Per om̃s autẽ absolutos tres libros ubi
oporturũ uisum est. ꝯmeudauimꝰ enã
in ip̃ĩs bellitis malis. ꝙͣtũ selaciorum
deus ꝑ xp̃i nomen cui tñ honoris bar-¬
bari detulerũt p̾ter belloꝵ mores bonis
malisq ꝯtulerit: quõ qui facit solem
suũ oriri suꝑ bonos et malos: et pluit

Expanded text:
a omnia, quamque nihil eos adiuuerint a omnia, quamque nihil eos adiuuerint hi, quos deos putant, et potius quantum decipiendo et fallendo nocuerint: unde nunc uideo mihi esse dicendum, et magis de incrementis imperii Romani. Nam de noxia fallacia daemonum, quos uelut deos colebant, maxime libro non pauca iam dicta sunt. Per omnes autem absolutos tres libros, ubi opportunum uisum est, commendauimus, etiam in ipsis bellicis malis quantum solaciorum Deus per Christi nomen, cui tantum honoris barbari detulerunt praeter bellorum morem, bonis malisque contulerit, quo modo qui facit solem suum oriri super bonos et malos e
Abbreviated transcription (Latin):
mũ et interceptas urbes cũ ppłis dicit
abruptis eciã imbrib ꝓlutas totas ẽẽ
regiones illas. eciã q̃ priꝰ fuerãt ꝯtinẽtes.
hospitib atq aduenis fluctib insulatas
aliasq desidia maris pedestri accessu ꝑ¬
uias factas: ueritis ac ꝓtellis euersas
ẽe ciuitates. incendia de nubib enncasse.
quib oriẽtis regiones ꝯflagrate ꝑierũt.
et in occidentis plagis staturigines qͣsdã
ac ꝓluuiones easdem strages dedisse: sit¬
ut ex ethue uerticib quondã effusis car¬
terib diuino intẽdio ꝑ decliuia toruẽtis
uice. flãmarũ flumiua cuturrisse. Si
hec atq huiꝰ cemodi que habet historia
unde possent colligere uoluisserit: quãdo
nomen ulla istorũ uana et uere saluti
ꝓuiciosa cõprimeret: Promiserã me eciã
demonstraturũ. qͦs eoꝵ mores et ꝙͣ ob
causam deꝰ uerus ad augendũ ĩperiũ
adiuuare dignatꝰ est: in cuiꝰ ptate sũt

Expanded text:
mum et interceptas urbes cum populis dicit; mum et interceptas urbes cum populis dicit; abruptis etiam imbribus prolutas totas esse regiones; illas etiam, quae prius fuerant continentes, hospitibus adque aduenis fluctibus insulatas aliasque desidia maris pedestri accessu peruias factas; uentis ac procellis euersas esse ciuitates; incendia de nubibus emicasse, quibus Orientis regiones conflagratae perierunt, et in Occidentis plagis scaturrigines quasdam ac proluuiones easdem strages dedisse; sic ex Aetnae uerticibus quondam effusis crateribus diuino incendio per decliuia torrentis uice flammarum flumina cucurrisse. Si haec adque huius modi, quae habet historia, unde possem, colligere uoluissem, quando ntequam Christi nomen ulla istorum uana et uerae saluti perniciosa conprimeret. Promiseram etiam me demonstraturum, quos eorum mores et quam ob causam Deus uerus ad augendum imperium adiuuare digna
Abbreviated transcription (Latin):
si iam uel illis clareret nr̃a religio. uel
ita eos a sacris sacrilegis ꝓhiberet. He
in scdõ et tercio libro satis ꝙͣtũ existi¬
mo absoluimꝰ: in stdõ agentes de
malis morũ. que mala uel sola uel
maxima deputanda sunt: in tertio
autem de hiis malis q̃ stulti sola ppeti
exhoruent. corporis uidelz externaꝵ q
rerũ. que plerũq patiũt᷑ et boni. Illa
uero mala non dico parienter s libẽtez
habent: quib ip̃i fiunt mali. Et ꝙͣ
panta dixi de ip̃a sola ciuitate. atq eiꝰ
nperio : nec inde oĩa usq ad cesarẽ
angustũ. Quid si ꝯmemorare uoluis¬
sem et exaggerare illa mala que nõ
sibi ĩuicem hoĩes faciũt sicut sũt uasta¬
tiones. euersionesq bellanciũ: s ex ip̃iꝰ
mũdi elemẽtis teruenis accidũt rebus.
que uno loco apuleius breuiter strmx
ni eo li bello queni de mũdo scripsit. ter¬
rena oĩa dicẽs mutationes quersiones
habere: Namq in modicis tremorib
terraꝵ. ut uerbis eiꝰ utar dissiluisse hu¬

Expanded text:
i iam uel illis clareret nostra religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si commemorare uoluissem et exaggerare illa mala, quae non sibi inuicem homines faciunt, sicut sunt uastationes euersionesque bellantum, sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello quem de mundo scripsit, terrena omnia dicens mutationes, conuersiones habere? Namque inmodicis tremoribus terrarum, ut uerbis eius utar, dissiluisse hu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯseruatũ ẽ. nulla alia causa nisi suis
religionib desertis et illa recepta ꝑire
potuisse In qua uoce uanitatis que
poterat esse. isti ad tendant speculũ suũ.
et similia ꝯquiri si ullus in eis pudor
est erubestant: quãꝙͣ romanũ ĩperiũ
afflictũ est potiꝰ ꝙͣ mutatũ. Qd̾ et
aliis ante xp̃i nomen tpib ei cõtingit.
et ab illa est afflutione recreatũ: qd̾
nec istis lp̃ib desperandũ ẽ. Quis enĩ
de hac re nouit uolũtatẽ dei .¬

