comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Iõ ꝙ: diligent̃ distinguat lector uͥ
de uoluntate dci scͥptura cõmemo¬
rat. nuxta quẽ modũ accipi oporce¬
at. Utrũ .s. ꝓbeneplacito dei. an ꝓ
aliquo signoꝵ eius. Magna it ÷ adhi¬
bendo discretio in cognitione duu¬
ne uoluntatis. q ibeneplacitũ det
÷ uoluntas eiꝰ. ⁊ signũ beneplaciti eiꝰ.
dicit᷑ uoluntas enis. S beneplacitũ
eiꝰ eternũ ÷ signũ ũ beneplatici eius
non. ⁊ consonat rerũ effectib bene¬
placitũ ip̃ius. ⁊ ip̃i effcctus rerũ abil¬
nequaquam fit. Non ita aũ e de sig¬
nis. q precepit ds multis ea que no

Expanded text:
lector ubi de voluntate Dei Scriptura commemorat, juxta quem modum accipi oporteat, utrum pro beneplacito Dei an pro aliquo signorum ejus. Magna enim est adhibenda discretio in cognitione divinae voluntatis, quia et beneplacitum Dei est voluntas ejus, et signum beneplaciti ejus dicitur voluntas ejus. Sed beneplacitum ejus aeternum est, signum vero beneplaciti ejus non, et consonat rerum effectibus beneplacitum ipsius, et ipsi effectus rerum ab ilt fieri, nequaquam fit. Non ita autem est de signis, quia praecepit Deus multis ea quae no
Abbreviated transcription (Latin):
riorem. Ext̃ĩor temptatio ÷ qñ nob̃ extͥn¬
secus malum uisibiłr sugg̃it᷑ uerbo f
tio ÷ qñ inuisibiłr malũ nobis intͥnse¬
cus sugg̃it᷑. Et hec temptõ aliqnͣ fit
ab hoste aliqñ a carne. Nam ⁊ diabos
iuisibiłr mala sugg̃it: Lex carnis cor¬
ruptione suborit᷑ motus illicit᷑: ⁊ ticil¬
Domo gͥ qui sola extĩori temptõne
pulsatus tecidit: tanto gͣuius plesten¬
dus erat quanto leuiori impulsu fu̾at
ꝓstratus. Et tñ qi aliqͣm licet modicam
iuuari potuit ad ueniam. ut qui ꝑ aliũ
citidat. ꝑ aliũ erig̃et᷑. Qui gͦ incitatorẽ
habuit ad malum non inuste reꝑato¬
rem huit ad bonum. Biabolus uͭ q sine
alicuiꝰ temptõne peccauit: ꝑ alium ut
surg̃et iiuari non debuit. nec ꝑ se po¬
tuit.: ⁊ io. inremediabile pecc̃m eiꝰ extitit
pectm uero hõis sicut ꝑ alium ħuit mi¬
cium: itaꝑ alium non incongrue ħuit

Expanded text:
riorem. Exterior tentatio est, quando extrinsecus malum visibiliter suggeritur verbo vel tio est, quando invisibiliter malum nobis intrinsecus suggeritur, et haec tentatio aliquando fit ab hoste, aliquando a carne Nam et diabolus invisibiliter mala suggerit, et ex carnis corruptione suboritur motus illicitus et titilHomo ergo qui sola exteriore tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus erat, quanto leviori impulsu fuerat prostratus. Et tamen quia aliquam, licet modicam, juvari potuit ad veniam, ut quod per alium ceciderat, per alium erigeretur. Qui ergo incitatorem habuit ad malum, non injuste reparatorem habuit ad bonum. Diabolus vero quia sine alicujus tentatione peccavit, per alium ut surgeret juvari non debuit, nec per se potuit; et ideo irremediabile peccatum ejus extitit. Peccatum vero hominis sicut per alium habuit initium, ita per alium non incongrue habuit
Abbreviated transcription (Latin):
uib opponit᷑. di oĩa que sunt inqͣn¬
tũ sunt bona stͣ. ⁊ nat᷑t sunt: gͦ ad¬
ulteriũ. homicidiũ: ⁊ similia in quantũ
st̃: bona st̃. ⁊ nat᷑e sc̃. ⁊ deo uolente fiunt.
ex si ÷: tt̃ illi qͥfaciũt illa: bona agt̃. Qđ
penitꝰ absurdum ⁊ hiis ũ sic illi respõdẽt.
actus ꝙͦ. ip̃os. adult̾ii. ⁊ homicidii. in qͣnt̃
s nõ inqͣntũ adult̾ium. ⁊ homicidiũ sũt.
Et iõ non sequi dñt. si actus qͥ homicidia
⁊ adult̾ia st̃ a deo st̃ qd̾ homicidia ⁊ adul¬
teria. a deo sint. Alia illoꝵ opp̃o ꝯfͣ cosdẽ¬

Expanded text:
opponitur: Si omnia quae sunt, in quantum sunt, bona sunt, et naturae sunt; ergo adulterium, et homicidium, et similia, in quantum sunt, bona sunt, et naturae sunt, et Deo volente fiunt. Quod si est, tunc illi qui faciunt illa, bona agunt; quod penitus absurdum est. His vero sic illi respondent: actusque ipsos adulterii et homicidii, in quantum  non in quantum adulterium et homicidium sunt. Et ideo non sequi dicunt, si actus qui homicidia et adulteria sunt, a Deo sunt, quod homicidia et adulteria a Deo sunt. 9. Alia illorum oppositio co
Abbreviated transcription (Latin):
ne ꝑpetuos ħuo miserant᷑ affectu.
atq: ita fut᷑m ẽẽ nõ credũt. nõ quid
scͥpt᷑is aduersando diuinis. s ꝓ suo mo¬
tu durã molliendo. ⁊ in leniorẽ fiec¬
tendo sñam. q̃ putant in eis t̾ribiliꝰ
ẽẽ dc̃a qͣm uernis. Nõ . it. inqͥunt obli¬
iuscet᷑ misereri d̾s. aut conti. in.ara.

Expanded text:
o miserantur affectu, atque ita futurum esse non credunt; non quidem Scripturis adversando divinis, sed pro suo motu dura quaeque molliendo, et leviorem flectendo sententiam; quae putant in eis terribilius esse dicta quam verius. Non enim inquiunt obliviscetur misereri Deus, aut continebit in ira
Abbreviated transcription (Latin):
Nonat. st̃ ulla q̃ nesciat s bonũ eoꝵ
ẽ. ꝙ. ei dicunt᷑ nõ nłta nunciare. Non
ut ip̃e ab eis discat: s ut ab eo ip̃i ꝑ
ũbũ eiꝰ sñ corꝑali sono. Nunciant ⁊̃
qd̾ uoluit ab eo missi ad qd̾ uolu̾it
totũ. ab illo ꝑ ilłd̃ ũbum eiꝰ audien¬
tes q in eiꝰ ueritate initenientes qͥd

Expanded text:
non enim sunt ulla quae nesciat, sed bonum eorum non enim sunt ulla quae nesciat, sed bonum eorum est quod ei dicuntur nonnulla nuntiare, non ut ipse ab eis discat, sed ut ab illo ipsi per Verbum ejus sine corporali sono. Nuntiant etiam quod voluerit, ab eo missi ad quos voluerit, totum ab illo per illud Verbum ejus audientes; id est, in ejus veritate invenientes quid
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝓ m̃itis suis s deo miserante de mise¬
ria libant᷑. aut si ħ ad om̃s estimant
ꝑtin̾e: nõ iõ nec̃te ẽ. ut dampnatio¬
nẽ opinent᷑ finiri posse eoꝵ de qͥb
tas eoꝵ de qͥb ertrario dc̃m ẽ. Iusti
aũ in uitam et̾nam. s penas damp¬
natoꝵ c̃tis tꝑ̃ib estiment. si hoc eispla¬
cet: aliquatenꝰ mitigari ⁊̃ sic. Quip¬
pe intelligi põt mañe ira dei in illis
ñ diuini animi ꝑt̃batio. ut in ira sua
.i. manente ira sua : ñ ꝯtineat misera¬
tiones suas. ñ et̃no supplicio finem
dando. s leuam̃ adhibendo ł int̃po¬
nendo cruciatib. q nec psalmꝰ ait. ad
funuendã irã suã. ł pꝰ irã suã. s in tra
sua. Que si sola eẽt alienari a regno
dei: carere magna młtitudine dul¬
cedinis dei: tam gͣndis tñ ẽ pena ut
ei possint nlła torm̃ta q̃ nouuimꝰ cõ¬
parari. si illa sit etͣna: ista aũ sit qͣm¬
libet młtis scłis longa. Manebit. gͣ
asserit ħ penas reꝓboꝵ ñ ẽẽ finiẽdas.

