comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
disceret: ⁊ dum sentit malũ qd ds̃ per sapien¬
tiam nouit. ⁊ potestatẽ illã omĩpotentis qũa
pati noluit. beatus atq ꝯsentiens. pena sua
discat ẽẽ ineuitabilẽ. Et tunc ne porrigeret
adam manũ suam ad arborem uite ⁊ uiueret
ineternum: demisit illũ ds̃ de paradyso. Be¬
ne dictum ẽ demisit ñ exclusit: ut ip̃o pecca¬
torum suorum pondere tamqm in locũ sͥ con¬
gruum uideret᷑ urgeri. Quod patitur plerũꝙ
malus homo. cum inter bonos uiuere ceperit.
si se in melius cõmutare noluerit: ex illa bo¬
norum congregatione pondere male sue ꝯsu¬
etudinis pellitur: ⁊ illi eum ñ excludunt relu¬
ctantem. s dimittunt cupientem. Quod au¬
tem dictum ẽ. ne porrigeret adam manũ suã
ad arborem uite: etiam hec ambigua locutio
loquit᷑. cum dicit. ne forte det illis ds̃ penitẽ¬
tiam ad cognoscendam ueritatẽ. Potest gͦ
uideri ꝓpterea homo in labores huiꝰ uite ẽẽ

Expanded text:
disceret dum sentit malum, quod Deus per sapiendisceret dum sentit malum, quod Deus per sapientiam novit; et potestatem illam Omnipotentis quam pati noluit beatus atque consentiens, poena sua discat esse inevitabilem. 34. Et tunc ne porrigeret Adam manum suam ad arborem vitae, et viveret in aeternum, dimisit illum Deus de paradiso. Bene dictum est, dimisit, non, exclusit; ut ipso peccatorum suorum pondere tanquam in locum sibi congruum videretur urgeri. Quod patitur plerumque malus homo cum inter bonos vivere coeperit, si se in melius commutare noluerit: ex illa bonorum congregatione, pondere malae suae consuetudinis pellitur; et illi eum non excludunt reluctantem, sed dimittunt cupientem Quod autem dictum est, Ne porrigeret Adam manum suam ad arborem vitae, etiam haec ambigua locutio uitur Apostolus, cum dicit: Ne forte det illis Deus poenitentiam ad cognoscendam veritatem , Potest ergo videri propterea homo in labores hujus vitae esse
Abbreviated transcription (Latin):
u autem in paradiso fuerunt isti. qͣmus
iam sub sententia dampnantis dei: don
uentũ eẽt ad tunicas pellicias. idest ad
huiꝰ uite mortalitatẽ. Quo enĩ maiore
indicio potuit significari mors quã sei¬
timus in corꝑe. qmͣ pellib: quoniã mo¬
tius pecorib detrahi solent: Itaq cũ
contra p̾ceptum ñ imitatione legitims
ꝙ ad beluarum mortalitatẽ deiectus
Ideo sic illi ⁊ diuina insultatione dt̃.
insultatione nos ammonem᷑ quantũ possumꝰ
Que ambigua locutio figuram facit. Nã factꝰ
est tamqͣm unus ex nob̾: dupplicit̃ intelligi po¬
test. Uel unus ex nobis. quasi ⁊ ip̃e ds̃. quod per¬
tinet ad insultationẽ. sicut dr̃ unus ex senato¬
rib utiq senator: aut certe quia ⁊ ip̃e ds̃ eẽt.
qmͣuis creatoris sui beneficio ñ natura. si sub
eius potestate manere uoluisset. Sic dictũ ẽ
tamqm unꝰ ex nobis: Ad scientiam scilicet di¬
noscendi bonũ ⁊ malũut ista ꝑ exꝑimentum

Expanded text:
u autem in paradiso fuerunt isti, quamvis u autem in paradiso fuerunt isti, quamvis jam sub sententia damnantis Dei, donec ventum esset ad pelliceas tunicas, id est ad hujus vitae mortalitatem. Quo enim majore indicio potuit significari mors quam sentimus in corpore, quam pellibus quae mortuis pecoribus detrahi solent? Itaque cum contra praeceptum, non imitatione legitima, que ad belluarum mortalitatem dejectus est. 33. Ideo sic illi lex divina insultat ore Dei; qua insultatione nos admonemur quantum possumus Quae ambigua locutio figuram facit: nam, factus est tanquam unus ex nobis, dupliciter intelligi potest: vel unus ex nobis quasi et ipse Deus, quod pertinet ad insultationem; sicut dicitur, unus ex senatoribus, utique senator: aut certe, quia et ipse deus esset, quamvis Creatoris sui beneficio, non natura, si sub ejus potestate manere voluisset, sic dictum esttanquam unus ex nobis? Ad scientiam scilicet dignoscendi boni et mali, ut iste per experimentum
Abbreviated transcription (Latin):
cas pellicias: idest ipsi appetiuerunt men¬
tiendi libidinem. relicta facie ueritatis: d̃s
corpora eorum in istam mortalitatẽ carns
mutauit. ubi latent corda mendatia. Neꝙ
enĩ in illis corꝑib celestib sic latere posse
cogitationes credendũ est: qũeadmodum
in his corꝑib latent. S sicut ñ nulli mot̾
animorũ apparent in uultu ⁊ maxime in
oculis: sic in illa ꝑspicuitate ac simplici¬
tate celestium corꝑum. om̃s omĩno animi
motus latere ñ arbitror. Itaq illi merebũ¬
tur habitationẽ illã. ⁊ ꝯmutationẽ in an¬
gelicam formã. qui etiam in hac uita cũ
possint sub tunicis pelliciis occultare ni¬
datia. oderunt ea tam̃ ⁊ cauent flagran¬
tissimo amore ueritatis. ⁊ hoc solum tegi
quod hii qui audiunt ferre ñ possunt
s nulla mentiunt᷑. Ueniet enĩ tempus
ut nichil etiam contegat᷑. Nichil ẽ enis
occultum: quod ñ manifestabit᷑. eama¬