Expanded text:
conseruatum est, nulla alia causa nisi suis conseruatum est, nulla alia causa nisi suis religionibus desertis et illa recepta perire potuisse? In qua uoce uanitatis, quae poterat esse, isti adtendant speculum suum, et similia conqueri, si ullus in eis pudor est, erubescant. Quamquam Romanum imperium adflictum est potius quam mutatum, quod et aliis ante Christi nomen temporibus ei contigit et ab illa est adflictione recreatum, quod nec istis temporibus desperandum est. Quis enim de hac re nouit uoluntatem Dei
Abbreviated transcription (Latin):
berauit. Aut non ita fortes sunt. ut deos
esse fortes decet. qui possunt hũanis ul
ꝯslliis uel uirib unnci: aut si cũ inter
se belligerant. non diĩ ab hoĩb s dii
ab aliis diis forte unicũt᷑: qui sũt qͣꝵ¬
q ꝓprii ciuitatirhabent gͦ. et ip̃i inter
se iimicicias: qͣs ꝓsua quisqr parte
suscipĩt. Non itaq dees suos debuit
tolere ciuitas magis ꝙͣ alios: a quib
adiuuarẽtur sui. Postremo qͦquoni
se habeat deoꝵ iste uel trãsitus. uel fu¬
ga uel ungranio. uel impugna defet¬
tio nendũ illis lꝑib atq in illis terra¬
qñ illa regna ꝑ ingentes bellitas cla-¬
des amissa atq trauslata sũt. Nam si
post nulleducẽtos et qd̾ exturuit ãnos.
qñ regnũ asspriis ablatũ est. iã ibi cri¬
stiana religio aliud regnũ p̾dicare eter¬
nũ. et deoꝵ falsorũ cultus sacrilegos
inhiberet: quid aliud illius gẽtis uani
hoĩes diterent. nisi regnũ qd̾ tam diu

Expanded text:
beravit: aut non ita fortes sunt, ut deos beravit: aut non ita fortes sunt, ut deos esse fortes decet, qui possunt humanis vel consiliis vel viribus vinci. Aut si, cum inter se belligerant, non dii ab hominibus, sed dii ab aliis diis forte vincuntur, qui sunt quarumque proprii civitatum; habent ergo et ipsi inter se inimicitias, quas pro sua quisque parte suscipiunt. Non itaque deos suos debuit colere ciuitas magis quam alios, a quibus adiuuarentur sui. Postremo quoquo modo se habeat deorum iste uel transitus uel fuga, uel migratio uel in pugna defectio, nondum illis temporibus adque in illis terraquando illa regna per ingentes bellicas clades amissa atque translata sunt. Nam si post mille ducentos et quod excurrit annos, quando regnum Assyriis ablatum est, jam ibi christiana religio aliud regnum praedicaret aeternum, et deorum falsorum cultus sacrilegos inhiberet; quhomines dicerent, nisi regnum, quod tam diu
Abbreviated transcription (Latin):
Inullo deorum adutorio tam magnũ
hoc regnũ et plixũ fuit : quare diĩs
romanis tribuitur romanũ regnũ. locis
amplum temporib q diuturnũ. Quecũq
em̃ causa est illa: eadem eciam ista est.
Si antem et illud deoꝵ adiutorio tribu¬
endum ẽẽ contendũt: quero quoꝵ. Non
enĩ alie gentes quas ninus donuit et
fabros imperii construendi atq seruãdi.
nũquid nam mortui sũt qñ et ip̃i ĩperiũ
ꝑdiderũt. aut mercede non sibi reddita
sire maluerũt: atq inde ⁊ursus ad ꝑsas
aro inutante et aliquid ꝯmodiꝰ pollitẽ¬
te. Que gens non angustis orientis
finib post alexandri macedonis regnũ
magnũ locis s breuissimũ tꝑe. in suo
regno ad huc usq perdurat. Hoc si ita
est aut ĩfideles dii sũt qui suos deserũt
et ad hostes transeũt: qd̾ nec homo fecit
tamillus. qñ uictor et expugnator ad-¬
uersissime cinitatis. romã cui uiterat
senslt ingratam : quã tñ postea oblitꝰ
miurie. menor patrie. agallis iterũ li¬

Expanded text:
i nullo deorum adjutorio tam magnum hoc regnum et prolixum fuit, quare diis Romanis tribuitur Romanum regnum locis amplum temporibusque diuturnum? Quaecumque enim causa est illa, eadem est etiam ista. Si autem et illud deorum adjutorio tribuendum esse contendunt, quaero quorum. Non enim aliae gentes, quas Ninus domuit et fabros imperii construendi atque servandi, numquidnam mortui sunt, quando et ipsi imperium perdiderunt, aut mercede non sibi reddita, sire maluerunt, atque inde rursus ad Persas, Cyro invitante et aliquid commodius pollicente? Quae gens non angustis Orientis finibus, post Alexandri Macedonis regnum magnum locis, sed brevissimum tempore, in suo regno adhuc usque perdurat. Hoc si ita est, aut infideles dii sunt, qui suos deserunt, et ad hostes transeunt; quod nec homo fecit Camillus, quando victor et expugnator adversissimae civitatis, Romam, cui vicerat, sensit ingratam, quam tamen postea oblitus injuriae, memor patriae, a Gallis iterum li
Abbreviated transcription (Latin):
ueris aut fictis eciã suis tñ crimmb
delecteritur. que sibi telebrari ꝑ sua
festa uoluerũt: ut aꝑpetrandis dãna¬
bilib factis hũana reuocari nõ possit
infirmitas: dũ ad hec imuitãda uelut
diuina p̾betur auctoritas. Hec nõ ex

Expanded text:
ueris aut fictis etiam, suis tamen criminibus ueris aut fictis etiam, suis tamen criminibus delectentur, quae sibi celebrari per sua festa uoluerunt, ut a perpetrandis damnabilibus factis humana reuocari non possit infirmitas, dum ad haec imitanda uelut diuina praebetur auctoritas. Haec non ex
Abbreviated transcription (Latin):
E tiuitate dei dicere exorsꝰ
prius ⁊ espondendũ puta¬
in eis triste misericordia po¬
tiꝰ admonentis dei ꝙͣ pumientis seue¬
ritate patiĩt᷑. religiomi increpitãt xp̃i¬
aue que una est salubris et uera religio.
et qm̃ tũ sit ĩ eis eciã uulgus indoctũ.
uelut doctorũ auctoritate in odiũ nr̃m
grauiꝰ irxitant᷑. existimãtib imꝑitis
ea que suis tꝑib insolite acciderint: ꝑ
alia retro tꝑa accidere non solere. Eorũ¬
q opinionẽ eciã hiis qui eam falsam
ẽẽ nouerũt. ut aduersũ nos iusta mur¬
mura habere uideantur sue stie dissi¬
mulacõe firmãtib. de libris qͦs aucto¬
res eoꝵ ad cognostendam p̾teriterum
ipoꝵ historiã memorie mandauerũt.
longe aliter ẽẽ ꝙͣ putãt demonstrandũ
fuit: et simul docendũ. deos falsos qͣs
uel palam colebant uel ottulte ad huc
tolunt eos ẽẽ ĩmũdissimos sp̃s et ma¬
lignissimos ac falsissimios at falla¬
tissimos demones. usq adeo ut aut

