comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ecclesia enĩ bonũ fidei fulgorẽ c̃ fessionisq
p̃tendit. ⁊ot mastyrũ sangiune preciosa
& qđ est ãplius xpĩcruore dotata. simulpluri¬
mos intra se fruct̾ usuistius pomi sub unamu¬
nitione c̃ seruans: & uis tutũ negotia multa ẽ¬
plectens: sapiens enĩ spũ celat regotia.
migdalis quoq hoc genere medicari ferunt᷑
agricolȩ. ut examaris dulces fructꝰ fiant.
ut terebrent eiꝰ radicẽ arboris . & in mediũ in¬
serant surculũ eiꝰ arboris quã greci. Peuehen:
Nos pierã dicimꝰ: quo facto : suciam aritudo deponit̾.
Ergo siagriculturt conuestit stirpiũ qualitates.
non uestudio doetrinȩ & disciplinȩ adtentione
mitigari possunt que lib& argritudines passionũ:
Nemo ergo posit̾ uel in aduͦlescentiȩ uel intẽperan¬
tiȩ lubrico desui c̃uersione desper&. Ligna pbe¬
rũq in meliores uestunt᷑ usus : & ñ possunt ho¬
minũ corclamutari. Dociumꝰ non solũ int̃ diuer¬
si generis arbores. eẽ. fructũ diuersitatis. sed

Expanded text:
Ecclesia enim bonum fidei fulgorem confessionisque praetendit, tot martyrum sanguine speciosa, et quod est amplius Christi cruore dotata; simul plurimos intra se fructus usu istius pomi sub una munitione conservans, et virtutum negotia multa complectens. Sapiens enim spiritu celat negotia. Amygdalis quoque hoc genere medicari feruntur agricolae, ut ex amaris dulces fiant fructus, ut et terebrent ejus radicem arboris, et in medium inserant surculum ejus arboris quam Graeci πεύκην, nos piceam dicimus; quo facto succi amaritudo deponitur. Ergo si agricultura convertit stirpium qualitates, nonne studia doctrinae, et disciplinae attentio mitigare possunt quaslibet aegritudines passionum? 56 Nemo ergo positus vel in adolescentiae vel intemperantiae lubrico, de sui conversione desperet. Ligna plerumque in meliores vertuntur usus, et non possunt hominum corda mutari? Docuimus non solum inter diversi generis arbores esse fructuum diversitates, sed
Abbreviated transcription (Latin):
lupus. nec terrere te poterit. Hanc petrã quȩ¬
siuit petrus cũ titubar& influctib & inuenit. quia
dexterã amplexus est xp̃i. Quid dicã allio homines
delectare. & illud ad aescã sumere. qđ & leo parđd
fugit : Deniq sicubi alliũ aliquis confricandum
putauerit. leo pardus inde exilit nec resistit:
cuius uenenata fera odorẽ non potest sustinere.
Tu ꝓ cibo sumis & uiscerib infundis internis: sed
medicatur interdũ dolorib. Sumat᷑ ꝓ medica¬
mento non ꝓcibo: sumat᷑ Al ȩgrotantib. non
ab epulantibus. Medicamentũ quęris. & ieiuniũ
fugis. quasi maius aliud remediũ repperire possis.
eiuni hominis sputũ si serpens gustauerit. morit᷑
Uides quanta uis ieiunii sit. ut & sputo suo homo
terrenũ serpentẽ int̃ ficiat : & merito spiritalẽ.
Quantã dñs & iã minusculis infundit prudentiã
Turtur nido suo ne pullos suos incurset lupꝰ. squillȩ

Expanded text:
lupus nec terrere te poterit. hanc petram quaelupus nec terrere te poterit. hanc petram quaesiuit Petrus, cum titubaret in fluctibus et inuenit, quia dexteram amplexus est Christi. quid dicam alio homines delectari et illud ad escam sumere, quod leopardus fugit? denique sicubi alium aliquis confricandum putauerit, leopardus inde exilit nec resistit. cuius uenenata fera odorem non potest sustinere, id tu pro cibo sumis et tuis uisceribus infundis internis! sed medicatur interdum doloribus: sumatur pro medicamento, non pro cibo, sumatur ab aegrotantibus, non ab epulantibus. medicamentum quaeris et ieiunium fugis, quasi maius aliud remedium repperire possis. ieiuni hominis sputum si serpens gustauerit, moritur. uides quanta uis ieiunii sit, ut sputo suo homo terrenum serpentem interficiat et merito spiritalem. quantam dominus etiam minusculis infudit prudentiam! turtur nido suo, ne pullos suos incurset lupus, scillae
Abbreviated transcription (Latin):
ferocitatẽ : non potest currere. Leo gallũ. &
maxime albũ ueretur. Caprea uulnerata
dictãnũ petit. & de uulnere excludit sagittas
Norunt & bestiȩ remedia sua. Leo eger. simiã¬
quȩrit ut deuor& : quo possit sanari. Leo pardus
capreae agrestis sanguinẽ bibit. & uim languoris
euitat Omĩs fera aegra. canis hausto curat᷑ san¬
guine Vrsus aeger formicas deuorat. Ceruus
oleae ramusculos mandit. Ergo ferȩ norunt ea
petere quȩ sibi ꝓsint. tu ignoras ohomo remedia
tua : Tu nescis quomodo uirtutẽ eripias aduer¬
sario. ut te tãqua p̃uentus lupus effugere ñpossit.
ut oculo tuȩ mentis eius ꝑfidiã dep̃hendas. &
prior cursũ uerborũ eius impedias. in pudentiã eiꝰ
& acum̃ desperatione obtundas: Quod site ille
p̃uenerit. uocẽ tuã aufer&. Et si obmutueris.
solue amictũ tuũ ut sermonẽ resoluas. Et si
inte insurrexerit lupus. petrã accipe & fugit.

Expanded text:
ferociam, non potest currere. Leo gallum et ferociam, non potest currere. Leo gallum et maxime album veretur. Caprea vulnerata dictamnum petit, et de vulnere excludit sagittas. Norunt et bestiae remedia sua. Leo aeger simiaquaerit, ut devoret; quo possit sanari. Leopardus capreae agrestis sanguinem bibit, et vim languoris evitat. Omnis fera aegra canis hausto curatur sanguine. Ursus aeger formicas deoleae ramusculos mandit. \' Ergo ferae norunt ea petere quae sibi prosint: tu ignoras, o homo, remedia tua. tu nescis quomodo uirtutem eripias aduersario, ut te tanquam praeuentus lupus effugere non possit, ut oculo tuae mentis eius perfidiam deprehendas et prior cursum uerborum eius inpedias, inpudentiam eius et acumen disputationis obtundas. quod si te ille praeuenerit, uocem tibi auferet. et si ommutueris, solue amictum tuum, ut sermonem resoluas, et si in te insurrexerit lupus, petram cape et fugit.
Abbreviated transcription (Latin):
mat̃ni uberis pauperes sucos significat habundare
Illa quoq int̾ multa agniculoꝵ milia solũ filium
nouit. Unus plurimoꝵ balatus. eadẽ species. sed illa
tamen fȩcũ suũ discernit aceteris : & solũ filiũ tacito
pictatis testimonio recognoscit. Pastor errat in
discretione ouiũ. agniculus in agnitione matris nescit
errare: Pastor fallitur specie. sed ouis pietate
non fallitur. Vnus odor omĩbus. sed tamen hab&
natura odorẽ suũ domesticũ. quẽ sobolis speciali
quadã uidet᷑ ꝓprietate redolere: hab& suos usus
natura & sensus domesticos. Uix infantulo cȩpe
rant dentes ꝓrũpere. & iã nouit sua arma tẽp¬
tare: Nondũ catulo dentes. & tã quã habeat.
ore ꝓprio sequȩrit ulcisci. Nondũ ceruo cornua
& tam̃ fronte p̃ludit. atq ea quȩ nondũ ex ꝑtus
sit tela minitatur. Lupus si prior hominem
uiderit. uocẽ eripit. & despicit eũ tamquã uictor
uocis ablatȩ. Idem sise pͣuisũ senserit. deponit