Expanded text:
icas pelliceas: id est, ipsi appetiverunt menicas pelliceas: id est, ipsi appetiverunt mentiendi libidinem relicta facie veritatis, et Deus corpora eorum in istam mortalitatem carnis mutavit, ubi latent corda mendacia. Neque enim in illis corporibus coelestibus sic latere posse cogitationes credendum est, quemadmodum in his corporibus latent: sed sicut nonnulli motus animorum apparent in vultu, et maxime in oculis, sic in illa perspicuitate ac simplicitate coelestium corporum omnes omnino motus animi latere non arbitror. Itaque illi merebuntur habitationem illam et commutationem in angelicam formam, qui etiam in hac vita cum possint sub tunicis pelliceis occultare mendacia, oderunt tamen ea et cavent flagrantissimo amore veritatis, et hoc solum tegunt, quod ii qui audiunt, ferre non possunt; sed nulla mentiuntur. Veniet enim tempus ut nihil etiam contegatur: nihil est enim occultum quod non manifestabitur . Tamdi
Abbreviated transcription (Latin):
Sic ⁊ qui ieiunat suꝑ peccata sua: ⁊ iterũ
ambulans hec eadem facit. Pro peccato e¬
nim mortuũ posuit. abstinentiam uero ie¬
iuniumq a peccato tamqm baptismũ: hoc
ẽ emundationem a mortuo. iterum autem
redire ad peccatum: tamqm iterum tange¬
re mortuũ. Quare ñ gͦ animalis illa pars
nr̃a que tamqͣm uiro debet obtemꝑare ra¬
cioni. cum ꝑ ip̃am racionem de uerbo uite
recte uiuendi sarcinã conceꝑit. appelletur
uita: Et cum parturitionẽ abstinentie qͣm¬
uis cum dolorib atq gemitib male consue¬
tudini resistens. bonam ꝯsuetudinem ad rec-¬
te facta peꝑerit. mat̾ uiuorum uocat᷑. idest
recte factorum. quili contraria s̃ peccata: q̃
nomine mortuorũ significari posse docui¬
mus. Nam illa mors qũa om̃s qui ex adam
nati sumus. cepimus debere nature. quam
pelliciis figurata est. Ip̃i enim fecerunt sͥ¬
p̃cinctoria de foliis fici. ⁊ ds̃ fecit illis tun¬

Expanded text:
Sic et qui jejunat super peccata sua, et iterum Sic et qui jejunat super peccata sua, et iterum ambulans haec eadem facit . Pro peccato enim mortuum posuit, abstinentiam vero jejuniumque a peccato, tanquam baptismum, hoc est mundationem a mortuo: iterum autem redire ad peccatum, tanquam iterum tangere mortuum. Quare ergo non animalis illa pars nostra, quae tanquam viro debet obtemperare rationi, cum per ipsam rationem de verbo vitae recte vivendi sarcinam conceperit, appelletur vita; et cum parturitione abstinentiae, quamvis cum doloribus atque gemitibus, malae consuetudini resistens, bonam consuetudinem ad recte facta pepererit, mater vivorum vocetur, id est recte factorum; quibus contraria sunt peccata, quae nomine mortuorum significari posse docuimus? 32. Nam illa mors, quam omnes qui ex Adam nati sumus, coepimus debere naturae, quam pelliceis figurata est. Ipsi enim sibi fecerunt praecinctoria de foliis fici, et Deus illis fecit tun
Abbreviated transcription (Latin):
& spinis eum oppͥmi ꝑmiserit. habens in
ignem purgationis. uelpenã et̾̃nam. Ita ne¬
mo euadit istam sententiam. S agendũ ẽ.
ut saltẽ in hac tantũ uita sentiatur. Qũẽ¬
autẽ ñ moueat quod post peccatum ⁊ sen¬
tentiam iudicis dei uocat adam mulierem
suam. uitam. quia uiuorũ ip̃a sit mat̾. pꝰea¬
qmͣ meruit mortem. ⁊ mortales fecus pare¬
re destinata ẽ: nisi quia illos fetus atten¬
dit scͥptura quos cum in dolorib peꝑerit.
fiet illi ꝯuersio ad uirum suũ. ⁊ eius ipse
dominabit᷑: De quib fetib suꝑius dictũ
est. Sic enĩ est illa uita: mat̾ꝙ uiuorũ. Nã
uita que in pecc̃is ẽ. mors appellari in scͥpt᷑is so¬
let: sicut apłs dic̃ mortuã eẽ uiduã que in
delicus uiuit. Et mortui nomine pecc̃m
ip̃m significari legimus: ubi dictum est.
Qui baptizatur a mortuo ⁊ iterum tan¬
gte illum: quid proficit in lauachro suo:

Expanded text:
 spinis eum opprimi permiserit, habet in h spinis eum opprimi permiserit, habet in hignem purgationis vel poenam aeternam. Ita nemo evadit istam sententiam: sed agendum est ut saltem in hac tantum vita sentiatur. autem non moveat, quod post peccatum et sententiam judicis Dei vocat Adam mulierem suam, Vitam, quia vivorum ipsa sit mater, posteaquam meruit mortem, et mortales fetus parere destinata est; nisi quia illos fetus attendit Scriptura, quos cum in doloribus pepererit, fiet illi conversio ad virum suum, et ejus ipse dominabitur? De quibus fetibus superius dictum est. Sic enim est illa vita materque vivorum. Nam vita quae in peccatis est, mors appellari in Scripturis solet, sicut Apostolus dicit mortuam esse viduam quae in deliciis vivit : et mortui nomine peccatum ipsum significari legimus, ubi dictum est, Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit illum, quid proficit in lavacro suo?
Abbreviated transcription (Latin):
plerumq nisi exstirpent᷑. ⁊ de agro dei pro-¬
iciant᷑. suffocant uerbum dei. ne frutificet
m homine: sicut dñs in eugłio dicit. Et q̃m̃
necessitate iam per hos oculos ⁊ ꝑhas au¬
res de ip̃a ueritate ammonemur: difficile
ẽ resistere phantasmatib que per istos sen¬
sus intrant in animam. qmͣuis per illos
intret etiam ip̃a ammonitio ueritatis. In
ista gͦ ꝑplexitate. cuius uultus ñ sudet ut
manducet panem suum: Quod om̃ib dieb
uite nr̃e passuri sumus: hoc est huius uite
que tnͣsitura est. Et hoc illi dictum est. qui
coluerit agrum suum: quia ista patit᷑. do¬
nec reuertatur in terram ex qua sumptus
est: idest donec finiat istam uitam. Qui e¬
nim coluerit agrum suũ interius ⁊⁊ ad pa¬
nem suũ qmͣuis cum labore ꝑuenerit: po¬
test usq ad finem uite huiꝰ hunc laborem
pati. Post hanc autem uitam: ñ est necesse
ut patiatur. s qui forte agrũ ñ coluerit.¬

