comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
trium testium. stabit omẽ uerbum:
Alioquin & unus testis plerumq uctũ
dicit. & plures plerumq mentiuntur:
potiusq creditum. ẽ. in exordio fidei
gentium uni apło euangelizanti.
quam populis errantib a quibus
ꝑ secutionem patiebatur : Nonigi¬
tur frustric quodammodo conse¬
cratus est iste numerus testium
Et cd̾m hoc dñs respondit. eo quoq
ipso intelligi uoluit dese prophe¬
tasse moysenz Anforte inde calũp¬
niamini. quia nonait in lege dĩ. sed
in lege ura scriptum . ẽ. ubĩ usitattm
locutionem scripturarum quis non
agnoscat. Lege enim ur̃a dixit
uobis data. sicut dicit apostolus
eutengelium suum: quod se tamen
accepisse testatur non ab homine.
sed per reuelationem iħu xp̃i : An
dm̃. ubicumq non ait pater noster.
sed pater ur. c iam uero uocem illam
quam commemorasti caelo delatam
hic.ẽ. filius meus dilectissimus
credite illi : quia uos non audistis.
creditis quia eã in scripturis sc̃is in¬

Expanded text:
trium testium stabit omne uerbum. trium testium stabit omne uerbum. alioquin et unus testis plerumque uerum dicit et plures plerumque mentiuntur, potiusque creditum est in exordio fidei gentium uni apostolo euangelizanti quam populis errantibus, a quibus persecutionem patiebatur. non igitur frustra quodam modo consecratus est iste numerus testium, et cum hoc dominus respondit, eo quoque ipso intellegi uoluit de se prophetasse Moysen. an forte inde calumniamini, quia non ait, in lege dei, sed in lege uestra scriptum est?'" ubi usitatam locutionem scripturarum quis non agnoscat? in lege uestra enim, dixit, uobis data, sicut dicit apostolus euangelium suum, quod se tamen accepisse testatur, non ab homine, sed per reuelationem Iesu Christi. deum. ubicumque non ait: pater noster, sed pater uester? iam uero uocem illam, quam commemorasti caelo delatam: hic est filius meus dilectissimus, credite illi, quia uos non audistis, creditis, quia eam in scripturis sanctis in
Abbreviated transcription (Latin):
runt : uos quoq ipsi quanuis post
xp̃i passionem & resurrectionem
in hoc mundo nati fueritis. fures
et latrones estis: quia priusquam
uos ipse illuminaret ut ueritatem
ipsius predicaretis. eum ante ueni¬
re uoluistis: ut ur̃am fallaciam
iactarctis : Illic autem ubi ei dictũ
est aiudeis. tudete testificaris. testi¬
monium tuum non est uerum:
non mirum est nonte uidere pro¬
setutum cum. ut diceret dese pro¬
phetasse moysen: Non eum habes
pium oculum: quo id posses uidere:
Nam ecce idipsum quod ͤ respondit
nempe in lege urã scriptum est. quia
duorum hominum testimonium
uerum est: łgosum qui testificor
de me: & testificatur de me qui me
misit pater: Quid aliud sonat rec¬
te in telligentibus. nisi illum testi¬
un nuimieri inlegte ppetico fpre¬
consecratum et commendatum: ut etiã
sic prenuntiaretur futura reuelatio
patris & fili i. Quorum sp̃s est in
illa inseparabili trinitate sp̃s sc̃s:
Ideoq scriptum. ẽ: in ore duorum uł

Expanded text:
runt: uos quoque ipsi. quamuis post runt: uos quoque ipsi. quamuis post Christi passionem et resurrectionem in hoc mundo nati fueritis, fures et latrones estis, quia, priusquam uos ipse inluminaret. ut ueritatem ipsius praedicaretis, eum anteuenire uoluistis, ut uestram fallaciam iactaretis. Illic autem, ubi ei dictum est a ludaeis: tu de te testificaris; testimonium tuum non est uerum, non mirum est non te uidere prosecutum eum, ut diceret de se prophetasse Moysen; non enim habes pium oculum, quo id possis uidere. nam ecce id ipsum, quod eis respondit, nempe: in lege uestra scriptum est, quia duorum hominum testimonium uerum est. ego sum, qui testificor de me, et testificatur de me, qui me misit. pater, quid aliud sonat recte intellegentibus nisi illum testium numerum in lege prophetico spconsecratum et commendatum, ut etiam sic praenuntiaretur futura reuelatio patris et filii, quorum spiritus est in illa inseparabili trinitate spiritus sanctus? ideo scriptum est: in ore duorum uel
Abbreviated transcription (Latin):
sed eum peripsos loquentẽ humili¬
ter porta uerunt : Uos autem qui
haec uerba dñi sic intelligitis. scd̾m
ur̃m intellectum. satis confitemini
nullos uos habere prophetas qui
uenturum xp̃m prophetauerunt.
& ideo uobis eum sicut uoliustilita
finristis Nam si aliquis nri quib
quidem propterca fides habenda ñ
.ẽ. quia non nisi auobis proferun¬
tur: tamen si aliqui sunt quos dicere
audeatis prophetasse xp̃m falsa
carne uenturum. falsa morte pas¬
surum. falsas cicatrices dubitantib
discipulis oblaturum. nondico ex
hoc ipso quam sint detestandi atq
fugiendi. quamq non possint. eẽ.
uenicesi qubus demendatio ap̃s
placet. ut hoc non dicam certe ut dicere
coeperam scđm istum intellectum ues.
turum quo quomodo predicauerunt:
Porro siille intellectus est uerus ut
ipsi ante xp̃m uenisse dicantur. qui
cum xp̃o id est cum uerbo dĩ uentre
uoluerunt. sed cum eos non miserit
ds̃ mendatia sua hominibus attule¬