Expanded text:
materni uberis pauperes sucos significat abundare. illa quoque inter multa agniculorum milia solum filium nouit. unus plurimorum balatus, eadem species: illa tamen fetum num discernit a ceteris et solum filium tacito pietatis testimonio recognoscit. pastor errat in discretione ouium, agniculus in agnitione matris nescit errare. pastor fallitur specie, sed ouis pietate non fallitur. unus odor omnibus, sed tamen habet natura odorem soumsuum, quem suboles cara speciali quadam uidetur proprietate redolere. habet suos usus natura et sensus domesticos. uix infantulo dentes coeperunt prorumpere, et iam nouit sua arma temptare. nondum catulo dentes, et tanquam habeat, ore suo se quaerit ulcisci. nondum ceruo cornua, t tamen fronte praeludit atque ex ea quae nondum expertus sit tela minitatur. lupus si prior hominem uiderit, uocem eripit et despicit eum tamquam uictor uocis ablat
Abbreviated transcription (Latin):
hisdẽ passionib quibus ꝓprie portiones eius sunt
obnoxiae subiacere. Principiũ igitur esse
doc&. quidicit. In principio fecit ds̃ caelũ &
terrã. Principiũ. aut ad tẽpus refertur.
aut ad numerũ. aut ad fundamentũ. quomodo
in aedificanda domo initiũ fundamentũ est
rincipiũ quoq & conuersionis & de prauationis
diciposse. scripturarũ cognoscinius auctoritate.
Est principiũ artis ars ipsa. ex qua astificũ diuersorũ
de inceps cȩpit operctio. Est &iã principium

Expanded text:
isdem passionibus quibus propriae portiones eius sunt isdem passionibus quibus propriae portiones eius sunt obnoxiae subiacere? ! Principium igitur esse docet qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram. principium aut ad tempus refertur aut ad numerum in aedificanda domo initium fundamentum est. Principium quoque conversionis et depravationis dici posse Scripturarum cognoscimus auctoritate. Est et principium artis ars ipsa, ex qua artificum diversorum deinceps coepit operatio. Est etiam principium
Abbreviated transcription (Latin):
unde cȩperis. aut ubi desieris inter uallo interposito
non facile uel oculis colligis. uel mente repetis:
& tamen & cȩpisse & desiuisse. & ipse tibi testis es
Nam & si sensum subterfugit. ueritatẽ non subruit
Quae autẽ initium habent. & finẽ habent. Et quib
finis datur. initium datũ constat. Pinẽ autẽmundi
futurũ ipse saluator doc& in euangelio suo dicers.
Preterit enĩ figura huius mundi: & cęlũ & terra
p̃teribunt. Et infra. Ecce ego uobiscũ sum.
usq ad consũ mationẽ scłi. Quo modo ergo coae¬
ternũ dõ mundũ asserunt. & creatorẽ omnium
sotiant. atq aequalẽ esse disputant creaturam.
corpusq materiale mundi inuisibili illiatq iN¬
accessibili naturae diuinȩ coniungendũ putant.
cũ presertim scđm suã sententiã non possint ne¬
gare. qm̃ cuius partes corruptioni & mutabili¬
tati sub iacent. huius necesse est uniuersitatem

Expanded text:
unde coeperis aut ibi desieris interuallo interposito unde coeperis aut ibi desieris interuallo interposito non facile uel oculis colliges uel mente repetes: et tamen et coepisse et desiuisse te ipse tibi testis es. nam etsi sensum subterfugit, ueritatem non subruit. quae autem initium habent et finem habent et quibus finis datur initium datum constat. finem autem mundi futurum ipse saluator docet in euangelio suo dicens: praeterit enim figura huius mundi et caelum et terra praeteribunt etinfra: ecce ego uobiscum sum usque ad consummationem mundi. quomodo ergo coaeternum deo mundum adserunt et creatori omnium sociant atque aequalem esse disputant creaturam corpusque materiale mundi inuisibili illi atque inaccessibili naturae diuinae coniungendum putant, cum praesertim secundum suam sententiam non possint negare quoniam cuius partes corruptioni et mutabilitati subiacent, huius necesse est uniuersitatem
Abbreviated transcription (Latin):
caelũ. & multitudinẽ aquae incęlo. Et ad didit
Infatuatus est homo abscientia sua. Qui enim
corruptibilia mundi sequitur. & ex hisputat qđ
diuinȩ possit natura cõprehendere ueritatem.
quomodo non infatuatur uersutȩ disputationis
astutia: Cũ ergo tot oracula audias. quib
testificatur ds̃ qđ fecerit mundũ. noli eũ sine
principio esse credere. quia quasi spera mundus
esse dicatur : ut principiũ eius nullũ uideant᷑
exstare. & cum intonat quasi in circuitu omĩa com¬
mouentur. Ut unde incipiat. ubi desinat noni
facile comp̃hendas. quia circuitus principiũ sensu
colligere impossibile habetur. Neq enĩ sperȩ
initium repperiri. uel ubi cęperit glob lunae:
uel ubi desinat menstrua lunȩ defectio¬
N eq. uero supse non comp̃hendas id circo noncȩpit.
aut nequaquã desin&. Si ipse circuitũ uel
atramento uel grafio ducas. uel centro exprimas.

