comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
necc̃itate fidei ẽ ut semꝑ adipiscaris se¬
quentia in miracłorũ suꝑficie: utt obt᷑a¬
u̾unt ora leonum ⁊ c̃. Sc̃itatem gͦ similẽ
sc̃itati istorum p̾sumit se hr̃e immoma¬
iorem: qui ex necc̃itate ⁊ ita quod ñ fal¬
lant miracula oꝑari attemptat. Item
ñ ẽẽ inniten dum falsitati ⁊ int̾citudim
ꝑegͥm iudicii: multa exempla ꝓbant. Et
illud de edi tuo aurelianensi suspenso pro
reliquiis eccł̃ie sc̃ĩ sansonis furum subla¬
tis. que alius postea dep̾hensus confessus
ẽ se substulisse. ⁊ illud de recluso compen¬
diensi qui ꝑ consimili furto nimis audex.
quia nicħ̾ sͥ conscius tulit ferrum candens:
⁊ combustus ẽ. Etͦ illud de redusa famili¬
ari cantharis. unde ⁊ uiluit nomen eus
in ppło adeo ut nec ẽẽt qui eam fame mo¬
rientem pasc̾et. Que ad consilium cuius¬
dam decan religiosi. confessa ei prius qd̾
omnino immunis cẽt a pͣuitate heretiea ca¬
tharorum. in purgatiõem sui tulte ferrum

Expanded text:
necessitate fidei est, ut semper adipiscaris sequentia in miraculorum superficie, « ut obturaverunt ora leonum, » etc. Sanctitatem ergo similem sanctitati istorum praesumit se habere, imo majorem, qui ex necessitate, et ita quod non fallant, miracula operari attentat. Item: non esse innitendum falsitati et incertitudini peregrini judicii multa exempla probant, ut illud de aedituo Aurelianensi suspenso pro reliquiis ecclesiae sancti Samsonis furtim sublatis. Quae alius, postea deprehensus, confessus est se sustulisse. Et illud de recluso Compendiensi, qui pro consimili furto nimis audax, quia nihil conscius, tulit ferrum candens et combustus est. Et illud de reclusa familiari Catharis. Unde et viluit nomen ejus in populo, adeo ut nec esset qui eam fame morientem pasceret. Quae ad consilium cujusdam decani religiosi confessa 202 ei prius, quod omnino immunis esset a pravitate haeretica Catharorum, in purgationem sui tulit ferrum,
Abbreviated transcription (Latin):
genitoꝵ. ab eis in libro mortis scͥpte sunt
⁊ accusate ut chatare.⁊ damnate etiam a qͦ¬
dam potente. ⁊ stulto delatore fidei xͥane.
loculis diuitum catharorum emunctis. ⁊
abire ꝑmifsorum. unieus quia pauꝑ ⁊ pal¬
quod ep̃is congregatis diceret qd nequa¬
qͣm iudicium ferri eadentis subiret: nisi ei
pͥus ꝑ eos constarest. quod sine pecc̃o mor¬
tali. ⁊ temptatõe domini hoc fieri posset.
Qui audientes hoc u̾bum una omnes eum
reliquerunt. dicentes regi ñ lic̾e̾ sͥ int̾ee iu¬
Sancti ꝑ fidem uicerunt regna qñq occul¬

Expanded text:
genitorum ab eis, in libro mortis scriptae sunt genitorum ab eis, in libro mortis scriptae sunt et accusatae ut Catharae, et damnatae etiam a quodam petente et stulto zelatore fidei Christianae, loculis divitum Catharorum emunctis et abire permissorum. Unicus, quia pauper et palquod episcopis congregatis diceret, quod nequaquam judicium ferri candentis subiret, nisi ei prius per eos constaret, quod sine peccato mortali, et tentatione Domini hoc fieri posset. Qui audientes hoc verbum una omnes eum reliquerunt, dicentes regi, non licet sibi interesse juSancti per fidem vicerunt regna
Abbreviated transcription (Latin):
eiusdem ciuitatis archiep̃i positus a quo
⁊ teni dieta alitus ẽ donec obiret. Qui
etiam archiep̃t udicium ignis in diocesi
sua ex̾cen omnino ꝓhibuit. Iudiciũ u̾o aq̃
sustinuit quo qͦm ñ concedens tamenali¬
eui sac̾doti suo maledictõem aque celebrare
nͥ pͥus p̾stita cautione: sac̾doti benedicturo
aqͣm a pͥncipib. deñ mitt lando membro
⁊ de sanguine ñ effundendo. S ⁊ infideleᷤ
uolim xͥano ñ conuicto uel confesso dabãt
inducias .xxx. dierum. ut secum delib̾arce
an ydolis sacrifieare uellet. ⁊ a conuincto
autem uel confesso. ⁊ nom̃ xp̃i negante
nich̾ amplius qm ut sacͥficaret ⁊dolis ex¬
igebat᷑. Non enim si sic sentiret in corde
ꝓbabat᷑. Quomõ gͥ eccl̃ia torda hominũ
iudicio ꝑegrino examinare p̾sumit: Gel qͦ¬
ñ dant᷑ s statim comburunt᷑: Immo etiã
quedam matrone honeste nolentes consen¬
tire libidim sacerdotem de semine canaam

Expanded text:
ejusdem civitatis archiepiscopi positus, aqua ejusdem civitatis archiepiscopi positus, aqua et tenui diaeta altus est donec obiret. Qui etiam archiepiscopus judicium ignis in dioecesi sua exerceri omnino prohibuit; judicium vero aquae sustinuit quoquo modo, non concedens tamen alicui sacerdoti suo benedictionem aquae celebrare, nisi prius praestita cautione sacerdoti benedicturo aquam a principibus de non mutilando membro, et de sanguine non effundendo. Sed et infideles olim Christiano non convicto vel confesso, dabant inducias triginta dierum, ut secum deliberaret, an idolis sacrificare vellet. A convicto autem aut confesso, et nomen Christi negante, nihil amplius, quam ut sacrificaret idolis, exigebatur. Non enim, si sic sentiret in corde, probabatur. Quomodo igitur Ecclesia corda hominum judicio peregrino examinare praesumit? Vel qImo etiam quaedam matronae honestae nolentes consentire libidini sacerdotum « de semine Chanaan »
Abbreviated transcription (Latin):
ferri canclantis:. Numquid eccłia catho¬
lica ꝑꝑ tot lucrandos subiret munica ꝑ¬
sona huiusmõi iudicium: Absit eam
fidem xp̃i inc̾to comintit̾e iudicio: ne
astucia ⁊ malignitate diaboli ex ꝑmis¬
sione dei ꝑulitaret᷑. Obqͣm causam nec
passi sunt iudei rotulum suum deferre
cirea enitatem remensem temꝑe sicci¬
approbantes. celebrantes. uel subeuntes. ui¬
dent᷑ se ꝑificare iohanni: qui inferuentis
olei dolium missus illesus ⁊ mente et
corꝑe exiuit. Similes etiam uideri uolũe
beato marcello ꝑisiensi ep̃o qui cum suꝑ
manus eius faber massam ferri ignitam
pon̾et. eo prunas inturibulo poni rogante:
pondis ferri candentis. Item ut exemplis
utamur: In remensi concilio p̾sidente ppͥ
confessus heresim suam de communi de¬
creto concilii. incarc̃antus ẽ ñ int̾fectus.
ñ membro mutilatus. S ne alios corrum¬
ꝑet ⁊ si forte penit̾et. in carcere sansonis