Expanded text:
sed eum per ipsos loquentem humilised eum per ipsos loquentem humiliter portauerunt. uos autem, qui haec uerba domini sic intellegitis, secundum uestrum intellectum satis confitemini nullos uos habere prophetas, qui uenturum Christum prophetauerunt, et ideo uobis eum sicut uoluistis, ita finxistis. nam si aliqui sunt uestri. quibus quidem propterea fides habenda non est, quia nonnisi a uobis proferuntur, tamen si aliqui sunt, quos dicere audeatis prophetasse Christum falsa carne uenturum, falsa morte passurum, falsas cicatrices dubitantibus discipulis oblaturum, non dico ex hoc ipso, quam sint detestandi atque fugiendi, quamque non possint esse ueraces, quibus de mendacio Christus placet: ut hoc non dicam, certe ut dicere coeperam, secundum istum intellectum uestrturum quoquo modo praedicauerunt. porro si ille intellectus est uerus, ut ipsi ante Christum uenisse dicantur, qui cum Christo, id est cum uerbo dei uenire noluerunt, sed cum eos non miserit deus, mendacia sua hominibus adtule
Abbreviated transcription (Latin):
ferri potest. cui de xpõ fides haben¬
da sit.  quid poteris proferre scrip¬
tum. quod non ille qui hoc uult
credere dicat esse confictum. sitan¬
ta euangelii noticia uenit indubiũ.
Deinde subiungis ipsum te audisse
dicentem fures fuisse & latrones
omnes qui uenerunt ante se :
Unde illum audisti hoc dicentem.
nisi ex euangelio. at si hoc qđ ita
credis exeuangelio. ut tanquam
exore dñi audisse te dicas. alius
falsum. eẽ. contendat. atq hoc
dixisse xp̃m neget: quo ibis. quid
facies. nonne euangelicam aucto¬
riatem quantis potueris uribus
pitdicabis. miser. illic scriptum. ẽ
quod nonuis credere: ubi didicisti
quod ita credis. ut hocte ab ipso xp̃o
dicas audisse: lcce nos utrumq cre¬
dimus. quia euangelio scõ credimus.
Uenisse quippe ita uult intelligi:
quia missi non sunt : Nam qui
missi sunt sicut moyses & sancti
prophetae. non ante ipsum. sed
cum ipso uener̃: quia non eum
per suꝑbiam precedere uoluerunt.

Expanded text:
ferri potest, cui de Christo fides habenferri potest, cui de Christo fides habenda sit? quid poteris proferre scriptum, quod non ille, qui hoc non uult credere, dicat esse confictum. si tanta euangelii notitia uenit in dubium? Deinde subiungis ipsum te audisse dicentem fures fuisse et latrones omnes, qui uenerunt ante se. unde illum audisti hoc dicentem nisi ex euangelio? at si hoc. quod ita credis ex euangelio, ut tamquam ex ore domini audisse te dicas. alius falsum esse contendat atque hoc dixisse Christum neget. quo ibis? quid facies? nonne euangelicam auctoritatem quantis potueris uiribus praedicabis? miser, illic scriptum est, quod non uis credere, ubi didicisti quod ita credis, ut hoc te ab ipso Christo dicas audisse. ecce nos utrumque credimus, quia euangelio sancto credimus, uenisse quippe ita uult intellegi, quia missi non sunt; nam qui missi sunt, sicut Moyses et sancti prophetae, non ante ipsum, sed cum ipso uenerunt, quia non eum per superbiam praecedere noluerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
eduobus ut aut falsum pronunties
capitulum hoc. aut mendacem
iłim: Sicut enim hoc capitulum
uerum est: ita & uerax iħs: Rectius
uisum . ẽ. in quit scriptoribus asseri¬
bere falsitatem: quam ueritatis
auctori mendatium: Itane tu xp̃m
credis ueritatis auctorem. quem
predicas carnis & mortis. & uulne¬
rum. et citatricum simulatorem.
uolo mihi ostendas. unde auctorem
ueritatis didiceris. xp̃m: Si cis qui
deillo scripserunt quorum aucto¬
ritas recenti memoria cõmendata
atq firmata in posteros cmanauit.
audes scribere falsitatem: non enĩ
udisti xp̃m: aut quem ad modum
cum apostolis locutus . ẽ tecum.
aut decaeloͭ sicut saulum uocauit:
Quid de illo sentire. quid credere
possumus. nisi quod scriptura
testatur. ẽ porro si mendax ẽ. euan¬
gelium disseminatum & notum
omnibus gentibus. & abinicio pre¬
dicationis nominis xp̃i in ecclesiis
omnibus in tanto scĩtatis culmine
collocatum. quae scriptura pro¬