Expanded text:
caelum et . multitudinem aquae in caelo. et addidit: caelum et . multitudinem aquae in caelo. et addidit: infatuatus est homo ab scientia sua. qui enim corruptibilia mundi sequitur et ex his putat quod diuinae possit naturae conprehendere ueritatem quomodo non infatuatur uersutae disputationis astutia? Cura ergo tot oracula audias, quibus testificatur deus quod fecerit mundum, noli eum sine principio esse credere, quia quasi sphaera mundus esse dicatur, ut principium eius nullum uideatur extare. et cum intonat, quasi in circuitu omnia commouentur, ut unde incipiat, ubi desinat non facile conprehendas, quia circuitus principium sensu colligere inpossibile habetur. neque enim sphaerae potes initium repperire uel unde coeperit globus lunae uel ubi desinat menstrua lunae defectione. neque uero si ipse non conprehendas, idcirco non coepit aut nequaquam desinet. si ipse circuitum uel atramento uel graphio ducas uel centro exprimas,
Abbreviated transcription (Latin):
quae non erant esse inciperent Non mirum
si ds̃ qui omĩa uistute sua contin&. & in comp̃¬
hensibili maiestate uniuersa complectit᷑ fecit
haȩc quae uidentur. cũ & iam illa fecerit quae
non uidentur. Inuisibilia autẽ his quȩ uiden¬
tur potiora esse quis neg&. cũ ea quae uident᷑
temporalia sint. aeterna autẽ quȩ non uident᷑.
Quis igitur dubit& qđ ds̃ haec fecerit. qui ꝑ pro¬
phetam locutus ait. quis mensus est manu aquã
& caelũ palmo. & uniuersam terrã clausa
manu. Quis statuit montes in libra. & rupes
instatera. & nemora in iugo: Quis cognouit
sensum dñi. aut quis consiliarius eius fuit. uelquis
instruxit eum. De quo &iam alibi legimus. quia
ten& circuitũ terrae. & terrã uelut nihilũ fecit
It hieremias ait. Dii qui non fecerunt cȩ̨lũ &
terrã peribunt a terra. & desub caelo isto
Dñs qui fecit terrã in uirtute sua & correxit orbẽ¬
insapientia sua. & insua prudentia extendit

Expanded text:
quae non erant esse inciperent. non minim quae non erant esse inciperent. non minim si deus, qui omnia uirtute sua continet et inconprehensibili maiestate uniuersa conplectitur, fecit haec quae uidentur, cum etiam illa fecerit quae non uidentur. inuisibilia autem his quae uidentur potiora esse quis neget, cum ea quae uidentur temporalia sint, aeterna autem quae non uidentur? quis dubitet quod deus haec fecerit, qui per prophetam locutus ait: quis mensus est manu aquam et caelum palmo et uniuersam terram clausa manu? quis statuit montes in libra et rupes in statera et nemora in iugo? quis cognouit sensum domini aut quis consiliarius ei fuit uel quis instruxit eum? de quo etiam alibi legimus quia tenet circuitum terrae et terram uelut nihilum fecit. et Hieremias ait: dii qui non fecerunt caelum et terram peribunt a terra et desub caelo isto. dominus qui fecit terram inuirtute sua et correxit absoluit sapientia sua et in sua prudentia extendit
Abbreviated transcription (Latin):
temporis prȩuenir&. Nemo enĩ operantẽ
uidit. sed agnouit operatũ. Ubi igit᷑ mora.
cũ legas quia ipse dixit & facta sunt. ipse
mandauit & creata sunt: Nec artis igit᷑
usum nec uirtutis expendit. qui momento
suae uoluntatis maiestatẽ tantae operationis
impleuit. ut ea quae non erant esse facer&
tam uelociter. ut neq uoluntas operationi prȩ¬
currer&. nec operatio uoluntati¬
Miraris opus. quęris operatorem qui principiũ tanto
operi dederat. quis tam cito fecerit. subiecit statim
dicens. quia ds̃ fecit caelum & terrã. Audisti
auctorem. dubitare non debes: Hic est inquo
benedixit melchisedech abraham patrem mul¬
tarum gentiũ dicens. Benedictus abra ham
dõ summo. qui fecit caelũ & terrã. Et credi¬
dit abraham & ait. Extendo manũ meam ad sum
mum dñm qui fecit caelũ & terrã. Uides quia hoc
initium dierũ nec finem habens. Nonmirũ ergo
sids̃ qui est sine initio. initium omnib dedit. ut

Expanded text:
temporis praeueniret. nemo operantem temporis praeueniret. nemo operantem uidit, sed agnouit operatum. ubi igitur mora, cum legas: quia ipse dixit et facta sunt, ipse mandauit et creata sunt? nec artis igitur usum nec uirtutis expedit qui momento suae uoluntatis maiestatem tantae operationis inpleuit, ut ea quae non erant esse faceret tam uelociter, ut neque uoluntas operationi praecurreret nec operatio uoluntatimiraris opus, quaeris operatorem, quis principium tanto operi dederit, quis tam cito fecerit: subiecit statim dicens quia deus fecit caelum et terram. audisti auctorem, dubitare non debes. hic est, in quo benedixit Melchisedech Abraham patrem multarum gentium dicens: benedictus Abraham deo summo, qui fecit caelum et terram. et credidit Abraham et ait: extendo manum meam ad deum summum, qui fecit caelum et terram. uides quia hoc initium dierum nec finem habens. non mirum ergo si deus, qui est sine initio, initium omnibus dedit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
tur. ita fortuitu ac temere dissoluerentur.
nisi in sui gubernatoris diuina uistute cori
starent.Nec in merito gubernatorem
nesciunt. qui non nouerunt dm̃. ꝑ quẽ omĩa
reguntur & gubernantur. Sequamur
ergo eum qui & auctorẽ nouit & gubernatorẽ.
nec uanis abducamur opinionibus: In principio
inquit: Quã bonus ordo. ut illud primum
asserer&. qđ negare consueuerunt. & cognosce¬
rent principiũ esse mundi. ne sine principio
mundũ esse homines arbitrarentur. Vnde &
dauid cũ de caelo & terra & mari loqueretur.
ait. Omĩa insapientia fecisti. Dedit ergo
principiũ mundo. dedit &iã creaturae informẽ
materiam. ne increatũ & diuinae consortem
substantiae crederemus. Et pulchre addi¬
dit fecit. ne mora in faciendo fuisse a estima¬
retur . ut uel sic intelligerent homines. quã
in comparabilis operator ess&. qui tantũ opus
breui exiguoq momento suae operationis
absoluer&. ut uoluntatis effectus sensum

Expanded text:
tur ita fortuito ac temere dissoluerentur, tur ita fortuito ac temere dissoluerentur, nisi in sui gubernatoris diuina uirtute con- \'starent. nec inmerito gubernatorem nesciunt qui non nouerunt deum, per quem omnia reguntur et gubernantur. sequamur ergo eum qui et auctorem nouit et gubernatorem nec uanis abducamur opinionibus. In principio inquit. quam bonus ordo, ut illud primum adsereret quod negare consuerunt et cognoscerent pnncipiumprincipium esse mundi, ne sine principio mundum esse homines arbitrentur. unde et Dauid, cum de caelo et terra et mari loqueretur, ait: o\'mnia in sapientia fecisti. dedit ergo principium mundo, dedit etiam creaturae infirmitatem, ne ἂναρχον, ne increatum et diuinae consortem substantiae crederemus. et pulchre addidit fecit, ne mora in faciendo fuisse aestimaretur, ut uel sic intellegerent homines quam incomparabilis operator esset, qui tantum opus breui exiguoque momento suae operationis absolueret, ut uoluntatis effectus sensum
Abbreviated transcription (Latin):
si quod depopulo dimittendo dicer& adõ acceperat.
quanto magis qđ de caelo loqueretur: Deniq
non in ꝑsuasione humanȩ sapientiae. nec in phrlo¬
sophiae simulatoriis disputationib. sed in osten¬
sione sp̃s & uirtutis. tamquã testis diuini operis
ausus est dicere In principio fecit ds̃ caelum
& terram. Non ille ut athomorũ concursione
mundus coir&. serum atq otiosum exspectauit
negotiũ. neq discipulũ quendam materiae quã
contẽplando mundũ poss& efficere. sed auctorẽ
dm̃ exprimendũ putauit. Aduertit enĩ uir
plenus prudentiae. qđ uisibiliũ atq in uisibi¬
lium origines substantiarũ & causas rerum.
mens sola diuina contineat. non ut phrlosophi
disputant ualidiorẽ athomorũ complexionẽ
ꝑ seuerantiae iugis prestare causam. Et iudi¬
cauit qđ telam araneae texerent. qui sic mi¬
nuta & insubstantiua principia caelo ac ter¬
ris darent. Quae ut fortuitu coniungeren¬