Expanded text:
plerumque, nisi exstirpentur et de agro Dei projplerumque, nisi exstirpentur et de agro Dei projiciantur, suffocant verbum, ne fructificet in homine, sicut Dominus in Evangelio dicit . Et quoniam necessitate jam per hos oculos et per has aures de ipsa veritate admonemur, et difficile est resistere phantasmatibus quae per istos sensus intrant in animam, quamvis per illos intret etiam ipsa admonitio veritatis; in ista ergo perplexitate, cujus vultus non sudet ut manducet panem suum? quod omnibus diebus vitae nostrae passuri sumus, id est hujus vitae quae transitura est. Et hoc illi dictum est, qui coluerit agrum suum, quia ista patitur donec revertatur in terram, ex qua sumptus est, id est, donec finiat vitam istam. Qui enim coluerit agrum istum interius, et ad panem suum quamvis cum labore pervenerit, potest usque ad finem vitae hujus hunc laborem pati: post hanc autem vitam non est necesse ut patiatur. Sed qui forte agrum non coluerit, et
Abbreviated transcription (Latin):
facillimus uictus. neq in terra oꝑant᷑: euasis¬
se istam penã estimandis̃. qua dr̃. maledicta
t̾ra erit tͣmom̃ib oꝑib tuis. in tͥsticia ⁊ gemi
tu tuo manducabis ex ea om̃ib dieb uite tue:
spinas ⁊ t̾bulos pariet tͥ. ⁊ edes pabulũ agͥ¬
tui. in sudore uultus tui edes panem tuum.
donec reuertaris in terram ex qua sumptus es:
quia t̾ra es. ⁊ in t̾ram ibis: S certe istud ma¬
nifestum ẽ: quod nemo euadat istam senten¬
tiam. Hoc enĩ ipsum quod in hac uita qua
natus est difficultatem inueniende ueritati ha¬
bet: ex corruptibili corꝑe patit᷑. Sicut enĩ salo¬
mon dicit. corpus quod corrumpit᷑ aggraunt
animam⁊ depͥmit t̾rena inhabitatio sensum
multa cogitantem. Ipsi s̃ labores ⁊ tristitie
quas habet homo ex t̾ra. ⁊ spine ⁊ tͥbuli suis
punctiones tortuosarũ questionũ. aut co-¬
gitationes de prouisione huius uite: que

Expanded text:
facillimus victus, neque in terra operantur, evasisfacillimus victus, neque in terra operantur, evasisse istam poenam existimandi sunt, qua dicitur: Maledicta terra erit tdes ex ea omnibus diebus vitae tuae. Spinas et tribulos ejiciet tibi, et edes pabulum agri in sudore vultus tui. Edes panem tuum donec revertaris in terram de qua et sumptus es: quia terra es, et in terram ibis . Itemnifestum est, quod nemo evadat istam sententiam. Hoc ipsum enim quod in hac vita quisque natus, difficultatem inveniendae veritatis habet ex corruptibili corpore sicut enim Salomon dicit, Corpus quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem, ipsi sunt labores et tristitiae quas habet homo ex terra; et spinae ac tribuli sunt punctiones tortuosarum quaestionum, aut cogitationes de provisione hujus vitae: quae
Abbreviated transcription (Latin):
tum dictũ est. erit tͥ conuersio ad uirũ tuũ.
& ip̃e tui dñabitur: nonne multe ac prope
om̃s mulieres absentib uiris suis pariunt: ⁊
post partum se ad illos ñ conuertunt: Que
quid post partũ carent hoc uitio ut uiri ea¬
rum dũentur: Immo quasi dignitatem sͥ
additam credunt. quod matres fiunt: ⁊ ple-¬
rumq suꝑiores existunt. Quid gͦ sͥ uult qd̾
postea qmͣ dictum ẽ. in dolorib paries fi¬
lios. ad ditum ẽ ⁊ erit tͥ ꝯuersio ad uirũ tuũ.
⁊ ip̃e tui dñabitur: nisi quia illa pars ani
erit difficultate ⁊ dolorẽ. atq ita peꝑerit ꝯu¬
etudinem bonã: cautius iam ⁊ diligentius
racioni obtemꝑat tamqmͣ uiro ⁊ ipis quasi
erucita dolorib conuertit᷑ ad racionem.
ub enter seruit iubenti. ne iterum in aliqũa
ꝑniciosam cõsuetudinẽ defluat: Ista gͦ que
tentia ista que prolata ẽ in uirum. quid di¬
cemus: Num qͥd forte diuites quib ꝓuenit

Expanded text:
tum dictum est, Erit tibi conversio ad virum tuum, tum dictum est, Erit tibi conversio ad virum tuum, et ipse tui dominabitur; nonne multae ac prope omnes mulieres absentibus viris suis pariunt, et post partum se ad illos non convertunt? Quae quid post partum carent hoc vitio, ut viri earum dominentur? Imo quasi dignitatem sibi additam credunt, quod matres fiunt, et plerumque superbiores existunt. Quid sibi ergo vult, quod posteaquam dictum est, In doloribus paries filios, additum est, et erit tibi conversio ad virum tuum, et ipse tui dominabitur; nisi quia illa pars animerit difficultatem ac dolorem, atque ita pepererit consuetudinem bonam, cautius jam et diligentius rationi obtemperat tanquam viro; et ipsis quasi erudita doloribus convertitur ad rationem, et libenter servit jubenti, ne iterum in aliquam perniciosam consuetudinem defluat? Ista ergo qutentia ista quae prolata est in ipsum virum, quid dicemus? Numquid forte divites, quibus provenit
Abbreviated transcription (Latin):
atq suspiria in huiꝰ uite calamitatib. Et qͦd
in dolorib pariat filios qmuis ⁊ in ista uisibi¬
li muliere compleat᷑: tam̃ ad illã secreciorem
consideratio reuocanda ẽ. Nam ⁊ in pecorib
femine cũ dolore pariunt filios: ⁊ hec est in
illis mortalitatis conditio potius qmͣ pena
peccati. Potest gͦ fieri: ut etiam in feminis ho¬
minib mortalium corporũ sit ista conditi¬
o. S hoc est magnũ supplitium: qd̃ ad istã
corporũ mortalitatem ex illa immortalita¬
te uenerunt. Uerumtam̃ magnũ sacramẽ¬
tum est huiꝰ sententie: quod nulla abstinẽ¬
tia fit a uoluptate carnali que ñ habeat in
exordio dolorem. donec in meliorẽ partẽ cõ-¬
suetudo flectatur. Quod cum ꝓuenerit. qͣu
natus est filius: idest ad bonũ opus paratꝰ.
affectus per ꝯsuetudinem bonã. Que ꝯsuetu¬
do ut nasceretur: cum dolore reluctatum est
ꝯsuetudini male. Nam ⁊ illud quod post par¬