Expanded text:
miseria liberantur. Aut si hoc ad omnes existimant pertinere, non ideo necesse est ut damnationem opinentur finiri posse eorum de quitas eorum de quibus e contrario dictum est: Justi autem in vitam aeternam. Sed poenas damnatorum certis temporibus existiment si hoc his placet aliquatenus mitigari. Et sic quippe intelligi potest manere ira Dei in illis, non divini animi perturbatio, ut in ira sua, id est, manente ira sua, non contineat miserationes suas, non aeterno supplicio finem dando, sed levamen adhibendo vel interponendo cruciatibus; quia nec psalmus ait ad finiendam iram suam, vel post iram suam, sed in ira sua. Quae si sola esset, alienari a regno Dei, et carere magna multitudine dulcedinis Dei, tam grandis tamen est poena, ut ei possint nulla tormenta quae novimus comparari; si illa sit aeterna, ista autem sit quamlibet multis seculis longa. Manebit ergo asserit hic poenas reproborum non esse finiendas,
Abbreviated transcription (Latin):
s q necc̃e ħt rõnalis creat᷑a tꝑales
cãs ad et̃nam ĩutatẽ referre. siue
petendo qͥd gͣ se fiat. siue ꝯsulendo
quid faciat. Si aũ angłi a deo ꝑ¬
uerbũ eiꝰ discunt peticiones nr̃as : t
qͥd de eis implend̾ sit. ł nõ. cur non
tredamꝰ ⁊ aĩas scõꝵ dei faciẽ ⁊tẽplan¬
tiũ in eiꝰ ueritate intellig̃e p̃ces ho¬

Expanded text:
tionalis creatura temporales causas ad aeternam veritatem referre, sive petendo quid erga se fiat, sive consulendo quid faciat. Si autem angeli a Deo per ejus Verbum discunt petitiones nostras, et quid de eis implendum sit vel non, cur non credimus animas sanctorum Dei faciem contemplantium, in ejus veritate intelligere p
Abbreviated transcription (Latin):
cedunt gͥ adqm ꝓ nobis sc̃i. ⁊ m̃ito dũ
eoꝵ m̃ita suffragant᷑ nobis. ⁊ affectu
dũ uota nr̃a cupiunt impłe. ex tñ nõ
faciunt nͥ in uoluntate dei implenda
didic̃int. Oramꝰ gͦ ut int̾̃cedant pro
nobis .i. ut m̃ita eoꝵ nobis suffragẽt᷑.
⁊ ut ip̃i uelint bonũ nr̃m q ens uo¬

Expanded text:
rcedunt ergo ad Deum pro nobis sancti, et merito, dum illorum merita suffragantur nobis, et affectu, dum vota nostra cupiunt impleri; quod tamen non faciunt, nisi in voluntate Dei implenda didicerint. Oramus ergo ut intercedant pro nobis, id est, ut merita eorum nobis suffragentur, et ut ipsi velint bonum nostrum, quia eis vo
Abbreviated transcription (Latin):
ciant. ut minꝰ qm merũint puman¬
t᷑. eluidam autumant eos nłłam re-¬
leuationẽ pene habit᷑os. qd̾ ⁊firmãt
iacobi auctoritate dicentis. Iudicium
do id exhibet qd̾ ꝓmisit ne desit ue¬
ritas. Erga om̃s autt̃ qͦs lib̾at. ⁊ dãp¬

Expanded text:
tiant, ut minus quam meruerint puniantur. Quidam autumant eos nullam relevationem poenae habituros; quod confirmant Jacobi auctoritate dicentis, c. 2: Judicium do id exhibet quod promisit, ne desit veritas. Erga omnes autem quos liberat et cond
Abbreviated transcription (Latin):
est ip̃e locutꝰ ut in serpente. s ꝑsuasio
eius qͣmuis instinctu adiuuaret inte¬
rius qd̾ ꝑserpentem gerebat eit̃uis.
Ex predc̃is tempt̃onis modus atq
ꝓgressus insinuatur. Nec nõ ⁊ qd̾ pre¬
uod si ita fuit. nongͥ altius sug

Expanded text:
est ipse locutus ut in serpente, sed persuasio est ipse locutus ut in serpente, sed persuasio ejus, quamvis instinctu adjuvaret interius, quod per serpentem gerebat exterius . Ex praedictis tentationis modus atque progressus insinuatur; necnon etiam quod praeQuod si ita fuit, non ergo alterius sug
Abbreviated transcription (Latin):
falso de se presumpserit:⁊ qd̾ non beue
se ħt natura si a faciente recesserit. tẽ
det mulier dm se a rebona ⁊ utili ꝓhi¬
buisse nͥ mnẽet eius menti amor ille pͥe
potestatis:⁊ de se suꝑba p̃sumptio: Mu¬
lier que ꝑ temptationem fu̾atꝰ uincen¬
da. atꝙ ꝑimenda. Beniq: non conten¬
ta suasione serpentis asperit lignum
bonũ esu. deo sum aspectu. nec credẽs
se iñposse mori: forte putauit dm ali¬
cuius causa sig̃catõis illd qirisse. Ideo
manducauit ⁊ dedit iuro suo fortassis
cũ aliqua suasione qm script᷑a. intelli¬
gendam reliqͥt. uel forte non fuit sua¬
deri nec̾ce. cum eam mortuam ẽẽ illo
cibo non uiq̃et uir. Sicut gͥ non ⁊
ꝑmissus diabolus temptare feminã
nisi ꝑ serpentem. ita nec uirũ nͥ ꝑ femi¬
nam. Ut sicut preceptum dei ꝑ uirũ
uenit ad mulierem: ita diaboli temp¬
tacio ꝑmulierem tnsiret ad uirum.
In muliere uero que rõnalis erat nõ

Expanded text:
falso de se praesumpserit, et quod non bene falso de se praesumpserit, et quod non bene se habet natura si a faciente recesserit. Itemderet mulier, dum se a re bona et utili prohibuisset, nisi inesset ejus menti amor ille propriae potestatis, et de se superba praesumptio, quae per tentationem fuerat convincenda, aut perimenda. Denique non contenta suasione serpentis aspexit lignum bonum esu, decorum aspectu; nec credens se inde posse mori, forte putavit Deum alicujus causa significationis illa dixisse; ideo manducavit, et dedit viro suo fortassis cum aliqua suasione, quam Scriptura intelligendam reliquit. Vel forte non fuit suaderi necesse, cum eam mortuam esse illo cibo non videret vir. Sicut ergo non est permissus diabolus tentare feminam, nisi per serpentem; ita nec virum, nisi per feminam; ut sicut praeceptum Dei per virum venit ad mulierem, ita diaboli tentatio per mulierem transiret ad virum. In muliere vero quae rationalis erat, non
Abbreviated transcription (Latin):
diccus. precepit nobis ds. ic̃. Supͣ tñ legit᷑
ante. fcãm mulierem c̃m dixisse uiro. De
ligno scĩe boni ⁊ mali ne comedas. nõ dix̃
ne comedatis. orte q facturus erat
mulierem sic precepit. ut ꝑ uirũ ad mu¬
lierem ꝑueniret mandatum q mulier
que subiesta iuro fuit: nõ nͥ mediante
uiro duunũ debuit hr̃e preceptũ acciꝑe
domi uiros suos int̾rogent. Si que¬
rit᷑ quom̃ loqui potũint. uel loquentẽ
intellig̃e qui nõ didiscerant inter loqͣntes
crescendo uel magist̾ĩo: dm̃s q ds eos
tales fec̾at qui possent loqui ⁊ discere¬
ab aliis siee̾nt.¬
Dic uidetur diligenter inuestigandũ
ẽe. que fũit orgo ⁊ radix illuis pec¬
cati. Quidam putant quandam ela¬
tionem in aĩo hominis precessisse ex qͣ
diaboli suggestioni consensit. qd̾ indet᷑
augꝰ. innuere suꝑ genesim ita dicens.
Non ÷ putand̃ ꝙ homo deiceret᷑ nͥ pre¬
cessisset in eo quedam elatio cõpͥmen¬
da ut ꝑ humilitatem pec̾ci sciret qͣm