Expanded text:
si quod de populo dimittendo diceret a deo acceperat, si quod de populo dimittendo diceret a deo acceperat, quanto magis quod de caelo loqueretur. denique non in persuasione humanae sapientiae nec in philosophiae simulatoriis disputationibus, sed in ostensione spiritus et uirtutis tamquam testis diuini operis ausus est dicere: in principio fecit deus caelum et terram. non ille, ut atomorum concursione mundus coiret, serum atque otiosum expectauit negotium neque discipulum quendam materiae, quam contemplando mundum posset effingere, sed auctorem deum exprimendum putauit. aduertit enim uir plenus prudentiae quod uisibilium atque inuisibilium substantiam et causas rerum mens sola diuina contineat, non ut philosophi disputant ualidiorem atomorum conplexionem perseuerantiae iugis praestare causam: iudicauit quod telam araneae texerent qui sic minuta et insubstantiua principia caelo ac terris darent, quae ut fortuito coniungeren
Abbreviated transcription (Latin):
Et cũ ess& in aula educatus regia. maluit tamen
ꝓ amore iustitiae subire exilium uoluntarium.
quã intyrannidis fastigio peccati ꝑ functionẽ
liberandi munus uocaretur. naturali aequitatis
studio ꝓuocatus. accipientẽ in iuriam depopularib
suis ultus. in uidiae sese dedit. uoluptatiq eripuit.
atq omnes regiae domus declinans tumultus. in
secretũ aethiopiae se contulit. ibiq aceteris ne¬
gotus remotus. totũ diuinȩ cognitioni animũ
intendit. ut gloriam dĩ uider& facie ad faciem
Cui testificatur scriptura. quia nemo surrexit
amplius ꝓpheta in israhel sicut morses : qui
sciuit dm̃ facie ad faciem. non inuisione neq iN
somno. sed os ad os cum summo dõ locutus. neque
diuinȩ dignatione donatus. Is itaq. morses
aperuit ossuum. & effudit quae in eo dñs loque¬
batur secundũ quod ei dixerat. cũ eum ad
pharaonẽ diriger& Uade. & ego aperiã
os tuum. & instruam te quid debeas loqui. Et enĩ

Expanded text:
et cum esset in aula educatus regia, maluit tamen et cum esset in aula educatus regia, maluit tamen pro amore iustitiae subire exilium uoluntarium quam in tyrannidis fastigio peccati perfunctionemliberandi munus uocaretur, naturali aequitatis studio prouocatus accipientem iniuriam de popularibus suis ultus inuidiae sese dedit uoluptatique eripuit atque omnis regiae domus declinans tumultus in secretum Aethiopiae se contulit ibique a ceteris negotiis remotus totum diuinae cognitioni animum intendit, ut gloriam dei uideret faciem ad faciem. cui testificatur scriptura quia nemo surrexit amplius propheta in Istrahel sicut Moyses, qui sciuit dominum faciem ad faciem, non in uisione neque in somnio, sed os ad os cum deo summo locutus, neque diuinae dignatione donatus. is itaque Moyses aperuit os suum et effudit quae in eo dominus loquebatur secundum quod ei dixerat, cum eum ad Pharao regem dirigeret: uade et ego aperiam os tuum et instruam te quid debeas loqui. etenim
Abbreviated transcription (Latin):
initium mundi esse. uel ipsum esse initiũ uniuer¬
sorum. sicut in euangelio dĩ filius dicentib tu
quis es. respondit Initium qͥ & loquor
uobis. & ipsum dedisse gignendis reb initiũ.
& ipsum esse creatorem mundi. non idaea quadã
duce imitatorẽ materiae. ex qua non ad arbi¬
trium suũ. sed ad speciem ꝓpositam sua opera
formar&. Pulchre quoq ait. in principio
fecit : ut in comp̃hensibilem celeritatẽ operis
exprimer&. cũ effectum prius operationis
impletȩ. quã indicium coeptae explicauiss&
Quis hoc dicat. aduertere debemus. Morses
utiq ille. eruditus in omni sapientia aegyptioꝵ.
quẽ deflumine collectũ filia pharaonis ut
filium dilexit. & subsidiis regalibus fultũ. omnib
saecularis prudentiae disciplinis informari atq
instrui desiderauit. Qui cum de aqua nomen
acceperit . non putauit tamen dicendũ. quod ex
aqua constarent omĩa. ut thales dixit

Expanded text:
initium mundi esse uel ipsum esse initium uniuerinitium mundi esse uel ipsum esse initium uniuersorum, sicut in euangelio dei filius dicentibus: tu quis es? respondit: initium quod et loquor uobis, et ipsum dedisse gignendi rebus initium et ipsum esse creatorem mundi, non idea quadam duce imitatorem materiae, ex qua non ad arbitrium suum, sed ad speciem propositam sua opera conformaret. pulchre quoque ait: in principio fecit, ut inconprehensibilem celeritatem operis exprimeret, cum effectum prius operationis inpletae quam indicium coeptae explicauisset. quis hoc dicat aduertere debemus. Moyses utique ille eruditus in omni sapientia Aegyptiorum, quem de flumine collectum filia Pharao ut filium dilexit et subsidiis regalibus tultumfultum omnibus saecularis prudentiae disciplinis informari atque instrui desiderauit. qui cum de aqua nomen acceperit, non putauit tamen dicendum quod ex aqua constarent omnia, ut Thales dicit,
Abbreviated transcription (Latin):
rabiles dicunt esse mundos. ut scripsit demo¬
critus. cui plurimum de physicis auctorita¬
tis u&ustas d&ulit. Ipsum quoq mundũ
semper fuisse & fore aristotiles usurpat di¬
cere. contrc autem plato Non semper fuis¬
se & semper fore presumit astruere. pluri¬
mi uero nec fuisse semper nec semper fore
scriptis suis testificantur. Inter has dissen¬
siones eorum. quȩ potest esse ueri ȩstimatio
cum aln mundum ipsum dm̃ esse dicant qđ
ei mens diuina ut putant in esse uideatur
numerus. nec qui locus. aut uita possit aut cura com¬
prehendi : Si quidẽ mundi aestimatione uo lubilẽ.
rotundũ. ardentem. quibusdã incitatũ motib sine
sensu dm̃ conueniat intellegi. qui alieno non suo
motu feratur:. Unde diuino spũ preuidens sẽs
morses hos hominũ erroresfore. & iam forte
coepisse. in ex ordio sermonis sui sic ait
NYTItiM Nnũ. Auciorẽ munoi. creationẽ
materiae. comp̃hendens: ut dm̃ cognosceres ante¬