Expanded text:
e ciuitate Dei dicere exorsus prius respondendum putain eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis seueritate patiuntur, religioni increpitant Christianae, quae una est salubris et uera religio. Et quoniam, cum sit in eis etiam uulgus indoctum, uelut doctorum auctoritate in odium nostrum grauius inritantur, existimantibus inperitis ea, quae suis temporibus insolite acciderint, per alia retro tempora accidere non solere, eorumque opinionem etiam his, qui eam falsam esse nouerunt, ut aduersum nos iusta murmura habere uideantur, suae scientiae dissimulatione firmantibus: de libris, quos auctores eorum ad cognoscendam praeteritorum temporum historiam memoriae mandauerunt, longe aliter esse quam putant demonstrandum fuit et simul docendum deos falsos, quos uel palam colebant uel occulte adhuc colunt, eos esse inmundissimos spiritus et malignissimos ac fallacissimos daemones, usque adeo, ut aut
Abbreviated transcription (Latin):
uictoria instrumẽtũ sequẽtis ẽẽt: totiꝰ
orientis ppłos subegit. Qualibet aute
fide rerũ uel iste. uel trogus strip serit
nã quedã illos fuisse mentitos alie fide¬
liores litere ostendũt: constat tñ inter
alios scriptores regnũ asspriorũ a nino
rege fuisse longe lateq poruectũ. Tam
diu antem perseuerauit ut romanũ
nondũ sit eius etatis. Nam sicut stribũt
qui crouicã historiã ꝓsecuti sunt: nlle
ducẽtos et q̈dragnnta ãuos ab auo pͦ
ꝙ uiuꝰ regnare cepit permansit hͦ regnũ:
donec trausferuetur ad medos. Inferte
autẽ bella finitinuis et in cetera inde ꝓ¬
cedere ac ppłos sibi non molestos sola
regni cupiditate cõterere et subdere: qͥd
aliud ꝙͣ grãde latrociniũ noĩandũ est

Expanded text:
uictoria instrumentum sequentis esset, totius uictoria instrumentum sequentis esset, totius Orientis populos subegit\'. Qualibet autem fide rerum uel iste uel Trogus scripserit nam quaedam illos fuisse mentitos aliae fideliores litterae ostendunt, constat tamen et inter alios scriptores regnum Assyriorum a Nino rege fuisse longe lateque porrectum. Tam diu autem perseuerauit, ut Romanum nondum sit eius aetatis. Nam sicut scribunt, qui chronicam historiam persecuti sunt, mille ducentos et Ninus regnare coepit, permansit hoc regnum, donec transferretur ad Medos. Inferre autem bella finitimis et in cetera inde procedere ac populos sibi non molestos sola regni cupiditate conterere et subdere, quid aliud quam grande latrocinium nominandum est
Abbreviated transcription (Latin):
I Uistmus qui gretam uel pociꝰ pere¬
grinã trogũ pomperũ secutus nõ
latine tm̃i sicut ille uerũ etiã breuiter
scripsit historiam: opus libroꝵ suoꝵ
sic incipit. Principio rerũ: gentiũ na¬
nonũqz imperiũ penes reges erat: qͦs
ad fastigĩ huiꝰ maiestãtis nõ ambicõ
popularis. s spectata inter bonos mo¬
deracio ꝓuehebat. Populi nullis legi¬
b tenebãt᷑. arbitria pͥncipũ ꝓ legibus
erant: fines imperii tueri magis ꝙͣ ꝓ
ferre mos erat: intra suã cuiq patriã
regna finiebant᷑. Primꝰ oĩm nuꝰ rex
assyriorũ ueterẽ et qiͣ auicũ gentib mo¬
reui noua ĩperii cupiditate nuitanit.
Hic p̾mus intullit bella finitimis: et
rudes ad huc resistendũ ppłos. ad termi¬
nos usqz libie ꝑdonunt. Et paulo post
ninus inqͥt magnitudiuẽ quesite duãtio¬
nis ꝯtinua possessione firmauit. Domi¬
tis igitur ꝓximis: cũ accessione uiriũ
fortior ad alios transiret. et ꝓpima q̃qr

Expanded text:
potius peregrinam Trogum Pompeium secutus non Latine tantum, sicut ille, uerum etiam breuiter scripsit historiam, opus librorum suorum sic incipit: \'Principio rerum gentium nationumque imperium penes reges erat, quos ad fastigium huius maiestatis non ambitio popularis, sed spectata inter bonos moderatio prouehebat. Populi nullis legibus tenebantur arbitria principum pro legibus erant; fines imperii tueri magis quam proferre mos erat; intra suam cuique patriam regna finiebantur. Primus omnium Ninus rex Assyriorum ueterem et quasi auitum gentibus morem noua imperii cupiditate mutauit. Hic primus intulit bella finitimis et rudes adhuc ad resistendum populos ad terminos usque Libyae perdomuit.\' Et paulo post: \'Ninus, inquit, magnitudinem quaesitae dominationis continua possessione firmauit. Domitis igitur proximis cum accessione uirium fortior ad alios transiret et proxima quaeque
Abbreviated transcription (Latin):
tam magna fcã est. ut tam diu tot gẽ¬
tib imperaret. Nimirũ gͦ iouis hoc
opus est. Ip̃m enĩ deoꝵ oĩm dearũq
regem ẽẽ uolunt: hͦ eiꝰ indicat sceptrũ:
h ͦ in alto colle capitoliũ. De isto deo ꝙͣ¬
uis a poeta dictũ. ꝯueuiẽtissime p̾dicãt:
iouis oĩa plena. Hũc uarro credit eciã
ab hiis coli qui unũ deũ solũ siue simu¬
lacio colunt: s alio noĩe nũcupari. Qd̃
si ita est: cur tam male tractatꝰ est rome.
sicut quidem et in ceteris gentib. ut ei
fieret sinuilaciũ qd̾ ip̃i eciã uaruoni il
displicet: ut cũ tante ciuitatis ꝑuersa
ꝯsuetudine p̾meret᷑. neqͣꝙͣ tñ ditere et
scribere dubitaret. ꝙ hii qui ppłis insti¬
tuerũt simulatra. et metũ dempserũt.
et eruorem addiderunt.