Expanded text:
atque suspiria in hujus vitae calamitatibus; et quod atque suspiria in hujus vitae calamitatibus; et quod in doloribus pariat filios, quamvis et in ista visibili muliere compleatur, tamen ad illam secretiorem consideratio revocanda est. Nam et in pecoribus feminae cum dolore pariunt filios, et haec est in illis mortalitatis conditio potius quam poena peccati. Potest ergo fieri ut etiam in feminis hominibus mortalium corporum sit ista conditio. Sed hoc est magnum supplicium, quod ad istam corporum mortalitatem ex illa immortalitate venerunt. Verumtamen magnum sacramentum est hujus sententiae, quod nulla abstinentia fit a voluntate carnali, quae non habeat in exordio dolorem, donec in meliorem partem consuetudo flectatur. Quod cum provenerit, quasi natus est filius, id est ad bonum opus paratus est affectus per consuetudinem bonam. Quae consuetudo ut nasceretur, cum dolore reluctatum est consuetudini malae. Nam et illud quod post par
Abbreviated transcription (Latin):
nifestum est qͦd decipit. An quia ip̃m adãi
decepit s mulierem eius: S nũqͥd ꝓpterea
est mnimicus eius ad quem ꝑuenit per mill¬
rem suam illa deceptio. maxime quia de
turo iam dr̃. inimicitias ponã inter te ⁊ ml¬
lierem: Si autem quod deinceps ñ decepis
adam. nec ipãm euã deinceps decepit: quas
gͦ ita dr̃. nisi quia hic manifeste ostendũ
posse nos a diabolo temptari. nisi per il
animalem partem. que quasi mulieris ima¬
ginem uel ȩxemplum in ipso uno homine
ostendit: De qua suꝑius multa iam diximꝰ.
Quod autem etiam inter semen diaboli ⁊ se¬
men mulieris ponunt᷑ inimicitie: significat᷑
semine diaboli ꝑuersa suggestio. semine autẽ
mulieris fructus boni oꝑis: quo ꝑuerse sug¬
gestioni resistit. Et ideo obseruat ip̃e plantã
mulieris: ut si quando illicite labit᷑ delectatio.
tunc illam capiat. et illa obseruat eius caput:
ut eum in ipso initio male suasionis excludat.
nifeste enim multiplicatos dolores habet

Expanded text:
ia ipsum Adam non decepit, sed mulierem ejus? Sed numquid propterea non est inimicus ejus, ad quem pervenit per mulierem suam illa deceptio, maxime quia de futuro jam dicitur, Inimicitias ponam inter te et mulierem? Si autem quod non deinceps decepit Adam, nec ipsam Evam deinceps decepit. Quare ergo ita dicitur, nisi quia hic manifeste ostenditur non posse nos a diabolo tentari, nisi per illam animalem partem, quae quasi mulieris imaginem vel exemplum in uno ipso homine ostendit, de qua superius jam multa diximus? Quod autem etiam inter semen diaboli, et semen mulieris ponuntur inimicitiae, significatur semine diaboli perversa suggestio; semine autem mulieris, fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistit. Et ideo observat ipse plantam mulieris, ut si quando in illicita labitur delectatio, tunc illam capiat: et illa observat caput ejus, ut eum in ipso initio malae suasionis excludat. nifeste enim multiplicatos dolores habet,
Abbreviated transcription (Latin):
habet aliqua similitudinẽ cum uiri no-¬
genere humano ista contingunt. S to¬
ta ꝓphetia est: cuiꝰ apłs meminit dicens.
Propter hoc relinquet homo patr̃e ⁊ ma¬
trem. ⁊ adherebit uxori sue: ⁊ erunt duo
in carne una. Sacramentũ hoc magnũ
est: ego autem dico in xp̃o ⁊ in eccła. Qb̾
manichei si ñ cẽci legerent. qui ꝑ epłas
apłicas multos decipiunt: intelligerẽt
quomodo accipiende sint ueteris testa¬
menti scͥpture: nec tam sacrilega uoce
auderent accusare quod nesciunt. Qd̃
autem nudi erant adam ⁊ mulier eius.
⁊ ñ confundebant᷑: simplicitatẽ anime
castitatemq significat. Nam ⁊ apłs ita¬

Expanded text:
habet aliquam similitudinem cum viri nohabet aliquam similitudinem cum viri nogenere humano ista contingunt; sed tota prophetia est, cujus Apostolus meminit, dicens: Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae; et eruin carne una. Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia . Quod Manichaei si non caeci legerent, qui per Epistolas apostolicas multos decipiunt, intelligerent quomodo accipiendae sint Veteris Testamenti Scripturae, nec tam sacrilega voce auderent accusare quod nesciunt. Quod autem nudi erant Adam et mulier ejus, et non confundebantur, simplicitatem animae castitatemque significat. Nam et Apost
Abbreviated transcription (Latin):
set: siue gͦ ista figurate dicta sint. siue
sigurate etiã facta sint: ñ frustra hoc mͦ¬
uel dicta uel facta s̃. S sunt plane my¬
stica sacramenta siue hoc modo quo tenu¬
itas nr̃a conat᷑: siue aliquo alio meliore se¬
cundum sanã tam̃ fidem int̾pretanda :
tamqm potior inferiorem: ⁊ dixit. hoc nc̃
os ex ossib meis: ⁊ caro de carne mea. Os de
ossib fortasse ꝓpter fortitudinẽ: ⁊ caro de
carne ꝓpter temꝑantiam. Heȩ nãq due uͥ¬
tutes: ad inferiorem animi partem quam
prudentia racionalis regit. docent᷑ ꝑtine¬
re. Quod autẽ dictum ẽ. hec uocabit᷑ mu¬
lier: quoniã de uiro suo sumpta ẽ: ista ori¬
go nominis ⁊ int̾pretatio. in latina lingua
ñ apparet. Quid enĩ simile habeat mulieriꝰ
nom̃ ad uiri nomen: ñ inuenit᷑. s in hebre¬
a locutione dr̃ sic sonare quasi dictũ sit:
hec uocabit᷑ uirago: quoniã de uiro suo
sumpta ẽ.am uirago uel uirgo potius

Expanded text:
set? Sive ergo ista figurate dicta sint, sive etiam set? Sive ergo ista figurate dicta sint, sive etiam figurate facta sint, non frustra hoc modo dicta vel facta sunt; sed sunt plane mysteria et sacramenta, sive hoc modo quo tenuitas nostra conatur, sive aliquo alio meliore, secundum sanam tamen fidem sunt interpretanda et tanquam potior inferiorem, et dixit: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Os de ossibus, fortasse propter fortitudinem; et caro de carne, propter temperantiam. Hae namque duae virtutes ad inferiorem animi partem, quam prudentia rationalis regit, docentur pertinere. Quod autem dictum est, Haec vocabitur mulier, quoniam de viro suo sumpta est; ista origo nominis, et interpretatio in lingua latina non apparet. Quid enim simile habeat mulieris nomen ad viri nomen, non invenitur. Sed in hebraea locutione dicitur sic sonare, quasi dictum sit: Haec vocabitur virago, quoniam de viro suo sumpta est. Nam virago vel virgo potius
Abbreviated transcription (Latin):
caput uiri ẽ xp̃c. qui sapientia ẽ dei. Sane
in locum coste illius carnem adimpleuit: ut
honͣ nomine insinuaret᷑ dilectionis affectꝰ.
quo diligit quisq animam suam. ⁊ ñ ẽ du¬
rus ut eam contempnat: quo diligit quis¬
q cui preest. Non enĩ sic nominata ẽ caro
isto loco. ut carnalem concupiscentiã sig¬
nificet: s illo modo potius quo ꝓpheta di¬
cit auferri populo cor lapideum. ⁊ dari
cor carneum. Hoc modo enĩ dic̃ etiã apł̃s.¬
Lon in tabulis lapideis: s in tabulis cor¬
dis carnalib. Aluid ẽ qͥppe ꝓpͥa locutio.
alud figurata: qualis ẽ ista qu̾a tͣctamuᷤ
modo. Quaꝓpter ⁊ si uisibilis femina secũ¬
dum historiam de corꝑe uiri pͥmo facta ẽ
a dño deo. ñ utiq sine causa ita factum
est: nisi ut aliquod secretum intimaret.
Non enĩ aut limus defuit unde femina
formaret᷑: aut si uellet dñs homini uigi¬
lanti costam sine dolore detrahere ñ pos¬

