comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qũo ab eius corpore flatus ip̃e ꝓces¬
sit. s qr mundꝰ nõ ita deo coaptaurr
ad unitatem ꝑsone sicut caro illa
in u̾bo eius unigenito filio ñ possu¬
mus clicẽ ita esse aĩam de sb̾a dei
quẽadmnodum flatus ille a quatu¬
oruentis de natura inuncli factus
est. s tñ aliud eum fuisse aliud sig¬
nificcisse puto. qd̃ exemplo flatus
ex corpore dñi ꝓcedentis recte intelli¬
gi potest. etiam si ezechiel ꝓph̾a illo
loco ñ uesurrectõem carnis qualis
repleuit orbem t̾rarum. figurata
reuelatõne p̃mcdit. Illud gͦ
iam uideamꝰ cui nam potius snĩe di¬
uina testimonia suffragentur ei
declisse primo homini uñ cet̾as fa¬
ceret sicut ex enis corpore cec̃a hoĩm
corpora an ei qua de. singła singuł
fac̾e. sicut illi unam ñ ex illa cec̾as.
Illud enimꝰ ꝑ ysaiam dicit. omnem
flatũ ego feci cum hoc eum de aĩa
dicere que secuntur satis ostũdant ad
utrũq accipi potest. nam sine ex u¬
na primi hoĩs aĩa siue ex aliquo suo

Expanded text:
o ab eius corpore flatus ipse processit. sed quia mundus non ita deo coaptatur ad unitatem personae, sicut caro illa uerbo eius unigenito filio, non possumus dicere ita esse animam de substantia dei, quemadmodum flatus ille a quattuor uentis de natura mundi factus est; sed tamen aliud eum fuisse, aliud significasse puto, quod exemplo flatus ,<x corpore domini procedentis recte intellegi potest, etiamsi Ezechiel propheta illo loco non resurrectionem carnis, qualis repleuit orbem terrarum, figurata reuelatione praeuidit. Illud ergo iam uideamus, cuinam potius sententiae diuina testimonia suffragentur: eiecisse et dedisse primo homini, unde ceteras faceret, sicut ex eius corpore cetera hominum corpora, an ei, qua dicitur singulas singulis facere, sicut illi unam, non ex illa ceteras. illud enim, quod per Esaiam dicit: omnem flatum ego feci, cum hoc eum de anima dicere quae sequuntur satis ostendant, ad utrumque accipi potest. nam siue ex una primi hominis anima siue ex aliquo suo
Abbreviated transcription (Latin):
mine prima uero mulier aliter
fca est ⁊ idõ adhuc dici posset ani¬
mam ꝓpt̃ea ñ ex adam cliuinitus¬
eue esse datam quia ñ ex illo tan¬
qͣm ꝓles orta est. si aũt homini
qui primus ex illis natus est ꝯme¬
moraret scriptura ñ ex ꝑentib duc¬
tam s desuꝑ aĩam datam. illud
iam in cet̾ĩs ẽtiã tricente scͥptura
oport̾et intelligi. Nunc ita¬
q et illud consid̾emus utrũ neuteñ
ꝯfirmet sñĩam s utriq possit ad¬
cõmodari qd̾ scͥptum est. Per unũ
hoĩem pecẽm in hunc miuitlũ intͣ¬
uit ⁊ ꝑ pecõm mors ⁊ ita in om̃s
homines ꝑtisiit in quo om̃s pec

Expanded text:
mine. Prima vero mulier aliter mine. Prima vero mulier aliter facta est, et ideo adhuc dici posset animam propterea non ex Adam divinitus Evae datam, quia non ex illo tanquam proles orta est. Si autem homini qui primus ex illis natus estmoraret scriptura non ex parentibus ductam, sed desuper animam datam, illud iam in ceteris etiam tacente scriptura oporteret intellegi. Nunc itaque et illud consideremus, utrum neutram confirmet sententiam, sed utrique possit adcommodari, quod scriptum est: per unum hominem peccatum in hunc mundum intrauit et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo o
Abbreviated transcription (Latin):
ex qͣ fcã ẽ. sic̃ corpꝰ ad t̾ram. Nulla ẽ
.ni. creatura ex q̃ fcã ẽ. qr ex nichilo
fcã est. ac ꝑ hoc ad fcõrem redit. q̃ re¬
dit a quo ex nichilo fc̃a ẽ. Nõ .ii. õs re¬
deũt. qm̃ sunt de quib dicitur. Spi¬
om̃ia de hac re scͥpturaꝵ sc̃aꝵ te¬
stimoria collig̾e. Quod et si fi̾
possit ut ñ solum ꝯmemorent᷑
s etiam ꝑtractentur in magni
sermonis longitutlinem ꝑgũt
s tñ nͥ aliquid tam certum ꝓ¬
feratur qͣm certa ꝓferuntur.
quib ostonditur qd̾ deus aĩam
fec̃it uł qd̾ eam primo homi-¬
ni ded̾it quonam m᷑ ꝑ dirini e¬
loquii testimoniũ ista q̃stio solua¬
tur ignoro. si enim scͥptum eẽt qd̃
similit̃ sufflau̾it deus in faciẽ for¬
mate mulieris. ⁊ fc̃a fu̾it in aiam
uiuan. Iam quid̃ płimum lucis
acced̾et qua cuiq formate carni
hominis ñ ex ꝑentib dari aĩam
cred̾emus adhuc tñ expectaretur
quid ꝓpeie ten̾etur in ꝓle qui nob̾
modus usitatus est hominis ex ho¬

Expanded text:
 sicut corpus ad terram. Nulla est enim creatura ex qua facta est, quia ex nihilo facta est; ac per noc ad factorem redit quae redit, a quo ex nihilo facta est. Non enim omnes redeunt, quoniam sunt de quibus dicitur, Spiomnia de hac re Scripturarum sanctarum testimonia colligere; quod etsi fieri possit, ut non solum commemorentur sed etiam pertractentur, in magnam sermonis longitudinem pergunt: sed tamen nisi aliquid tam certum proferatur, quam certa proferuntur quibus ostenditur quod Deus animam fecerit, vel quod eam primo homini dederit, quonam modo per divini eloquii testimonium ista quaestio solvatur ignoro. Si enim scriptum esset quod similiter sufflaverit Deus in faciem formatae mulieris, et facta fuerit in animam vivam; jam quidem plurimum lucis accederet, qua cuique formatae carni hominis non ex parentibus dari animam crederemus: adhuc tamen exspectaretur quid proprie teneretur in prole, qui nobis modus usitatus est hominis ex ho
Abbreviated transcription (Latin):
im xp̃i aĩam ab origine huiꝰ tralu¬
cis ꝑ hoo testimoniũ secerñe uolui
Inuenient isti quid eis ꝓ cet̾is fortas¬
se gendeant et clicant quod etiam
me nõ parum monet qͣmuis nulliꝰ
hoĩs anima sit in lumbis pris sui
scd̾m carnem tñ in lumbis abrahe
constitutũ leui decimatũ et ibi ꝯsti¬
tutum scd̾m carnem xp̃m ñ decima¬
tum. scd̃m uõem quippe illam semi¬
nalem ibi fuit leui qua rõne ꝑ con¬
cubitũ uenturꝰ erat in matrem fod̾