Expanded text:
tam magna facta est, ut tam diu tot gentibus imperaret. Nimirum ergo Iouis hoc opus est. Ipsum enim deorum omnium dearumque regem uolunt: hoc eius indicat sceptrum, hoc in alto colle Capitolium. De isto deo quamuis a poeta dictum conuenientissime praedicant: Ionis omnia plena. Hunc Varro credit etiam ab his coli, qui unum Deum solum sine simulacro colunt, sed alio nomine nuncupari. Quod si ita est, quur tam male tractatus est Romae, sicut quidem et in ceteris gentibus, ut ei fieret simulacrum? Quod ipsi etiam Varroni ita displicet, ut, cum tantae ciuitatis peruersa consuetudine premeretur, nequaquam tamen dicere et scribere dubitaret, quod hi, qui populis instituerunt simulacra, et metum demserunt et errorem addiderunt.
Abbreviated transcription (Latin):
potentia. qm̃ oĩa uana sub sole: s ip̃m
fit si recte atq utiliter fit: id est ut ua
leat ad eã salutem subditoꝵ. que stdm̃
quid sit ep̃atus. qr nouien est oꝑis non
honoris. Gretũ est enĩ atq inde ductum¬
Scopus quippe intentio est. Ergo opisto¬
dere possuuiꝰ dicere ut intelligãt non
Itaq a studio cognoscende ueritatis
uenio ꝓhibetur. qd̾ ad laudabile ꝑtiuẽt
ocĩi. Locus uero superior sine qͦ regi ppłs
non p̃t. et si ita teneatur atq adiuini¬
stretur ut decet: tñ iudecenter appetit᷑
Quãobrem. ociũ sanctũ querit caritas
ueritatis: negociũ iustũ suscipit neces

Expanded text:
potentia; quoniam omnia vana sub sole: sed opuspotentia; quoniam omnia vana sub sole: sed opustentiam fit, si recte atquleat ad eam salutem subditorum, quae secundum quid sit episcopatus, quia nomen est operis, non honoris. Graecum est enim adqscopus quidem intentio est. Ergo episcotes possumus dicere, ut intelligat non Itaque a studio cognoscendae veritatis nemo prohibetur, quod ad laudabile pertinet otium. Locus vero superior, sine quo regi populus non potest, etsi ita teneatur atque administretur, ut decet, tamen non decenter appetitur. Quamobrem otium sanctum quaerit caritas veritatis, negotium justum suscip
Abbreviated transcription (Latin):
quo habitu uel more uiuẽdi si non
est contra diuina p̃cepta. istã fidẽ qua ꝑ¬
uenitur ad deũ quisqz sectetur: unde ip̃os
religionem. s falsa dogniata nutare
ꝯpellit. Unde illã quã uarro adhibuit
ex ciuicis differentiã: si nichil turpiter
atq intẽperanter agat omuino non
curat. Ex tab uero illis uite generib.
ocioso. actuoso. et ex utroq ꝯposito. ꝙͣuis¬
non falsa fide quisqz possit in quolibet
eoꝵ uitã duce. et ad sempiterna pͥmia
ꝓuenire : interest tñ quid amore teneat
ueritatis: quid officio taritatis impẽdat.
Net sic ẽẽ quisq debet ociosus. ut in eodem
ocio utilitatẽ non cogitet ꝓxiuii: nec sic
actuosus. ut cõtemplacõem nõ requirat
dei. In otio nõ iuers uatatio delectare debet:
s aut inquisitio aut ĩuentio ueritatis
ut in ea quisq ꝓficiat: et qd̾ ĩuenerit te¬
ueat: et alteri nõ ĩuideat. In actione u̾o
non amandus est honor in hac uita sue

Expanded text:
quo habitu vel more vivendi, si non quo habitu vel more vivendi, si non est contra divina praecepta, istam fidem, qua pervenitur ad Deum, quisque sectetur: unde ipsos religionem, sed falsa dogmata mutare compellit. Unde illam quam Varro adhibuit ex Cynicis differentiam, si nihil turpiter atque intemperanter agat, omnino non curat. Ex tribus vero illis vitae generibus, otioso, actuoso, et ex utroque composito, quamvis salva fide quisque possit in quolibet eorum vitam ducere, et ad sempiterna praemia pervenire; interest tamen quid amore teneat veritatis, quid officio charitatis impendat. Nec sic quisque debet esse otiosus, ut in eodem otio utilitatem non cogitet proximi; nec sic actuosus, ut contemplationem non requirat Dei. In otio non iners vacatio delectare debet; sed aut inquisitio, aut inventio veritatis: ut in ea quisque proficiat, et quod invenerit teneat, et alteri non invideat. In actione vero non amandus est honor in hac vita, sive
Abbreviated transcription (Latin):
adhibuit quib incerta sũt oĩa. omnino
ciuitas dei talem dubitatõem tãꝙͣ demẽtiã
detestatur. hũs de rebus quas mente ac
racione comprehendit. etiã si paruã ꝓpt̾
corpus corruptibile qd̾ aggrauat aĩam.
qm̃ sicut dicit apłs ex ꝑte scimius. tamen
certissimã scienciã: creditq sensib in rei
cuiusq eiudencia quib ꝑ corpus aniuiꝰ
utitur qm̃ miserabilius fallitur qͥ nũꝙͣ
putat eis esse credendum: credit eciam
scaiptinis scis. et uel̾ib et noms quas
canonicas appellauus. unde fides ip̃a
concepta est. ex quã iustus uiuit: ꝑ quã
siue dubitatõe ambulamꝰ ꝙͣdiu ꝑegrinani᷑
a dño: qua salua atqz certa. de quibusdam
rebz quas neqz sensu neqz racione ꝑcepimiꝰ.
testes quib nõ crede̾ absurdũ est in nr̃am
noticia ꝓuenerũt: sñ iusta repͥhẽsio ͤ. dubitamꝰ.
¶ Caplũi. i9ͫ. ¶ De habitu et morib.¬
Ichil saue ad istã ꝑtiuet ciuitatem