Expanded text:
rabiles dicunt esse mundos, ut scribit Demorabiles dicunt esse mundos, ut scribit Democritus, cui plurimum de physicis auctoritatis uetustas detulit, ipsumque mundum semper fuisse et fore Aristoteles usurpat dicere: contra autem Plato non semper fuisse et semper fore praesumit adstruere, plurimi uero non fuisse semper nec semper fore scriptis suis testificantur. inter has dissensiones eorum quae potest ueri esse aestimatio, cum alii mundum ipsum deum esse dicant, quod ei mens diuina ut putant inesse uideatur, numerus nec qui locus aut uita possit aut cura conprehendi, siquidem mundi aestimatione uolubilem rutundum ardentem quibusdam incitatum motibus sine sensu deum conueniat intellegi, qui alieno, non suo motu feratur. Unde diuino spiritu praeuidens sanctus Moyses hos hominum coepisse, in exordio sermonis sui sic ait: Initium rerum auctorem mundi, creationem materiae comp
Abbreviated transcription (Latin):
emplar. & materiam: Sicut plato discipuliq
eius. & ea in corrupta & increata ac sine mi¬
tio esse asseuerarent. dm̃q nontam quã crea¬
torem materiae sed tam quã artificẽ ad
exemplar hoc est id ȩa intendentẽ. fecisse
mundum de materia quam uocant yleN.
quȩ gignendi causas rebus omnib dedisse
asserctur. Ipsum quoq mundũ incorruptũ.
nec creatum aut factum aestimarent. Alii quoq
ut aristotiles cum suis disputandum putauit.¬
ut duo principia ponerent materiã & speciem.
& tertium cum his quod operatorium dicitur.
cui suppeter& competenter efficere quod ad¬
oriun dum putass&: Quid igitur tam in con¬
ueniens. quam ut a &ernitatem operis cũ dĩ
omnipotentis coniungerent a&ernitate. uel
ipsum opus dm̃ esse dicerent. ut cȩlum & terse
& mare diuinis prosequerentur honoribus.
Ex quo factum est. ut partes mundi deos
esse crederent. quam uis deipso mundo non
mediocris inter eos questio sit. Nam phita¬
goras unum mundum asserit: alii innume¬

Expanded text:
emplar et materiam, sicut Plato discipulique eius, et ea incorrupta et increata ac sine initio esse adseuerarent deumque non tamquam creatorem materiae, sed tamquam artificem ad exemplar, hoc est ideam intendentem fecisse mundum de materia, quam uocant ὕλην, quae gignendi causas rebus omnibus dedisse adseratur, ipsum quoque mundum incorruptum nec creatum aut factum aestimarent, alii quoque, ut Aristoteles cum suis disputandum putauit, duo principia ponerent, materiam et speciem, et tertium cum his, quod operatorium dicitur, cui subpeteret competenter efficere quod adoriendum putasset. quid igitur tam inconueniens quam ut aeternitatem operis cum dei omnipotentis coniungerent aeternitate uel ipsum opus deum esse dicerent, ut caelum et terram et mare diuinis prosequerentur honoribus? ex quo factum est ut partes mundi deos esse crederent, quamuis de ipso mundo non mediocris inter eos quaestio sit. nam Pythagoras unum mundum adserit, alii innume
Abbreviated transcription (Latin):
facit in meriliano. qm̃ exalto hunc inluminat
locũ. Vnde & sinagogadicit incanticis canticoꝵ
Ad nuntia mͥ quẽ dilexit animamea. ubipacis.
ubi manes in meridid. Ne foste fiat circũ amic¬
ta suꝑ gressiosd liũ tuorũ. Hoc est ad nuntia
mͥ xpẽ quẽ dilex̃ animamea. Cur ñ potiusquẽ
diligit: Sed sinagoga dilex̃. reclesia diligit. nec
ũ quã circa xp̃m suũ mutat affeccũ. Vbunqͥt
pascis. ubi manes inmeridiano Sequitecu¬
pio quasi alũ na. quẽ quasi copulata ante re¬
tinebã & greges tuos quȩrere qͥa amisimeos.
In mericliano pascis hoc est inecclesiȩ loco. ubi

Expanded text:
facit in meridiano, quoniam ex alto hunc inluminat facit in meridiano, quoniam ex alto hunc inluminat locum.\' unde et synagoga dicit in Canticis canticorum : adnuntia mihi, quem dilexit anima mea. ubi pascis, ubi manes in meridiano, ne forte fiam circumamicta super greges sodalium tuorum, hoc est: adnuntia mihi, Christe, quem dilexit anima mea. cur diligit? Sed Synagoga dilexit, Ecclesia diligit, nec umquam circa Christum suum mutat affectum. Ubi, inquit, pascis, ubi manes in meridiano. Sequi te cupio quasi alumna, quae quasi copulata ante retinebam, et greges tuos quaerere, quia amisi meos. In meridiano pascis, hoc est in Ecclesiae loco, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
hibernis flatib nimia uis niuiũ. pluuiarũq
fundat᷑. Cũ uͦ exmeridianis decedens par¬
tib suꝑ terrã redit. noctis ac diei exaequat
tẽpora. & quo magis moras suis adiungit
cursib ropaulatĩ tẽperiẽ aeris huiꝰ rrducit
& reuocat aurarũ clem̃tiã. Quȩ fouens
omiã repetendos cogit ipipart̾. ut cragermin&.¬
& hac resoluta sulcis semina reuiuiscant. reuirescant arbo-¬
res Ad ꝑp&uitatẽ qͦq c̃seruandi generis corũ
uelquȩ int̾ris s̃ uel aquis. gaudent annuis fe¬
tib ut successio ꝓpaget᷑. Et ubi adestiuas con¬
uersiones inseptẽ crioẽ sesubrigit. spatia diur-¬
na ꝓducit: Noctes uͦ artat & ad stringit. Itaq
quo magis usu ad siduo aerihuc copulat᷑ atq
miscet᷑: eo ãplius & arrẽ ipsũ uaporat . & t̾ra¬
rũ exsiccat humorẽ. Adolescere facit semina.
& tã quã in sucos uirides maturescere poma
siluarũ : tũ quia flagrantior .ẽ. minores ũbras