Expanded text:
e duobus. ut aut falsum pronunties e duobus. ut aut falsum pronunties capitulum hoc aut mendacem Iesum. sicut enim hoc capitulum uerum est, ita et uerax est Iesus. rectius uisum est, inquit, scriptoribus ascribere falsitatem quam ueritatis auctori mendacium. itane tu Christum credis ueritatis auctorem, quem praedicas carnis et mortis et uulnerum et cicatricum simulatorem ? uolo mihi ostendas. unde auctorem ueritatis didiceris Christum, si eis, qui de illo scripserunt, quorum auctoritas recenti memoria commendata atque firmata in posteros emanauit. audes adscribere falsitatem. non enim uidisti Christum, aut quemadmodum cum apostolis locutus est tecum, aut de caelo te sicut Saulum uocauit. quid de illo sentire, quid credere possumus. nisi quod scriptura testatur ? porro si mendax est euangelium disseminatum et notum omnibus gentibus et ab initio praedicationis nominis Christi in ecclesiis omnibus in tanto sanctitatis culmine conlocatum, quae scriptura pro
Abbreviated transcription (Latin):
quasi quȩdam commemorem.
paratus uidetur iste peruersus.
uel in alium sensum ea conari
ꝑ uertere : uel si fuerit euidentia
clarioris ueritatis oppressus. di¬
cert sec illa canquam demari
salso suauem piscem capere. Nec
ideo se adtotam scripturam moy seos.
uelut adaquam marinam bibendã
cogi oportere : Qua propt̃ sufficere
arbitror huic opere. ut ea ipsa quȩ
reprehendenda ex cerpit descriptura
legis ebreorum. ad xp̃m predicandũ
pertinere si recte intelligantur osten¬
dam: ex quo satis appareat multo
magis cętera uel statim pronun¬
tiata. uel diligenter acueraciter
per scrutata: xp̃ianae fidei conuenire.
si ea quae de ridenda atq dampnan¬
da obicit inimicus eis ipsis con¬
uincatur xpĩana ueritate damp¬
tiandus Qua propter oplene omĩ
fallacia. cum dñs in euangelio di¬
xerit. si crederetis moysi credere¬
tis & mihi. deme erum ille scripsit.
nihil. ẽ. qđ te in ingenti ęstu positũ
fingas. & cogi uidearis in alterum

Expanded text:
quia, si quaedam commemorem, quia, si quaedam commemorem, paratus uidetur iste peruersus uel in alium sensum ea conari peruertere uel, si fuerit euidentia clarioris ueritatis obpressus, dicere se illa tamquam de mari salso suauem piscem capere nec ideo se ad totam scripturam Moyseos uelut ad aquam marinam bibendam cogi oportere. quapropter sufficere arbitror huic operi, ut ea ipsa, quae reprehendenda secerpsit de scriptura legis Hebraeorum. ad Christum praedicandum pertinere, si recte intellegantur. ostendam: ex quo satis adpareat multo magis cetera uel statim pronuntiata uel diligenter ac ueraciter perscrutata christianae fidei conuenire, si ea, quae deridenda atque damnanda obicit inimicus, eis ipsis conuincatur christiana ueritate damnandus. quapropter, o plene omni fallacia, cum dominus in euangelio dixerit: si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. nihil est, quod te in ingenti aestu positum fingas et cogi uidearis in alterum
Abbreviated transcription (Latin):
idem dicit: Ec sepe commemoran¬
dum est: quia non demoniis exibe¬
bantur. sedum uero do qui fecit
caelum et terram: Non tanquã
indigenti talibus: sed tempora
distinguenti. & iubenti presentia
per quȩ significaret futura.
Uos autem qui ut seducatis & de¬
cipiatis idiotas. inperfectosq xp̃ianos
Paganismum uos fingitis detestari:
edite nobis auctoritatẽ xp̃ianorum
librorum. inquibus uobis solem
Aluniam colere atq ad orare
preceptum sit : Vester ergo pocius
error paganisino similis est: quan¬
doquidem nec xp̃m colitis. sed
xp̃i nomine nescio quid. quod
uobis mentiendo finxistis.
&e deos uel i isto conspicuo cęlo
uisibiles. uel unͦnum erabiles com
menticios adoratis: quibus fan¬
tasmatis quasi uanis atq in ani¬
bus simulachris. non ediculas
fabricatis: sed corda ur̃a templa
fecistis : Exigis ame: ut ostendã
quaenam scripserit de xp̃o moy¬
ses : lam quidem superius multa
demonstata sunt ÷ Sed quis possic
omĩa demonstrare. presertim

Expanded text:
icit, et saepe commemorandum est: quia non daemoniis exhibebantur, sed uni vero Deo, qui fecit coelum et terram; non tanquam indigenti talibus, sed tempora distinguenti, et jubenti praesentia, per quae significaret futura. Vos autem, qui ut seducatis et decipiatis idiotas imperfectosque Christianos, Paganismum vos fingitis detestari, edite nobis auctoritatem christianorum librorum, in quibus vobis solem ac lunam colere atque adorare praeceptum sit. Vester ergo potius error Paganismo similis est; quandoquidem nec Christum colitis, sed Christi nomine nescio quid, quod vobis mentiendo finxistis, et deos vel in isto conspicuo coelo visibiles, vel alios innumerabiles commenticios adoratis. quibus phantasmatis quasi uanis atque inanibus simulacris non aediculas fabricastis, sed corda uestra templa fecistis. Exigis a me, ut ostendam, quaenam scripserit de Christo Moyses. iam quidem superius multa demonstrata sunt, sed quis possit omnia demonstrare? praesertim
Abbreviated transcription (Latin):
dicentes falsa esse in euangło. sic¬
ubi urã heresis exitum non inue¬
nerit. ut uobis nihil remaneat
quo redire possitis. unde xp̃o creda¬
tis. ubi uobis hȩc uox pestilentiae
non possit opponi: Iuin etiam sic
tt doceri cupis: ut xp̃ianum thomã
quem xp̃s de se dubitantem non ẽ.
aspernatus. sed quo animi eius
uulneribus mederetur: corporis
sui cicatrices ostendit: Haec uerba:
tua sunt: Bene qđ sic te doceri exi¬
gis: Quam enim uerebar: ne hoc
quoq in euangło falsum . eẽ. con¬
tenderes: Crede ergo cicatricibus
xp̃i. quia si cicatrices illae uerȩ
erant. uera etiam ipsa uulnera
fuerant: nec uera uulnera: nisi
uera caro habere potuisset:
Hoc uerum: totum ur̃m euertit
errorem : Porro si xp̃s falsas
cicatrices dubitanti discipulo de¬
monstrauit : et ipsum fallacem
ditis ita docentem. & te falli cupis