Expanded text:
adhibuit, quibus incerta sunt omnia, omnino adhibuit, quibus incerta sunt omnia, omnino ciuitas Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens de rebus, quas mente adque ratione conprehendit, etiamsi paruam propter corpus corruptibile, quod adgrauat animam quoniam, sicut dicit apostolus, ex parte scimus, tamen certissimam scientiam, creditque sensibus in rei cuiusque euidentia, quibus per corpus animus utitur, quoniam miserabilius fallitur, qui numquam putat eis esse credendum: credit etiam scripturis sanctis et ueteribus et nouis, quas canonicas appellamus, unde fides ipsa concepta est, ex qua iustus uiuit; per quam sine dubitatione ambulamus, quamdiu peregrinamur a Domino; qua salua adque certa de quibusdam rebus, quas neque sensu neque ratione percepimus credere absurdum est, in nostram notitiam pervenerunt, sine justa reprehensione dubitamus . CAPUT XIX.-- De habitu et moribuNihil sane ad istam pertinet civitatem
Abbreviated transcription (Latin):
positionem quãtũ salua pietate ac reli-¬
gione conceditur. tuetur atqz appetit: eãq
terrenam pacẽ refert ad celestẽ pacẽ. q̃
uere ita pax est: ut rõnalis dũtaxat tre¬
ature sola pax habenda atq dicenda sit.
ordinatissuma sciliez et concordissima so¬
cietas fruendi deo et ĩuicẽ deo: quo cum
uentũ fuerit. nõ erit uita mortalis. sed
plane certeq uitalis: nec corpus aĩale
qd̾ dũ corrũpitur aggrauat aĩam. s spi¬
ritale sine ulla indigencia ex oĩ ꝑte sub¬
ditũ uolũtati. Hãt patẽ dũ ꝑegrinatur
in fide habet. atq ex hac fide iuste uiuit:
cũ ad illam patẽ adipiscendam refert qͥc¬
quid bonaꝵ actionũ gerit erga deũ et
ꝓximũ quĩ uita ciuitatis utiq socialis ẽ.¬
¶ Capłm. idͫ ¶ Quã diuersa sit acha¬
demie noue ambignitas a ꝯstancia fidei
uod autẽ actiuet ad illã differentiã
quã de achademitis nouis uarro

Expanded text:
onpositionem. quantum salua pietate ac relionpositionem. quantum salua pietate ac religione conceditur, tuetur adque adpetit eamque terrenam pacem refert ad caelestem pacem,: quae uere ita pax est, ut rationalis dumtaxat creaturae sola pax habenda adque dicenda sit, ordinatissima scilicet et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo; quo cum uentum erit, non erit uita mortalis, sed plane certeque uitalis nec corpus animale, quod, dum corrumpitur, adgrauat animam, sed spiritale sine ulla indigentia ex omni parte subditum uoluntati. Hanc pacem, dum peregrinatur in fide, habet adque ex hac fide iuste uiuit, cum ad illam pacem adipiscendam refert quidquid bonarum actionum gerit erga Deum et proximum, quoniam uita ciuitatis utique socialis est. CAPUT XVIII. Quam diuersa sit Academiae nouae ambiguitas a constantia fidei Quod autem adtinet ad illam differentiam, quam de Academicis nouis Varro
Abbreviated transcription (Latin):
ab ea dissentire haberet necc̃e. atq oueri
ẽẽ diuersa sentiẽtib: eoꝵq iras et odia
et ꝑsecutionũ impetus sustiuere: nisi
cũ animos aduersanciũ aliqñ terrore
sue multitudiuis. et semꝑ diuino adiu¬
torio ꝓpulsaret. Hec gͦ celestis ciuitas
dũ ꝑegriuatur in terra. ex oĩb gentib
tiues euocat. atq ĩ oĩb lungnis ꝑegri¬
nã colligit societatẽ: nõ curãs quicquid
in morib. legib institutisq diuersũ est.
quibz pax terrena uel conquirit᷑ uel te¬
netur. nichil eoꝵ restuidens uel destru¬
eus. ino etiã seruãs ac sequẽs: licet di¬
uersũ in diu̾sis nacionib ad unũ tamen
eũdem fiuem teruene patis iutenditur.
si religionẽ qua unus sũmus et uerus
deus colendus docetur non impedit. Utit᷑
ergo celestis ciuitas in hac sua ꝑegrinacõe
pace terrena. et de rebus ad mortalẽ homi
naturã ꝑtiuentib hũanaꝵ uolũtatũ ꝯ¬

Expanded text:
ab ea dissentire haberet necesse adque oneri ab ea dissentire haberet necesse adque oneri esse diuersa sentientibus eorumque iras et odia et persecutionum inpetus sustinere, nisi cum animos aduersantium aliquando terrore suae multitudinis et semper diuino adiutorio propulsaret. Haec ergo caelestis ciuitas dum peregrinatur in terra, ex omnibus gentibus ciues euocat adque in omnibus linguis peregrinam colligit societatem, non curans quidquid in moribus legibus institutisque diuersum est, quibus pax terrena uel conquiritur uel tenetur. nihil eorum rescindens uel destruens, immo etiam seruans ac sequens, quod licet diuersum in diuersis nationibus, ad unum tamen eundemque finem terrenae pacis intenditur, si religionem, qua unus summus et uerus Deus colendus docetur. non inpedit. Utitur ergo etiam caelestis ciuitas in hac sua peregrinatione pace terrena et de rebus ad mortalem hominum naturam pertinentibus humanarum uoluntatum c
Abbreviated transcription (Latin):
improbat discipliua. qui uel suspica¬
ti. uel decepti a demomibz crederent
uiltos deos ꝯtiliandos ẽẽ reb hũanis.
ad quoꝵ diuersa quodãuiꝰ officia diu̾sa
subdita ꝑtiuerẽt: ad aliũ corpus. ad
aliũ animũ: inq ip̃o corpe. ad aliũ
caput. ad aliũ ceruitẽ. et cetera singlã
ad singulos: similiter in aĩo. ad aliũ
ingenũ. ad aliũ doctrinã. ad aliũ irã.
ad aliũ ꝯcupistenciã: inqz ip̃is rebus
uite adiacentib. ad aliũ pecus. ad aliũ
triticum. ad aliũ uinũ. ad aliũ oleum.
ad aliũ siluas. ad aliũ ñmos. ad alium
naingacõem. ad aliũ bella atq uictorias
ad aliũ cõuigia. ad aliũ partũ ac fecũdi¬
tatem. et ad alios alia cetera: celestis
autem ciuitas unũ deũ solũ colendum
nostet. eiq tñi nͦ seruiendũ seruitute
debetur. fideli pietate censeret: factum
est ut religionis leges cũ terrena ciuita¬
te non possz habere quuies; proqz hiis