Expanded text:
ferri candentis, nunquid Ecclesia cathoferri candentis, nunquid Ecclesia catholica propter tot lucrandos subiret in unica persona hujusmodi judicium? Absit eam fidem Christi incerto committere judicio, ne astutia et malignitate diaboli, et ex permissione Dei periclitaretur. Ob quam causam nec passi sunt Judaei rotulum suum deferre circa civitatem Remensem tempore sicciapprobantes, celebrantes, vel subeuntes, videntur se parificare Joanni, « qui in ferventis olei dolium missus, illaesus, » et mente et corpore, « exivit. » Similes etiam videri volunt beato Marcello Parisiensi. Qui, cum super manus ejus faber massam ferri ignitam poneret, et eo prunas in thuribulo poni rogante, m fiat statera ponderis ferri candentis. Item, ut exemplis utamur: In Remensi concilio anno 1148, pconfessus haeresim suam de communi decreto concilii incarceratus est, non interfectus, non membro mutilatus, sed ne alios corrumperet, et si forte poeniteret in carcere Samsonis
Abbreviated transcription (Latin):
da temꝑa ⁊ statum gr̃e conaris reduc̾e
ad temꝑa ⁊ statum uet̾is instrumenti. cũ
dominus temꝑe gr̃e scĩs sius occulta
tm̃ ꝓmisit. daturus illis manifesta tẽꝑe
suo: non sicut antiquis qui sicut mãmo¬
trecti alliciendi erant miraculis ⁊ tempa¬
lib ad amorem celestium. Dominus etiã
iustis sub nouo testam̃to ꝑ ẏsaiam. cxxiui.
ait. Ne memin̾itis pͥorum: ⁊ antiqua ne
intueamim. Ecce ego facio noua. ⁊ nunc
orient᷑: utiq cognoscetis ea. Item ui p̃s. In¬
racłis. s in deo: in fide eus ⁊ bonis oꝑi¬
b uincendo diabłm. Item forma bap̃alis
a xp̃o inuenta. ñ semꝑ consequit᷑ effectũ
suum impediente macula etiã unius cͥ¬
minalis. Quomͦ gͥ forma execͣbilis in cͣmi¬
nationis ferri. uestio a quo inuenta ex ne¬
cc̃itate semꝑ habebit efficaciã: Itẽ si eccl̃ã
infidelium comꝑmitt̾et eccłie fide¬
lium se suscept᷑am fidem xp̃i. si eam
u̾am ẽẽ ꝓbau̾it ⁊ examinau̾it iudicio

Expanded text:
da; tempora et statum gratiae conaris reducere ad tempora et statum veteris instrumenti, cum Dominus tempore gratiae sanctis suis occulta tantum promiserit, daturus illis manifesta tempore suo, non sicut antiquis, qui tanquam mammotrecti alliciendi erant miraculis et temporalibus ad amorem coelestium. Dominus etiam justis sub Novo Testamento per Isaiam XLIII ait: « Ne memineritis priorum, et antiqua ne intueamini. Ecce ego facio nova, et nunc orientur, utique cognoscetis ea. » Item in psacilicet in fide ejus et bonis operibus vincendo diabolum. Item: Forma baptismalis a Christo inventa, non semper consequitur effectum suum, impediente macula etiam unius criminalis. Quomodo igitur forma exsecrabilis incarminationis ferri, nescio a quo inventa, ex necessitate semper habebit efficaciam? Item: Si ecclesia infidelium promitteret Ecclesiae fidelium se suscepturam fidem Christi, si eam veram esse probaverit et examinaverit judicio
Abbreviated transcription (Latin):
ten̾am carnem comburere. Similit̾ econ¬
trario in hiis iudicat᷑. cirea manifestatio¬
nem reatus uel malicie alicuius. Onde
cludo in utroq elem̃torũ horum deb̃e ob¬
seruari nat᷑am eius ⁊ offm̾ in manifestati¬
onem innocentie alicuius uel miratulose¬

Expanded text:
teneram carnem comburere. Similiter econteneram carnem comburere. Similiter econtrario in his judicatur circa manifestationem reatus, vel malitiae alicujus. Unde concludo, in utroque elementorum horum debere observari naturam ejus, et officium in manifestatione innocentiae alicujus, u
Abbreviated transcription (Latin):
maxime pendet salus eius si bonus. uel
imminet ꝑiculum amme si malus eligit᷑.
tati hiñ iudicii. Itẽ pͥmlegia paucorum
ñ st̃ tͣħenda ad conseq̃ntiã ĩ legẽ cõmunẽ
Legimꝰ moysen tͣnsisse mare rubrũ siccouẽ¬
tigio damelẽ de lacu leonũ illesũ extͣctũ tͤs pue¬
roᷤᷤ de
tamino ignas lib̾atos. brictium in sui pur̾¬
gationem in birro suos prunas detulisse
ardentes. achaz ad uocem ysaie signum a
ta ⁊ suscepta. licut ñ nulla ꝓclamat au¬
ctoritas. ñ ẽ tempus faciendi miracula
s fidei ⁊ mandatoꝵ pocius implendi ⁊
imitandi oꝑa. Uel siuis ut fiant miracula
trade nobis similem alicui p̾dc̃orum ⁊
Item in iudicio aque ełm exercet nat᷑am
⁊ offm suum ĩ manifestationẽ ⁊ ꝓbatio¬
nem innocentie alicuius. cuius ełi nat᷑a¬
ẽ ponderosum corpus intra se recipere nisi
in pilam. uel nauiculam corpus huma
fertur elemento nat᷑a sua ⁊ offm. qd̾ ẽ