Expanded text:
dicentes falsa esse in euangelio, sicdicentes falsa esse in euangelio, sicubi uestra haeresis exitum non inuenerit, ut uobis nihil remaneat, quo redire possitis. unde Christo credatis, ubi uobis haec uox pestilentiae non possit obponi. quin etiam sic te doceri cupis ut christianum Thomam, quem Christus de se dubitantem non est aspernatus. sed quo animi eius uulneribus mederetur, corporis sui cicatrices ostendit. haec uerba tua sunt. bene, quod sic te doceri exigis. quam enim uerebar, ne hoc quoque in euangelio falsum esse contenderes! crede ergo cicatricibus Christi, quia si cicatrices illae uerae erant, uera etiam illa uulnera fuerant, nec uera uulnera nisi uera caro habere potuisset: hoc uerum totum uestrum euertit errorem. porro si Christus falsas cicatrice dubitanti discipulo demonstrauit, et ipsum fallacem dicis ita docentem et te falli cupis
Abbreviated transcription (Latin):
quia nec illa quae moyses non figu¬
rate sed aperte preceperat. obserua¬
bant: Vnde illis dicit : Decimatis
mentaui et ciminum. et relinqui¬
tis grauiora legis: miscđiam &
iuditium: Liquantes culicem:
camelum autem glutientes: Haec
oportebat facere: illa autem non
omittere: Vnde .ẽ. & illud quod
craditionibus suis dicebant. quomo¬
do infit maretur preceptum dĩ.
quo deferri honorem parentibus
uisene. Pcopter quim sipc.¬
biam & iniquitatem excęcari me¬
ruerunt: ut cętera non intelligerent.
quia ea quae intelligebant: impie
contempnebant: Uides nequam
tibi nondicam si xp̃ianus es crede
dicenti xp̃o. quia dese scripsit moy¬
ses: Quod si non credis: xpĩanus
non es: ipse qui ppe uideris quid
dete sentias. qui te ut gentilem
uel udȩum doceri dexp̃o expetis:
łgo tamen neq hoc defugi. et omnes
tibi ad itus erroris quantum potui
clausi: Nec illud sibui patere
precipicium. qua uos cęci mittitis

Expanded text:
quia nec illa, quae Moyses non figuquia nec illa, quae Moyses non figurate, sed aperte praeceperat, obseruabant. unde illis dicit: decimatis mentam et cyminum et relinquitis grauiora legis. misericordiam et iudicium liquantes culicem, camelum autem gluttientes: haec oportebat facere, illa autem non omittere. unde est et illud. quod traditionibus docebant, quomodo infirmaretur praeceptum dei, quo deferri honorem parentibus iusserat; propter quam superbiam et iniquitatem excaecari meruerunt, ut cetera non intellegerent, quia ea, quae intellegebant, inpie contemnebant. Uidesne, quam tibi non dicam: si christianus es. crede dicenti Christo, quia de se scripsit Moyses; quod si non credis. christianus non es. ipse quippe uideris. quid de te sentias, qui te ut gentilem uel Iudaeum doceri de Christo expetis; ego tamen neque hoc defugi et omnes tibi aditus erroris, quantum potui, clausi. nec illud siui patere praecipitium, qua uos caeci mittitis
Abbreviated transcription (Latin):
furta. falsa testimonia. blasphemiȩ:
H aec sunt. quae communicant hominẽ:
Non lotis manibus manducare: non
cominunicat hominem : Certe iam
manifestata fallacia. conuicta disce.¬
dit: Certe clarum est non aliud
dehac re turbis. aliud secreto disci¬
pulos dũm docuisse: Certe sinc
dubitatione per spicitur manichȩos
pocus tẽ mendaces atq falliues.
non moysen. non xp̃m: naentestam̃ti
utriusq doctrinam. ibi figuratam hic
reuelatam: ibi prophetatam. hic pre¬
sentatam: Quomodo ergo nihil eorũ
catholicos seruare putant quae moy¬
ses scripsit. cum omnia prorsus
obseruent non iam infiguris.
si aliud tempus eẽt. scribendi aliud
legendi. recte diceremus scripturam
illam non obseruare lectorem.
quia & ipse caracteres illos non
faceret. cum illȩ fuissent figurae
sonorum: ille autem iam sonos
ipsos expromeretꝰ Illarum tamen
figurarum formatione occupatꝰ.
sed inspectione commonitus : ldeo
autem iudȩi xp̃o noncredebant.