Expanded text:
isti animam ab origine huius traducis per hoc testimonium secernere uolui. inuenient isti, quid eis pro ceteris fortasse respondeant, et dicant, quod etiam me non parum mouet, quamuis nullius hominis anima sit in lumbis patris sui, secundum carnem tconstitutum Levi decimatum , et ibi constitutum secundum carnem Christum non decimatum. Secundum rationem quippe illam seminalem ibi fuit Levi, qua ratione per concubitum venturus erat in matrem,
Abbreviated transcription (Latin):
u̾o animã ñ nisi eos qui eo tpr̃e
male uixerunt quo et bñ potu¬
ne qua obruitur anima cũ hũs
insepitur m̃bris. oberit ei post
mortem nisi cum adhuc in ip̃a
capne ex sacram̃to mecliatoris
expietur eiq aliuinitꝰ hoc auxili¬
um ꝓcurari qͣm deus p̾seiit si us¬
q ad annos fidei congouos hic̃ ui¬
ueret pie fuisse uicturã qͣm pẽ
aliquid qd ip̃e nouit et nasci uo¬
luit in corpore et cito extraxit ex
corpore. qum ergo hec sendent qͥd
eis contͣdici potest nisi incertos
nos salunis eoꝵ fieri qui hac uita
bñ gesta in ecołie pace defiintti st̃
si ñ solum scd̾m id qd̃ quisq uixit.
u̾m etiã scd̃m id qd̃ uicturꝰ esset

Expanded text:
o nonnisi eos, qui eo tempore male uixerunt, quo et bene poturne peccati, qua obruitur anima, cum his inseritur membris, oberit ei post mortem, nisi, cum adhuc in ipsa carne est, sacramento mediatoris expietur, eique diuinitus hoc auxilium procurari, quam deus praesciit, si usque ad annos fidei congruos hic uiueret, pie fuisse uicturam, quam propter aliquid, quod ipse nouit, et nasci uoluit in corpore et cito extraxit e corpore: cum ergo haec respondent, quid eis contradici potest. nisi incertos nos eorum salutis fieri qui hac uita bene gesta in ecclesiae pace defuncti sunt, si non solum secundum id, quod quisque uixit, uerum etiam secundum id, q
Abbreviated transcription (Latin):
inobedĩam uniꝰ hoĩs pecc̃ores con¬
stituti sunt multi. ita ⁊ ꝑ unius
obedĩam iusti ꝯstituentur multi
capnem inquiunt potest intelli¬
gi pecõm nel pecõor ñ cogiinur in
hiis u̾bis ex ꝑentib aĩam credere.

Expanded text:
inoboedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi.carnem, inquiunt, potest intellegi peccatum uel peccator, non cogimur in his uerbis ex parentibus animam credere;
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonas subdiuidit᷑ : Nam si ẽẽntia spe¬
cies est sicut hõ. sic est una essentia. si¬
cut unus homo. An sicut dicimus a¬
liqͣs tres hoĩes eiusdem sexus eĩdem tẽ¬
ꝑationis corꝑis eiusdẽq animi unã
esse nat᷑am: tres st̃ eĩ hoĩes s una na¬
tura: Sic et iam ibi dicimus. tres sb̾¬
stantias unã essentiam aut tres ꝑso¬
nas unam sb̾am uel essentiã: Hoc
uͦ ut cũq simile est. qr et uet̾es qui la¬
tine locuti sunt. anteꝙͣ habererte ista
noĩa que ñ diu est ut inusum uener̃t.
dicebant. Non itaq scd̃m genus et spe¬
cies ista dicimꝰ. s quasi scd̾m cõmunẽ
eandẽq mat̾iam.

Expanded text:
as, vel personas subdividitur? Nam si essentia speas, vel personas subdividitur? Nam si essentia species est sicut homo, sic est una essentia sicut unus homo: an sicut dicimus aliquos tres homines ejusdem sexus, ejusdem temperationis corporis, ejusdemque animi, unam esse naturam; tres enim sunt homines, sed una natura: sic etiam ibi dicimus tres substantias unam essentiam, aut tres personas unam substantiam vel essentiam? Hoc vero utcumque simile est, quia et veteres qui latine locuti sunt, antequam haberent ista nomina, quae non diu est ut in usum venerunt,  naturam dicebant. Non itaque secundum genus et species ista dicimus; sed quasi secundum communem eamdemque materiam.
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑s equi unũ auimal. S sicut tres eqͥ
speciali noĩe: ita tria animalia noĩe
mine ñ speciem significari: s aliqͥd
cob: uel siquis alius qui ⁊̃ digito p̾¬
sens demonstrari possit. sic quoqz illos
eadem ratio ꝯsequit᷑. Sicut eĩ dñr abͣ¬
ham isaac et iacob tria indiuidua. ita
ciem et indiuiduũ et iam ista disseri
dico si essentie genus est. una essentia
iam ñ ht̃ species. Sicut qr genus est
aĩal. unũ aninal ñ iã ht̃ species. Nõ
st̃ gͦ tres species unius essentie pr et fi¬
lius et sp̃c sc̃s̃. Si aũt species est essen¬
speriem cõmuntt̾ hñt. ꝙ̃ admodũ abra¬
ham et isaac et iacob speciem que hõ
dr̃ cõmunit̾ hñt. Nũ sicut homo sub¬
diuiditur in abraham isaac et iacob
ita unus hõ et in aliquos singulos ho¬
mines subdiuidi potest: Oĩno eĩ non
potest. qr unus hõ iam singulus hõ
est. Cur gͦ una essentia in tres sb̃as uł

Expanded text:
tres equi unum animal: sed sicut tres equi tres equi unum animal: sed sicut tres equi speciali nomine, ita tria animalia generasonae nomine non speciem significari, sed aliquid cob, vel si quis alius qui etiam digito praesens demonstrari possit: sic quoque illos eadem ratio consequetur. Sicut enim dicuntur Abraham, Isaac et Jacob tria individua, ita ciem et individuum etiam ista disserimdico, si essentia genus est, una essentia jam non habet species; sicut quia genus est animal, unum animal jam non habet species. Non sunt ergo tres species unius essentiae, Pater et Filius et Spiritus sanctus. Si autem species est essenspeciem communiter habent, quemadmodum Abraham, Isaac et Jacob speciem quae homo dicitur, communiter habent; non sicut homo subdividitur in Abraham, Isaac et Jacob, ita unus homo et in aliquos singulos homines subdividi potest: omnino enim non potest, quia unus homo jam singulus homo est. Cur ergo una essentia in tres substanti
Abbreviated transcription (Latin):
tris et filii: S neq ꝑsona ita dici
alicubi solet. neq in hac trinitate cũ
dicimꝰ ꝑsonã pr̃is. aliud dicimus ꝙͣ
sb̾am patris. Quo circa ut substan¬
tia pr̃is. ip̃e pater est ñ quo pr̃ est: s
qd̃ est. Ita et ꝑsona pr̃is. ñ aliud ꝙͣ
ipse pater est. Ad se quippe dr̃ perso¬
na non ad filium uel spirctũ scm. si¬
cut ad se dr̃ ds. et magnus et bonus
et uistus: et si quid aliud huius modi.
Et ꝙ̃ admodũ hoc illi est eẽ ꝙ dm̃ eẽ¬
ꝙ magnũ ꝙ bonũ esse. ita hoc illi ẽ
esse ꝙ ꝑsonã esse. Cur gͦ ñ hec tria si¬
mul unam ꝑsonã dicimus sicut unã
essentiam et unũ dm̃i. S dicimus
tres ꝑsonas cũ tres deos aut tres es
significationi qua intellegitur trini
tas. ne õino taceremus interrogati
qͥd tres cum tres eẽ fat̾emur. Ilam si
ꝙ iam dixi oportere appellari tres essen¬
a tria. cum sit species equus animal ge¬
nus. Neq eĩ species ibi pluralit̾ dicta est.
et genus singularit̾. tamꝙͣ diceretur