Expanded text:
inprobat disciplina, qui uel suspicainprobat disciplina, qui uel suspicati uel decepti a daemonibus crederent multos deos conciliandos esse rebus humanis, ad quorum diuersa quodam modo officia diuersa subdita pertinerent, ad alium corpus, ad alium animum, inque ipso corpore ad alium caput, ad alium ceruicem et cetera singula ad singenium, ad alium doctrina, ad alium ira, ad alium concupiscentia; inque ipsis rebus vitae adjacentibus, ad alium pecus, ad alium triticum, ad alium uinum, ad alium oleum, ad alium siluas, ad alium nummos, ad alium nauigationem, ad alium bella adque uictorias, ad alium coniugia, ad alium partum ac fecunditatem et ad alios alia cetera: caelestis autem ciuitas cum unum Deum solum colendum nosset eique tantum modo seruiendum seruitute debetur, fideli pietate censeret: factum est, ut religionis leges cum terrena ciuitate non posset habere communes proque his
Abbreviated transcription (Latin):
diuersus. Ita etiã terrena ciuitas q̃
non uiuit ex fide teruenã pacẽ appetit:
in eaq de figit imperandi obediendiq
concordiam tunũ ut sit eis de rebus
ad mortalem uitã ꝑtiuẽtib hũanaꝵ
quedam ꝯpositio uolũtatũ. Ciuitas
autẽ celestis uel potiꝰ pars eiꝰ que in
hac mortalitate ꝑegriuatur et uiuit
ex fide. eciam ista pace necte est utat᷑.
donec ip̃a cui talis pax necessaria est
mortalitas trãseat. dit ꝑ hͦ dũ apd̾
terreuã ciuitatem. uelut captiuã uitã
sue ꝑegrinationis agit: ia ꝓissione
redempcionis et douo spiritali tãꝙͣ
pignore accepto. legibz terrene tiuita¬
tis quib hec adiuiuistrãtur q̃ susten
tande mortali uite accomodata sũt
obtemꝑare non dubitat: ut qm̃ cõnu¬
nis est ip̃a mortalitas: seruetur ĩreb
ad eã ꝑtiuentib inter tiuitatẽ utrãq
ꝯcordia. Uerũ qr teruena tiuitas ha¬
buit quosdam suos sapiẽtes qͦs diuiua

Expanded text:
diuersus. Ita etiam terrena ciuitas, quae diuersus. Ita etiam terrena ciuitas, quae non uiuit ex fide, terrenam pacem adpetit in eoque defigit imperandi oboediendique concordiam ciuium, ut sit eis de rebus ad mortalem uitam pertinentibus humanarum quaedam conpositio uoluntatum. Ciuitas autem caelestis uel potius pars eius, quae in hac mortalitate peregrinatur et uiuit ex fide, etiam ista pace necesse est utatur, donec ipsa, cui talis pax necessaria est, mortalitas transeat; ac per hoc, dum aput terrenam ciuitatem uelut captiuam uitam suae peregrinationis agit, iam promissione redemtionis et dono spiritali tamquam pignore accepto legibus terrenae ciuitatis, quibus haec administrantur, qutande mortali vite accommodata sunt, obtemperare non dubitat, ut quia communis est ipsa mortalitas. seruetur in rebus ad eam pertinentibus inter ciuitatem utramque concordia. Verum quia terrena ciuitas habuit quosdam suos sapientes, quos diuina
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯcordia cohabitãtiũ. referatur ad ordi¬
uatã imperandi obediendiq concordiã
ciuiũ. Ita fit ut ex lege tiuitatis p̾cepta
sumere patrẽfamilias oporteat: quib
doniũ suã sic regat: ut fit paci acco¬
modata ciuitatis¬
¶ Capłm. iaͬ. ¶ Uude celestis societas
cũ terrena ciuitate pacẽ habeat. et uñ
distordiami.
Ed donus hõi qui nõ uiuũt ex
fide: patẽ teruenam ex huiꝰ tpalis
uite rebus comodisq sectatur. Domꝰ
autẽ hõim ex fide uiuẽciũ. exspectat
ea que in futurũ et̾ua ꝓmissa sunt:¬
teruenisq rebus courodisqz ac tpalib
tanꝙͣ ꝑegrinua utitur: nõ quib capiat᷑
et auertatur. qͦ tendit in deũ : s qͥb
sustentetur. ad faciliꝰ toleranda. niui¬
meqz augenda onera corꝑis corrupti¬
bilis. qd aggrauat aĩam. Idcirco rerũ
uite huic mortali necessariarũ utrisq
hoibz et utriqz doniui cõis est usus : s
fius utendi cuiq suus ꝓpriꝰ multũq

Expanded text:
concordia cohabitantium referatur ad ordiconcordia cohabitantium referatur ad ordinatam imperandi oboediendique concordiam ciuium. Ita fit, ut ex lege ciuitatis praecepta sumere patrem familias oporteat, quibus domum suam sic regat, ut sit paci adcommoda ciuitatis. CAPUT XVII. Unde caelestis societas cum terrena ciuitate pacem habeat et unde discordiam. Sed domus hominum, qui non uiuunt ex fide, pacem terrenam ex huius temporalis uautem hominum ex fide viventium expectat ea que in futurum eterna terrenisque rebus ac temporalibus tamquam peregrina utitur, non quibus capiatur et auertatur quo tendit in Deum, sed quibus sustentetur ad facilius toleranda minimeque augenda onera corporis COITUPtibilis, quod adgrauat animam. Idcirco rerum uitae huic mortali necessariarum utrisque hominibus et utrique domui communis est usus; sed finis utendi cuique suus proprius multumque
Abbreviated transcription (Latin):
quis autẽ in domo ꝑ mobedienciam
domestice pacis aduersatur. corripia¬
tur. seu uerbo seu uerbere. seu quolibz
alio genere pene iusto atq licito. ꝙͣtũ
societas hũana contedit: pro eiꝰ qui
cormpitur utilitate: ut paci unde dis¬
silierat coaptetur. Dicut eni non est
beneficiẽtie adiuuãdo efficere ut bonũ
qd̾ manis est auictat᷑: ita non est
m̃ocencie ꝑcendo siuere nt in malum
graniꝰ intidatur. Pertiuet gͦ ad ĩno¬
centis officiũ non solũ nemui malũ
inferre: uerũ etiã cohibere a pito uel
pimire pctin: ut aut ip̃e qui plectit᷑
coruigatur experimẽto aut alii t̾reãt᷑
exemplo. Quia ig̃r hoĩs domus ĩiciũ
siue partitula debet esse ciuitatis: om̃e
autẽ iniciũ ad aliquẽ sui gu̾is finem.
et oĩs pars ad uniu̾si cuiꝰ pars ẽ ĩtegri¬
tatẽ refertur: satis apparet esse ꝯsequẽs
ut ad pacẽ ciuitã pax domestica referat᷑.
id est ut ordinata imꝑandi obediendiq