Expanded text:
furta. falsa testimonia, blasphemiae; furta. falsa testimonia, blasphemiae; haec sunt. quae communicant hominem; non lotis autem manibus manducare non communicat hominem. Certe iam manifestata fallacia connicta discedit; certe iam clarum est non aliud de hac re turbas, aliud secreto discipulos dominum docuisse; certe sine dubitatione perspicitur Manichaeos potius esse mendaces atque fallaces, non Moysen, non Christum. non testamenti utriusque doctrinam ibi figuratam. hic reuelatam. ibi prophetatam, hic praesentatam. quomodo ergo nihil eorum catholicos seruare putant, quae Moyses scripsit, cum omnia prorsus obseruent, non iam in figuris, m, si aliud tempus esset scribendi, aliud legendi, recte diceremus scripturam illam non obseruare lectorem, quia et ipse characteres illos non faceret. cum illae fuissent figurae sonorum, ille autem iam sonos ipsos expromeret, illarum tamen figurarum non formatione occupatus, sed inspectione commonitus. ideo autem Iudaei Christo non credebant,
Abbreviated transcription (Latin):
echoc fit: Nan contexit euangelista
& dicit: Respondens autem petrus.
ait illi: Narra nobis parabolam istam:
Hinc in telligunus petrum putasse
non pro prie nec aperte dnm locu¬
tum fuisse cum diceret. non quod
intrat in os communicat hominem.
sed quod procedit deore : sed ut solec
obscuritate parabolȩ aͥquid signi¬
ficare uoluisse : Uideamus ergo
utrum iam secretius discipulis
interrogantibus hocdicat. quod
manichei uolunt inmundas. eẽ
om̃s carnes: nec eos aliquid earũ
debere contingere: Quid quod
exprobrat qđ apertam suam locu¬
tionem nondum intellexerint.
et proprie dictum parabolam putiut:
Sic enu sequitur ÷ Atille dixit ⁊
Adhuc et uos insipientes estis. et non
intelligitis quia omẽ quod inos in¬
trat inuentrem uadit. & in lacrinã
emiititur. Quae autem procedunt
ex ore: decorde exeunt: Illa commu¬
nicant homineni: Nam decorde
exeunt cogitationes malȩ: homi¬
cidia. adulteria. fornicationes

Expanded text:
et hoc fit; nam contexit euangelista et hoc fit; nam contexit euangelista et dicit: respondens autem Petrus ait illi: narra nobis parabolam istam. hinc intellegimus Petrum putasse non proprie. nec aperte dominum locutum fuisse, cum diceret: non quod intrat in os, communicat hominem, sed quod procedit de ore, sed. ut solet, obscuritate parabolae aliquid significare uoluisse. uideamus ergo. utrum iam secretius discipulis interrogantibus.hoc dicat. quod Manichaei uolunt, inmundas esse omnes carnes nec eos aliquid earum debere contingere. quid ? quod exprobrat. quod apertam suam locutionem nondum intellexerint et proprie dictum parabolam putent. sic enim sequitur: at ille dixit: adhuc et uos insipientes estis et non intellegitis, quia omne, quod in os intrat, in uentrem uadit et in latrinam emittitur; quae autem procedunt ex ore, de corde exeunt, illa communicant hominem? nam de corde exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria, fornicationes,
Abbreviated transcription (Latin):
ait illis: Audite & intelligite : Non
quod intrat in of cõmmunicat homi¬
nẽ : sed quod procedit deore coniiiiu¬
nieat hominem: Tunc accedentes
discipuli: dixerunt ad eum: Scis
qđ pharisȩi audito uerbo. scandalira¬
ti sunt hic certe adiscipulis compel¬
latus. debuit eos sicut istiuolunt pro¬
priȩ docere abomnibus carnibus
abstinendum: ut illud quod supra
dixit non quod intrat in os cominu¬
nicat hominem. sed quod ꝓcedit
deore. turbis dixisse uideretur ⁊
Sequatur ergo euangelista. et dicat
quid iam non turbis: sed discipłis
responderit dñi: Atille respondens
ait: Omnis plantatio quam non plan¬
cauit pater meus caelestis: eradicabitur
Sinite illos : Cęci sunt: duces cȩcorum:
Cęcus autem si cęcum ducat: ambo
cadent infoueam: hoc utiq ideo.
quia traditiones suas uolentes statue¬
re. mandata dĩ non intelligebant.
Sed nondum quesierant discipuli
amagistro. quomodo ipsi quod tur.¬
bis dixerat accipere deberent: łcce