Expanded text:
maxime pendet salus ejus si bonus, vel maxime pendet salus ejus si bonus, vel imminet periculum animae si malus eligitur.itati hujus judicii. Item: Privilegia paucorum non sunt trahenda ad consequentiam, et in legem communem. Legimus Moysen transiisse mare Rubrum sicco vestigio ; Danielem de lacu leonum illaesum extractum ; tres pueros de camino ignis liberatos ; Brixium in sui purgationem in byrrho suo prunas detulisse ardentes ; Achaz ad vocem Isaiae signum a ta et suscepta, sicut nonnulla proclamat auctoritas, non tempus est faciendi miracula, sed fidei et mandatorum potius implendi et imitandi opera. Vel si vis ut fiant miracula, trade nobis similem alicui praedictorumItem: In judicio aquae elementum exercet naturam, et judicium suum, et manifestationem, et probationem innocentiae alicujus, cujus element ponderosum intra se recipere, nisi, quasi in pilam, vel in naviculam corpus humanfertur elemento natura sua et officium, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
toritate ad fur eg̃o autem licet sacerdos¬
ñ exerc̾em. Icem quedam approbatã qͦn¬
dam a domino ⁊ ad tempus indulta.
ut iactum sorcium in multitudine de
saul. uel in paucitate ⁊ duob de ma¬
maxime in multitudine malus ⁊ indi¬
gnus p̾poneret᷑ digno in regimine eius.
Maluit ergo eccłia electionẽ p̾lati com¬
mitti humane rõni ⁊ discretioni quam
sorcium inc̾citudini. hinc concludo . s. a mi
dicium sorcium ꝑ egrinum ⁊ inc̾tum ttiã
in casu ubi ñ timet᷑ effusio sanguinis: mł¬
tominus ꝑꝑ easdem causas ⁊ in casu ubi
ẽ effusio sanguinis. reciꝑe debet ꝑegͥna
uidicia ad ꝓbandum innocentiam uel
malitiam alicuius. Restat ergo ea ẽẽ tol¬
lenda de medio eccłie. sicut ⁊ iactum sor¬
cium. p̾sertim cum nec auctoritate eius
sint instititta uel recepta. s furtiue ⁊ cu¬
pide sub introducta. Item hodie non cre¬
dit᷑ u̾itati sorcium in eo quod manis ẽ it
in eligendo p̾lato eccł̃ie. ex cͥius electione

Expanded text:
erdosnon exercerem. Item: Quaedam approbata quondam a Domino, et ad tempus indulta, ut jactum sortium in multitudine de Saul , vel in paucitate et duobus, de Mamaxime in multitudine, malus et indignus praeponeretur digno in regimine ejus. Maluit ergo Ecclesia electionem praelati committi humanae rationi et discretioni quam sortium incertitudini. Hinc concludo, quod si dicium sortium peregrinum et incertum, etiam in casu, ubi non timetur effusio sanguinis; multo minus propter easdem causas, et in casu ubi est effusio sanguinis, recipere debet peregrina judicia, ad probandum innocentiam, vel malitiam alicujus. Restat ergo ea esse tollenda de medio Ecclesiae, sicut et jactum sortium, praesertim cum nec auctoritate ejus sint instituta vel recepta, sed furtive et cupide subintroducta. Item: Hodie non creditur veritati sortium in eo quod majus est, ut in eligendo praelato ecclesiae, ex cujus electione
Abbreviated transcription (Latin):
fac̾e concessum ẽ malis a deo ⁊ ꝓ malis. uñ.
nonne in nomine tuo demonia eicimus dc̃
Eg̾o tamen ⁊ si ꝑme uel ꝓ me miracula ñ
fiant: ñ ideo credam me ẽe minus fidelẽ
uel innocentẽ. Modo enim eccłia magis ur¬
nitit᷑ bonis oꝑib: qͣm miracłis. Item dominꝰ.
Quecumq pecieritis pr̃em in nomine meo
pie . s. ⁊ ꝑseu̾ant̾. ⁊ ea que sunt ad salutem
.i. sine quib ñ ẽ salus. ⁊ ꝓ uobis. fient no
bis. ñ dicohis ꝓ quib uel contra quos
petitur. Quom gͥ sacerdos. magus.⁊ incan¬
tator p̾sumit se exaudiri ꝓ omnib ꝓ quib
uł contra quos inuocat: Item petrus in di¬
alogo querit a gregorio quomodo ealige un¬
positõe suꝑ mortuum resuscieatus sit .s.¬

Expanded text:
m malis a Deo, et pro malis. Unde: « Nonne in nomine tuo daemonia ejicimus? » etc. Ego tamen etsi per me, vel pro me miracula non fiant, non ideo credam me esse minus fidelem et innocentem. Modo enim Ecclesia magis innititur bonis operibus quam miraculis. Item Dominus: « Quaecunque petieritis Patrem in nomine me quae sunt ad salutem, id est, « sine quibus non est salus, et pro vobis fient. » Vobis, non dico his pro quibus, vel contra quos petitur. Quomodo igitur sacerdos magus et incantator praesumit se exaudiri pro omnibus, pro quibus, vel contra quos invocat? Item: Petrus in Dialogo quaerens a Gregorio, quomodo caligae impositione super mortuum resuscitatus sit, s
Abbreviated transcription (Latin):
turarum auctoritate docens nos magis
doctrina pugnare. qͣm miraculis. In eodẽ.
exploraret qͥntum xꝑe apd̾̃ deum posset
S nemo debet temptare d̃m: qñ ht̃ ex
humana ratione quid faciat. Onde qͥm¬
uis omnia possit: ait suis. Si uos ꝑsecu¬
ti fuerint in unã ciuitatẽ fugite in aliã.
Et̃ ip̃e idem fugre qui ⁊ potuit alit̾ de
templo descendẽ qͣm ꝑ iactantiam p̾cipi¬
tare. Postqͣm autem defec̃it humana rõ.
commendet se homo deo ñ tentando sed
deuote confitendo. Rei gͦ ad ꝓbationem
a quam zelotipie ⁊ maledictionis eo qd̾

Expanded text:
turarum auctoritate, docens nos magis doctrina pugnare quam miraculis. In eodem: exploraret quantum apud Deum posset. Sed nemo debet tentare Deum, quando habet ex humana ratione quid faciat. Unde quamvis omnia possit, ait suis: « Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam . » Et ipse idem fugit, qui et potuit aliter de templo descendere quam per jactantiam se praecipitare . Postquam autem deficit humana ratio, commendet se homo Deo, non tentando, sed devote confitendo. Reis ergo ad probationem aquam zelotypiae et maledictionis eo quod
Abbreviated transcription (Latin):
Ustus ñ solum ꝑpetrandi mali a seampu¬
tat leuem occasionem. s ⁊ radicem teme¬
rari iudicii. hoc ẽ suspitionem. unde
ut faciat quod ꝑeloquia dei doceturꝰ:
uel de malis aliorum. malam uel fal¬
meum. quia ⁊ sepe alte̾ qͣm res sit ẽẽ
puto ⁊ itaculpam qm in aliis suspicor
meam ẽẽ ostendo. Euius enimoculus de
facili udet uanitatem: os loquit᷑ ma¬
nus ueoꝑat᷑ qd̾ in se agit. hoc de alio
suspicat᷑. ut enam ꝑꝑ quod bona facit:
ꝑꝑ hoc credat ⁊ alt̾um facere. Sona alio¬
rum pura exanimosuo solo estimans
suꝑficialia. suꝯsq similia. Item augus¬
tinus suꝑ eiuidem locum. Sciendum qd̾
quia occulta hominum ñ uident᷑: datus
ẽ suspitionib locus quas dominus in
euangłio cum de fine oꝑũ p̾cepisset ne