Expanded text:
dicens: Praecepit nobis Deus, etc. Supra tamen legitur, ante factam mulierem, Deum dixisse viro: De ligno scientiae boni et mali ne comedas; non dixit ne comedatis. Forte quia facturus erat mulierem de viro, sic praecepit, ut per virum ad mulierem perveniret mandatum; quia mulier quae subjecta viro fuit, non nisi mediante viro divinum debuit accipere praeceptum. domi viros suos interrogent. Si quaeritur quomodo loqui potuerunt vel loquentem intelligere, qui non didicerant inter loquentes crescendo vel magisterio, dicimus quia Deus eos tales fecerat qui possent loqui, et discereab aliis si eHic videtur diligenter investigandum esse quae fuerit origo et radix illius peccati. Quidam putant quamdam elationem in animo hominis praecessisse ex qua diaboli sugAugustinus innuere super Genesim ita dicens: « Non est putandum quod homo dejiceretur, nisi praecessis set in eo quaedam elatio comprimenda; ut per humilitatem peccati sciret quam
Abbreviated transcription (Latin):
et̾ea angłica nat᷑a qm nõ tota tus.¬
ꝑierat set ex ꝑte ꝑstiterat: nõ ÷ re¬
dempta. humana uero tota ꝑierat: nõ
ne penitus repente ꝑdet᷑ ex ꝑte ÷ re¬
dempta ut inde. ruia suppłet᷑ angłica.
Uñ augꝰ in encheridion. platinit uniuer¬
sitatis creatorr⁊ modatori ut qm̃ non

Expanded text:
erea angelica natura, quoniam non tota perierat, sed ex parte perstiterat, non est redempta; humana vero tota perierat, et ideo ne penitus perderetur, ex parte est redempta, ut inde ruina suppleretur angelica. Unde Aug. in Ench., cap. 29: Placuit universitatis creatori et moderatori ut quon
Abbreviated transcription (Latin):
isrłite nõ furtũ feceit᷑. s deo iubenti
ministeriũ p̃buert̃. hoc it ds iussit
qui legẽ dedit sic̃ minister iudicis
sũ peccato occidit quẽ lex p̃cipit.
Infirii aũ qui ex cupiditatt egyptios
deceꝑunt. magis ꝑmissi st̃ hoc facere il¬
lis. qui inre talia passi st̃. qͣm iussi. hic

Expanded text:
Israelitae non furtum fecerunt, sed Deo jubente ministerium praebuerunt. Hoc enim Deus jussit, qui legem dedit. Sicut minister judicis sine peccato occidit quem lex praecipitInfirmi autem qui ex cupiditate Aegyptios deceperunt, magis permissi sunt hoc facere illis qui jure talia passi sunt, quam jussi. Hic
Abbreviated transcription (Latin):
fallit. S̾cit nt cui dicit᷑ cã ioci dicti.
⁊ ħ duo gña mendatioꝵ nõ sine cul¬
pa. s non cũ magna. ꝑfectis ũ nõ ⁊ue¬
dant. licet aũ eis uerũ tat̾e. s nõ falsũ
ditẽ. ut siqͥs non uult hoĩem ad mor¬
tẽ ꝓdere uerũ taceat. s nõ falsũ dicat.
Cerciũ si genꝰ mendatii ÷ qd̾ ex ma¬
lignitate. ⁊ dupplicitate ꝓdit cunc¬
tis ualde cauendũ. hiis uidet᷑ mnui.
menddacia illa que fiunt. ioco. ł pro
salute alicꝰ. imꝑfectis ẽẽ uenialia pec¬
cata. ꝑfectis. ñ illud qd̾ ꝓ cõmodo alte¬
rius dicit᷑ tẽ dampnabile. qd̾ ĩ demen¬
datio ioci putari põt. p̃ciput suteret᷑.
De mendatio aũ obstetricũ: ⁊ raab qđ
sic̃ obstettes non remunerate st̃. q men¬
nlłm sic raab lib̾ata ꝓpt̾ lib̾ationẽ explo¬
ratoꝵ ꝓ qͣ fuit ueniale pectatũ. S ne
putet᷑ quisꝙ: in cctis pec̾tis si pot᷑ libe.¬
rationem hominũ frant ita p̃osse ⁊cedi
ueniam. Multa it mala detestanda. ta¬

Expanded text:
dicitur, causa joci dici; et haec duo genera mendaciorum non sunt sine culpa, sed non cum magna. Perfectis vero non convedant. Licet autem eis verum tacere, sed non falsum dicere: ut si quis non vult hominem ad mortem prodere, verum taceat, sed non falsum dicat. Tertium vero genus mendacii est quod ex malignitate et duplicitate procedit, cunctis valde cavendum. His videtur innui mendacia illa quae fiunt joco vel pro salute alicujus, imperfectis esse venialia peccata, perfectis vero illud quod pro commodo alterius dicitur esse damnabile, quod etiam de mendacio jocoso putari potest, praecipue si iteretur. De mendacio autem obn obstetrices non remuneratae sunt quia mennullum: sic Raab liberata est propter liberationem exploratorum, pro qua fuit veniale peccatum. Sed ne putet quisque in caeteris peccatis, si propter liberationem hominum fiant, ita posse concedi veniam, multa enim mala detestanda ta
Abbreviated transcription (Latin):
capitale ÷ mendaciũ longeꝙ fugi¬
fallendiq libidine. qd̾ mirũ men¬
datiũ ÷ Qntũ qd̾ fit placendi cupi¬
ditate de suaui loqͥo. hiis õib euitatis
Ut siqͥs pecunam alicꝰ inuiste tollen¬
dam sciens uͥ sit. nescire semenciat᷑
Ut siquis nolens hõiem ad mortẽ que¬
porali aliquẽ tueat᷑. In hiis aũ tan

Expanded text:
capitale mendacium, longeque fugifallendique libidine, quod mirum mendacium est. Quintum, quod fit ad placendum cupiditate de suaviloqut si quis pecuniam alicujus injuste esse tollendam sciens, ubi sit nescire se mentiatuut si quis nolens hominem ad mortem quaep
Abbreviated transcription (Latin):
sensum carnalem .i. quẽ carnales ha¬
fc̃ã ÷ suꝑadditio. Terciũ ÷ nõ me¬
chabis .i. ne cuilibet miscearis excep
illicitus illoꝵq membroꝵ nõ legitti¬
mus usus ꝓhibitus debet intelligi.
Quartum ÷ nõ furtũ. facies. uͭ sacͥle¬
giũ ⁊ rapina oĩs ꝓhibet᷑. Non i ra¬
pmam ꝑmisit. qui furtum ꝓhibu¬
.s. ł sacrũ de sacro. ł nõ sacrũ de sacro
ł sacrũ de nõ sacro ausfert᷑. Sacrum uͦ
nͥl inter t̃. cõmoda fr̃i tuo ⁊ accipe qd̃
dedisti.:⁊ ñl suꝑfluum queras. qͥuia
suꝑhabundancia musura cõputat᷑. est
musura ut ait augͣ cũ qui plus engit
in inuita ł qualibet re qͣm acceꝑit. It̾

Expanded text:
sensum carnalem, id est, quem carnales hafacta est superadditio. Tertium est: Non moechaberis; id est, ne cuilibet millicitus, illorumque membrorum non legitimus usus, prohibitus debet intelligi. Quartum est: Non furtum facies . Ubi sacrilegium, et rapina omnis prohibetur. Non enim rapinam permisit, qui furtum prohibuvel sacrum de sacro, vel non sacrum de sacro, vel sacrum de non sacro aufertur. Sacrum vero nihil interest. Commoda fratri tuo, et accipe quod dedisti, et nihil superfluum quaeras; quia superabundantia usura computatur. Est enim usura, ut ait Augustinus, cum quis plus exigit in injuria vel qualibet re
Abbreviated transcription (Latin):
men dei. Allegorice. uͦ precipitur. ut
nõ putes creat᷑am tẽ xp̃m dei filium
Qa omis creat᷑a uanitati subiecta
iit. p̃cipit᷑ salbati obseruancia. alle¬
gorice uero ut requiem ⁊ ħ a uiciis.
⁊m fut᷑o in dei ⁊templatione tpectes.