Expanded text:
tris et Filii? Sed neque persona ita dici alicubi solet, neque in hac Trinitate cum dicimus personam Patris, aliud dicimus quam substantiam Patris. Quocirca, ut substantia Patris ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita et persona Patris, non aliud quam ipse Pater est: ad se quippe dicitur persona, non ad Filium vel Spiritum sanctum; sicut ad se dicitur Deus et magnus, et bonus, et justus, et si quid aliud hujus modi. Et quemadmodum hoc illi est e magnum, quod bonum esse; ita hoc illi est esse, quod personam esse. Cur ergo non haec tria simul unam personam dicimus, sicut unam essetres personas, cum tres deos, aut tres esssignifictas, ne omnino taceremus interrogati, quid tres, cum tres esse fateremur? Nam si quod jam dixi, oportere appellari tres essena tria, cum sit species equus, animal genus. Neque enim species ibi pluraliter dicta est, et genus singulariter, tanquam diceretur
Abbreviated transcription (Latin):
liũ et sp̃m sc̃m. quemadmodũ dñr
aliqui tres amici. aut tres ꝓpinqui
aut tres uicini. ꝙ sint adinuicem.
ñ ꝙ unus quisq eoꝵ sit ad seip̃m.
Quaꝓpt̾ quilibet ex eis amicus est
duoꝵ ceteroꝵ. aut ꝓpinquus aut ui¬
cinus: qr hec noĩa relatiuam signi¬

Expanded text:
lium elium ealiqui tres amici, aut tres propinqui, aut tres vicini, quod sint ad invicem, non quod unusquisque eorum sit ad seipsum. Quapropter quilibet ex eis amicus est duorum caeterorum, aut propinquus, aut vicinus, quia haec nomina relativam signi
Abbreviated transcription (Latin):
tellegat᷑ essentia ꝙ u̾e ac ꝓprie dicit᷑:
ita ut fortasse solum dm̃ dici oporte¬
at essentiam. Est eĩ uere solus. qr ĩ cõ¬
mutabilis est: idq suũ nom̃ famulo¬
suo moysi enuntiauit: cum ait. Ego
sum qui sum. et dices ad eos. qui est.
misit me ad uos. S tñ siue essentia
dicatur ꝙ ꝓprie dicitur: siue sb̃a qd̃
abusiue utrumq ad se dr̃ ñ relatiue¬
ad aliqͥd. Unde hoc est deo eẽ ꝙ subsist̾e.
Et iõ siuna essentia trinitas. una etiã
bis uidear suffragari. hoc quoq requi¬
ramꝰ. Qmͣqmͣ et illi si uellent sicut
dicunt tres substantias. tres ypo¬
stasis. possent dicere et tres ꝑsonas.
tria prosopa. Illud aũt maluerunt:
ꝙ forte scdm̃ lingue sue ꝯsuetudinẽ
aptius diceretur. Namq et in ꝑso¬
nis. eadem ratio est. Non eĩ aliud ẽ
deo eẽ aliud ꝑsonam esse: s oĩno idẽ.
Nam si eẽ ad se dr̃. ꝑsona u̾o relatire
sic dicimus tres ꝑsonas prẽm et fi¬

Expanded text:
telligatur essentia, quod uere ac proprie dicitur, telligatur essentia, quod uere ac proprie dicitur, ita ut fortasse Deum solum dici oporteat essentiam. Est enim uere solus, quia incommutabilis est idque suum nomen Moysi esse nuntiauit cum ait: Ego sum qui sum, et dices ad eos: Qui est misit me ad uos. Sed tamen siue essentia dicitur quod proprie dicitur, siue substantia quod abusiue, utrumque ad se dicitur, non relatiue. Unde hoc est Deo esse quod subsistere, et ideo si una essentia Trinitas, una etiam bis videar suffragari, hoc quoque requramus. Quanquam et illi, si vellent, sicut dicunt tres substantias, tres hypostases, possent dicere tres personas tria prosopa. Illud autem maluerunt, quod forte secundum linguae suae consuetudinem aptius diceretur. Nam et in personis eadem ratio est: non enim aliud est Deo esse, aliud personam esse, sed omnino idem. Nam si esse ad se dicitur, persona vero relative; sic dicamus tres personas, Patrem et Fi
Abbreviated transcription (Latin):
tñ dignũ est ut d̾s dicatur subsistere.
De his eĩ reb recte intellegit᷑. in qͥb
subiecta sunt. ea que in aliquo sub¬
iecto eẽ dn̾r: sieut color aut forma
in corꝑe. Corpus eĩ subsistit. et iõ sb̾a
est. Illa u̾o in subsistente atq subiecto
ñ adimunt corpori corpus eẽ. qr ñ ħ ẽ
ei esse. ꝙ illam uel illam formam colo
si subsistit. ut substantia ꝓprie dici poᷤ¬
sit. In est in eo aliqͥd tamquã in sub¬
iecto. et ñ est simplex cui hoc sit eẽ. ꝙ
illi est qͥcqͥd aliud de illo ad illum dr̃.
sicut magnus omp̃c bonus. et si qͥd hu¬
iusmodi de deo ñ in ꝯgrue dr̃. Nefas est
aũt dic̾e ut subsistat et sub sit d̾s bo¬
nitati sue. atq illa bonitas. ñ sb̾a sit
uel potius essentia. Neq ip̃e deus sit¬
bonttas sua. s in illo sit tamꝙͣ in sub¬
iecto. Unde manifestum ẽ deum abusi¬
ue sb̃am uocari. ut noĩe usitatiore ĩ¬