Expanded text:
caput viri est Christus, qui Sapientia est Dei. 17. Sane caput viri est Christus, qui Sapientia est Dei. 17. Sane in locum illius costae carnem adimplevit, ut hoc nomine insinuaretur dilectionis affectus, quo diligit unusquisque animam suam, et non est durus ut eam contemnat; quod diligit quisque cui praeest. Non enim sic nominata est caro isto loco, ut carnalem concupiscentiam significet; sed isto modo potius quo propheta dicit auferri populo cor lapideum, et dari cor carneum . Hoc modo enim dicit etiam AposNon in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Aliud est quippe propria locutio, aliud figurata, qualis ista est quam tractamus modo. Quapropter etsi visibilis femina secundum historiam de corpore viri primo facta est a Domino Deo, non utique sine causa ita facta est, nisi ut aliquod secretum intimaret. Num enim aut limus defuit unde femina formaretur? aut, si vellet Dominus, homini vigilanti costam sine dolore detrahere non pos
Abbreviated transcription (Latin):
tror. quem immisit ds̃ in adam: quando
ei mulier facta est. Ut enim hoc uideat᷑.
ñ est opus oculis istis corporis: s quanto
quisq ab istis uisibilib reb in interiora
intelligentie secesserit. hoc est autẽ quasi
obdormiscere: tanto melius ⁊ sincerius
illud uidet. Ipsa enim cognitio qua in-¬
telligit᷑ in nob̾ aliud eẽ quod racione dñe¬
dur. aliud quod racioni obtemꝑet: ipsa gͦ
cognitio ueluti effectio mulieris est de costa
uiri. propter coniunctionẽ significandã.
Deinde ut quisq huic parti sue recte dñe¬
tur. ⁊ fiat quasi coniugalis in seipso. ut
subiugetur: idest concupiscentia carnalis
ñ aduersetur racioni: s potius obtempe-¬
rando desinat ẽẽ carnalis: opus habet
ꝑfecta sapientia. cuiꝰ contemplatio quia
interior ẽ ⁊ secretior. ⁊ ab omni sensu cor¬
poris remotissima: conuenienter etiam ista
soporis nomine intelligi potest. Tunc enĩ
ordinatissime caput mulieris ẽ uir: cum

Expanded text:
tror, quem immisit Deus in Adam, quando tror, quem immisit Deus in Adam, quando ei mulier facta est. Ut enim hoc videatur, non est opus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibilibus rebus in interiora intelligentiae secesserit hoc est autem quasi obdormiscere, tanto melius et sincerius illud videt. Ipsa enim cognitio, qua intelligitur in nobis aliud esse quod ratione dominetur, aliud quod rationi obtemperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio mulieris est de costa viri, propter conjunctionem significandam. Deinde, ut quisque huic suae parti recte dominetur, et fiat quasi conjugalis in seipso, ut spiritui subjugetur, id est concupiscentia carnalis non adversetur rationi, sed potius obtemperando desinat esse carnalis, opus habet perfecta sapientia. Cujus contemplatio quia interior est et secretior, et ab omni sensu corporis remotissima, convenienter etiam ista soporis nomine intelligi potest. Tunc enim ordinatissime caput mulieris vir est, cum
Abbreviated transcription (Latin):
minib euidentius apparet. id est in mal¬
lo ⁊ femina. etiam in uno homine consil¬
rari possit: ut appetitum anime per qui
de membͥs corporis oꝑamur. habeat m
interior tamqmͣ uirilis ratio subiugatis
& iuxta legem modum imponat adiuta¬
o suo: sicut debet uir feminã regere. nec i
ꝑmittere dñari in uirum. Quod ubi co¬
tingit: ꝑuersa ⁊ misera domus est. Primos
demonstrauit ds̃ homini: quanto meliol
ẽẽt pecorib. ⁊ omib irracionalib animo¬
tib. Et hoc significat quod dictũ est adł¬
apparet ipsa racione hominem ẽẽ melio¬
rem qmͣ petora: quod discutere ⁊ nomina¬
tim ea discernere ñ nisi racio potest. que
de ipsis iudicat. S hec facilis racio ẽ. Cito
enim homo intelligit se meliorem eẽ peco¬
rib. Illa est difficilis racio qua intelligit
in scipso aliud ẽẽ racionale quod regit: ali¬
secretiore sapientia uidet. ipsam uisionẽ
secretam nomine soporis significari arbi¬

Expanded text:
hominibus evidentius apparet, id est in mashominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege modum imponat adjutorio suo, sicut vir debet feminam regere, nec eam permittere dominari in virum; quod ubi contingit, perversa et misera domus est. 16. Primo ergo demonstravit Deus homini quanto melior esset pecoribus, et omnibus irrationabilibus animantibus: et hoc significat quod dictum est, addapparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere, nonnisi ratio potest, quae de ipsis judicat. Sed haec facilis ratio est; cito enim homo intelligit se meliorem esse pecoribus: illa est difficilis ratio, qua intelligit in seipso aliud esse rationale quod regit, alisecretiore sapientia videt, ipsam visionem secretam nomine soporis significari arbi
Abbreviated transcription (Latin):
tota copulatione atq ordinatione ꝑficium¬
iusticiam. Quod autem ita ꝯstitutus est h¬
mo in paradyso. ut oꝑaretur ⁊ custodire
peccatũ dampnatus ẽ. Ex eo autem quos
additum est. ⁊ custodiret: significatum
qualis illa oꝑatio erat. Namq in tͣnqu¬
litate beate uite ubi mors ñ est: om̃is on
est custodire quod tenes. Accepit etiã p̃en
p̃ceptum quoniam sic concludit᷑. ut ño a
unum loquatur. sic enĩ dicit. qua diem
ducaueritis morte moriemini: incipit e¬
ni. quomodo sit facta femina. Et facta
in adiutorium uiri: ut copulatione spũa
temꝑat: ille a sapientia regitur. hec a ui
Ad hoc enĩ bonũ erat ut fieret. ut ñ solu
anima corpori dñaretur. quia corpus li¬
uilem locum optinet. s etiam uirilis ri¬
o subiugaret sͥ animalem partem. suam
quod adiutorium imꝑat corpori. Ad hi
rei exemplum femina facta ẽ: quam rea
ordo subiugat uiro: ut quod in duob