Expanded text:
men Dei. Allegorice vero praecipitur, ut non putes creaturam esse Christum Dei Filium, quia omnis creatura vanitati subjecta; cipitur sabbati observantia. Allegorice vero, ut requiem et hic a vitiis, et in futuro in Dei contemplatione expectes
Abbreviated transcription (Latin):
bis deos alienos. ꝑfectus explicat cũ
dicit distare. ut ydolum sit qd̾ nͥl. ħt
t auis ł aliꝰ rei. ⁊ statuat ad adorand̾.
nõ idolũ s similitudinẽ fecit. Quiuͦ
facit sp̃ẽm qͣm nõ uidit occłs. s ani¬
mꝰ sibi finxit. ut siqͥs humanis mem¬
bris capud canis ł arietis formet. ł
in uno habitu hõĩs duas facies non
similitudinẽ. set ydolũ facit. q fac̃
qd̾ nõ ħt aliqud simile sui. Iõ dicit
apłc q ydolum nͥl⁊ in mundo. Non
N aliqua ex reb istantib assumit᷑
sp̃es set qd̾ mens ociosa: icuriosa rep¬
ꝑit. Similitudo ũ ÷ cũ aliqͥd ex hiis
que sunt. uel in celo. ł in terra. ł in
aturas mundi. nõ ÷ forma ydoli. ma¬
t̃iam it formauit ds. s stulticia homi¬
nũ formani dedit. euec̃q fc̃a st̃ na

Expanded text:
bis Deos alienos, perfectius explicat cum dicit distare, ut idolum sit quod nihil habet vel avis vel alterius rei, et statuat ad adorandum, non idolum sed similitudinem fecit. Qui vero facit speciem quam non vidit oculus, sed animus sibi finxit; ut si quis humanis membris caput canis, vel arietis formet, vel in uno habitu hominis duas facies, non similitudinem, sed idolum facit, quia facit quod non habet aliquid simile sui. Ideo dicita idolum nihil est in mundo . Non enim aliqua ex rebus constantibus assumitur species, sed quod mens otiosa et curiosa reperit. Similitudo vero est cum aliquid ex his quae sunt vel in coelo, vel in terra, vel in aturas mundi non est forma idoli, materiam enim formavit Deus, sed stultitia hominum formam dedit. Quaecumque facta sun
Abbreviated transcription (Latin):
amicus uero qui ciꝰ amore nõ peccat.
omniũ gͥ ħ sumina ẽ ut intelligat᷑ le¬
gis. ⁊ ominũ diuinarũ scͥpturarum
plenitudo ẽẽ dilectio dei ⁊ ꝑximi. Ue .x.¬
rium que sic sunt distributa ut tͥa.
que sunt in pͥma tabula ꝑtineant ad
deum .s. ad cognitionem: ⁊ dilectionẽ
tͥintatis .uii. qͣne sunt in . ii. tabula ad
dilectionẽ ꝓximi. pͥmum in pͥma ta¬

Expanded text:
ae, qui ejus amore non peccat. Omnium ergo haec summa est, ut intelligatur legis et omnium divinarum Scripturarum plenitudo esse dilectio Dei et proxrium; quae sic sunt distributa, ut tria quae sunt in prima tabula, pertineant ad Deum, scilicet, ad cognitionem et dilectionem Trinitatis; septem quae sunt in secunda tabula, ad dilectionem proximi. 2. De primo
Abbreviated transcription (Latin):
cat om̃s paginas sc̃as ꝑscrutari oĩa in¬
uolut a sermonũ euoluere. tene cari¬
tatem uͥpendent oĩa. q ꝑfectio ẽ: ⁊ fi¬
nis omnium.: tc̃ it ⁊ precepta ⁊ consilia
recte fiunt cũ restrunt᷑ ad diligendũ
ne. uel aliqua intentione caruali fit¬

Expanded text:
as perscrutari, omnia involucra sermonum evolvere, tene charitatem ubi pendent omnia, quia perfectio est et finis omnium. Tunc enim et praecepta et consilia recte fiunt, cum referuntur ad diligendum nae vel aliqua intentione car
Abbreviated transcription (Latin):
onus impõita. iõ clarescente ĩntatẽ
cessauerunt uelut umbra. uerũtñ
uipa cerimonialia scađm spualẽ intel.¬
lectum quem continent: ⁊ oĩa moralia
ad caritatem referunt᷑. p̾tinent. it.
oĩa ad .x. mandata in tabulis scͥpta. uͥ
om̃ium sũma ꝑstͥngit᷑. Ex quib cetã
emanant sicut insermone dñi. odio
u̾tutes p̃mictunt᷑. ad qͣs cet̾a referũt᷑.
Et sicut ad .x. mandata decalogi ce¬
tera referunt᷑. ita ⁊ ip̃a .x. ad duo man

Expanded text:
o clarescente veritate cessaverunt sicut umbra. Verumtamen et ipsa caeremonialia secundum spiritualem intellectum, quem continent, et omnia moralia ad charitatem referuntur. Pertinent enim omnia ad decem mandata in tabulis scripta, ubi omnium summa perstringitur, ex quibus caetera emanant; sicut in sermone Domini octo virtutes praemittuntur, ad quas caetera referuntur. Et sicut ad decem mandata Decalogi caetera
Abbreviated transcription (Latin):
ht̃ in habitu. surgͦ nõ dicant᷑ paria
pecc̃a: forte q magis facit contͣ tari¬
tatẽ qui grauius pectat. minꝰ qui le¬
uiꝰ. Nemo i peccat nͥ aduersus illam
caritatis. in quib ut p̃taxatũ ẽ. p ensit

Expanded text:
habet in habitu. Cur ergo non dicantur paria peccata? Forte quia magis facit contra charitatem qui gravius peccat, minus qui levius. Nemo enim peccat, nisi adversus illam tatis, in quibus, ut praetaxatum est,
Abbreviated transcription (Latin):
hr̃i qͣm caritatẽ. alias gͥ magis: ⁊ alias
minus maliq̃ ẽẽ dict̃. s nłłam plemus
caritate. que cet̾as gignit. hasq dict̃¬
multas eẽ multas facies qͣs memorat
apłc dicens ex ꝑsonis multarst̃ facicr̃.
⁊ c̃. aliiueri dicunt om̃s uͥtutes: ⁊ simul
⁊ pares ẽẽ. in quoc̃ꝙ: sunt. ut qui ĩ una
alti parsertifit in õib eidem equalis

Expanded text:
am charitatem. Alias ergo magis et alias minus in aliquo esse dicunt; sed nullam plenius charitate, quae caeteras gignit. Hasque dicunt esse multas facies quas memorat Ex personis multarum facierum, etc. Alii verius dicunt omnes virtutes et similes et pares esse in quocumque sunt; ut qui in una alteri par extiterit, in omnibus eidem aequalis
Abbreviated transcription (Latin):
cem. Ut qͥc̃q: fũint eqͣtes. uerbi gr̃a. in
fortitudine eqͣses sunt. ⁊ prudencia.
⁊ iusticia. ⁊ temꝑancia. si it qdit̃is eqͣ¬
les ẽẽ istos in fortitudine s illũ prart
prudentiã sequit᷑. ut huiꝰ fortitudo
minus prudens sit. ac ꝑ hoc nec forti¬
tudine equales sunt.q ẽ illius forti¬
tudo prudentior. atꝙ ita de cet̾is uir¬
tutib inuenies si omnes ead tonside¬
ratõne ꝑcurras. Ex hiis clarescit om̃s