Expanded text:
ait illis: audite et intellegite. non ait illis: audite et intellegite. non quod intrat in os, communicat hominem, sed quod procedit de ore communicat hominem. tunc accedentes discipuli dixerunt ad eum: scis, quod pharisaei audito hoc uerbo scandalizati sunt? hic certe a discipulis conpellatus debuit eos. sicut isti uolunt, proprie docere ab omnibus carnibus abstinendum, ut illud, quod supra dixit: non quod intrat in os, communicat hominem. sed quod procedit de ore. turbis dixisse uideretur. sequatur ergo euangelista et dicat. quid iam non turbis, sed discipulis responderit dominus. at ille respondens ait: omnis plantatio, quam non plantauit pater meus caelestis. e.radicabitur. sinite illos, caeci sunt duces caecorum. caecus autem si caecum ducat. ambo cadent in foueam. hoc utique ideo, quia traditiones suas uolentes statuere mandata dei non intellegebant. sed nondum quaesierant discipuli a magistro. quomodo ipsi, quod turbis dixerat, accipere deberent. ecce
Abbreviated transcription (Latin):
tis  Neq enim haec propter conti¬
nentiam disciplinamq domandi
corporis tangere prohibetis: sed
quod inmunda sint Nam ea sor¬
des et felgentis tenebrarum. cẽ. per¬
hibetis. contra apostolum dicentem
omnia munda mundis : Ecce qui
audent dicere xp̃m indifferenciae
ciborum magistrum: discipulos
tamen suos abhis prohibuisse quae
inmunda ipsĩ putant: Ostendite
ubi ista discipulis suis remouerit:
fallaces improbi. uerumtanen di
uindicis prouidentia ita gcati: ut
etiam commoneatis nos unde conuin¬
cimini : Nant uim pacior ab animo
meo : nisi cõtum ipsum euangeli
capitulum quod iste aduersus
moysen. opponere uoluit. inspicien
dum inseruero : ut ibi uideamus
quani falsum sit quod prior adimantꝰ:
& modo faustus di xit dñm iħ m
adiscipłis suis carnes uescendas
remouisse: easq uulgo scłaribus
concessisse : Nempe cum respon¬
disset calumniantibus qđ non lotis
manibus manducare t: ita sequitur
euangelium: Et conuocatis turbis.

Expanded text:
tis ? neque enim haec propter contitis ? neque enim haec propter continentiam disciplinamque domandi corporis tangere prohibetis, sed quod inmunda sint; nam ea sordes et fel gentis tenebrarum esse perhOmnia munda mundis . Ecce qui audent dicere Christum indifferentiae ciborum magistrum, discipulos tamen suos ab iis prohibuisse, quae immunda ipsi putant. Ostendite, ubi ista a discipulis suis removerit, fallaces, improbi; verumtamen Dei vindicis providentia ita caecati, ut etiam commoneatis nos unde convincamini. Nam vim patior ab animo meo, nisi totum ipsum Evangelii capitulum, quod iste adversum Moysen opponere dum inseruero, ut ibi uideamus, quam falsum sit, quod prior Adimantus et modo Faustus dixit dominum Iesum a discipulis suis carnes uescendas remouisse easque uulgo saecularibus concessisse. nempe cum respondisset calumniantibus, quod non lotis manibus manducarent, ita sequitur euangelium: et conuocatis turbis
Abbreviated transcription (Latin):
ncq bibens: & dicunt. demonium
habet: uenit filius hominis mandu¬
cans & bibens: et dicunt: Ecce homo
uorax & uinarius: amicus publica¬
norum & peccatorum: Et iohannis
quidem ascam ac potum
nouimus  Non enim dic̃¬
tum est qđ omnino non biberet:
sed quod uinum & siceram nonbibe¬
ret ⁊ Bibebat ergo aquam: Cibus
autem cius non omnino nullus erat:
sed locustae et mel sil uestre : Vnde
ergo dictum est non manducans neq
bibens. nisi quia illo uictu quo
udȩi utebantur ille non utebatur.
Hoc ergo dñs nisi uteretur: non in eiꝰ
comparationem. manducans bibensq.
diceretur: An forte ideo quia pane
& holeribus dñs uescebatur: quib
iohannes non uescebatur.cꝰ miruni
si non manducans dicitur. qui locus¬
tas et mel comedit: c&e mtnducans
dicitur. qui pane atq holere contem:¬
tus est : Sed decibis suspicamini quic¬
quid uultis : Gerte bihens et uinarius
non dicerctur: nisi uinum biberet:
Cur ergo et hocuos inmundum puta¬

Expanded text:
neque bibens, et dicunt: daemonium neque bibens, et dicunt: daemonium habet; uenit filius hominis manducans et bibens, et dicunt: ecce homo uorax et uinaria. amicus publicanorum et peccatorum. et Iohannis quidem escam ac potum nouimus; non enim dictum est, quod omnino non biberet, sed quod uinum et siceram non biberet: bibebat ergo aquam. cibus autem eius non omnino nullus erat, sed locustae et mel siluestre. unde ergo dictus est "non manducans neque bibens," nisi quia illo uictu. quo Iudaei utebantur. ille non utebatur? hoc ergo dominus nisi uteretur, non in eius conparatione "manducans bibensque" diceretur. an forte ideo, quia pane et oleribus dominus uescebatur, quibus Iohannes non uescebatur? mirum si non manducans dicitur, qui locustas et mel comedit, et manducans dicitur. qui pane atque olere contentus est. sed de cibis suspicamini, quicquid uultis: certe bibens et uinaria non diceretur, nisi uinum biberet. cur ergo et hoc uos inmundum puta
Abbreviated transcription (Latin):
carnes penitus remoueret: Scłarib
uero uulgo concederet omniaquȩ
possent ȩdi : atq asseueraret qtđ eos
nihil inos intrans pollueret. quia
quae de ore imprudenter procedunt.
ea sola sunt quae polluant homi¬
nem : Haec uerba cua sunt tanto
impudentio quanto aperti ore
mendatio deprompta et ex pressa
Pruno. quia scđm xp̃i sententiam.
si ea sola pollu unt hominem
quae mala exore procedunt.
cur & discipulos xp̃i non ea sola
polluerunt ut cos tanquam
ab inmundis carnibus . eẽt. neces.¬
se prohiberi.: anscłares homines
non polluuntur his quae in os
intrant. sed his quae exoreexeunt.
Ergo mundiores sunt aduersus
inmunditiam quam scĩ. si scõs et ea
Uellem autem mihi isti dicerent quid
manducabat etbibebat xp̃s. qui in cõ¬
paratione iohannis non manducatis
neq bibentis. sẽ dixit manducantem
& bibentem ⁊ Cum enu argueret
peruersitatem hominum utrobiq
calumpnias inquirentium: uenit¬
cnim inquit iobannes non manducans