Expanded text:
tamen dignum est ut Deus dicatur subsistere. tamen dignum est ut Deus dicatur subsistere. De his enim rebus recte intelligitur, in quibus subjectis sunt ea quae in aliquo subjecto esse dicuntur, sicut color aut forma in corpore. Corpus enim subsistit, et ideo substantia est: illa vero in subsistente atque subjectonon adimunt corpori esse corpus, quia non hoc ei est esse, quod illam vel illam formam colorsi subsistit ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tanquam in subjecto, et non est simplex, cui hoc sit esse quod illi est quidquid aliud de illo ad illum dicitur, sicut magnus, omnipotens, bonus, et si quid hujusmodi de Deo non incongrue dicitur: nefas est autem dicere ut subsistat et subsit Deus bonitati suae, atque illa bonitas non substantia sit vel potius essentia, neque ipbonitas sua, sed in illo sit tamquam in subiecto. Unde manifestum est Deum abusiue substantiam uocari, ut nomine usitatiore in
Abbreviated transcription (Latin):
stantias siue ꝑsonas. Quib nõib.
ñ diu̾sitatem intellegi uolute. s sin¬
gularitatẽ noluit: ut ñ solum ibi u¬
nitas intellegatur ex eo ꝙ dr̃ una es¬
sentia: s et trinitas ex eo ꝙ dñr tres
subsistere ita non erant dicende tres sb̃¬
stantie ut ñ dñr tres essentie. Quẽ¬
admodum qr hoc est deo ẽẽ qd̃ sapere. si¬
cut ñ tres essentias ita nec tres sapien¬
tias dicimꝰ. Sic eĩ qr hoc illi est dm̃ eẽ
ꝙ est eẽ: tam tres essentias qm tres
deos dici fas ñ est. Si au̾t aliud est deo
eẽ aliud subsistere. sicut aliud deo ẽẽ
se dr̃. Pater aũt ad filiũ. et dñs ad ser-¬
uientem creaturã dr̃. Relatiue gͦ sub¬
sistit. sicut relatiue gignit. et relatiue
dñatur. ita iam sb̃a non erit sb̃a qr
relatiuũ erit. Sicut eĩ ab eo qd̾ est esse
appelat᷑ essentia: ita ab eo ꝙ est subsi¬
stere sb̾am dicimꝰ. Absurdũ est autẽ
ut sb̃a relatiue dicatur. Omĩs eĩ res
ad se ipãm subsistit. qͣnto magis d̾s: si

Expanded text:
stantias sive personas, quibus nominibus non diversitatem intelligi voluit, sed singularitatem noluit; ut non solum ibi unitas intelligatur ex eo quod dicitur una essentia, sed et trinitas ex eo quod dicuntusubsistere, ita non erant dicendae tres substantiae, ut non dicuntur tres essentiae: quemadmodum quia hoc est Deo esse quod sapere, sicut non tres essentias, ita nec tres sapientias dicimus. Sic enim quia hoc illi est Deum esse quod est esse, tam tres essentias quam tres deos dici fas non est. Si autem aliud est Deo esse, aliud subsistere, sicut aliud Deo esse, se dicitur; Patrem autem ad Filium et Dominus ad seruientem creaturam relatiue subsistit, sicut relatiue gignit et relatiue dominatur, ita iam substantia non erit substantia, relatiuum erit. Sicut enim ab eo quod est esse appellatur essentia, ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus. Absurdum est autem ut substantia relatiue dicatur. Omnis enim res ad se ipsam subsistit, quanto magis Deus? si
Abbreviated transcription (Latin):
ud gͥ restat: An ut fateamͣ
loq̃ndi necessitate parta hec uo¬
cabula cum opus esset copiosa dispu¬
tatõe adu̾sus insidias uel errores he¬
reticoꝵ: Cum eĩ conaretur humana
inopia loq̃ndo ꝓ ferre ad hoĩm sensꝰ
ꝙ in secretario m̃tis ꝓ captu tenet de
dño deo creatore suo. siue ꝑ piam fidẽ.
siue ꝑ qͣlemcũq intellegentiã. timu¬
it ditere tres essentias. ne intelleg̾etur
in illa sũma equalitate ulla diuersitaᷤ.
Rursus ñ eẽ tria quedam ñ pot̾at di¬
cere ꝙ sabellius qr dixit in heresim
lapsus est. Certissime qͥppe et descriptis
cognoscit᷑. ꝙ pie credendum est: et as¬
pectu m̃tis indubitata ꝑceptione ꝑ¬
stringit᷑ et prẽm ẽẽ et filium ⁊ sp̃m¬

Expanded text:
ur restat, nisi ut fateamur loquendi necessitate parta haec vocabula, cum opus esset copiosa disputatione adversum insidias vel errores haereticorum? Cum enim conaretur humana inopia loquendo proferre ad hominum sensus, quod in secretario mentis pro captu tenet de Domino Deo creatore suo, sive per piam fidem, sive per qualemcumque intelligentiam, timuit dicere tres essentias, ne intelligeretur in illa summa aequalitate ulla diversitas. Rursus non esse tria quaedam, non poterat dicere, quod Sabellius quia dixit, in haeresim lapsus est. Certissime quippe de Scripturis cognoscitur quod pie credendum est, et aspectu mentis indubitata perceptione perstringitur, et Patrem esse, et Filium, et Sp
Abbreviated transcription (Latin):
ix
cui congregabit ea. Non itaq uanita¬
tem ymagini dei tribueret: nnisi de form̃
cerueret factam nec tm̃ uallere illam
de formitatẽ. ut auferat ꝙ ymago est
satis ostendit dicendo. qͣmqͣm in yma¬
gine dei ambulat homo. Qua ꝓpt̾ ex
ntraq parte ueracit̾ ꝓnũtiari potest
ista sententia: ut ꝙ̃ admodum dc̃m̃ ẽ
qͣm qͣm in ymagine dei ambulat ho
tñ uane conturbat᷑. ita dicatur: qm ꝙͣ
uane conturbat᷑ homo. tñ in ymagi¬
ne dei ambulat. Qmͣqmͣ eĩ magna
natura sit: tñ uiciari potuit. qr sum¬
ma ñ est: Et qm ꝙͣ uitiari potuerit.
qr sũma ñ est: tñ qr sunme nature
capax est. et eẽ particeps potest. mag¬
na natura est.
gͥ in hac ymagine dei quãdã
sui generis trinitatem adiuuante
ipso qui nos fecit ad ymaginẽ suã:¬