Expanded text:
ustus non solum perpetrandi mali a se amputat levem occasionem, sed et radicem temerarii judicii, hoc est suspicionem. Unde, ut faciat quod per eloquia Dei doceatur, vel malis aliorum, malam vel falmeum; » quia saepe aliter quam res sit esse puto, et ita culpam, quam in aliis suspicor, meam esse ostendo. Cujus enim oculus de facili videt vanitatem, os loquitur, manusve operatur, quod in se agitur, hoc de alio suspicatur, ut etiam propter quod bona facit, propter hoc credat et alterum facere, bona aliorum pura, ex animo suo solo aestimans superficialia suisque similia. Item Augustinus super eumdem locum. Sciendum quod quia occulta hominum non videntur, datus est suspicionibus locus, quas Dominus in Evangelio , cum de fine operum praecepisset, ne
Abbreviated transcription (Latin):
deres głiam istam ex aliquoꝵ compa
nium aliene ł malitie uel minoris gr̃e. s
ꝑferre uel cogitare sententiam: dicens
Quis seruat castitatem nel illud ł quodli¬
b uel aliud mandatum: Si enim pritat qd̾
nemo: ipse fit nemo. Item huiusmodi sus¬
piciosi ⁊ tem̾arii uidices de occultis cordi¬

Expanded text:
deres gloriam istam ex aliquorum compnium, » alienae vel malitiae, vel minoris gratiae, proferre, vel cogitare sententiam dicens: Quis servat castitatem, vel illud, vel quodlibet aliud mandatum? Si enim putat quod nemo, ipse sit nemo. Item: hujusmodi suspiciosi et temerarii judices de occultis cordi
Abbreviated transcription (Latin):
rum .i. nota faciet pecẽa damnandorum
⁊ manifestabit consilia cordium ⁊ tunc
se erratur in reb. ut qui malum bonum
putat. ⁊ bonum malum. qui uirtutes ñ
approbat ⁊ nicia ñ detestatur: ꝓfecto si
aliqua suspicione errat᷑ in hominib. ueni¬
alis ẽ ⁊ humana temptatio. de quib se¬
ꝑe nr̃a credulitas fallit᷑. nec mirum. quia
⁊ de eisdem ñ numquam historia ⁊ mu¬
ttomag̃ fama mentit᷑. quod si de hiis tẽ¬
ptemur: iudicia saltem ⁊ diffinitiuas
sententias contincamus. Idem ad romanᷤ
c.xlu. Tu quis es qui iudicas seruum a¬
lienum: Suo domino stat aut cadit.
Non ergo amplius inuicem nos iudice¬
mus. S hoc iudicate magis ne ponatis
offendił̃m fr̃i uel seandalum. Auguft̃
De cuutate dei quod ad nos ñ ꝑtinet
nobis non usurpemus. ñ rep̾hendamus
ea que quo animo fiant nescimus. uel si
etiam aꝑta sunt mala ñ de sanitate deᷤ
ꝑemus. Qui enim hodie malus. cras bonuͤ¬
erit. In hiis gͦ duob temerarium iudici¬

Expanded text:
t peccata damnatorum, « et manifestabit consilia cordium, et tunc se erratur in rebus, ut qui malum putat bonum, et bonum malum, qui virtutes non approbat et vitia non detestatur. Profecto si aliqua suspicione erratur in hominibus, venialis est et humana tentatio, de quibus saepe nostra credulitas fallitur. Nec mirum, quia et de eisdem nonnunquam historia, et multo magis fama mentitur. Quod si de his tentemur, judicia saltem, et definitivas sententias contineamus. Idem ad Romanos XIV: « Tu quis es, qui judicas servum alienum? suo Domino stat, aut cadit. Non ergo amplius nos invicem judicemus, sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum. » Augustinus De civitate: Quod ad nos non pertinet, nobis non usurpemus. Non reprehendamus ea quae, quo animo fiant, nescimus; vel si etiam aperta sint mala, de sanitate non desperemus. Qui enim hodie malus, cras bonus. In his ergo duobus temerarium judici
Abbreviated transcription (Latin):
te huiusmodi hominem. eui non desunt
uniu̾sa s aliqua. ñ utiq prot̾ue exagitã¬
do uel peccantẽ irridendo. uel bona q̃
incrustando. uel suꝑbe tamqͣm insanabi¬
lem detestando. s in sp̃u lenitatis de bo¬
nis que ht̃ grãs deo agendo. de malis
ueniam ⁊ salutem a xꝑo ꝓmittendo. con¬
siderans te ipsum ne ⁊ tu tempteris. Au¬
gustinus. Si alit̾ de re sapis qͣm se ht̃. hu¬
mama temptatio ẽ. Nimis autem a mare
ꝓiumꝑe. ⁊ meliorib usq ad p̾scinden¬
de cõmunionis ⁊ condendi scimatis sa¬
crilegium inuidere: diablica p̾sumptioẽ.
ximorum compacientes. ne si non compa¬
ciaris tua fiant. Si quis autem existimat
suspitione ⁊ spũalium comꝑatione eum

Expanded text:
te, « hujusmodi hominem, » cui non desunt te, « hujusmodi hominem, » cui non desunt universa, sed aliqua; non utique proterve exagitando, vel peccantem irridendo, vel bona, quincrustando, vel superbe tanquam insanabilem detestando, « sed in spiritu lenitatis, » de bonis, quae habet, gratias Deo agendo, de malis veniam et salutem a Christo promittendo, « considerans teipsum ne et tu tenteris. » Augustinus : Si aliter de re sapias quam se habet, humana tentatio est. Nimis autem amare  ad praescindendae communionis, et condendi schismatis sacrilegium invidere, diabolica praesumptio est.  malis proximorum compatientes, ne, si non compatiaris, tua fiant. « Si quis autem existimat suspicione, et spiritualium comparatione, « cum
Abbreviated transcription (Latin):
minũ uł pecuniam uel etiam uictum
⁊ uestitum. quia pot̾amus eam suspiea
ri ꝑꝑ hoc factam: ꝓhibuit dicens. No¬
lite iuidicare alios exsuspitionib ⁊ ñ
iudicabimini nec condãnabinuni nͦ
ab aliis suspitõe iudicabimim. Iudi¬
cia enim ur̃a de ocultis temeraria suit.
udicia uera ⁊ iocunda. Iudicium autẽ
rerum manifestarũ: cuilibet concedit᷑.
Iudicium uero ꝑsonarum soli iudici.
⁊ ñ nisi conuictarũ in iudicio. uel confes¬
sarum. Ad hec sic obictt᷑. Dubia enim¬
in meliorem partem int̾p̾retanda sunt.
In quissssimũ enim ⁊ diabłicum ẽ in ali¬
am partem declinare. ⁊ magis pronum eẽ
ad mala: qͣm ad bona. Unde apłs ad ro
cum ignoret᷑ quo animo fiant: iudicare
ꝓhibemur. Quod si errau̾te ⁊ sciant᷑ eti¬
am malo animo fi̾ ab eo. pacient̾ feras
errorem orõne uel quo ius modo alio cu¬
res. Onde ad galatas. c.xii. frẽs. Si p̾o¬
cupatus fũit in aliquo homo delicto
uos qui spũales estis instruite uel ꝑfici¬