Expanded text:
quis autem in domo per inoboedientiam quis autem in domo per inoboedientiam domesticae paci aduersatur, corripitur seu uerbo seu uerbere seu quolibet alio genere poenae iusto adque licito, quantum societas humana concedit, pro eius qui corripitur utilitate, ut paci unde dissiluerat coaptetur. Sicut enim non est beneficentiae adiuuando efficere, ut bonum quod maius est amittatur: ita non est innocentiae parcendo sinere. ut in malum grauius incidatur. Pertinet ergo ad innocentis officium, non solum nemini malum inferre, uerum etiam cohibere a peccato uel punire peccatum, ut aut ipse qui plectitur corrigatur experimento, aut alii terreantur exemplo. Quia igitur hominis domus initium siue particula debet esse ciuitatis, omne autem initium ad aliquem sui generis finem et omnis pars ad uniuersi, cuius pars est, integritatem refertur, satis apparet esse consequens, ut ad pacem ciuicam pax domestica referatur, id est, ut ordinata imperandi oboediendique
Abbreviated transcription (Latin):
cuetur oĩs principatus et ptãs hũana
et sit deus oĩa in ommibz.¬
¶ Capłm . is.ͥ ¶ De eqͣ uire dũandi.
odtirca eciã si habuerũt seruos
iusti pr̃es nr̃i: sic adiuinistrabant
domesticã pacem. ut scdm̃ hec tp̃alia
bona. filioꝵ sortem a seruoꝵ condicione
distinguerent: ad deũ autẽ colendũ ĩ qͦ
eterna bona sperauda sũt oĩb domꝰ sue
mẽbris pari dilectione ꝯsulerent. Qd̾
naturalis ordo ita p̾stabit: ut nouien
patrũ familias huic exortũ sit et tam
late uulgatũ: ut eciã mnique dominã¬
tes hoc se gaudeant appellari. Qui
autẽ ueri patresfamilias sunt: oĩbus
in familia sua tãꝙͣ filiis ad colendum
et promerendũ deũ consulũt. Desiderã¬
tes atq optantes uenire ad celestẽ domũ
ubi necessariũ non sit officiũ ĩꝑandi mor¬
talib: qr necessariũ non erit officiũ ꝯsui¬
lendi iã in illa ĩmortalitate felitib quo
donec ueniatur: magis debent pres ꝙ

Expanded text:
cuetur omnis principatus et potestas humana cuetur omnis principatus et potestas humana et sit Deus omnia in omnibus. CAPUT XVI. De aequo iure dominandi. Quocirca etiamsi habuerunt seruos iusti patres nostri, sic administrabant domesticam pacem, ut secundum haec temporalia bona filiorum sortem a seruorum condicione distinguerent; ad Deum autem colendum, in quo aeterna bona speranda sunt, omnibus domus suae membris pari dilectione consulerent. Quod naturalis ordo ita praescribit, ut nomen patrum familias hinc exortum sit et tam late uulgatum, ut etiam inique dominantes hoc se gaudeant appellari. Qui autem ueri patres familias sunt, omnibus in familia sua tamquam filiis ad colendum et promerendum Deum consulunt, desiderantes adque optantes uenire ad caelestem domum, ubi necessarium non sit officium imperandi mortalibus, quia necessarium non erit officium consulendi iam in illa inmortalitate felicibus; quo donec ueniatur, magis debent patres
Abbreviated transcription (Latin):
religiosi duuis iniquis. non tñ liberis ser¬
uiũt: a qͣ eñ quis deuictus est: huit et
hoĩ ꝙͣ libidini: cũ seuissimo dñatu uastet
corda mortaliũ ut alias omictã libido
ip̃a dñandi. Hoĩb autẽ illo patis ordine
qͦ aliis alii subiecti sũt. sicut ꝓdest hũilitas
ẜuiẽtib: ita nocet suꝑbia dñantib. Aullꝰ
autẽ natura in qua pͥus deus hoĩez ꝯdidit:
seruus est hoĩs. aut pcti. Uerũ et penalis
seruitꝰ ea lege ordinatur. q̃ naturalẽ ordi¬
nem ꝯseruari iubet. ꝑturbari uetat: quia
si contra eam legem non ẽẽt fctm̃: nichil
ẽẽt penali seruituti cohertendum. Ideoq
apłs etiam seruos monet subditos esse
dũis suis. et ex aĩo eis cũ bona uo¬
luntate seruire: ut scilz si nõ possũt
a dñis liberi fieri: suã ẜuitutẽ ip̃i
quodãmodo liberã faciãt: nõ tunor
subdolo. s fideli dilectione seruendo:
donec transeat oĩs iuiquitas: et eua¬

Expanded text:
religiosi dominis iniquis, non tamen liberis serreligiosi dominis iniquis, non tamen liberis seruiunt: A quo enim quis deuictus est, huic et itur homini, quam libidini, cum saeuissimo dominatu uastet corda mortalium, ut alias omittam, libido ipsa dominandi. Hominibus autem illo pacis ordine, quo aliis alii subiecti sunt, sicut prodest humilitas seruientibus, ita nocet superbia dominantibus. Nullus autem natura, in qua prius Deus hominem condidit, seruus est hominis aut peccati. Verum et poenalis seruitus ea lege ordinatur, quae naturalem ordinem conseruari iubet, perturbari uetat; quia si contra eam legem non esset factum, nihil esset poenali seruitute cohercendum. Ideoque apostolus etiam seruos monet subditos esse dominis suis et ex animo eis cum bona uoluntate serio; ut scilicet, si non possunt a dominis liberi fieri, suam seruitutem ipsi quodam modo liberam faciant, non timore subdolo, sed fideli dilectione seruiendo, donec transeat iniquitas et eua
Abbreviated transcription (Latin):
itaq istud culpa meruit: non natura.
Origo antẽ uocabuli seruorũ in latina
lingna inde creditur ducta: ꝙ lni qui
inre belli possint octidi. a uictorib cum
seruabantur. serui fiebant: a seruando
appellati: qd̾ eciã ip̃m siue pĩti merito nõ
est. Nam et cũ iustũ geritur bellũ: pro
pcto contrario diuicatur. Et oĩs uicto¬
ria cũ eciã malis ꝓueuit diuino iudicio
uictos hũiliat: uel emendãs pctã uel
puniens. Testis est homo dei. Dauiel
in captiuitate positus pcta sua et pctã
ppłi sui confitetur deo: et hanc ẽẽ causam
illius captiuitatis pio dolore testat᷑. P̾m
gͦ seruitutis causa pctm̃ est : ut hõ hoĩ
condicionis uinculo subderetur: qd̾ non
fit nisi deo iudicãte: apud quẽ non est
iniquitas: et nouit diuersas penas
meritis distribuere deliuquẽtiũ. Sicut
autẽ superiꝰ dũs dicit. oĩs qui facit pctm̃
seruus est pcti. ac ꝑ hͦ multi quidem