Expanded text:
tota copulatione atque ordinatione tota copulatione atque ordinatione justitia. omo in paradiso, ut operaretur et custodiret; peccatum damnatus est. Ex eo autem quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. Namque in tranquillitate beatae vitae, ubi mors non est, omnis opera est custodire quod tenes. Accipit etiam praecmus . Quod praeceptum, quoniam sic concluditur, ut non ad unum loquatur; sic enim dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini; incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spiritobtemperat; ille a sapientia regitur, haec a viAdhuc enim erat, quod fieret, ut non solum anima corpori dominaretur, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro; ut quod in duobus
Abbreviated transcription (Latin):
idest disciplinã uiuendi. que ab omĩb
t̾renis sordib quasi decocta. enitescit si¬
cut aurũ optimũ: ⁊ ueritatẽ qũa nulla
falsitas uincit. sicut carbuncul fulgor
nocte ñ uincit᷑: ⁊ uitam et̾nam que ui-¬
riditate lapidis pracsini significatur.¬
propter uigorem qui ñ arescit. Fluuius
autem ille qui cirtuit t̾ram ethiopiam:
multũ calidam atq feruentẽ. signifi¬
cat fortitudinẽ. calore actionis alacrẽ
atq impigr̃a. Tertius autẽ tigris uadit
contra assyrios: ⁊ significat temꝑantiã
que resistit libidii multũ aduersanti
consiliis prudentie. Unde plerumq in
scͥpturis assyrii aduersariorũ loco pom̃¬
tur. Quartus fluuius ñ est dictũ contra
quid uadat: aut quam t̾ram circũeat.
Iusticia enĩ ad om̃s pardes anime ꝑtinet:
quia ip̃a ordo ⁊ equitas anime ẽ. qua
s̃ tria ista concordit̾ copulant᷑ pͥma pru¬
dentia. sca fortitudo. tercia temꝑantia: ⁊ ist

Expanded text:
id est, disciplinam vivendi, quae ab omnibus id est, disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus quasi decocta enitescit sicut aurum optimum; et veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; et vitam aeternam, quae viriditate lapidis prapropter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae: unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus fluvius non dictum est contra quid vadat, aut quam terram circumeat: justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi ista tria concorditer copulantur; prima, prudentia; secunda, fortitudo; tertia, temperantia; et in ista
Abbreviated transcription (Latin):
des: etiam nunc eadem nomina tenent.
am linguam uel siram ꝯsideret. sicut ie¬
rusalem qmuis sit uisibilis ⁊ t̾renꝰ locus:
significat tam̃ ciuitatem pacis spũalit᷑.
& syon qmͣuis sit mons in t̾ra: specula¬
tionem tam̃ significat. Et hoc nomen in
scͥpturarum allegoriis: ad sp̃ualia intel¬
ligenda sepe transfertur. Et ille qui de¬
scendebat ab ihrłm in ihericho sic̃ dñs
dicit: ⁊ in uia uulneratus. saucius ⁊ se¬
miuiuꝰ relictus ẽ a latronib: utiq locos
istos terrarũ qmͣuis scdm historiam in
terra inueniant᷑: sp̃ualit̾ cogit tam̃ intel
ligi. Prudentia gͦ que significat ip̃am cõ¬
templationẽ ueritatis. ab omni ore hu¬
mano aliena quia ẽ meffabilis. qũa si e¬
loqui uelis. parturis eam potius qmͣ pa¬
ris. quia ibi audiuit ⁊ apłs. in effabilia
uerba que ñ licet homini loqui: hec gͦ
prudentia t̾ram circuit. que habet au¬
rum ⁊ carbunculũ. ⁊ lapidem pracsinũ

Expanded text:
tes etiam nunc eadem nomina tenent: tes etiam nunc eadem nomina tenent: am linguam vel syram consideret. Sicut Jerusalem quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritualiter: et Sion quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat; et hoc nomen in Scripturarum allegoriis ad spiritualia intelligenda saepe transfertur: et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, sicut Dominus dicit, et in via vulneratus, saucius et semivivus relictus est a latronibus , utique locos istos terrarum, quamvis secundum historiam in terra inveniantur, spiritualiter cogit inligi. Prudentia ergo, quae significat ipsam contemplationem veritatis, ab omni ore humano aliena, quia est ineffabilis, quam si eloqui velis, parturis eam potius quam paris: quia et ibi audivit Apostolus ineffabilia verba, quae non licet homini loqui. Haec ergo prudentia terram circuit, quae habet aurum et carbunculum et lapidem prasinum,
Abbreviated transcription (Latin):
quid intersit inter bonũ quod deseruit. et
malum quo cecidit. Et hoc ei erit gustas¬
se de fructu arboris dinoscentie boni ⁊ ma¬
li. Precipitur gͦ illi ut de omni ligno qͦd est
in paradẏso edat: ex ligno autem in quo ẽ
dinoscentia boni ⁊ mali ñ edat. idest ñ sic eo
fruat᷑. ut ip̃am ordinatam integritatẽ nat᷑e
sue. quasi manducando uiolet atq corrũpat.
est ex delitiis ⁊ uoluptate ⁊ epulis. qͦd flum̃
a ꝓpheta significat᷑ in psalmis. cum dicit᷑.
torrente uoluptatis tue potabis eos: hoc
est enim eden. quod latine uoluptas dicit᷑.
diuiditur in quatuor partes ⁊ quatuor.
uirtutes significat. prudentiam. fortitu¬
dinem. temꝑantiam. iusticiam. Dicit᷑ au¬
tem phison ipse ẽẽ ganges: gern autẽ nilꝰ.
Quod etiam in iheremia ꝓpheta animad¬
uerti potest. Nunc aliis nominib appel¬
lantur: sicut nunc tyberis dr̃ fluuius qͥ
prius albula dicebat᷑. Tygris uero ⁊ eufra¬

Expanded text:
quid intersit inter bonum quod deseruit, et quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, quasi manducando violet atque corrumpat.est ex deliciis et voluptate et epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc est enim Eden, quod latine voluptas dicitur: dividitur in quatuor partes, et quatuor virtutes significat, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest: nunc aliis nominibus appellantur. Sicut nunc Tiberis dicitur fluvius, qui prius Albula dicebatur. Tigris vero et Euphra
Abbreviated transcription (Latin):
cat. qua oportet intelligat anima imme-¬
dio quodam rerum se ẽẽ ordinatã: ut qmuis
subiectam sͥ habeat omnem naturã corpore¬
am. supra se tam̃ eẽ intelligat nat᷑am dei.⁊
neq in dexteram declinet sͥ arrogando quod.
ñ est: neq ad sinistram per negligentiã ꝯtẽp¬
nendo quod est. Et hoc est lignum uite plan¬
tatum in medio paradysi. Ligno autem sci¬
entie boni ⁊ mali: ipsa item medietas aĩe
ordinata integritas significatur. Nam et
ipsum lignum in medio paradysi plantatũ
est. Et ideo lignũ dinoscentie boni ⁊ mali
dr̃. quia si anima que debet in ea que an¬
teriora sunt se intendere. idest in dm̃. ⁊ ea q̃
posteriora sunt obliuisci. idest corporeas uo¬
luptates. ad seipsam deserto deo conuersa fu¬
erit. ⁊ sua potentia tamqm sine dño frui uo¬
luerit: intumescet per suꝑbiam. quod est
initium omnis pec̃ci. Et cum hoc eius pec¬
catum pena fuerit ꝯsecuta: exꝑiendo discet