Expanded text:
 pecuniam, vel etiam victum vel vestitum, quia poteramus eam suspicari propter hoc factam, prohibuit dicens: « Nolite judicare » alios, ex suspicionibus, « et non judicabimini , » non condemnabimini, nec ab aliis suspicione judicabimini. Judicia enim nostra de occultis temeraria sunt; udicia vera et occulta. Judicium autem rerum manifestarum cuilibet conceditur; judicium vero personarum soli judici, et nonnisi convictarum in judicio, vel confessarum. Ad haec sic objicitur: Dubia in meliorem partem interpretanda sunt. Iniquum enim et diabolicum est in aliam partem declinare, et magis pronum esse ad mala quam ad bona. Unde Apostolus acum ignoretur quo animo fiant, judicare prohibemur. Quod si erraverit, et scienter etiam malo animo fieri ab eo, patienter feras, errorem oratione, vel quovis alio modo cures. Unde ad Galatas, cap. VI. « Fratres, si praeoccupatus fuerit homo aliquo delicto, vos, qui spirituales estis, instruite, » vel perfici
Abbreviated transcription (Latin):
quia in occulto uoratores carnium. pota¬
circunstaria ⁊ linguas prurientes. contͣ
quos ait dominus. Qui sine pecc̃o ẽ ur̃m.
pͥmus in illam lapidem mittat. Qiͣ̃ drẽt.
ñ cito diffinias s suspensam dui teneas
sententiam. que sicite cum mora ⁊ discre¬
mulieris. ne statim in de malum suspice¬
ris. s dicas quia causa bñdicendi hoc fe¬
c̾it. Item iacob .c.ix. Qui detͣhit fratri
ł uidicat frem suum: Aethit legi ⁊ iudi
quomodo minus tredens comburit᷑ cum
homo eius fidei ñ possit dominari: Non
in matheo. Dic ut lapides isti panes fiant.¬

Expanded text:
Quia in occulto vorator carnium, potaQuia in occulto vorator carnium, potacircumstantia, et linguas prurientes. Contra quos ait Dominus: « Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat . » Quasi diceret: n cito diffinias, sed suspensam diu teneas sententiam, quae sicut cum morositate et discremulieris, ne statim inde malum suspiceris, sed dicas, quia 195 causa benedicendi hoc fecit. Item Jacobi cap. IV: « Qui detrahit fratri, vel judicat fratrem suum, detrahit legi, et judii quis credere, quomodo minus credens comburitur, cum homo ejusmodi fidei non possit dominari? Et in m
Abbreviated transcription (Latin):
qͣiꝰ dicant. Profundum ẽ cor hominis. ⁊ ĩ¬
scrutabile. ⁊ quis nouit illud: Nos scru
rii dei. Hii etiam usurpant. sͥ sp̃m ꝓpħi
rum illius. Nonne eor nr̃m in p̾senti erat
qñ accepistis argentum ⁊ uestes anaaman
ł occurrente. Similes sunt etiam uides
clamantib ⁊ incrustantib oꝑra domini.
In brerebub pͥncipe demoniorũ eicit demo¬
nia. quod dicunt qui opus dextere inuer¬
tunt. dicentes illud fĩ eausa sinistre. puta
laudis. fauoris humani. uel questus E⁊
ti eius deberet attͥbui: diabolo ascͥbere.
Solus dominus uere potuit uti hoc nomi¬
ne. ypocͥta. Quis enim nouit de alio qd̾
sit aurum. uel aureus interus. uł deau¬
ratus ⁊ hypocrisi bracteatus. nͥ dominus:
domus sue. ⁊ modum uiuendi ad exem¬
plum. Qui si uiderint signa altioris ute
in domo eius. ut lectum de cm̃ib stra¬
tum. saccum ⁊ huusmodi. statim clami¬
tant eos ẽẽ ypocritas. Si autem hec eis
celau̾int. ⁊ loculos suos clauserint. dñt

Expanded text:
i diceret: Profundum est cor hominis, inscrutabile: et quis novit illud? Nos consirii Dei. Ii etiam usurpant sibi spiritum rum illius: « Nonne cor nostrum in praesenti erat, quando accepisti argentum et vestes a Naaman tibi occurrente? » Similes sunt etiam Judaeis clamantibus et incrustantibus opera Domini: « In Beelzebub principe demoniorum ejicis daemonia . » Quod dicunt, qui opus dexterae invertunt, dicentes id fieri causa sinistrae, puta laudis, favoris humani, vel quaestus et ti ejus deberet attribui, diabolo ascribere . Solus Dominus vero potuit uti hoc nomine, hypocrita. Quis enim novit de alio, quod sit aurum vel aureus interius, vel deauratus, hypocrisique bracteatus, nisi Dominus? domus suae, et modum vivendi ad exemplum. Qui si viderint signa arctioris vitae in modo ejus, ut lectum de cineribus, stratum et saccum, et hujusmodi, statim clamitant eos esse hypocritas; si autem haec eis celaverint et loculos suos clauserint, dicunt:
Abbreviated transcription (Latin):
tem indicii. utrumq .s. iudicium aque
⁊ iudicium ignis ẽẽ repellendum ⁊ re¬
pellendũ. Item si miracła ꝓmissa a dño
in euugłio iustis q̃nq fallunt nec suite in
hec miracula ꝑegrini uidicii semꝑin necc̃i¬
tate sunt ut fiant uel effectũ suum conse¬
quant᷑: Si fallunt: ergo sꝑnenda sunt. Qd̃

Expanded text:
tem judicii utrumque, scilicet judicium aquae, et judicium ignis, esse refellendum et repellendum. Item: Si miracula promissa a Domino in Evangelio justis, quandoque fallunt, nec sunt in haec miracula peregrini judicii semper in necessitate sunt, ut fiant vel effectum suum consequantur? si fallunt, ergo spernenda sunt. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
ti eccłie. quib leuiori belua censu con
se ab occasione pec̃ei p̃stita. nisi manu pec¬
cai̾unt se reos ũ putantes. similes sunt pͥ¬
mis parentib. similes sunt uideis dicenti¬
b iude. hoc dicenti. Peceaui tradens san¬
guinem iustum. Quid ad nos: ẽu udis.
ꝑ discipulum t̾ditus ẽ ap̾side iudicat᷑.
a romanis crucifixus militib. qui omĩa