Expanded text:
carnes penitus removeret, saecularibus carnes penitus removeret, saecularibus vero vulgo concederet omnia quae possent edi, atque adseueraret, quod eos nihil in os intrans pollueret, quia quae de ore inprudenter procedunt, ea sola sunt, quae polluant hominem." haec uerba tua sunt tanto inpudentiore, quanto apertiore mendacio deprompta et expressa. primo quia secundum Christi sententiam si ea sola polluunt hominem, quae mala ex ore procedunt, cur et discipulos Christi non ea sola polluerunt, ut eos tamquam ab inmundis carnibus esset necesse prohiberi? an saeculares homines non polluuntur his, quae in os intrant, sed his, quae ex ore exeunt? ergo munitiores sunt aduersus inmunditiam quam sancti, si sanctos et ea, uellem autem mihi isti dicerent: quid manducabat et bibebat Christus, qui in conparatione Iohannis non manducantis neque bibentis se dixit manducantem et bibentem ? cum enim argueret peruersitatem hominum utrobique calumnias inquirentium, uenit. inquit, Iohannes non manducans
Abbreviated transcription (Latin):
alia quidem al ligurriri promun¬
dis. alia uero pro inniundis ne
concingi quidem: cum ad helluonẽ
hoc magis pertineatut nulla
discernat. aut si discerut suauiora
eligat.: an hoc ideo dicis utꝰ iperi¬
tis continentiatua uelut ab ineun¬
te aetate miranda uideatur. quasi
nescientis uel iam obliti quanto
iocundius sapiat porcina. quam
ueruecina.c sed quia et ista moyses
figuris propheticis dexp̃o scripsit:
in animalium carnibus significans
homines uel uicor porandõs xp̃i
corpori quod ẽ. aeccła. uel respuen¬
dos: uos quoq inter inmund al
figurauit. qui propterea fidei catho.¬
licae non conuenitis : quia nec ru¬
minatis uerbum sapientiae. et
duo testamentit uetus et nouum
non concorditer distinguentes. tan¬
quam geminan ungulam non
habetis: Quis autem ferat te quoq
adimanti ur̃i fallatiam nonpudu¬
isse sectari. dicis enim et tu . xpm
sic docuisse ciborum indifferentiã :
ut a suis quidem discipulis om̃s

Expanded text:
alia quidem abligurrii;i pro munalia quidem abligurrii;i pro mundis, alia uero pro inmundis necontingi quidem? cum ad helluonem hoc magis pertineat, ut nulla discernat; aut si discernit, suaviora eligat. An hoc ideo dicis, ut imperitis continentia tua velut ab ineunte aetate miranda videatur, quasi nescientis, vel jam obliti, quanto jucundius sapiat porcina, quam vervecina? Sed quia et ista Moyses figuris propheticis de Christo scripsit, in animalium carnibus significans homines, vel incorporandos Christi corpori, quod est Ecclesia; vel respuendos; vos quoque inter immunda figuravit, qui propterea fidei catholicae non convenitis, quia nec ruminatis verbum sapientiae, et duo Testamenta, Vetus et Novum, non concorditer distinguentes tanquam geminam ungulam non habetis. Quis autem ferat te quoque Adimanti vestri fallaciam non puduisse sectari? CAPUT XXXI. Dicis enim et tu, Christum sic docuisse ciborum indifferentiam, ut a suis quidem discipulis omnes
Abbreviated transcription (Latin):
cohibet suos dicens super cathedram
moysi : seder̃ scribae etpharisei:
Quae dicunt facite: quae autem faciunt
facere nolite : Dicunt enim. et non
faciunt: In quibus dominicis uerbis.
utrumq debetis aduertere: Etquan¬
tus honor delatus sit doctrinȩ moysi
incuius cathedra etiam mali sedentes
bona docere cogebantur : et unde
fieret proselitus filius gehennȩ:
No n scilicet apharisȩis uerba legis
audiendo: sed eorum facta sectan¬
do : Hoc ergo dici posset tunc pro¬
selito circumciso. quod paulus
dicit: Cir cumcisio quidem prodest.
si legem custodias: Quia uero ille
in non custodienda lege pharisȩos
imitabatur : fiebat filius gehennȩ:
proterea quantum arbitror duplo
quam illi . quia hoc neglegebat
implere quod propria uoluntate
susceperat. non ex uideis natus
sed sponte iudęłs factus : Quid
autem dicere uoliuusti sine respec¬
tu in uiriose. qđ moyses helluonis
inmodum disceptator sedet. uibetq