Expanded text:
it cui congregabit ea . Non itaque vanitatem imagini Dei tribueret, nisi deformem cerneret factam. Nec tantum valere illam deformitatem, ut auferat quod imago est, satis ostendit, dicendo, Quanquam in imagine ambulat homo. Quapropter ex utraque parte veraciter pronuntiari potest ista sententia, ut quemadmodum dictum est, Quanquam in imagine ambulat homo, tamen vane conturbatur; ita dicatur, Quanquam vane conturbatur homo, tamen in imagine ambulat. Quanquam enim magna natura sit, tamen vitiari potuit, quia summa non est: et quanquam vitiari potuerit, quia summa non est, tamen quia summae naturae capax est, et esse particeps potest, magna natura est. igitur in hac imagine Dei quamdam sui generis trinitatem, adjuvante ipso qui nos fecit ad imaginem sua
Abbreviated transcription (Latin):
erit. Hanc eĩ nune que est. facit res ip¬
sa p̾sens et aĩo credentis affixa. At il¬
lam q̃ tunc erit. faciet et rei p̾terite y¬
maginatio in recordantis memoria de¬
ymago dei erit: nec ista ymago dei est
que tune ñ erit: s ea est inuenienda in
ht̃ quippe et aĩa mortẽ suam cũ uita
beata caret que uera aĩe uita dicenda
est s ĩmortalis iõ nũcupat᷑. qm̃ qua¬
licumq uita etiam cũ miserrima est
nũꝙͣ desinit uiuere: ita qͣmnis ratio
uel intellectus nc̃ in ea sit sopitꝰ. nunc
paruus nẽ magnꝰ appareat. nũqmͣ nͥ
rationał et intellectuał est aĩa huma¬
na: ac ꝑ hoc si scd̾m hoc fcã est ad yma¬
ginem dei ꝙ uti ratione et intellectu
ad intelligendũ et conspiciendum de¬
um potest: ꝓfecto ab initio quo eẽ ce¬
pit ista tam magna et mira natura
siue ita obsoleta sit hec ymago ut pe¬
ne nulla sit. siue obscura atq defor¬
mis. siue clara et pulchra sit: semꝑ

Expanded text:
erit. Hanc enim quae nunc est, facit res iperit. Hanc enim quae nunc est, facit res ipsa praesens et animo credentis affixa: at illam quae tunc erit, faciet rei praeteritae imaginatio in recordantis memoria deimago Dei erit; nec ista imago Dei est, quae tunc non erit: sed ea est invenienda in  dicitur; habet quippe et anima mortem suam, cum vita beata caret, quae vera animae vita dicenda est; sed immortalis ideo nuncupatur, quoniam qualicumque vita, etiam cum miserrima est, nunquam desinit vivere: ita quamvis ratio vel intellectus nunc in ea sit sopitus, nunc parvus, nunc magnus appareat, nunquam nisi rationalis et intellectualis est anima humana; ac per hoc si secundum hoc facta est ad imaginem Dei quod uti ratione atque intellectu ad intelligendum et conspiciendum Deum potest, profecto ab initio quo esse coepit ista tam magna et mira natura, sive ita obsoleta sit haec imago, ut pene nulla sit, sive obscura atque deformis, sive clara et pulchra sit, semper
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ cernebatur int̾isse dilapsum: nec
eius remansisse aliquid in ullo loco
ad ꝙ uidendũ recurrat aspectus. nũ¬
quid qr ymago rei corꝑalis iam tnsac¬
te atq p̾terite remanet in memoria
unde informetur cogitantis obtutus.
atq id utrũq t̾cia uoluntate iunga¬
tur. eadem trinitas ẽẽ dicenda est que
fu̾at. qñ sꝑecies in loco positi corꝑis
uidebatur. Non utiq s prorsus a¬
lia. Nam p̾ter ꝙ illa erat extrinsecus
hec intrinsecus: illam ꝓfecto faciebat
speties p̾sentis corꝑis. hanc ymago p̾¬
teriti. Sic et in hac re de qua nunc a¬
guñ. et ꝓpter qͣm putauimus. adhibẽ¬
dum illud exemplum: fides que nunc
in aĩo nr̃o est. uelut illud corpus in lo¬
co dum tenet᷑ aspictt᷑ amatur: qͣndam
efficit trinitatem: s ñ illa erit: qñ fides
hec in animo sicut corpus illud in lo-¬
co iã ñ erit. Que uͦ tõ erit qñ eam recor¬
dabim᷑ in nobis fuisse ñ eẽ: alia ꝓfecto

Expanded text:
quod cernebatur, interisse dilapsum, nec quod cernebatur, interisse dilapsum, nec ejus remansisse aliquid in ullo loco, ad quod videndum recurrat aspectus: numquid quia imago rei corporalis jam transactae atque praeteritae remanet in memoria, unde informetur recordantis obtutus, atque id utrumque tertia voluntate jungatur, eadem trinitas esse dicenda est, quae fuerat quando species in loco positi corporis videbatur? Non utique, sed prorsus alia: nam praeter quod illa erat extrinsecus, haec intrinsecus; illam profecto faciebat species praesentis corporis; hanc, imago praeteriti. Sic et in hac re, de qua nunc agimus, et propter quam putavimus adhibendum illud exemplum, fides quae nunc in animo nostro est, velut illud corpus in loco, dum tenetur, aspicitur, amatur, quamdam efficit trinitatem: sed non ipsa erit, quando fides haec in animo, sicut corpus illud in loco jam non erit. Quae vero tunc erit, quando eam recordabimur in nobis fuisse, non esse, alia profecto
Abbreviated transcription (Latin):
uod ut possit intellegi: suma¬
mus exemplum de corꝑalib
reb de quib in libro undecimo satis
locuti sumus. Nempe ab inferiorib
ad suꝑiora asce̾ndentes ł abext̾iorib
ad interiora ingredientes. pͥmam rep¬
ꝑimꝰ trinitate in corꝑe ꝙ uidet᷑ et acie
uidentis. que cum uidet inde format᷑.
et inuoluntatis intentione que utrũ¬
q ꝯiungit: huic trinitati similem
constituamus: cũ fides que nc̃ in est
nobis. tamꝙͣ corpꝰ illud in loco. ita in
nr̃a menioria constituta est: de qua ĩ¬
format᷑ cogitatio recordantis sicut ex
illo corꝑpe acies intuentis: quib diio¬
b ut trinitas impleatur: ad nume¬
rat᷑ tercia uoluntas que fidem ĩme¬
moria constitutã. et qnͣdam eiꝰ effigi¬
em in ꝯtituitu recordatoĩs imp̾ssam
conectit et iungit: sicut in illa corpo¬
ralis trinitate uisionis formã corpo¬
ris ꝙ uidet᷑. et conformationẽ que fit
incernentis aspectu ⁊iungit uitent᷑o
uoluntatis. Eaciamꝰ gͦ corpus illud

Expanded text:
uod ut possit intelligi, sumamus exemplum de corporalibus rebus, de quibus in libro undecimo satis locuti sumus . Nempe ab inferioribus ad superiora ascendentes, vel ab exterioribus ad interiora ingredientes, primam reperimus trinitatem in corpore quod videtur, et acie videntis quae cum videt, inde formatur, et in voluntatis intentione quae utrumque conjungit. Huic trinitati similem constituamus, cum fides quae nunc inest nobis, tanquam corpus illud in loco, ita in nostra memoria constituta est, de qua informatur cogitatio recordantis, sicut ex illo corpore acies intuentis: quibus duobus, ut trinitas impleatur, annumeratur tertia voluntas, quae fidem in memoria constitutam et quamdam ejus effigiem in contuitu recordationis impressam connectit et conjungit; sicut in illa corporalis trinitate visionis, formam corporis quod videtur, et conformationem quae fit in cernentis aspectu, conjungit intentio voluntatis. Faciamus ergo corpus illud
Abbreviated transcription (Latin):
tre: informa autẽ dei in qua erat ⁊
in forma aũt serui factus ex muli¬
ere fc̃s sub lege: ut eos qui sub lege
erant redimeret. Pinde in forma
dei fecit hoĩem. in forma serui fc̃s est
hõ. Nam si pat̾ tm̃ sñ filio fecisset
hõĩem ñ scriptũ eẽt faciamꝰ hosem ad
ymaginẽ et similitudinẽ nr̃am. Er¬
go qr forma dĩ accepit formã serui: u