Expanded text:
ti Ecclesiae, quibus leviori bellua censu consti Ecclesiae, quibus leviori bellua censu consse ab occasione peccati praestita, nisi manu peccaverint, se reos non putantes, similes sunt primis parentibus; similes Judaeis dicentibus Judae hoc dicenti: « Peccavi tradens sanguinem justum quid ad nos? Tu videris . » Per discipulum traditus est, a praeside judicatus, a
Abbreviated transcription (Latin):
ominaburt᷑ me uestimenta mea. Quasi
⁊ si oꝑa mea inse bona uideant: uereor
tamen ne indiscrete facta uel eo ordine
da sint. Quia cõmuttatio ordinis m̾itoꝵ¬
mitttat formam. ita ⁊ inobseruantia ali
rum mentium ẽ. ibi culꝑam suam agnoᷤ¬
c̾e. uͥ culpa ñ ẽ. Non solum autem leus
occasio peccandi constituit peccorem sed
⁊ leius oceasio delinquendi. Leuis ocea¬
sio omissionis. Onde in num̾is .c. lxuii.
filii ruben ⁊ gaz. petentib a moyse sibi
dari t̾ram ultra iordanem. ad alenda peco¬
ra ⁊ domos icorib ⁊ partuiliꝰ sius constru¬
endas: respondit. Numquid frẽs ur̃i tͣn¬
sibunt iordanem. ibuntq ad pugnam
⁊ uos hic sedebitis: Si uolueritis sequi eoͦ
derelinquet dominus ppłum in solitudine.
⁊ uos eritis causa necis omnium. Item exo.
lierem: bos lapidib obruet᷑ ⁊ dominũ
illius occident. Timeant gͦ qui dentatas
⁊ feroces nutriunt bestias. maxime p̾la¬

Expanded text:
ominabuntur me vestimenta mea. » Quasi: ominabuntur me vestimenta mea. » Quasi: Etsi opera mea in se bona videantur, vereor tamen ne indiscrete facta, vel eo ordine, da sint; quia commutatio ordinis meritorum mutat formam, ita etiam in observantia aliarum mentium est, culpam agnoscere, ubi culpa non est. Non solum autem levis occasio peccandi constituit peccatorem, sed et levis occasio delinquendi, levis occasio omissionis, etc. Unde in Numeris cap. XXXII: Filiis Ruben et Gad petentibus sibi dari terram ultra Jordanem ad alenda pecora, et domos uxoribus et parvulis suis conferendas, respondit: « Nunquid fratres vestri transibunt Jordanem, Ibuntque ad pugnam, et vos hic sedebitis? Si nolueritis sequi eos, derelinquet Dominus populum in solitudine, et vos eritis causa necis omnium. » Item Exolierem, bos lapidibus obruetur, et dominum illius occident. » Timeant ergo qui dentatas et feroces nutriunt bestias, maxime praela
Abbreviated transcription (Latin):
in deut̾ononuo. c. lxxxu. ait. Seꝑabis tͥ
tres ciuitates in t̾ra ꝑmissionis. ⁊ tres ul¬
tra iordanem in medio t̾re. ut sint equa¬
lis spacii int̾ se ad quas diligent̾ sterneᷤ
uiam ut eiucino ⁊ sine difficultate ⁊ im¬
pedimento uie qui ꝑꝑ homicidium pro¬
fugus ẽ hãt quo possit euadere ⁊ confu¬
g̾e. Has ciuitates refugii sic diuides. ⁊
liberet᷑: reus eris sanguinis illius si effu¬
nouam. facies murum tecti. ⁊ si planiu sit
ꝑ circuitum ne effundat᷑ sanguis in domo
tua ⁊ sis reus labente alio. ⁊ inp̾ceps ruen¬
te. Illud etiam fabulosum damnabilẽ ẽe
xime causa mittit romam. dic̃e potest. ego
te miserande ꝑemi. Qui in loca plena me¬
tu ꝑ alpes ꝑ appenninũ ⁊ mille ꝑicła mor¬
tis. iussi. ⁊ c̾. Item iob.c.xi. Cerebar omĩa¬
oꝑa mea. ⁊ si enim lotus fuero qͣi aquis
uiuis ⁊ fulserint uelut mundissime ma¬
nus mee tam̃ sordibuᷤ intinges me. ⁊ ab¬

Expanded text:
in Deuter. cap. XIX, ait: « Separabis tibi in Deuter. cap. XIX, ait: « Separabis tibi tres civitates in terra promissionis, et tres ultra Jordanem in medio terrae, ut sint aequalis spatii inter se; ad quas diligenter sternes vias, ut e vicino, et sine difficultate, et impedimento viae, qui propter homicidium profugus est, habeat quo possit evadere et confugere. Has civitates refugii sic divides, etliberetur, reus eris sanguinis illius si effunes, « murum tecti, » etsi planum sit, « per circuitum, ne effundatur sanguis in domo tua, et sis reus labente alio et in praeceps ruente. » Illud etiam fabulosum, damnabilem esse usa, aliquem mittit Romam dicere potest: Ego te miserande peremi, qui in loca plena metu, per Alpos, per Apenninum, et mille pericula mortis, jussi te, etc. Item Job cuis nivis, et fulserint velut mundissimae manus meae, tamen sordibus intinges me, et ab
Abbreviated transcription (Latin):
se reum ꝑpect̃i constituit quod tam̃ manu
uel u̾bo expresse non impleuit. Unde da
uiris nobe a saule. eo qd̾ a chimelech sacer¬
dos summus panes ꝓpositionis ⁊ gladiũ
g olie dederat sͥ famelico ⁊ fugitiuo: ait. Re¬
us ego sum omnium animarũ istarum. Id
philistinoꝵ eẽnt in bethleem: sitibundus
ait. Siquis mͥ daret potum aque de cister¬
na que ẽ in bethleem iuxa portam Irruer̃t
ergo tres fortes castra philistinoꝵ ⁊ hau¬
serunt de aqua illa ⁊ attulerunt ad dauid.
At ille noluit bibere: s libauit eam do¬
mino dicens. Num sangunem hominum
istorum qui ꝓfecti sunt ⁊ aĩarum ꝑiculũ
bibam: Gregoruis. Qui alienam uxorem
ruditus. quia aquam concupiuit expauit.
rep̾bendens se suꝑꝑiculo militum ⁊ apł̃c.
testor uos hodie. quia mundus sum a san
guĩẽ omnium ur̃m. Non enim subt̾sugi qͦ
silium dei. Si ergo aliquid de contingẽ¬
tib omisisset. se reum animarũ õiũ illoꝵ
constituiss: Sominus etiam ꝑ moysen