Expanded text:
itaque istuc culpa meruit, non natura. itaque istuc culpa meruit, non natura. Origo autem uocabuli seruorum in Latina lingua inde creditur ducta, quod hi, qui iure belli possent occidi. a uictoribus cum seruabantur serui fiebant, a seruando appellati; quod etiam ipsum sine peccati merito non est. Nam et cum iustum geritur bellum, pro peccato e contrario dimicatur; et omnis uictoria, cum etiam malis prouenit, diuino iudicio uictos humiliat uel emendans peccata uel puniens. Testis est homo Dei Daniel. cum in captiuitate positus peccata sua et peccata populi sui confitetur Deo et hanc esse causam illius captiuitatis pio dolore testatur. Prima ergo seruitutis causa peccatum est. ut homo homini condicionis uinculo subderetur; quod non fit nisi Deo iudicante, aput quem non est iniquitas et nouit diuersas poenas meritis distribuere delinquentium. Sicut autem supernus Dominus dicit: Omnis, qui facit peccatum, seruus est peccati, ac per hoc multi quidem
Abbreviated transcription (Latin):
ẜuiũt eis qͥb uidẽt᷑ ĩꝑare. Neq enĩ dũandi
cupiditate ĩꝑãt: s officio ꝯsulendi: nec
et de sernitute cuiꝰ p̾ͥma causa pctm̃n est: qr
homo male uoliuitatis eciã si non est mã¬
cipiũ alterius hõĩs seruus est ꝓprie libidiuis.
Ot naturalis ordo p̾stribit: ita deus
hoĩem condidit. Nam domiuetur ĩqͥt
stiũ maris. et uolatiliũ celi. et om̃ repẽ¬
ciuĩ que repũt suꝑ terrã. Raconalem fctm
ad maginem suã. noluit uisi irraciona¬
bilib dũari: nõ hoĩem hoi: s hoĩem pe¬
cori. Inde p̾mi iusti pastores pecoꝵ ma¬
gis ꝙͣ reges hõm ꝯstituti sunt: ut etiam
sic insuiaret deus quid postulet ordo tre¬
aturaꝵ: quid exigat meritũ pct̃orum.
Condicio quippe seruitutis: iure ĩtelligit᷑
imposita pctori. Proinde nusꝙͣ stͥptu¬
rarũ legimus seruũ: anteꝙͣ hͦ uotabulo
noe iustus prtm̃n filii uindicaret. Nlomen

Expanded text:
seruiunt eis, quibus uidentur imperare. Neque enim dominandi seruiunt eis, quibus uidentur imperare. Neque enim dominandi cuet de servitute, cujus prima causa peccatum est, qua homo malae voluntatis etiamsi non est mancipium alterius hominis, servus est propriae libidinis. Hoc naturalis ordo praescribit; ita Deus hominem condidit. Nam, Dominetur, inquit, piscium maris, et volatilium coeli, et omnium repentium quae repunt super terram . Rationalem ad imaginem suam noluit nisi inrationabilibus dominari; non hominem homini. sed hominem pecori. Inde primi iusti pastores pecorum magis quam reges hominum constituti sunt, ut etiam sic insinuaret Deus, quid postulet ordo creaturarum, quid exigat meritum peccatorum. Condicio quippe seruitutis iure intellegitur inposita peccatori. Proinde nusquam scripturarum legimus seruum, antequam hoc uocabulo Noe iustus peccatum filii uindicaret. Nomen
Abbreviated transcription (Latin):
rit hoĩb: et ad hoc sibi a ꝓximo si forte
iudiget consuli uelit: at ꝑ hoc erit pacatꝰ
quãtũ in ip̃o est oĩ hõi. pace hõim. id est
ordiuata ꝯtordia. cuiꝰ hic ordo ẽ. P̾mũ ut
nulli uoceat: deiude ut eciã ꝓsit cui pot̾it
Priiuitꝰ gͦ ĩ est ei suoꝵ cura: ad eos qͥppe
ht̃ oportuniorẽ faciliorẽq aditũ ꝯsulendi.
uel nature ordiue. uel ip̃iꝰ societatis hu¬
mane. Uñ apłs dicit. Quisqͥs autẽ suis
et maxĩe domesticis nõ ꝓuidet. fidẽ denegat
et est infideli det̾ior. Hĩc itaq eciã pax do¬
mestica orit᷑: id est ordinata ĩꝑandi obedi¬
endiq ꝯcordia cohabitãciũ. Imꝑãt eiñ
qui ꝯsulũt: sicut uir uxori. ꝑentes filiis.
dñi seruis. Obediũt autẽ quib ꝯsulit᷑ sicut
mulieres maritis. filii ꝑeritib. serui dñis.
 ĩ domo iusti uiuẽtis ex fide. et adhuc
ab illa celesti tiui ͭ ͤ ꝑegͥnãtis. eciã qͥ ĩꝑant

Expanded text:
rit hominibus, et ad hoc sibi a proximo, si forte rit hominibus, et ad hoc sibi a proximo, si forte indiget, consuli uelit; ac per hoc erit pacatus, quantum in ipso est, omni homini pace hominum, id est ordinata concordia, cuius hic ordo est, primum ut nulli noceat, deinde ut etiam prosit cui potuerit. Primitus ergo inest ei suorum cura; ad eos quippe habet opportuniorem facilioremque aditum consulendi, uel naturae ordine uel ipsius societatis humanae. Unde apostolus dicit: Quisquis autem suis et maxime domesticis non prouidet, fidem denegat et est infideli deterior. Hinc itaque etiam pax domestica oritur, id est ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium. Imperant enim, qui consulunt; sicut uir uxori, parentes filiis, domini seruis. Oboediunt autem quibus consulitur; sicut mulieres maritis, filii parentibus, serui dominis. Sed in domo iusti uiuentis ex fide et adhuc ab illa caelesti ciuitate peregrinantis etiam qui imperant