Expanded text:
tre: in forma autem Dei in qua erat etiam tre: in forma autem Dei in qua erat etiam in forma autem servi, factus ex muliere, factus sub Lege, ut eos qui sub Lege erant, redimeret . Proinde in forma Dei fecit hominem; in forma servi factus est homo. Nam si Pater tantum sine Filio fecisset hominem, non scriptum esset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram . Ergo quia forma Dei accep
Abbreviated transcription (Latin):
erat. eqͣlis pr̃i. Si gͦ ita accepta est
forma serui. ut ñ amitt̾etur forma
d̾r cũ et informa serui et in forma
dei idem ip̃e sit filius unigenitꝰ dei
pr̃is: in forma dei equalis patri. in
forma serui mediator dei et hoĩm
ma aũt serui etiã seip̃o minor est:¬
Non ttaq in m̾tto script᷑a utrũq
dicit: et equalem pr̃i filiũ et patrẽ
maiorem filio. Illud eñi ꝓpt̾ formã
di. hoc aũt ꝓpt̾ formã serui sñ ulla
confusione intelligit᷑. Et hec nob̾ re¬
gula ꝑ õs scãs scͥpturas dissoluende
huiꝰ questionis: ex uno capite eple̾
ista distinctio cõmendat᷑. Ait em̃. Qͥ
cũ informa dei eẽt. ñ rapina arbitra¬
tꝰ est eẽ se equalem deo: s semet ip̃m
exinaniuit. formã serui accipiens:
insimilitudine hoĩm fcs. et habitu
inuentꝰ ut hõ. Est gͦ dei filius deo pa¬
tri natura equalis: ħ̾itu minor. In
forma .n. serui ꝙͣ accepit minor ẽ pa¬

Expanded text:
erat aequalis patri. si ergo ita accepta est erat aequalis patri. si ergo ita accepta est forma serui, ut non amitteretur forma dei, cum et in forma serui et in forma dei idem ipse sit filius unigenitus dei patris, in forma dei aequalis patri, in forma serui mediator dei et hominuma autem serui etiam se ipNon itaque immerito Scriptura utrumque dicit, et aequalem Patri Filium, et Patrem majorem Filio. Illud enim propter formam dei, hoc autem propter formam serui sine ulla confusione intellegitur. et haec nobis regula per omnes sanctas scripturas dissoluendae huius quaestionis ex uno capite epistuista distinctio commendatur. ait enim: qui cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis deo, sed semet ipexinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo . Est ergo Dei Filius Deo Patri natura aequalis, habitu minor. In forma enim servi quam accepit, minor est Pa
Abbreviated transcription (Latin):
is et talib diuinaꝵꝵ scͥpturaꝵ
testimoniis. quib ut dixi pri¬
ores copiosius usi expugnauerunt
h̾ẽticoꝵ tales calumnias uel errores.
insinuat᷑. fidei nr̃e unitas. et equa¬
litas trinitatis. S qr młta in scĩs
libris ꝓpt̾ in carnationẽ u̾bi dei q̃
ꝓsalute nr̃a reꝑanda fcã est. ut me
significent. uel ⁊̃ aꝑtissime osten¬
dant errauer̃t hõies. minꝰ diligent̾
scrutantes uel intuentes uniuersã
seriem scͥpturaꝵ et ea q̃ de xp̃o ih̾u
scd̾m hoĩem dcã st̃ ad eius substantiã
q̃ ante incarnatõem sempit̾na erat.
et semptt̾na est. tnͣfferre conati sũt.
Et illi quidẽ dicunt minorẽ filium¬
eẽ qͣm pat̾ est. qr scͥptũ est ip̃o dño di¬
cente. pater me maior est. Ueritas
aũ ostendit scdm̃ istũ modũ. etiã se
ip̃o minorem filiũ. Quomͦ .n. ñ etiã
seip̃o minor fcs est. qͥ semet ip̃m
exinaniuit formam serui accipi¬
ens: Neq .n. sic accepit formã ser¬
ui ut amitt̾et formam dei in qua

Expanded text:
is et talibus diuinarum scripturarum testimoniis, quibus, ut dixi, priores copiosius usi expugnauerunt haereticorum tales calumnias uel errores, insinuatur fidei nostrae unitas et aequalitas trinitatis. sed quia multa in sanctis libris propter incarnationem uerbi dei, quae pro salute nostra reparanda facta est, ut medsignificent uel etiam apertissime ostendant: errauerunt homines minus diligentes, scrutantes uel intuentes uniuersam seriem scripturarum, et ea quae de Christo Iesu secundum hominem dicta sunt ad eius substantiam, quae ante incarnationem sempiterna erat et sempiterna est, transferre conati sunt. et illi quidem dicunt minorem esse filium, quam pater est, quia scriptum est ipso domino dicente: pater maior me est. ueritas autem ostendit secundum istum modum etiam se ipso minorem filium; quomodo enim non etiam se ipso minor factus est qui semet ipsum exinaniuit formam serui accipiens? neque enim sic accepit formam serui, ut amitteret formam dei, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
homo ꝓpt̾ acceptũ hoĩem. Neq enĩ
illa susceptõe alt̾um eoꝵ in alt̾um
ru̾sum atq mutatũ est. Nec diuini¬
tas quippe in creaturã mutata est.
ut desisteret eẽ diuinitas: nec crea¬
tura in diuinitatẽ ut desisteret eẽ
creatura

Expanded text:
homo propter acceptum hominem. neque enim illa susceptione alterum eorum in alterum conuersum atque mutatum est; nec diuinitas quippe in creaturam mutata est, ut desisteret esse diuinitas, nec creatura in diuinitatem, ut desisteret esse creatura
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tum in illo autẽ sacram̃tum quid
admod̾. de xp̃o dic̃etur. petra manans
est sicientib eum. Recte qͥ ꝑ¬
pe appellatur qd̃ ad eum significandũ
p̃cessit. Ip̃e enim est ouis que ĩmola¬
tur in pascha tñ ⁊ iltud non tm̃ dicen¬
do figurabat᷑ s etiam faciendo neq
enim ouis illa ñ erat ouis: plane o¬
uis erat ⁊ occidebatur. ⁊ manduca¬
batur. ⁊ tñ eo u̾o fc̃o. aliud eciam qͥ¬
dam figurabatire. ñ sicut ille uitulꝰ
saginatus qui minimo filio reu̾tenti
in epulas cesus est. Ibi quippe ipsa
narratio siguraꝵ est. ñ reꝵ sigata
significatõe gestaꝵ . ñ .n. hoc ewͣngłi̾¬