Expanded text:
rbi gratia, in fortitudine aequales sunt et prudentia et justitia et temperantia. Si enim dixeris aequales esse istos in fortitudine, sed illum praestare prudentia, sequitur ut hujus fortitudo minus prudens sit, ac per hoc nec fortitudine aequales sunt, quia est illius fortitudo prudentior; atque ita de caeteris virtutibus invenies, si omnes eadem consideratione percurras. Ex his clarescit omnes
Abbreviated transcription (Latin):
distortoꝙ distorciꝰ. Si aũ qd puto ẽẽ
uerius sacsꝙ lict̾is ꝯ gruenciꝰ ita sunt
aĩe intentiones ut corꝑis membra nõ¬
qd̃ utdeant᷑ socis. s quod senciantur
affectib. ⁊ alius illuminat᷑ amplius
alnus minus alius oĩo caret lumine.
ꝓfecto ut qͥsꝙ illustratõne pie cari.¬
tatis affectus ẽ in alio actu magis.
in asio minus. in aliqͦ n̾l. Sic dici p̃.
hr̃e asiam: ⁊ aliã nõ hr̃e. ⁊ aliã mag̃
ior ⁊ misto caritas qͣm in illo. recte
possum dic̃e. ⁊ aliqua in isto. nłła in
alo qͣntũ ꝑtinet adcaritatẽ. q̃ pietas
est. Et in uno hõie qd maiorem ħat pu

Expanded text:
distortoque distortius. si autem, quod puto esse uerius sacrisque litteris congruentius, ita sunt animae intentiones ut corquod videantur locis, sed quod sentiantur affectibus, et alius illuminatur amplius, alius minus, alius omnino caret lumine; profecto ut quisque illustratione piae charitatis affectus est, in alio actu magis, in alio minus, in aliquo nihil; sic dici potest habere aliam, aliam non habere, aliam magis, jor est in isto charitas quam in illo: et ideo recte possumus dicere et aliqua in isto, nulla in illo, quantum pertinet ad charitatem quae pietas est: et in uno homine quidem qu
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a fit. ⁊ nõ sua luce. s sũme illius lucis
ꝑticipatione sapiens fit. Ista gͣ hõis sa¬
piencia. ĩ dei ÷ uerũ nõ ita dei ẽ ut ea
sapiens fit ̃s. Nõ it participatione
sui sapiens ẽ. sic̃ mens ꝑticipatõne d̃i
dic ĩ dicit᷑ iustĩcia dci nõ solũ illa q ip̃e

Expanded text:
ita fit, et non sua luce, sed summae illius lucis participatione sapiens fit. Ista ergo hominis sapientia etiam Dei est; verum non ita Dei est, ut ea sapiens sit Deus. Non enim participatione sui sapiens est, sicut mens participatione Dei. Sic etiam dicitur justitia Dei non solum illa qua ipse
Abbreviated transcription (Latin):
tas scͥpsit incord̾e hõis: ⁊ q nõ legebat
incorde it̃auit in tabulis. Ut uoce fo¬
rinsecus admota rediret ad cor. ⁊ ibi
inueniret qd̾ extͣ leg̃et. hanc gͥ illi
p̃uaricati udent᷑ in illo frõ aliis facien¬
tes qd̾ nolebant sͥ fieri. S ibi sub intel¬
ligendũ ÷ inuste. ut nõ alii .s. iniuste
facias qd̾ tͥ nõ us fĩ. alioqͥn ħ p̃uari

Expanded text:
tas scripsit in corde hominis; et quia non legebatur in corde, iteravit in tabulis, ut voce forinsecus admota rediret ad cor, et ibi inveniret quod extra legeret. Hanc ergo illi praevaricari videntur in illo facto, aliis facientes quod nolebant sibi fieri. Sed ibi intelligendum est injuste, ut non alii, scilicet, injuste, facias quod tibi non vis fieri; alioqui
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ uoluert̃ se parificare deo. In com̃i¬
sis qͣi inspetulo reluc̃ẽ cepit dei sapi¬
entia qua illuminati st̃. aũsi uͥ eccẽ¬
cati sunt.: ⁊ illi quid̃ conũsi sunt ⁊
illuminati a deo grã apposita Istiũ
sunt excecati nõ inmissione malicie

Expanded text:
t se parificare Deo. In conversis quasi in speculo relucere coepit Dei sapientia qua illuminati sunt; aversi vero excaecati sunt. Et illi quidem conversi sunt et illuminati a Deo gratia apposita. Isti vero sunt excaecati non immissione maliti
Abbreviated transcription (Latin):
ret. ueritate tñ rectissima. ⁊ a nt̃is
sensib remota. Questie
et querit᷑ utrum sicut dicit᷑ ele¬
gisse quosdam ut boni fierent
⁊ fideles. ita ⁊̃ concedi debeat repro¬
basse quosdam ut mali ẽẽnt:⁊ infi¬
deles.⁊ obdurare ut peccent qd̃ nul¬
latenꝰ concedi oportet. Non it repba.¬
tio ita ÷ causa mali. sicut predestina¬
tio causa bont. neq: obduratio ita fa¬
facit bonũ. An ea q̃ semel scit ds. ł p̃scit

Expanded text:
ret, veritate tamen rectissima, et a nostris sensibus remota. 5. Quaestio. Sed quaeritur utrum sicut dicitur elogisse quosdam ut boni fierent et fideles, ita etiam concedi debeat reprobasse quosdam ut mali essent et infideles, et obdurare ut peccent; quod nullatenus concedi oportet. Non enim reprobatio ita est causa mali, sicut praedestinatio est causa boni; neque obduratio ita fafacit bonum. 6. An ea quae semel scit Deus vel praescit
Abbreviated transcription (Latin):
ulti uͦ de isto falsa de occultis dei¬
ꝓfundo que disserentium car
tabilem altitudinẽ iudicioꝵ dei co¬
gitare conantes: in fabulas uanita¬
tis abiert̃. dicentes q aĩe sursum in
celo pectant. ⁊ sodm sua pec̾ca ad cor¬
pora ꝓm̃itis dirigunt᷑: ⁊ dignis sibi
quasi carcerib includunt. seit hii
tales pꝰ cogitationes suas. ⁊ uolentes
disputare de dei ꝓfundo. uersi sũt
in ꝓfundum. dice̾ntes aĩas ance in ce¬
lo conuersatas: ⁊ ibi aliqͥdbonił ma¬
li egisse.⁊ ꝓm̃itis ad corꝑa terrenda
detrusas asse. hoc aũ respuit catħi¬
ca fides ꝓpt̾ euidentem apłi sentenci¬
am qua ait. sũ nondum nati ẽẽnt
aut aliqͥd bomi ł mali egissent.⁊ ẽ.
Melior ⁊ gͦ fidlis ignopnti qmte¬
meraria scĩa. Elegit g̃ qui spolint tͣ¬

Expanded text:
uorumdam falsa de occultis Dei disserentium carntabilem altitudinem judiciorum Dei cogitare conantes, in fabulas vanitatis abierunt, dicentes quia animae sursum in coelo peccant, et secundum sua peccata ad corpora pro meritis diriguntur, et dignis sibi quasi carceribus includuntur. Ierunt hi tales post cogitationes suas, et volentes disputare de Dei profundo, mersi sunt in profundum, dicentes animas in coelo ante conversatas, et ibi aliquid boni vel mali egisse, et pro meritis ad corpora terrena detrusas esse. Hoc autem respuit catholica fides propter evidentem Apostoli sententiam qua ait, Rom. 9: Cum nondum nati essent, aut aliquid boni vel mali egissent, etc. Melior est ergo fidelis ignorantia, quam temeraria scientia. Elegit ergo eos quos vo
Abbreviated transcription (Latin):
potest. di uero oĩa eent que modo st̃.
⁊ alia quedam fac̃et que nõ sunt nͣ
erunt: ⁊ illa oĩa sciret ꝓ certo plura
sciret qͣm modosciat. nec tñ eius sc̃ia
augi potest. q hoc totũ fĩ posset sine
mutabilitate sciencie. Constat gͦ dei
sci̾am oĩo ẽẽ mmutabilem. nec aug̃i
posse. uel minui set ei subiecta. Qđ
semꝑ uidet:⁊ simul: iudet᷑ obui¬
are qdđ ait ienꝰꝵ in exp̃one abacuc. ab¬
surdum ⁊ inqͥt ad hoc deduc̃e dei ma-¬
iestacem. ut sciat ꝑ mom̃ta singła
quot culices nascant᷑. quot ue mori¬
ant᷑. quota pulicũ ⁊ muscarͣ sit mul¬
titudo. qͦt ue pisces natent in aquis.
⁊ similia. Non sim̃̾ tam fatui abulato¬
res dei. ut dum ꝓuidencia eiꝰ ⁊̃ ad
ima retrudimus. in nos ip̃os in iuri¬
osi simꝰ. eandem irrõnabiliũ: ⁊ rõna¬
biliũ ꝓuidentiã ẽẽ dicentes. hic uide¬