Expanded text:
se reum peccati constituit, quod tamen manu vel verbo expresse non implevit. Unde Dav quinque, et viris Nobe a Saule, eo quod Achimelec sacerdos summus panes propositionis, et gladium Goliae dederit sibi famelico et fugitivo, ait: « Reus ego sum omnium istarum animarum . » Philisthinorum essent in Bethlehem, sitibundus ait: « O, si quis mihi daret potum aquae de cisterna, quae est in Bethlehem juxta portam! irruperunt ergo tres fortes castra Philisthinorum, et hauserunt de aqua illa, et attulerunt ad David; at ille noluit bibere, sed libavit eam Domino, dicens: Num sanguinem istorum hominum, qui profecti sunt, et animarum periculum bibam? » Gregorius : Qui alienam uxorem ruditus, quia aquam concupiit, expavit, reprehendens se super periculo militum. Et Apostolus testor vos hodie, quia mundusguine omnium » vestrum. « Non enim subterfugi, quo silium Dei vobis. » Si ergo aliquid de contingentibus omisisset, se reum animarum omnium illorum constituisset. Dominus per Moysen
Abbreviated transcription (Latin):
istius uultis in caput nr̃m refundere:
dam timens cum longa manu peccasset.
ꝑ ora omĩum officialium suorum siẽ
hanc etiam robertus ambiañ ep̃c quia
do. facite opus quod hẽtis facere. om̃ib
dieb uite sue doluit. Sanctus etiam
maurilius andegauensis ep̃c. uocatus ad
bap̃andum puerum. qui obiit anteqͣm
ad eum forte acced̾e potiusset se ab offõ
suspendit. ⁊ fugit mangliam clauib
eccłie ꝓiectis in mare. deo uouens se am¬
plius officium sac̾dotis ñ fore exequu¬
turum: antequã ꝑ signa uiderit quod
ei remissum fũit peccatum. quo se liga¬
tum putabat ex facili occasione. Cui
cis empti oblate sunt. qui tam̃ ñ statĩ
nͥ ꝑacta penitentia rediit. reu̾sus ꝙ pu

Expanded text:
istius vultis in caput nostrum refundere? dam timens, cum longa manu peccasset, per ora omnium officialium suorum, sicuhanc etiam Robertus Ambianensis episcodo: « Facite opus quod habetis facere, » omnibus diebus vitae suae doluit. Sanctus etiam Maurilius Andegavensis episcopus vocatus ad baptizandum puerum qui obiit antequam ad eum forte accedere potuisset se ab officio suspendit, et fugit in Angliam, clavibus ecclesiae projectis in mare, Deo vovens se amplius officium sacerdotis non fore exsecuturum, antequam per signa viderit quod ei remissum fuerit peccatum, quo se ligatum putabat ex facili occasione. Cui,  ventre piscis empti, oblatae sunt; qui tamen non statim, sed peracta poenitentia rediit, reversusque pu
Abbreviated transcription (Latin):
am in affrica constitutus scripsi
duos libros de genesi contra ma¬
nicheos. Quãuis enim in suꝑiori¬
bus libris quicquid disputaui. un
ostenderem dm summe bonum &
immutabilem creatorẽ ẽẽ om̃ium
mutabilium naturarum. nec ullã
ẽẽ naturã malam siue sub̃am in
quantũ natura est atq sub̾a. adu̾¬
sus manicheos nr̃a uigilaret in¬
tentio. isti tam̃ duo libri aꝑtissime
aduersus eos editi sunt in defensi¬
one ued̾s legis quã uehem̃ti stu¬
dio uesani erroris obpugnant.
In nͥmo ab eo quod scriptũ est.¬

Expanded text:
ro in Africa constitutus, scripsi duos libros de Genesi contra Manichaeos. Quamvis enim in superioribus libris quidquid disputavi, unde ostenderem Deum summe bonum et immutabilem creatorem esse omnium mutabilium naturarum, nec ullam esse naturam malam sive substantiam, in quantum natura est atque substantia, adversus Manichaeos nostra invigilaret intentio; isti tamen duo libri apertissime adversus eos editi sunt in defensionem veteris legis, quam vehementi studio vesani erroris oppugnant. In primo, ab eo quod scriptum est
Abbreviated transcription (Latin):
locutus. Seruum inquit domini ñ
oportet litigare: s mansuetum esse
ad omnes. Doctorem. patientẽ: cum
modestia corripientem eos qui resi¬
stunt: ne quando det illis ds̃ peni-¬
tentiam ad cognoscendam ueritatẽ:
⁊ resipiscant a diaboli laqueis a quo
capti tenentur ad ipsius uoluntatẽ.

Expanded text:
lites. Servum autem Domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem, cum modestia corripientem eos qui resistunt veritati: ne quando det illis Deus poenitentiam, ad cognoscendam veritatem, et resipiscant a diaboli laqueis, a quo captivi tenent
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutes. aliquando quidem suo ex¬
emplo xp̃i nos fieri imitatores iubet
dicendo. imitatores mei estote. sicut
dei extendit dicens. Estote imitato¬
res dĩ: sicut filii km̃i. Iam u̾ demon¬
strans quia nichil ita hanc imitatio¬
nem pariat. quam suta uiuat aliqͥs.
ut bonum eius incommune ꝓficiat.
atq uniu̾sis utiliora ꝓuideat: adiun¬
xit. Ambulate in caritate. Ideo cum
dixiss imuitatores dei estote. continuo
de caritate disseruit: quia hec p̾cipue
iͥtus. homines deo ꝓximos facit. Qnͦ

Expanded text:
re. Aliquando quidem suo exemplo Christi nos fieri imitatores iubet dicendo: Imitatores mei estote, sicut hortatur dicens: Estote imitatores Dei, sicut filii carissimi. Iam vero demonstrans, quia nihil hanc imitationem ita pariat, quam si ita vivat aliquis, ut bonum eius in commune proficiat atque universis utiliora praevideat, adiunxit: Ambulate in caritate. Ideo cum dixisset, Imitatores mei estote, continuo de caritate disseruit, quia haec praecipue virtus homines Deo proximos facit. 48.
Abbreviated transcription (Latin):
non intelligunt ad diem ꝑtinere
Post hanc aut̃ oꝑationem tamquã
finito die facta est uesꝑa. S quia etiã
nox ad diem suum ꝑtinet non dici¬
tur transsisse dies unus. nisi etiam
Sic deinceps reliqui dies cõputant᷑:
a mane usq in mane. Nunc enim qd
factum est mane et transactus. est.
dies unus. incipit oꝑatio que sequit᷑
ab ip̃o mane. quod iam factum est. Q.
post ipsam oꝑationem fit uesꝑa dem̃
mane. et transit altera dies. atq ita de¬
inceps ceti dies transeunt. Et dixit

Expanded text:
non intelligunt ad diem pertinere: non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt. CAPUT XI.--
Abbreviated transcription (Latin):
dominus loquit᷑ cum dicit. Iam non
dicam uos seruos: quia seruus nescit
quid faciat dñs eius. os aut̃ dixi
amicos: quia omĩa que audiui apatͤ
meo nota feci uobis. Non quia iam¬
factum erat: sed quia certissime futu¬
rum erat. Nam post paululũ dic̃ ilł.
Adhuc multa habeo dicere uobis s
non potestis portare modo. Et quid
ergo dixerat omnia que audiui a pa-¬
tre meo nota feci uobis nisi quia sci¬
ebat se hoc ẽẽ facturum: Sic etiã ce¬
lum et t̾ra potuit dici materia unde
nundum erat factum celum et t̾ra.
s tm̃ non aliunde faciendum erat.
Innumerabiles huiusmodi locutio¬
nes in scripturis diuinis inueniunt᷑.
sicut in consuetudine sermonis nr̃i.
cum id quod certissime futurũ sꝑa¬
mus. dicimus iam puta factum. Hãc
aut̃ adhuc inform̃ matĩam ⁊ t̾ram
oꝑationem illam qua lux facta est.
et diuisum est inter lucem et tene¬
bras. et uocata est lux dies. et tene¬
bre nox. Hanc ergo totã oꝑationẽ