Expanded text:
mentum, in illo autem sacramentum, quidmentum, in illo autem sacramentum, quidemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangeli
Abbreviated transcription (Latin):
sid̾andum est ne cogat in allegoriã
ñ ut ista ligna fu̾int s aliud aliqͥd
nomine ligni significent. dc̃m est eĩ
de sapia lignũ uite est om̃ib ample¬
ccentib eam Uerumtũ cñ sit ihe
płm ec̃na in celis eciã in t̾rci ciuitas
qua itia significaretur condita est
et sarra ⁊ agar. qͣmuis duo testam̃¬
ta signisicarent. erant tñ milieus
ento sp̃ualis nos ieriget tñ erat. et
petrn que aqͣm sicienti poculo ligno ꝑ¬
cussa manauit de qua dic̾etur pecra
aũt erat xp̃e. aliud qͣm erant illa oĩa
significau̾nt. s tñ ip̃a eciam corporali¬
t̃ fu̾nt. Et qñ ai narrante ꝯmemora¬
ta sunt. ñ erant illa figurata locutio
s eaꝵ rerum exp̃ssa narratio. qͣrũ erat
figurata ꝓcessio. erat eigo et lignũ
uite quẽadmodũ petiri xp̃o neo sine
mist̾iis rerum sp̃ualium corporaliter
p̾sentatis. uoluit hoĩem d̾s in ꝑadiso
niu̾e. eint ei ergo in lignis cet̾is ali¬

Expanded text:
onsiderandum est, ne cogat in allegoriam, onsiderandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. Dictum est enim de sapientia: Lignum vitae est omnibus amplectentibus eam . Verumtamen cum sit Jeerna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam ento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris ali
Abbreviated transcription (Latin):
acceꝑat qua uirtute fit: si eciã minc
talia t̾ra ꝓgignat in manifesto atq
in tpr̃e suo. u̾boꝰ gͦ dei sexto tlie dicen¬
tis. ecce decli uobis ꝯuine pabulũ se¬
minale seminãs sem̃ qd̃ est suꝑ om¬
nem t̾ram ⁊ oec̾a ñ sonabili us tempo¬
rali uoce ꝓlata ũba sunt. s sicut in
ũbo eius est creandi potentia. dici aũt
hominib qd̾ sine temporalib sonis
ds̃ clix̾it ñ nisi ꝑ tꝑp̃ales sonos dici¬
potuit. futuꝵ enĩ erat ut iõ iam de
lio formatus ⁊ flatu eiꝰ aĩatus. et
quicqͥd ex illo hũani gen̾is extitisset
nt̾etur eis ad escam que suꝑ t̃ram
exortura erant ex illa uirtute geñ¬
andi qͣm t̾ra iam̃ acceꝑat. E uiꝰ fitu¬
ri causales rõnes in creatura ꝯders
tanqͣm iam extitissent loq̃batur in¬
t̾na atq intima u̾itate qua nec ocu¬
lus uioit nec auris auiliuit. s spi
Illuo plane qd̾ sequit᷑ ⁊̃ lignũ
uite in mectio ꝑadysi ⁊̃ ligñ scie dinos¬
cendi bonũ ⁊̃ malum diligentius ꝯ¬

Expanded text:
acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est hominibus, quod sine temporalibus sonis Deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. Futurum enim erat ut homo iisdelimo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec aIllud plane quod sequitur, Et lignum vitae in medio paradisi, et lignum scientiae dignoscendi bonum et malum, diligentius c
Abbreviated transcription (Latin):
atus q sit ñ potest. ac ꝑ hoc ds̃ idẽ
qui creat hoĩem ut hõ sit ip̃e oꝑa¬
tur hoĩem atq custodit ut etiam
bonus beatꝰ q sit quap̃p qua locutõ¬
ne d̾r homo oꝑari t̃ram que iam
t̾ra erat ut nõ ornata atq fecim¬
da sit ea locutõne dr d̾s oꝑari hoĩ¬
nem qui iam homo erat ut pius
sapiens q sit eumq custolire qd̾
homo sua potestate in se qͣm illius
supͣ se delectatus dñatõem qr eius
ꝯtempnens tutus ẽẽ ñ possit.
Proinde ulło modo uacare arbitror
sed nos aliquid ⁊ magnũ aliquid
admon̾e qd ab ip̃o d̾ini libri huiꝰ
exordio in quo ita ceptus est in pͥn¬
cipio fecit d̾s celum et t̾ram usq
ad hunc locũ nusqͣm positũ est do

Expanded text:
atusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, atusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam po
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃i sibi ne aliquid admitteret
quare inde m̾eretur expelli de¬
niq accepit ⁊ p̾ceptũ ut sit ꝑ ꝙ
sibi custocdiat ꝑadisum .i quo cõ
seruato ñ inde ꝑiciatur recte eĩ
quisq dr̃. ñ custodisse rem suam
qui sit egit ut amitt̃et eam etiã¬
si alt̾i salua sit qui eam uł inue¬
uit uł acciꝑe meruit. Est
alius in huis u̾bis sensus quẽ ꝑu¬
to ñ imm̾̃ito p̃ponendũ ut ip̃m
hoĩem oꝑaretur d̾s et custodiret.
sicut enim oꝑaretur homo t̾ram¬
ut nõ ut eam faciat ẽẽ t̾ram. sed
ut cultam atq fructuosã sic deus
hoĩem mł̾to magis quẽ rp̃e creauit
ut homo sit cum ip̃e oꝑapetur ut
iustꝰ sit si homo ab illo ꝑ suꝑbiam
ñ abscedat. hoc est enim apostatare
a deo qd̃ mitium suꝑbie scͥptura
dicit. Initium inquit suꝑbie noĩs
apostatare a deo. qr ergo est ĩcõmuta¬
bile bonum homo aũt ⁊ sod̾m ani¬
mam. ⁊ scd̾m corpꝰ mutabli̾s res est

Expanded text:
ipsi sibi, ne aliquipsi sibi, ne aliququare inde mereretur expelli. Denique accipit et praeceptum, ut sit quod sibi custodiat paradisum, id est, quo servato, non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est,
Abbreviated transcription (Latin):
ĩimicos qͥ nlłi erãt s fortasse adu̾iꝰ besti¬
as. qũo istd̃ aũ qͣre. Nũꝙͥ .n. bestie i am
in hoĩem seuiebant qd̾ nisi pec̃c̃o¬
ñ fieret. ip̃e quippe bestiis omnib
ad se acductis sicut post cõmemorat᷑
nomina imposuit. ip̃e sexto lie le¬
ge ũbi dei cum om̃ib ꝯmunes ci¬
bos accepit. aut sierat iam qd̃ ti¬
m̾etur in bestiis quonam posset pac¬
to unus homo illum munire ꝑa¬
dysun: neq enĩ exigiuis locus erat
quem tantus fonis irrigabat custo¬
dire quid̾ ille deb̾et. si posset ꝑady¬
sum tali ⁊ tanta mat̾ia ꝯmunire
ut eũ serpens ñ posset intrare. s
mirum si prius qͣm ꝯmuniret.
om̃s serpentes inde posset exolud̾e.
ꝓinde intellẽm ante oculos cur p̃¬
termiteimꝰ  positus est quippe ho¬
mo in ꝑadẏso ut oꝑaretur eñdem
ꝑadysum sicut supra disputatũ
est ꝑ agriculturã nõ laboriosam
s delitiosam ⁊ mentẽ prudentis
magna atq utilia ꝯmonentẽ eu¬
stodiret antẽ eundem ꝑadysum