Expanded text:
t. Si vero omnia essent quae modo sunt, et alia quaedam faceret quae non sunt nec erunt, et illa omnia sciret pro certo, plura sciret quam modo sciat; nec tamen ejus scientia augeri potest, quia hoc totum fieri posset sine mutabilitate scientiae. Constat ergo Dei scientiam omnino esse immutabilem, nec augeri posse vel minui, sed ei subjecta. 4. Quod semper videt et simul, videtur obviare quod ait Hieron. in Expositione Abacuc.: Absurdum est, inquit, ad hoc deducere Dei majestatem, ut sciat per momenta singula quot culices nascantur, quotve moriantur, quota pulicum et muscarum sit multitudo, quotve pisces natent in aquis, et similia. Non simus tam fatui adulatores Dei, ut dum providentiam ejus etiam ad ima retrudimus, in nos ipsos injuriosi simus, eamdem irrationabilium et rationabilium providentiam esse dicentes. Hic vide
Abbreviated transcription (Latin):
mala predestinauit eos qͦs elegit. reli¬
quos uero repbauit .i. ad mortẽ eter¬
nam presciuit peccaturos. An aliqͥs

Expanded text:
mala. Predestinavit eos, quos elegit, reliquos vero reprobavit, id est ad mortem eternam prescivit peccaturos. Qua
Abbreviated transcription (Latin):
cura deo debob. ꝓuidet tñ om̃ibus
solem suum oriri .⁊ pluiuam dat.
S̃cit itaq: ds qͣnta sit multitudo puli¬
cum culicum :⁊ muscarũ. ac pisciũ
⁊ qͦt nascant᷑. quot ue moriant᷑. set
non scit hoc ꝑ momenta singula. un¬
mo simul ⁊ semꝑ oĩa. Neꝙ: ita scit
ut eand hãt ꝓuidenciam irrõnabi¬

Expanded text:
Deo de bobus; providet tamen omnibus solem suum facit oriri, et pluviam dat. Scit itaque Deus quanta sit multitudo pulicum, culicum et muscarum et piscium, et quot nascantur quotve moriantur; sed non scit hoc per momenta singula; imo simul et semel omnia. Neque ita scit, ut eamdem habeat providentiam irrationabi
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾si ⁊ tc̃ nonͣ oĩa simul scit: ⁊ semꝑer.
Ex tali itaq: sensu illud dc̃m noue
rimiꝰ eẽ ut deum illa altͣnatim uel par¬
ticulatim scire neget. neq ꝑ du̾isa
tempoꝵ mom̃ta sic illa cognouit:
sicut ꝑ uaria momenta illoꝵ quedã
deficiunt. quedam incipiunt. neꝙ
illis alusꝙ irr̃onabilib ita ꝓuidetꝰ.
quemadmod̾ rõnabilib. Nunqͥd it
ut ait apłc cura ⁊ cdeo qe bobus : ⁊ sic̃¬

Expanded text:
 tunc non omnia simul scit et semper. Ex tali itaque sensu illud dictum esse noverimus, ut Deum illa alternatim vel particulatim scire neget, nec per diversa temporum momenta sic illa cognovit, sicut per varia momenta illorum quaedam deficiunt, quaedam incipiunt. Neque illis aliisque irrationabilibus ita providet, quemadmodum rationabilibus; numquid enim, ut ait Apostolus,
Abbreviated transcription (Latin):
nec erit: nõ tñ potest aliqͥd scirẽ. uel
prescite ex temport. pͥ utiq scire ł pre¬
scite qđ nunqͣm ÷ nec erit nec illud sci¬
tum uel prescitum ÷ ab eterno. non
tñ potest inciꝑe scire. ł prescie illud
sed ita potest modo scire ł prescitt sic̃
pͭ scĩsse ł prescisse ab eterno. Sist ddi¬
cas eum modo posse scire ł prescire
qđd ab et̾no nesciuit. ł presciuit. iata
qđ ab et̾no non scu̾nt uel prescuĩtit.
quasi utrũq simul eẽ possit: falsũ
⁊ bi uero dicas eum modo posse modo
scire uel prescire qd̵ ab et̾no non sci¬

Expanded text:
potest aliquid scire vel praescire ex tempore. Potest utique scire vel praescire quod nunquam est nec erit, nec illud scitum vel praescitum est ab aeterno; nec tamen potest incipere scire vel praescire illud, sed ita potest modo scire vel praescire, sicut potest scisse vel praescisse ab aeterno. Si enim dicatur eum modo posse scire vel praescire quod ab aeterno non scivit vel praescivit, ita quod ab aeterno non sciverit vel praesciverit, quasi utrumque simul esse possit, falsum est. Si vero dicas eum posse modo scire vel praescire quod ab aeterno non sci
Abbreviated transcription (Latin):
hũit id i ꝓbare conantib. Iusticiam in¬
qͥunt nõ hũit q p̃ceptũ di ꝯtẽpsit nec
prudentiã q sibi nõ ꝓuidit. neq tempe¬
tantiã: q aliena appeciit. nec fortitudi¬
nẽq pͣue suggestioni cessit. Quib res¬
pondentes dm̃s eũ qͥdem nõ tc̃ huisse has
uͥtutes qñ peccauit. s añ ⁊ tc̃ amisisse.
aug̃ in qͣdam omelia. Adam ꝑdita carita¬
te: malus inuentꝰ ÷ Itẽ pͥnceps uicioꝵ.
dũ uicit adam de limo terre ad imagi¬
nẽ dĩ fc̾m pudicicia armat᷑: tẽꝑantia cõ¬
positum: caritate splendidũ pͥmos paren
tes illis donisac tantis bonis expoliauit.
paritq: ꝑemit. De ħ eod̾ ambiꝵ ad sabinum

Expanded text:
habuerit, id ita probare conantibus. Justitiam, inquiunt, non habuit, quia praeceptum Dei contempsit; nec prudentiam, quia sibi non providit; nec temperantiam, quia aliena appetiit; nec fortitudinem, quia prave suggestioni cessit. Quibus respondentes, dicimus eum quidem non tunc habuisse has virtutes quando peccavit, sed ante, et tunc amisisse. at in quadam homilia: Adam, perdita charitate, malus inventus est. Item: Princeps vitiorum dum vidit Adam de limo terrae ad imaginem Dei factum, pudicitia armatum, temperantia compositum, charitate splendidum, primos tes illis donis ac tantis bonis expoliavit, pariterque peremit. De hoc eodem Ambros. ad Sabinum
Abbreviated transcription (Latin):
famem nõ sentirent set sũ fame suꝑ¬
fiuũ uidet᷑ cõmed̾e. uñ putant qui¬
dam eos cibis nõ indiguisse añ peccm
q nõ pocerant esurire si nõ peccassẽt.
ad qd̃ dici pͣ qd̃ fames uere deffictus :
⁊ pena peccati. Est it imod̾atꝰ ap¬
petitus edendi cui nõ subiacuisset
bat it naturalem appetitũ: ⁊ mode¬
ratum cui ita satisfaciendũ erat ne
defestum famis sentiret. Sicut gͥ
nõ ex utio set ernatẽ conditione erat
qd̃ añ pecc̃m ħo cibis indigebat ita nĩ
exuicio eĩt sec de nat᷑a. Si hõis con¬
ditio in pͥncipio suo .i. inp̾mo paren¬
te a ꝑfecto inchoata. in subsequenti
ꝓpagatione a modico ad maiora ꝓfi¬