Expanded text:
hibernis imperialis nimia uis niuium pluuiarumque hibernis imperialis nimia uis niuium pluuiarumque fundatur. cum uero ex meridianis decedens partibus super terram redit, noctis ac diei exaequat tempora et quo magis moras suis adiungit cursibus, eo paulatim temperiem aeris huius reducit et reuocat aurarum clementiam, quae fouens omnia repetendos cogit in partus, ut terra germinet ac resoluta sulcis semina reuiuescant, insignibus arbores, ad perpetuitatem quoque conseruandi generis eomm quae uel in terris sunt uel aquis gaudent annuis fetibus successio propagetur. ast ubi ad aestiuas conuersiones in septentrionem se subrigit, spatia diurna producit, noctes uero artat ac stringit. itaque quo magis usu assiduo aeri huic copulatur atque miscetur, eo amplius aerem ipsum uaporat et terrarum exsiccat umorem et adolescere facit semina et tamquam in sucos uiriles maturescere poma siluarum. tunc quia flagrantior est, minores umbras
Abbreviated transcription (Latin):
Vbi enĩ directa necessitaᷤ. ibi inhonorata indus¬
tria. Multa diximus plura nolumꝰ. Nequis ea
quȩ a nobis de ͤoꝵ asertionib usurpant᷑ adre¬
fellendũ. ad recognoscendũ ad sup̃ta arbitretꝰ
Nãꝗ̃ pueririsimꝰ ea senes c̃menorare qͥ possumꝰ
Nunc adeaquȩ scđm lectionẽ suꝑsurit. dirigamꝰ
stilũ. Sint inquit luminaria insigna & intẽ
pora & indies & in annos. De signis diximꝰ. tẽ¬
pora autẽ quȩ s̃ nisi mutationũ uices. hiemips
uer. aestas. atq autũnus: Inistis igit᷑ tẽpo¬
rib. aut uelocior est transit̾ solis aut cardior
Aliarnuĩ p̃stringit raduis suis. alia in flãmat ca¬
lorib. Itaq cũ sol meridianis partib in morat᷑
hiemps nobis est. Nã cũ sollongius ab est t̾ra
rige scit gelu. stringit᷑ frigore. & plurima
noctis ũbra t̾ras operit. ut multo ꝓlixiora sin
noctis spacia quã diei. Hinc causa orit᷑. ut

Expanded text:
Ubi enim decreta necessitas, ibi inhonorata indusUbi enim decreta necessitas, ibi inhonorata industria. CAPUT V. Multa diximus, plura nolumus; ne quis ea quae a nobis de illorum assertionibus usurpantur ad refellendum, ad recognoscendum assumpta arbitretur. Nam quae pueri risimus, ea senes commemorare qui possumus? Nunc ad ea quae secundum lectionem supersunt, dirigamus stylum. Spora et in dies e his annos. de signis diximus, tempora autem quae sunt nisi mutationum uices, hiems, uer, aestas atque autumnus ? in istis igitur temporibus aut uelocior est transitus solis aut tardior; alia enim praestringit radiis suis, alia inflammat caloribus. itaque cum sol meridianis partibus inmoratur, hiemps \' nobis est. nam cum sol longius abest, terra rigescit gelu, stringitur frigore et plurima noctis umbra terras operit, ut multo prolixiora sint noctis spatia quam diei. hinc causa oritur, ut
Abbreviated transcription (Latin):
sud& Nec diffusi arquoris transfretator peri¬
culũ ꝓprie salutis sollicitꝰ mercator horrescat.
Cuiotioso potest qͣdã utauint soste genitali di¬
uitiarũ thesaur in labi. Sedñ hȩc est uniuer¬
sorũ sententia. Deniq inpiger de presso aratro
tert̃ scindit Agricolanudus arat. nuđ serit
nud sole feruente tostas aestu in area terit fru¬
ges & negotiator in patiens flantib euris in¬
tuto plerũq nauigio sulcat mare: unde inpor¬
tunitatẽ eorũ temeritatẽq c̃dẽpnans ꝓph&a
ait. Erubesce sidon dix̃ mare. Hoc ẽ si pericula
uos ñmouent uelpudor cõprimat. uerecun¬
dia c̃fundat. Erubesce sidon. inqͦ nullus uir¬
tutilocꝰ. nulla salutis cura. nulla uiuentꝰ ꝓex
cubus patriȩ bello dedita armisq exercita.
sed omĩs solliertudo dequȩstu. omẽ studiũ
mer caturȩ. Sem̃ inqͥt mercatorũ sic̃ messis.
Que autẽ merces homuni xpĩano. siñ ex uoluntate
sed ex necessitate curas suas & opera cõponit.

Expanded text:
sudet; nec diffusi aequoris transfretaturus periculum, propriae salutis sollicitus mercator horrescat, cui otioso potest quadam, ut aiunt, sorte genitali divitiarum thesaurus illabi. Sed non haec est universorum sententia. Denique impiger depresso aratro terram scindit agricola, nudus arat, nudus serit, nudus sole fervente tostas aestu in area terit fruges: et negotiator impatiens flantibus euris intuto plerumque navigio sulcat mare. Unde importunitatem eorum, temeritatemque condemnans propheta ait: Erubesce, Sidon; dixit mare , hoc est, si pericula vos non movent, vel pudor comprimat, verecundia confundat. Erubesce, Sidon, in qua nullus virtuti locus, nulla salutis cura, nulla juventus pro excubiis patriae bello dedita, armisque exercita, sed omnis sollicitudo de quaestu, omne studium mercaturae. Semen, inquit, mercatorum sicut messis Quae autem merces homini Christiano, si non ex voluntate, sed ex necessitate curas suas et opera componit?
Abbreviated transcription (Latin):
Qui sede bant in regione ũ brȩ mostis. luxosta
est illis. Magna lux diuinitatis. quã nulla ũ¬
bramostis interpolat. Ideꝰ ex alto in lumunat
quia & hoc scriptũ est dicente tacharia. Inquib
uisitauit nos oriens exalto. in luminare his qͥ
in tenebris & inũbra mostis sedent. Est sane
& aliqͣ salutis ũ brañ mostis: Vt est illud. sub
ũbra alarũ tuarũ ꝓtegeme. Vmbra quidẽ qͥa
corporis est ũbra qͥacrucis. sedũbra salutis.
quia intererat peccatorũ remissio & resusci¬
tatio mostuorũ. Exemplũ ergo possum̃ capere.
qͥa hiemales dies breues & ubrusmaiores haben
aestiui maiores. sedũ bras minores habent.
Medio qͦq die minor ũbra quã in principio est
diei uel fine. Et hoc apud nos in parte occiden¬
tis. c&erũ sunt quidicant. qđ pes duos totius
anni dies sine ũ bra fuer̃ in partib meridianis
fieri solẽ. ut ꝑ angusta puteorũ aquã quȩ in

Expanded text:
qui sedebant in regione umbrae mortis, lux orta qui sedebant in regione umbrae mortis, lux orta est illis, magna lux diuinitatis, quam nulla umbra mortis interpolat. ideo ex alto inluminat, quia et hoc candore est dicente ceris: in quibus uisitauit nos oriens ex alto inluminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent. est sane et aliqua salutis umbra, non mortis, ut est potius: sub umbra alarum tuarum proteges me, umbra quidem, quia corporis est, umbra, quia crucis, sed umbra salutis, quia in ea erat peccatorum remissio et rescuscitatio mortuorum. Exemplum ergo possumus capere, quia hiemales dies breues, sed umbras maiores habent, aestiui dies maiores, sed umbras minores habent. medio quoque die minor umbra quam uel in principio est diei uel fine, et hoc apud nos in parte occidentis. ceterum sunt qui melius duos totius anni dies sine umbra fuerint in partibus meridianis,fieri solem, ut per angusta puteorum aquam quae in
Abbreviated transcription (Latin):
eis sol iusticiȩ tã quã estiuis m̃sib diutius in¬
moret᷑. Deniq dies dnĩ non est breus sed magn
quia scriptũ est. donecueniat diesdñi magnus
Vnde & iacobait. Onĩs dies uitȩ mex quos agobre¬
ues & maligni. Est riũ maligna lux elubia. Ergo
dies breues. dubiȩ lucis s̃ & ũbrosi. Dies magni
sine ũ bras̃. ut plurimi in aliqͥb locis feruen¬
tiorib: usu exemploq cognouer̃. Sina goga
itaq in dieb breuib & malignis. cuĩ tpũ ple¬
rũq ia cobinꝑsona sua exprimit. uel popłs
eiꝰ ũbrã habebat plurimã quȩ solẽ iusticiȩ ñ
udebat. & uidebat illũ non exalto suꝑcaput
suũ. sed ex meridiano inluminante quando
hiempserit. Ecclesiȩ autẽ dicit᷑. Hiemps abut
discessit sibi : Hlores uisi sunt int̾rpo. tẽpus
messis aduenit. Ante aduentũ xp̃i hiemps
c̃uersione illũ inluminantẽ uidens obũbrat᷑.
opulus autẽ gentiũ qͥerat c̃fusionis: genales
quisedebant intenebis. lucẽ uider̃ magnã.