Expanded text:
cat, qua oportet ut intelligat anima, in medcat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem naturam corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi plantatum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali dicitur, quia si anima quae debet in ea quae anteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit
Abbreviated transcription (Latin):
quas habet beata uita figurate explicant᷑:
et ad orientem paradysus plantatur. Intel¬
ligamus autem nos gaudia sp̃ualia signifi¬
care om̃e lignũ formosum ad aspectum in¬
telligentie. ⁊ bonum ad escam. que ñ corrum¬
pitur: qua beate anime pascunt᷑. Nam et
dñs dicit. Operamini escam que ñ corrũpit᷑:
ut est omĩs racio. que cib est anime. Ad ori
entem lucem in eden: id est in deliciis ĩmor¬
talib ⁊ intelligibilib Nam delicie uel uo-¬
luptas uel epulum hoc uerbo significari di-¬
citur: si ex hebreo in latinum int̾precetur. Po¬
situm est autem sic sine interp̃tatione: ut ali¬
quem locum significare uideatur. magisq figu-
ratam locutionem faciat. Productum autẽ ex
terra omne illud lignũ accipimus omne illõ
gaudium sp̃uale. idest suꝑeminere t̾re. ⁊ñ in¬
uolui atq obrui t̾renarum cupiditatũ impli¬
camentis. Lignum autem uite plantatũ in
medio paradysi. sapientiam illam signifi¬

Expanded text:
quas habet beata vita, figurate explicantur, quas habet beata vita, figurate explicantur, et ad orientem paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lignum formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae animae pascuntur: nam et Dominus dicit, Operamini escam quae non corrumpitur ; ut est omnis ratio, quae cibus est animae. Ad orientem, lucem sapientiae in Eden, id est in deliciis immortalibus et intelligibilibus. Nam deliciae, vel voluptas, vel epulum hoc verbo significari dicitur, si ex hebraeo in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum autem ex terra omne illud lignum accipimus omne illud gaudium spirituale; id est, supereminere terrae, et non involvi atque obrui terrenarum cupiditatum implicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam signifi
Abbreviated transcription (Latin):
so est: ne forte si probaretur his testimo¬
nus animam factam eẽ. ñ deessent qui di¬
cerent spm̃ hominis non eẽ factum. ⁊ ipsum
arbitrarentur ẽẽ naturam dei. ⁊ in ipsum di¬
cerent partem dei ẽẽ conuersam. cum illa in¬
sufflatio facta est: quod sana doctrina simi¬
liter respuit. quia ⁊ ipse sp̃c hominis cũ ali¬
quando errat. ⁊ aliquando prudenter sap̃.
mutabilem se ẽẽ clamat: quod nullomodo
de natura dei fas est dicere. Non aũ pot̃ maiꝰ
signum eẽ suꝑbie. qmͣ ut dicat anima hu-¬
mana se hoc ẽẽ quod ds̃ est: cum adhuc sub
tantis uitiorum ⁊ miseriarum molib ge-¬
nem hominis: que paradysi nomine signi¬
ficatur. Nam quoniã in nemorib deliciosa
quies hoñũ ẽẽ sol.⁊ corporeis sensib nr̃is ab
oriente lumen oritur. celumq consurgit. qd̾
suꝑius corpus ẽ nr̃o corꝑe atq excellentius:
propterea his uerbis etiam spũales delicie

Expanded text:
so est . Ne forte si probaretur his testimoso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur esse naturam Dei, et in ipsum dicerent partem Dei esse conversam, cum illa insufflatio Dei facta est. Quod sana doctrina similiter respuit, quia et ipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mutabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est credere. Non autem potest majus signum esse superbiae, quam ut dicat se humana anima hoc esse quod Deus est, cum adhuc sub tantis vitiorum et miseriarum molibus genem hominis, quae paradisi nomine significatur: nam quoniam in nemoribus deliciosa quies hominum esse solet, et corporeis sensibus nostris de oriente lumen oritur, coelumque consurgit, quod superius corpus est nostro corpore atque excellentius; propterea his verbis etiam spirituales deliciae,
Abbreviated transcription (Latin):
dit uiro suo. Et accepit adam ⁊ mandi¬
cauit. Et aperti sunt oculi amborũ. Et
tunc scierunt quia nudi erant: ⁊ consu¬
erunt sͥ folia fici. ⁊ fecerunt sͥ succincto¬
ria. Et cum audissent uocẽ dñi deam¬
bulantis in paradiso ad uesꝑam: abso¬
& dixit illi. Adam ubi es: Eo dixit ill
Uocem tuã audiui dñe in paradiso
timui: ⁊ abscondi me quia nudus sũ
Et dixit dñs ds̃. Quis nunciauit tͥ qu¬
a nudus eẽs: nisi quia ab illa arbore
de qua dixeram tibi ex illa sola ñ mai¬
ducare. ex illa manducasti: Et dixi
adam. Mulier quã dedisti mͥ dedit
ut ederem: ⁊ mandueaui. Et dixit di
mulieri. Quid hoc fecisti. Et dixit mil¬
lier. Serpens seduxit me: ⁊ mandus¬
ui. Et dixit dñs serpenti. Quia hocsi¬
cisti: maledictus tu ab omni pecore.
ab om̃i genere bestiarum. Pectore es
uentre repes. ⁊ terram manducabł
omib dieb uite tue: ⁊ inimicitus¬
que s̃ hominis. nisi sp̃c hominis qui in ip¬