Expanded text:
assis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset inmirum si priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. 22. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? Positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eumdem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam, et mentem prudentis magna atque utilia commonentem: custodiret autem eumdem paradisum
Abbreviated transcription (Latin):
deũ talib uotum signis que intelli¬
gere possit. Illud enĩ qd̾ postea sc̃p¬
tum est cum peccassent eos aulis¬
se uocem dñi dei ambulantis in ꝑa
subditam ei crecturam fc̃m est. nł¬
lo modo tlubitat qui fidem catholi¬
cam sapit. Adhuo enĩ et ali¬
qͣnto latius de hac re disser̾e uolui.
qr ñ nulli h̾etici putant sb̾am filii
dei nlło assumpto corpore ꝑ seip̃am
ẽẽ uisibłem. et id̃o añquam ex uir¬
gine corpus acciꝑet ip̃m uisum ẽẽ
pr̃ib opinantur tanqͣm de solo deo¬
pr̃e dc̃m sit quẽ nemo hoĩm uidet
neo uidẽ potest. qͣi fiius uisus sit.
añ acceptam serui formam etiam
ꝑ ip̃am sub̾am suam q̃ impietas
ꝓcul a oatholicis mentib repellen¬
da est. S de hoc pleniꝰ alics si dño
placu̾it disseremus. nũc t̃minato
isto uolumine id qd̾ sequitur qũo
sit mulier eo niri sui lat̃e creata
in conseqñtib sꝑandum est.¬

Expanded text:
Deum, talibus vocum signis quae intelliDeum, talibus vocum signis quae intelligere posset? Illud enim quod postea scriptum est, cum peccassent, eos audisse vocem Domini Dei ambulantem F. amsubditam ei creaturam factum est, nullo modo dubitat qui fidem catholicam sapit. Ab hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere volui, quia nonnulli haeretici putant substantiam Filii Dei, nullo assumpto corpore, per seipsam esse visibilem, et ideo antequam ex virgine corpus acciperet, ipsum visum esse patribus opinantur, tanqpatre dictum sit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, quia filius uisus sit ante acceptam serui formam etiam per ipsam substantiam suam: quae inpietas procul a catholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; nunc terminato isto uolumine id, quod sequitur, quomodo sit mulier ex uiri sui latere creata, in consequenti sperandum est.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt omĩa: Ilis aũt qui eam caꝑe¬
ñ possunt. cũ loquit ᷑ d̾s ñ nisi ꝑ crea¬
turam loquitur: aut tm̃modo sp̃u¬
alem. siue in sompnis siue in ex
poris us aliqua spẽs apparet uł iuso¬
nant uoces . Si ergo adam ta¬
lis erat. ut posset caꝑe illamz locu¬
tõem dei qͣm m̃tib angłicis ꝑ suã¬
mentem ꝑ tempꝰ moũit miro. et
ineffabili modo ñ motꝰ ip̃e ꝑ tempꝰ
eiq utile ac salubre p̾ceptũ u̾itatis
imp̾sserit ut que transgressiori
pena deberetur ea ip̃a ineffabłiter
u̾itate monstraũit. sicut aucliunt᷑
uł uidentur en omĩa bona p̃cepta ĩ¬
sc̃as se tranffert ex aliquo tpr̃e cũ
ip̃ius nłłus sit motus in tempore.
si aũt ad eum modum adam iustus
erat. ut ei adhuc opus ẽẽt alt̾ius
creature sanctõris ⁊ sapientioris
auccoritas ꝑ qͣm cognoso̾e̾nt dei no¬
luntutem sue iussionẽ sicut nob̾
ꝓphe sicut ip̃is angłi cur cimbigimꝰ
ꝑ aliquam huiꝰ crecturã ei ẽẽ locutũ

Expanded text:
sunt omnia. illis autem qui eam can possunt cum loquitur deus, non nisi per creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem siue in somnis siue in extporis uel aliqua species apparet uel insonant uoces. si ergo Adam talis erat, ut posset capere illam locutionem dei, quam mentibus angelicis per suamentem per tempus moverit miro et ineffabili modo, non motus ipse per tempus, eique utile ac salubre praeceptum veritatis impresserit, et quae transgressori poena deberetur, ea ipsa ineffabiliter veritate monstraverit: sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta isanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae, sicut ipsis angeli: cur amburam ei esse locutum
Abbreviated transcription (Latin):
guo aũt oognoscendi bonũ et malũ
non manclucabitis de illo. qua die
aũt ed̾itis ab eo moriemini morte.
Si modũ querimꝰ qũo ista locutus
sit d̾s modus quid̃ ip̃e a nobis ꝓprie
ꝯp̾hendi ñ potest. certissime tamen
ten̾e debemus d̾m. aut ꝑ suam sub¬
les u̾o atq intellectuales ñ solum
cieandas. s etiam illuminãdas cñ
iam possunt caꝑe locutõem eius. qͣ

Expanded text:
et malum, non manducabitis de illo. Qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini; si modum quaerimus quomodo ista locutus sit Deus, modus quidem ipse a nobis proprie comprehendi non potest: certissime tamen tenere debemus, Deum aut per suam subles vero atque intellectuales non solum creandas, sed etiam illuminandas, cum jam possunt capere lo
Abbreviated transcription (Latin):
tur hic̃ aũt qr ea dicunt᷑ que usita¬
to nature cursu intuentib ñ occur¬
rant uolunt ea q̃dam ꝓprie s fi¬
gurate dc̃a intelligi atq ex ulo lar
uolunt inciꝑe hystoriam ⁊dest rex
ꝓprie gestarum narratõem ex quo
dimissi de ꝑadyso adam ⁊ eua ꝯue¬
ñunt atq gen̾uerunt. qͣi u̾o nobis
usitatũ sit uł quod tot annos eumi¬
fc̃oꝵ mirabłium. alia institutaꝵ
creaturaꝵ. Illic enĩ ip̃a ea insolita
ostentlunt alios ẽẽ tanqͣm natu¬
rales modos reꝵ alios mixaołorũ
que magnalia nominant᷑. Hio
aũt ip̃a ĩsinuat᷑ institutio naturaꝵ
quib sndetur. s idõ insolita ⁊ ip̃a
qr p̃mia nam quid tam sine exem¬
plo ⁊ sine ꝑifc̃o in rez mundanss
ꝯstitutõne qͣm mundꝰ ñ id̾o creden¬
dum ñ est d̾m fecisse mundũ ꝙ

Expanded text:
tur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uifactorum mirabilium, alia institutarum creaturarum. Illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tanquam naturales modos rerum, alios miraculorum, quae magnalia nominantur; hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. Quibus respondetur, Sed ideo insolita et ipsa, quia prima. Nam quid tam sine exemplo, et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? Num ideo credendum non est Deum fecisse mund