Expanded text:
eis sol iustitiae tamquam aestiuis mensibus diutius immoretur. denique dies domini non est breuis, sed magnus, quia scriptum est: donec ueniat dies domini magnus. unde et Iacob ait: omnes dies uitae meae quos ago, breues et maligni; est enim maligna lux dubia. ergo dies breues dubiae lucis sunt et umbrosi. dies magni sine umbra sunt, ut plurimi in aliquibus locis feruentioribus usu exemploque cognorunt. synagoga itaque in diebus breuibus et malignis, indicii typum plerumque Iacob in persona sua exprimit uel populi huius, umbram habebat plurimam, quae solem iustitiae non uidebat et uidebat illum non ex alto supra caput suum, sed ex meridiano indicii, quando hiems indicio erat. ecclesiae autem dicitur: hiems abiit, indicium sibi: flores uisi sunt in terra, tempus messis aduenit. ante aduentum Christi hiemm- \' tium conuersione illum inluminantem uidens obumbratur. populus autem gentium, qui erat confusionis, gentiles, qui sedebant in tenebris, lucem uiderunt magnam ;
Abbreviated transcription (Latin):
tumescentes uerticis sudor : Excipit᷑ super¬
cilio. ne tenerȩ offensa acie uisiones molliũ
ꝑturbent᷑ oculorũ: adherent uelut quibus dã
montiũ iugis suꝑ cilia oculis. ut & ꝓtegente
montis cacumine tutiores sint. & tamquã in
sumo locati. de quadã schena superiora uni¬
uersa ꝓspectent. Neq. oportebat eos humi¬
les esse. sicut aures uel os. ipsos: nariũ in¬
terioressinus. Specula enĩ semꝑ ex alto est.
ut aduenientiũ cateruarũ hostiliũ. explorari
possit aduentus. ne in ꝓuis e occupent ocio ua¬
cantẽ uł urbis populũ. uł imperatoris exercitũ.
Sic latronũ quoq. cauentur incursus. sic explo¬
ratores in muris aut in montib: aut turribus
excelsis suꝑ cilio pint locati. ut desuꝑ ex spec¬
tent plana regionũ. inquib insidiȩ latronũ

Expanded text:
umescentis uerticis sudor, excipitur superumescentis uerticis sudor, excipitur supercilio, ne teneras offensa acie uisiones mollium perturbet oculorum. Adhaerent uelut quibusdam montium superciliis oculi, ut et protegente montis cacumine tutiores sint et tamquam in summo locati de quadam scaena superiore uniuersa prospectent. neque enim oportebat eos humiles esse sicut aures uel os ipsosque narium interiores sinus. specula enim semper ex alto est, ut aduenientium cateruarum hostilium explorari possit aduentus, ne inprouiso occupent otiantem uel urbis populum uel imperatoris exercitum. sic latronum quoque diuidunt incursus, si exploratores in muris aut turribus aut montis excelsi supercilio sint locati, ut desuper spectent plana regionum, in quibus insidiae latronu
Abbreviated transcription (Latin):
in quo habemus redẽptionẽ in remissionẽ peccatorum.
qui est imago dĩ inuisibilis. & primogenitus uniuersȩ
creaturae. Ipse .ẽ. imago patris. qui semꝑ est & erat
in principio: deniq imago ẽ : quȩ dicit. Philippe.

Expanded text:
in quo habemus redemptionem et remissionem peccatorum, qui est imago dei inuisibilis et primogenitus uniuersae creaturae. ipse est imago patris, qui semper est et erat in principio. denique imago est qui dicit: Philippe
Abbreviated transcription (Latin):
& patere᷑ gͥram. Quidergo folioꝵ describã
durer sitatis. quẽ ad modũ alia rotunda. ali
longiora. alia flexibilia. alia rigidiora sint.
alia nullis facile uentis labentia. abiaquȩ le
dier sitatis rarũ manifesta testificatione d¬
tues. aut int̾ harenas flaua. aut int̾ cautes
spumea. aut int̾nemorit uiridantior. aut int̃ floru¬
lenta discolor. aut int̾ lilia fulgentior. aut int̃
roseta rutilantior. aut ingramine loͥquidior.
aut inpalucde turpidior. aut infonte ꝑspicatior
aut in mari obscurior. ad sũpto locoꝵ quib in-¬
fuit colore decurrit. Rigorẽ quoq parirati¬
one c̃mutat. Ait int̾ uaporantia ferurat. init̃
ũ brosa frigescat. sole reꝑcussa estu&: Iliuib
insignita glatiali humore canescat: Quẽ ad¬
modũ sapor ei ipse c̃uertit᷑. ut nunc asperior.
riunc amarior. Nunc uehem̃tior. Nunc auste¬
rior. puncdultior. ꝓspetierũ quib: infusa
fuerit qualitate uariet̾. Asperat᷑ immaturi¬

Expanded text:
et patere ad gratiam. Quid ego foliorum describam et patere ad gratiam. Quid ego foliorum describam diversitates quemadmodum alia rotunda, alia longiora, alia flexibilia, alia rigidiora sint, alia nullis facile ventis labentia, alia quae levi diversitates earum manifesta testificatione decies: aut inter arenas flava, aut inter cautes spumea, aut inter nemora viridantior, aut inter florulenta discolor, aut inter lilia fulgentior, aut inter rosas rutilantior, aut in gramine liquidior, aut in palude turbidior, aut in fonte perspicacior, aut in mari obscurior, assumpto locorum quibus influit colore, decurrit. Rigorem quoque pari ratione commutat, ut inter 58 vaporantia ferveat, inter umbrosa frigescat, sole repercussa exaestuet, nivibus irrigata glaciali humore canescat. Quemadmodum autem sapor ejus ipse convertitur, ut nunc asperior, nunc amarior, nunc vehementior, nunc austerior, nunc dulcior pro specierum quibus infusa fuerit qualitate varietur? Asperatur immaturi
Abbreviated transcription (Latin):
exprimas. cũ simul utrũq sit factũ. nehaec
saltẽ prerogatiua cȩli. diuinȩ uideatur adiudicata
substantiae. ut primogenitȩ creaturȩ priuilegio po¬
tior aestimetur. Itaq illos suis relinquamus conten¬
tionib. qui mutuis disputationib se refellunt. nobis
autẽ satis est ad salutẽ. non disputationũ controuersia
sed p̃ceptorũ ueritas. nec argumentationis astutia.
sed fides mentis. ut seruiamus creatori potius quã