Expanded text:
famem non sentirent; sed sine fame supfamem non sentirent; sed sine fame superfluum videretur comedere: unde putant quidam eos cibis non indiguisse ante peccatum, quia non poterant esurire si non peccassent. Ad quod dici potest quod fames vere defectus est et poena peccati. Est enim immoderatus appetitus edendi, cui non subjacuisset bat enim naturalem appetitum et moderatum, cui ita satisfaciendum erat, ne defectum famis sentiret. Sicut ergo non ex vitio, sed ex naturae conditione erat quod ante peccatum homo cibis indigebat, ita non ex vitio esset, sed de natura, si hominis conditio in principio suo, id est, in primo parente a perfecto inchoata, in subsequenti propagatione a modico ad majora profi
Abbreviated transcription (Latin):
ne de hiis nͥltradat. nõ irrõnabũt qui dr̃¬
bdam placuit p̾ͥmoꝵ parentum fili¬
os nascit᷑os paruulos ac detñ ꝑ inter¬
ualla tp̃m cadem lege q̃ ⁊ nunt na¬
tiuitatem humanam ordinatamcer¬
nimꝰ stat᷑e increm̃tum ⁊ membroꝵ u
sum riceptos ut iult expectaret᷑ itas
ad ambulandum ⁊ loquendũ sicut¬
modo innobis Eꝑ utiq non cĩt iicio
deputandũ. set conditioni nat᷑e. situt
a cibo non penit᷑ abstiñe ualebant.
nes tñ illud erat exiutio seo ex na¬
tura conditionis. Ad hoc aũ opponi
t᷑ ita. Sinõ peccarent nec moreren¬
tur.set non peccarent si nõ cõmede¬
rent. pot᷑ant gͥ sine alimonia uiũe.
Cet̃m sicut supradiximꝰ non solũ pec¬
carent si de ligno uetito edent. s ⁊̃
si concessis non utent᷑. ꝙ sit erat eis
p̃ceptũ nõ illo ligno uti: ita aliis ues¬
ci. Pret̃e itͣ naturalema rõnem fa¬
cẽt qͣ intelligebant de ilł ẽt̃ eilendũ.
sũ fames sit pena pecẽi si non peccarẽt

Expanded text:
ne de his nihil tradat, non irrationabiliter quibusdam placuit primorum parentum filios nascituros parvos, ac deinde per intervalla temporum eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus, staturae incrementum et membrorum usum recepturos, ut in illis expectaretur aetas ad ambulandum et loquendum sicutmodo in nobis; quod utique non esset vitio imputandum, sed conditioni naturae: sicut a cibo abstinere penitus non valebant, nec tamen illud erat ex vitio, sed ex natura conditionitur: Si non peccarent, non morerentur; sed non peccarent si non comederent; poterant igitur sine alimonia vivere. Caeterum, sicut supra diximus, non solum peccarent si de ligno vetito ederent, sed etiam si concessis non uterentur; quia sicut erat eis praeceptum non illo ligno uti, ita aliis vesci. Praeterea contra naturalem rationem facerent, quia intelligebant de illis esse edendum, t poena peccati, si non peccarent
Abbreviated transcription (Latin):
Mouet nos inquit si pͥmi hõies nõ pec¬
cassent utrũ tales filios ẽent habifĩ qui
ꝑuulos nasci. d ꝯͣmuis erigua pars
os poterat om̃ipotencia creatoris mox
ratos grandes fac̃e. s ut hoc omittam
poterat certe eis pr̃are qd̾ młtis ãĩalib
presticit quoꝵ pulli qͣmuis sint ꝑnu¬
li tñmox ut nascuntur curĩt ⁊ mat̾s
sequunt᷑. Econt᷑ hõi nato nec ad inces¬
sum pedes ydonei st̃. nec mañ salcem
ad scalpendũ habiles: ⁊ uxta se mam¬
mis põitis nascentis magis possunt
esurentis fure qͣm suggere. pͥeꝙ in¬
fumitati mentis gruit hec infitimi¬
tas carnis. hiis uerbis iudet᷑ insiuari
qd̃ filii ⁊̃ pariuili officus iembroꝵ na¬
lerent uti. Eͥb dã nõ absurde placuit¬
¶Det cũ qd̾ fili pariu nascẽnt᷑. ⁊ ꝑ actes¬

Expanded text:
Movet nos, inquit, si primi homines non peccassent, utrum tales filios essent habituri, qui parvulos nasci: sed quamvis exigua pars os poterat omnipotentia Creatoris mox natos grandes facere. Sed, ut hoc omittam, poterat certe eis praestare quod multis animalibus praestitit, quorum pulli, quamvis sint parvuli, tamen mox ut nascuntur currunt, et matrem sequuntur. Contra homini nato nec ad incessum pedes idonei sunt, nec manus saltem ad scalpendum habiles, et, juxta se mammis positis, nascentes magis possunt esurientes flere quam sugere, proprieque infirmitati mentis congruit haec infirmitas carnis. His verbis videtur insinuari quod filii etiam parvuli officiis membrorum valerent uti. 6. Quibusdam non absurde placuit quod filii parvi nascerentur, et per acces
Abbreviated transcription (Latin):
mot nati in hus eẽnt perfecti.
t cum de corpe humano nõ sit
absurdum uel inconueniens
hoc estimare queri solet utrũ de
sensu aĩe. ⁊ cognitione ueritatis eo¬
dem mͦ senciend sit. ut .s. hii qui sñ

Expanded text:
mox nati, in his essent perfecti. Et cum de corpore humano non sit absurdum vel inconveniens hoc existimare, quaeri solet utrum de sensu animae et cognitione veritatis eodem modo sentiendum sit, ut, scilicet hi qui s
Abbreviated transcription (Latin):
cõmutõne mutabilia facientẽ. ⁊ sñ ul¬
lo suo tꝑali motu: temꝑalia creantem
intueri.⁊ nosse. licet sit difficile: oꝑtet
Nere gͦ ac pͥe: incõmutabłis ⁊ sola duu¬
nitatis essencia. que sine sui mutõnẽ:
rumlibet formatarũ: illa ÷ diuerłitas.
siue uariatio ł multitudo. Ut aũ scias
q̃m̃ simplec sit illa sub̃a: ut docet te au¬

Expanded text:
commutatione mutabilia facientem, et sine ullo suo temporali motu temporalia creantem, intueri et nosse, licet sit difficile, oportet. Vere ergo ac proprie incommutabilis est sola divinitatis essentia; quae sine sui mutatione rumlibet formarum ulla est diversitas sive variatio vel multitudo. Ut autem scias quomodo simplex sit illa substantia, te docet Au
Abbreviated transcription (Latin):
siram.q si iuste uiuebat ⁊ peccat: mo¬
rit᷑ iusticie. si peccat̾r erat: ⁊ iustificat᷑.
morit᷑ peccato. ut alias eiꝰ mutõnes ta¬
ceam: de qͥb mͦ longũ ÷ disputare. Et
creat᷑arũ nat᷑a celestiũ: mori potuit.
q pectare potuit. Nam ⁊ angłi pecca¬

Expanded text:
suam: quia si juste vivebat et peccat, moritur justitiae; si peccatrix erat et justificatur, moritur peccato: ut alias ejus mutationes taceam, de quibus longum est disputare. Et creaturarum natura coelestium mori potuit, quia peccare potuit: nam
Abbreviated transcription (Latin):
ł que cũ duob fr̃ib dormiunt: in¬
dendũ ẽ qͥd censeant canones. Qii
dormierit cũ duab sororib: ⁊ una
ex illis añ fũit uxor: neut᷑m ex ip̃is¬
redde debitũ. quam sibi reddidit il
licitam sororem eiꝰ cognoscendo. nec
⁊̃ pͥ mortẽ uxoris licet eił adultẽ co¬
pulari in ⁊uigiũ. Itẽ ⁊acharias iͣ.
concubinsti cũ sorore uxoris tue
si fecisti: neutͣm h̃as ⁊ uxor tua si
non fũit ꝯscia scełis: ⁊ ꝯtiñe nõ uult:
nubat in dño cͥuult. Tu uͦ ut adul¬
tera sñ sye ⁊iugii maneatis. ⁊ dum
uiuitis pñam agite. ¶ Qđ ait
cͥuult nubat: intelligend̾ ẽ ẜ mor
adultio deprehendit᷑. nec ille nec
illa aliam urorẽ accipiet. ł alium
uirũ qͣm du ambo uiuunt. Si uͦ
adulta mortua fũit: si uir eiꝰ si uult
nubat. adulta uero nunqͣm: ⁊ si mor