Expanded text:
Dominus loquitur, cum dicit, Jam non Dominus loquitur, cum dicit, Jam non dicam vos servos, quia servus nescit quid faciat dominus ejus. Vos auamicos, quia omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis . Non quia factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo dicere vobis, sed non potestis portare modo . Ut quid ergo dixerat: Omnia quae audivi a Patre meo nota feci vobis, nisi quia sciebat hoc se esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non aliunde faciendum erat. Innumerabiles tales locutiones in scripturis divinis inveniuntur, sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime futurum speramus, dicimus: jam factum puto. Hanc autem adhuc informem materiam etiam ationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid facit. Sic et ceti om̃s huius¬
modi opifices. Omnipotens aut̃ d̃s
nulla re. adiuuandus erat quã ip̃e ñ
fecerat: ut quod uolebat efficeret. Si
enim ad eas res quas facere uolebat
adiuuabat eum aliqua res quam ip̃ẽ
non fecerat: non erat omnipotens qd
saclegum est credere. In formis gͦ illa
matia quã de nichilo ds̃ fecit appellata
est pͥmo celum et terra. et dictum est.
in principio fecit d̃s celum et terram.
non quia iam hoc erat. s quia hoc ẽẽ
factum. Que madmodum si semen
arboris considerantes dicamꝰ ibi ẽẽ
radices et robur. et ramos et fructꝰ.
⁊ folia. non quia iam sunt. s quia inde
futura sunt. sic dictum est. in pͥncipi¬
o fecit ds̃ celum et terram. quasi sem̃
celi et terre. cum in confusio adhuc
eẽt celi et t̾re matĩa. S quia certum
erat inde futurũ ẽẽ celum et terram.
iam et ip̃a matia celum et t̃ra appel¬
lata est. Isto genere locutionis etiam

Expanded text:
aliquid facit, sic et caeteri omnesaliquid facit, sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret; si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens; quod sacrilegum est credere. Informis ergo illa materia quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis etiam
Abbreviated transcription (Latin):
informis. unde omĩã fierent. que distin¬
cta atq formata sunt. qđ credo a grecis
chaos appellari. Sic enĩ et alio loco di¬
cꝰtum legimus in laudib dĩ qui fecisti
mundũ de materia in formi quod aliqͥ
codices habent de matia inuisa. Et .i.
deo ds̃ rectissime creditur omnia de
nichilo fecisse. quia etiã si omnia for¬
mata de ista matia facta sunt: hec ip̃a
tm̃ mati̾a de omĩno nichilo facta est
Non enim debemus ẽe similes istis
qui omnipotentẽ d̃m non credunt
aliquid de nichilo facere potuisse: c̃
considerant fabros et quoslibet opi¬
fices non posse aliquid fabricare.
nisi habuerĩtunde fabricent. Q
ligna enĩ adiuuant fabrum. et
argentum aduuat argentarium.
et aurum aurificem et terra figulum
adiuuat: ut possit ꝑficere oꝑa sua. Si
enim non adiuuent᷑ ea materia unde
aliquid faciunt: nichil possunt face.
cũ mati̾am ip̃am non ip̃i faciant. Nõ
enim facit faber lignum. s de ligno

Expanded text:
informis, unde omnia fierent quae distininformis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi : quod aliqui codicedeo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis, qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno
Abbreviated transcription (Latin):
illam emisse fuerunt: reꝑcutunt᷑. et
maiore ictu redeunt in eos qui cedere
audent. Quod credere deberent ut in¬
telligere mererent᷑. Deuide querunt
et insultando int̾rogant. Unde erat
ip̃a aqua: suꝑ qͣm ferebatur sp̃c dei:
Numquid enim suꝑius scriptum
est. quod ds̃ aquã fecerit: Hoc si
pie quererent: inuenirent quem¬
admodum intelligendũ esset.Ñ
enim aqua sic appellata est hoc loco.
ut hec a nobis intelligatur quã uidere
etiam et tangere possumꝰ. quomͦ nec t̃¬
ra. que inuisibilis et in composita di¬
cta est talis erat. qualis ista que iam
uideri et tractari potest: s illud quõd
dictum est. in principio fecit ds̃ celũ
et terram celi et terre nomine unuier¬
sa creat᷑a significata est. quam fecit
et condidit deus. Ideo aut̃ nominib
iusibilium rerum hec appellata sunt:
ꝓpt̃ paruuloꝵs infirmitatẽ. qui minꝰ
idonei sunt inusibilia cõprehendere.
Primo gͦ mati̾a facta est confusa et

Expanded text:
illam emissae fuerint, repercutiuntur, et illam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori ictu redeunt in eos, qui caedere audent quod credere deberent, ut intelligere mererentur. Deinde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ aquam sic solent manichei repre¬
hendere ut dicant. Aqua ergo erat ha¬
bitacłm sp̃c dĩ. et ip̃a continebat sp̃m
dĩ. Totum conantur ꝑuersa m̃te ꝑuer¬
tere. et exortant᷑ malicia sua. Cum enĩ
dicimꝰ sol suꝑfertur suꝑ terram. nun¬
quid hoc intelligi uolumꝰ quod in t̃¬
ra sol habitet et terra solem contineat.
Et tam̃ non sic sp̃c dĩ suꝑferebatur sr̃
aquã sicut suꝑ fert᷑ sol suꝑ terram. s
alio modo quem pauci intelligunt. N
enĩꝑ spatia locorum suꝑ ferebatur aq̃
Dicant aut̃ nobis isti quomodo his re¬
b que fabricande sunt suꝑferat᷑ uolun¬
tas fabri. quod si hec humana et cotioi¬
ana ñ comp̃hendunt: tueant dm̃. et
simplici corde quod non intelligunt
querant. ne cum uolunt uerbis sacri¬
legis concidere ueritatem quã uidere
non possunt. redeat illis securis in erura
Nam illa concidi non potest: que incũ¬
mutabilis manet. S quecũq plage ĩ

Expanded text:
super aquam , sic solent Manichaei represuper aquam , sic solent Manichaei reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum spiritus Dei, et ipsa continebat spiritum Dei? Totum conantur perversa mente pervertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra sol habitet, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei ferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram, sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum superferebatur aquaDicant autem nobis isti, quomodo his rebus quae fabricandae erunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem, quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest, quae incommutabilis manet; sed quaecunque plagae in