Expanded text:
dit viro suo; et accepit Adam, et mandudit viro suo; et accepit Adam, et manducavit: et aperti sunt oculi eorum, et tunc scierunt quia nudi erant; et sumpserunt sibi folia fici, et fecerunt sibi succinctoria. Et cum audissent vocem Domini deambulantis in paradiso ad vesperam, abscoet dixit illi: Adam, ubi es? Et dixit ille: Vocem tuam audivi, Domine, in paradiso, et timui, et abscondi me, quia nudus sum. Et dixit Dominus Deus: Quis nuntiavit tibi, quia nudus es, nisi quia ab illa arbore de qua dixeram tibi ex illa sola non manducare, ex illa manducasti? Et dixit Adam: Mulier quam dedisti mihi, dedit ut ederem, et manducavi. Et dixit Deus mulieri: Quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens seduxit me, et manducavi. Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia hoc fecisti, maledictus tu ab omni pecore, et omni genere bestiarum. Pectore et ventre repes, et terram manducabis omnibus diebus vitae tuae. Et inimicitquae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ip
Abbreviated transcription (Latin):
mulier quia de uiro suo sumpta ẽ. ⁊ hec
erit mͥ in adiutorium. Propter hoc relin¬
quet homo patr̃ẽ ⁊ matr̃e ⁊ adiunget᷑
uxori sue: ⁊ erunt duo in carne una. Ete¬
rant ambo nudi. adam ⁊ mulier eius: et
ñ confundebant᷑. Serpens autẽ erat sapi¬
entior omĩũ bestiarum que erant super
terram: quas fecerat ds̃. Et dixit serpens
ad mulierem. Quare dixit dñs ds̃ ne e¬
datis ab omni ligno quod ẽ in paradiss
Et dixit mulier ad serpentẽ. Ex om̃i lig¬
no quod est in paradiso edimus: a fruen
autem ligni quod ẽ in medio paradisi
dixit ds ne edamus. s neq tangamꝰ: ne
moriamur: Et dixit serpens mulieri. No
morte moriemini. Sciebat enĩ ds̃ quia qͦ
die manducaueritis ex illo aꝑient᷑ ocħ¬
lum. Et uidit mulier quia bonũ ẽ lig¬
nũ in escam. ⁊ quia bonũ ẽ oculis ad i¬
dendum ⁊ cognoscendũ: ⁊ sumpsit fu¬
ctum de ligno illo ⁊ manducauit. ⁊ di¬

Expanded text:
mulier, quoniam de viro suo sumpta est; et haec mulier, quoniam de viro suo sumpta est; et haec erit mihi adjutorium. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adjungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. Et erant ambo nudi, Adam et mulier ejus, et non confundebantur. 2. Serpens autem erat sapientior omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat Dominus Deus. Et dixit serpens ad mulierem: Quare dixit Deus ne edatis ab omni ligno quod est in paradiso? Et dixit mulier ad serpentem: Ex omni ligno quod est in paradiso edemus; a fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus ne edamus, sed neque tangamus, ne moriamur. Et dixit serpens mulieri: Non morte moriemini; sciebat enim Deus quia qua die manducaveritis ex illo, aperientur oculier quia bonum est lignum in escam, et quia bonum est oculis ad videndum et cognoscendum; et sumpsit fructum de ligno illo, et manducavit, et de
Abbreviated transcription (Latin):
ni. Et dixit dñs ds̃. Non ẽ bonũ eẽ ho¬
minẽ solum: faciamus ei adiutorium
simile sͥ. Et quecũq finxerat ds̃ ex omni
genere pecorum. & ex omni genere bestiaꝵ
agri.⁊ ex om̃i genere uolatiliũ uolanti¬
um sub celo: ꝑduxit ea ad adam. ut uide¬
ret quid ea uocaret. Et uocauit ea omni¬
a adam animã uiuã: hoc est nomen eiꝰ.
Et post hoc uocauit adam nomina om¬
omniũ pecorũ. ⁊ omiũ auiũ celi: ⁊ omiũ
bestiarũ agri. Et scđm quod ea uocaũ
adam. hoc est nomen eorũ usq in hodi¬
ernũ diẽ. Ipsiaũ ade nõdũ fuit adiutoriũ
simile illi. Et inmisit ds̃ soporem in a¬
dam. ⁊ obdormiuit. Et sumpsit d̃s unã
ex costis eius: ⁊ impleuit locũ eius car¬
ne. Et formauit ds̃ costam qũa accepit
ab adam in mulierem: ⁊ adduxit illã
ad adã. ut uideret quid eam uocaret.
Et dixit adã. Hoc nunc os ex ossib me¬
is: ⁊ caro de carne mea. Hec uocabitur

Expanded text:
ni. Et dixit Dominus Deus: Non est bonum esse honi. Et dixit Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sibi. Et quaecumque finxerat Deus ex omni genere pecorum, et ex omni genere bestiarum agri, et ex omni genere volatilium volantium sub coelo, perduxit ea ad Adam, ut videret quid ea vocaret: et quod vocavit ea omnia Adam animam vivam, hoc est nomen ejus. Et post haec vocavit Adam nomina omnium pecorum, et omnium avium coeli, et omnium bestiarum agri; et secundum quod vocavit ea Adam, hoc est nomen eorum usque in hodiernum diem. Ipsi autem Adae nondum fuit adjutorium simile illi. Et immisit Deus soporem in Adam, et obdormivit: et sumpsit Deus unam de costis ejus, et implevit locum ejus carne, et formavit Deus costam quam accepit ab Adam in mulierem. Et adduxit illam ad Adam, ut videret quid eam vocaret. Et dixit Adam, Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea: haec vocabitur
Abbreviated transcription (Latin):
homo in animã uiuentem. Et tũc płã¬
tauit ds̃ paradisum in eden ad orientẽ:
et posuit ibi hominẽ quem finxerat. Et
produxit adhuc ds̃ de terra omne lig¬
nũ formosũ ad aspectum:⁊ bonũ ad es¬
cam: ⁊ lignũ uite plantauit in medio pa-¬
radẏsi. ⁊ lignũ scientie boni ⁊ mali. Flum̃
autẽ prodibat ex eden: ⁊ irrigabat para-¬
dẏsum. Quod inde diuidit᷑ in quatuor
partes. Nomen uni phison: hoc est quod
circuit terram eiulat. Ibi est aurũ. aurum
autem terre illius optimũ ẽ: ibi est car¬
bunculus.: lapis praesmus. Et nom̃ scdi
fluminis geon: hoc circuit totã terrã ethi¬
opiam. Et flumen terciũ tigris: hoc ẽ qd
uadit contra assyrios. Et flumen quartũ
dr̃ eufrates. Et sumpsit dñs ds̃ hominẽ
quem fecerat: ⁊ posuit illum in para dy¬
so. ut oꝑaret᷑ ibi ⁊ custodiret eum. Et p̃¬
cepit dñs ds̃ ade dicens. Ex omni ligno
quod ẽ in paradiso edes ad escam: de lig

Expanded text:
homo in animam viventem. Et tunc planhomo in animam viventem. Et tunc plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem finxerat. Et produxit adhuc Deus de terra omne lignum formosum ad aspectum, et bonum ad escam: et lignum vitae plantavit in medio paradisi, et lignum scientiae boni et mali. Flumen autem prodibat ex Eden, et irrigabat paradisum: quod inde dividitur in quatuor partes. Nomen uni Phison; hoc est quod circuit totam terram Evilath, ibi est aurum, aurum autem terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundi fluminis Geon; hoc circuit totam terram Aethiopiae. Et flumen tertium Tigris; hoc est quod vadit contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecerat, et posuit eum in paradiso, ut operaretur ibi, et custodiret eum. Et praecepit Dominus Deus Adae, dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso, edes ad escam; de lign