Expanded text:
quae cum duobus fratribus dormiunt, videndum est quid censeant canones. Qui dormierit cum duabus sororibus, et una ex illis ante fureddere debitum, quam sibi reddlicitam, sororem ejus cognoscendo. Nec post mortem uxoris licet ei vel adulterae copulari in conjugium. Item Zacharias papa, ibid.: Concubuisti cum sorore uxoris tuae; si fecisti, neutram habeas; et uxor tua si non fuerit conscia sceleris, et continere non vult, nubat in Domino cui vult. Tu vero et adultera sine spe conjugii maneatis, et dum vivitis poenitentiam agite. Quod ait, cui vult nubat, intelligendum est postadulterio deprehendunt, nec ille, nec illa aliam uxorem accipiat, vel alium virum, quamdiu ambo vivunt. Si vero adultera mortua fuerit, vir ejus, si vult, nu
Abbreviated transcription (Latin):
fit aliq̃n desponsatio uͥ ẽ cõꝓmissio
uiri. ⁊ mulieris de ꝯtrahendo matri¬
monio. nõ ÷ aũ ibi ꝯsensus de p̃senti
⁊ ẽ desponsatio hñs esensum de p̃sen
ti .i. pactionẽ ⁊iugalem q̃sola facit
ꝯiugiũ. In illa gͥ desponsatione uͥ ẽ
pollicitõ ⁊trahendi mat̾monii spon¬
si tm ⁊ sponse fiunt nõ ⁊iuges: ⁊ tali¬
b sponsis licet sñ cõi ꝯsensu ⁊tinen¬
ciam ꝓfitĩ:⁊ monast̾ium elig̾e. In
ea uͦ desponsatione ũ ẽ ꝯsensus de p̃¬

Expanded text:
Fit aliquando desponsatio, ubi est compromissio viri et mulieris de contrahendo matrimonio; non est autem ibi consensus de praesenti. Est et desponsatio habens consensum de praesenti, id est, pactionem conjugalem, quae sola facit conjugium. In illa ergo desponsatione, ubi est pollicitatio contrahendi matrimonium, sponsi tantum et sponsae fiunt, non conjuges, et talibus sponsis licet sine communi consensu continentiam profiteri, et monasterium eligere. In ea vero desponsatione ubi est consensus de p
Abbreviated transcription (Latin):
ntri. ⁊ licet error marima cura cauen¬
dussit. nõ mͦ in maiorib. s ĩ in mi¬
noub reb. nec nͥ retũ ignorancia pos¬
sit etrari. nõ ÷ tñ ⁊ sequens ut ⁊ tinuo
erret qͥsquis aliqͥd nescit. S qͥsquis se
existimat scire qd̾ nescit. ꝓ uero it ap¬
probat falsũ qd̾ ÷ errous ꝓpriũ. Uerũ

Expanded text:
r. Et licet error maxima cura cavendus sit nec modo in maioribus, sed eciam in minoribus rebus, nec sine rerum ignorancia possit errari, non est tamen consequens, ut continuo erret, quisquis aliquid nescit, sed quisquis se existimat scire, quod nescit; pro vero enim approbat falsum, quod est erroris proprium. Verum
Abbreviated transcription (Latin):
dicandꝰ ⁊ qui dicit falsum qd̾ putat ue¬
tũ.q qͣntũ in ip̃o ÷ nõ fallit ip̃e s falli¬
t᷑. non gͥ mendacii arguendus ẽ. qui
falsa intaucꝰ credit. ac ꝓueris ħt. po¬
ciuisq econtͣrio ille mentit᷑ qui dicit
uerum qd̾ putat falsũ. Qnͣcũ it ad
animũ euis attinet. nõ uerũ dicit. q
nõ qd̾ sentit dicit qͣmuis utrũ inueni¬
atur ẽẽ qd̃ dicit. Nec ille liber ⁊ a men¬
datio qui ore nesciens loquit᷑ uerum.
sciens aũ uoluntate mentit᷑. Hic q̃ri
solet si uideus dicat xp̃m ẽẽ ddm. cum
nõ ita senciat animo utrũ loqͣt᷑ men¬
datiũ. nõ ÷ mendatium qd̾ dicit.q

Expanded text:
dicandus est, qui dicit falsum quod putat verum; quia quantum in ipso est, non fallit ipse, sed fallitur. Non ergo mendacii arguendus est qui falsa incautus credit ac pro veris habet. Potiusque, e contrario, ille mentitur qui dicit verum quod putat falsum. Quantum enim ad animum ejus attinet, non verum dicit; quia non quod sentit dicit, quamvis verum inveniatur esse quod dicit. Nec ille liber est a mendacio, qui ore nesciens loquitur verum, sciens autem voluntate mentitur. Hic quaeri solet, si Judaeus dicat Christum esse Deum, cum non ita sentiat animo, utrum loquatur mendacium. Non est mendacium quod dicit, quia,
Abbreviated transcription (Latin):
siue ilłs uerum sit. siue pucet᷑. ⁊
non sit. Uerba .N. iõ st̃ instituta. nõ
iit ꝑ ea hoĩes inuicẽ fallant. s ꝑ ea in
alterius noticiã suas cogitõnes ferãt.
uerbis gͦ uti ad fallaciam nõ ad qđ̃ sc̃
instituta pecc̃m ẽ. nec tõ ⁊̃ ullũ men¬
datiũ putandũ ẽ nõ eẽ pecc̃m q pos¬
sumꝰ alicui aliqñ ꝓdesse menciendo.

Expanded text:
sit, sive putetur et non sit. Verba enim ideo sunt instituta, non ut per ea homines invicem fallant, sed per ea in alterius notitiam suas cogitationes ferant. Verbis ergo uti ad fallaciam, non ad quod sunt instituta, peccatum est. Nec ideo etiam ullum mendacium putandum est non esse peccatum, quia possum
Abbreviated transcription (Latin):
tit᷑ occidit aĩam. nec om̃e mendatiũ
isto p̃cepto ꝓhibi uidet᷑. nec p̃missa
lescriptione mendatiũ ioci includi.
lo in quibdam patuo. in qͥb dam
ilło fallim̃. In quib reb nͥl int̾ est.
ad capessend̾ dĩ regnũ. utrũ credant᷑
an non. ł utrũ uera putent᷑. an falsa
siue sint. siue nõ. in hiis errare .i. ali

Expanded text:
titur occidit animam. Nec omne mendacium isto praecepto prohiberi videtur, nec praemissa descriptione mendacium joci includi. lo, in quibusdam parvo, in quibusdam nullo fallimur. In quibus rebus nihil interest ad capessendum Dei regnum, utrum credantur an non, vel utrum vera putentur an falsa, sive sint, sive non; in hi
Abbreviated transcription (Latin):
tudinẽ carnis pecc̃i accepit. Misit it ds̃
nẽ peccat̾ti similem inpena: ⁊ nõ in cul¬
pa: ⁊ iõ nõ peccatͥtẽ. cet̾a uͦ hõium om̃is
caro pecti ÷ sola illius nõ ⁊ caro pectati
qͥa ñ eũ mat̾ ꝯcupiscentia. s gr̃a ⁊cepit

Expanded text:
tudinem carnis peccati accepit. Misit enim Denem peccatrici similem in poena, et non in culpa, et ideo non peccatricem. Caetera vero hominum omnis caro peccati est. Sola illius non est caro peccati, quia non eum mater concupiscentia, sed gratia concepit