Expanded text:
exprimas, cum simul utrumque sit factum; simul ne haec exprimas, cum simul utrumque sit factum; simul ne haec saltem praerogativa coelo divinae videatur adjudicata substantiae, ut primogenitae creaturae privilegio potior aestimetur. Itaque illos suis relinquamus contentionibus, qui mutuis disputationibus se refellunt. Nobis autem satis est ad salutem, non disputationum controversia, sed praeceptorum veritas; nec argumentationis astutia, sed fides mentis, ut serviamus creatori potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
corporis introducentes. quo diuturnã cęli puta¬
rent mansurã esse substantiã. Sed non ista opi¬
nio propheticȩ potuit obuiares sententiȩ. quam
gelio cõprobauit. Dixit enĩ dauid. Principio
terrã tufundasti dñe. & opera manuũ tuarũ sunt
caeli. Ipsi peribunt. tuautẽ ꝑmanes. & omnia
sicut uestimentũ ueterescent. & tamquã amictũ
mutabis ea & mutabunt᷑. tuuero ipse es. & anni
tui non deficient. Quod adeo ꝓbauit ineuan¬
gelio dñs ut dicer&. Caelũ & terra p̃teribunT.
mea autẽ uerba non p̃teribunt. Nihil igitur
agunt. qui propt̃ caeli asserendã ꝑpetuitatem.
quintũ corpus aethereũ introducendũ putarunt.
cũ eq uideant dissimilẽ ceteris adiunctã membri
unius portionẽ. labem corporis magis afferre
consueuisse: Simul illud auerte. quia ꝓpheta
credidit opus esse dñi declarandũ. Quando enĩ
dixit & facta sunt: nihil inter est quid prius

Expanded text:
corporis introducentes, quo diuturnam caeli putacorporis introducentes, quo diuturnam caeli putarent mansuram esse substantiam. sed non ista opinio propheticae potuit obuiare sententiae, quam gelio conprobauit. dixit enim Dauid: principio terram tu fundasti, domine, et opera manuum tuarum sunt caeli. ipsi peribunt, tu autem permanes: et omnia sicut uestimentum ueterescent, et tanquam amictum mutabis ea et mutabuntur, tu uero ipse es, et anni tui non deficient. quod adeo probauit in euangelio dominus ut diceret: caelum et terra praeteribunt, mea autem uerba non praeteribunt, nihil igitur agunt qui propter caeli adserendam perpetuitatem quintum cum aeque videant dissimilem caeteris adjunctam membri unius portionem, labem corpori magis afferre consuevisse. Simul illud adverte, quia propheta  et postea coelum, credidit opus esse Domini declarandum; quando enim dixit et facta sunt, nihil interest quid prius
Abbreviated transcription (Latin):
necesse est resoluatur. Nam hoc ipso qđ diuersae
eadẽ sint elementa naturȩ. simplicẽ & in uiola¬
bilem motũ habere non possunt. cũ se diuersus
elementorũ motus impugn&. Vnus enĩ motus
omnib aptus esse non potest elementis. & distan¬
tib conuenire. Nam qui leuib: accõmodus est.
fit in cõmodus grauiorib elementis. Itaq quan¬
do ad superiora motus cęli est necessarius. terre¬
nis grauatur. quando ad inferiora decursus ex¬
petitur : igneus iugor ille uiolenter attrahitur.
& ent̃ contra naturȩ suȩ usum deorsum cogitur
Omne autẽ qđ in contrariũ cogitur. non naturae
seruiens sed necessitati. cito soluit᷑. & in ea scindit᷑.
ex quibus uidetur esse compositũ. in suã quamq. regio¬
nem singulis recurrentib. Haec igitur alii consi¬
derantes stabile esse non posse aethereũ corpuscȩli.
stellarũq arbitrati sunt. quintã quandã naturã

Expanded text:
necesse est resoluatur. nam hoc ipso quod diuersae necesse est resoluatur. nam hoc ipso quod diuersae eadem sint elementa naturae simplicem et inuiolabilem motum habere non possunt, cum se diuersus elementorum motus inpugnet. canentur enim motus omnibus aptus esse non potest et elementis distantibus conuenire; nam qui leuibuslenibus adcommodus est fit incommodus grauioribus elementis. itaque quando ad superiora motus caeli est necessarius, terrenis grauatur, quando ad inferiora decursus expetitur, igneus uigor ille uiolenter adtrahitur; etenim contra naturae suae usum deorsum cogitur. omne autem quod in contrarium cogitur non naturae conlisis. sed necessitati cito soluitur et in ea scinditur ex quibus uidetur esse conpositum in suam quamque regionem singulis recurrentibus. haec igitur alii considerantes stabilia esse non posse aetherium corpus caeli stellarumque esse arbitrati sunt quintam quandam naturam
Abbreviated transcription (Latin):
& qualitate substantiȩ caeli. quid enumerẽ ea
quȩ disputationib suis phslosophi texuerunt :
cũ alii cõpositũ caelũ ex quattuor elementis asse¬
rant. alii quintã quandã naturã noui corporis
ad constitutionẽ eius inducant. atq ad fingant
aethereũ esse corpus. cuineq ignis ad mixtussit.
suum quendã habeant cursum atq usũ & motũ
naturae. ut grauiora demergant & in ꝓnũ ferant᷑.
uacua & leuia insuperiora se subrigant. Est
enĩ proprius cuiusq motus inspere autẽ circuitu
ista confundi. & um sui cursus amittere. qm̃spera
in orbẽ suum uoluitur. & superiora inferioribus.
superiorib quoq inferiora mutantur. Quorũ
autẽ secundũ naturã motus mutati sunt. horum
necessario ferunt mutari solere qualitatis substan¬
tiarũ suarũ. Quid igitur defendimus aethereũ
corpus esse. ne uideatur corruptioni obnoxium:
Quod enĩ compositũ excorruptibilib elementis est:

Expanded text:
et qualitate substantiae coeli quid enumerem ea et qualitate substantiae coeli quid enumerem ea quae disputationibus suis philosophi texuerunt? cum alii compositum coelum ex quatuor elementis asseranad constitutionem eius inducant atque adfingant aetherium esse corpus, cui nequaneque ignis admixtus sit i elementa suum quendam habeant cursum atque usum et motum naturae, ut grauiora demergant et in pronum ferantur, uacua et leuia in superiora se subrigant — est enim proprius cuique motus —, in sphaerae autem circuitu ista confundi et uim sui cursus amittere, quoniam sphaera in orbem suum uoluitur et superiora inferioribus, superioribus quoque inferiora mutantur. quorum autem secundum naturam motus mutati sunt, horum necessario ferantferunt mutari solere qualitates substantiarum suarum. quid igitur defendimus aetherium corpus esse, ne uideatur corruptioni obnoxium? quod enim conpositum ex corruptibilibus elementis est