Expanded text:
cohibet suos dicens: in cathedra cohibet suos dicens: in cathedra Moysi sedent scribae et pharisaei: quae dicunt, facite, quae autem faciunt. facere nolite; dicunt enim, et non faciunt. in quibus dominicis uerbis utrumque debetis aduertere, et quantus honor delatus sit doctrinae Moysi, in cuius cathedra etiam mali sedentes bona docere cogebantur, et unde fieret proselytus filius gehennae, non scilicet a pharisaeis uerba legis audiendo, sed eorum facta sectando. hoc ergo dici posset tunc proselyto circumciso, quod Paulus dicit: circumcisio quidem prodest, si legem custodias. quia uero ille in non custodienda lege pharisaeos imitabatur, fiebat filius gehennae; propterea, quantum arbitror, duplo quam illi, quia hoc neglegebat inplere, quod propria uoluntate susceperat, non ex Iudaeis natus, sed sponte Iudaeus factus. Quid autem dicere uoluisti, sine respectu iniuriose, quod Moyses helluonis in modum disceptator sedet iubetque
Abbreviated transcription (Latin):
ait inore cuo quia dns est ihis
et credideris incorde tuo quia dĩ
illum suscitauit amortuis: saluus
cris: Quia ergo exista resur rectionis
fide iustificamur: ideo ec illud dexp̃o
apostolicum est quia mortuus est
propter delicta nr̃a. et resurrexit
propter iustificationem nr̃am : Ec
quia ista resurrectio quae credita
nos iustificat. illa octauae diei circũ¬
cisione figurata est. propt̾ea deipso
abraham cui primum tradita est
dicit apostolus: et signum accepit
circumcisionis: signaculum iustitię
fidei: Ergo et istam circumcisionem
in ter alias figuras propheticas de
xp̃o scripsit moyses: dequo ipse dicic:
deme enun ille scripsit: quod autẽ
dicit dñs. uẽ uobis scribae et pharisȩi
hypochritae. qui circuitis mare & ari¬
dam facere unum prosilitun. et cũ
feceritis eum: facitis eum filium
gehennȩ duplo quam uos estis: non
quia circumciditur dixit. sed qđ eorũ
mores imitatur : a quibus imitandis

Expanded text:
, in ore tuo, quia dominus est Ies, in ore tuo, quia dominus est Ieset credideris in corde tuo, quia deus illum suscitauit a mortuis, saluus eris. quia'ergo ex ista resurrectionis fide iustificamur, ideo et illud de Christo apostolicum est, quia mortuus est propter delicta nostra et resurrexit propter iustificationem nostram. et quia ista resurrectio, quae credita nos iustificat, illa octaui diei circumcisione figurata est, propterea de ipso Abraham, cui primum tradita est, dicit apostolus: et signum accepit circumcisionis signaculum iustitiae fidei. ergo et istam circumcisionem inter alias figuras propheticas de Christo scripsit Moyses. de quo ipse dicit: de me enim ille scripsit. quod autem dicit dominus: uae uobis, scribae et pharisaei' hypocritae, qui circuitis mare et aridam facere unum proselytum; et cum feceritis eum, facitis eum filium gehennae duplo quam uos estis, non quia circumciditur, dixit. sed quod eorum mores imitatur, a quibus imitandis
Abbreviated transcription (Latin):
non tamen om̃s in mutabimur:
In athomo. in ictu oculi: in nouissima
resurgent incorrupti. et nos in muta¬
tale hoc induere in mortalitatem:
Ut ergo induatur in mortalitatẽ : ex ui¬
cur mortalittte: Hoc est circumcisi¬
onis misterium: quae octauo die
fieri iussa est. & octaua die id est do¬
minica post sabbatum iam inueri¬
tate adõ impleta: Vnde dicitur
exuens se carnem : principatus &
potestates exemplauit: Per hanc
enim mortalitatem: nobis inuide
diabolicȩ potestates dominabantur.
quas exemplasse dictus est: quia
in seipso capite nr̃o prebuit exẽplum.
qđ in toto eius corpore id est aeccła
ex hiaboli pocestate liberanda. in
ultima resur rectione complebitur:
Haec ͤ fides nostra & qm̃ sicut testimoniũ
propheticum paulus cominemorat.
iustus exfide uiuit: hęcẽ. iustifi¬
cationr̃ã: Mortuum quippe xp̃m
etpagani credunt: resurrexisse
autem xp̃m. propria fides ẽ. xp̃iano¬
rum ÷ Si enim confitearis: apostolus¬

Expanded text:
non omnes autem inmutabimur non omnes autem inmutabimur in atomo, in momento oculi, in nouissima resurgent incorrupti et nos inmutatale hoc induere immortalitatem. ut ergo induatur immortalitate, exuitur mortalitate. hoc est circumcisionis mysterium, quae octauo die fieri iussa est, et octauo die, id est dominica post sabbatum, iam in ueritate a domino impleta. unde dicitur: exuens se carnem principatus et potestates exemplauit. per hanc enim mortalitatem nobis inuidae diabolicae potestates dominabantur; quas exemplasse dictus est, quia in se ipso capite nostro praebuit exemplum, quod in toto eius corpore, id est ecclesia ex diaboli potestate liberanda, in ultima resurrectione complebitur. haec est fides nostra. et quoniam, sicut testimonium propheticum Paulus commemorat: iustus ex fide uiuit, haec est iustificatio nostra. mortuum quippe Christum et pagani credunt; resurrexisse autem Christum propria fides est christianorum. si enim confitearis, ait apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
Propter hoc dicit apostolus : Exuens
se carnem. principatus et potestates
exemplauit: fiducialiter trium phans
eos in semetipso: Iuod enim dicit
corpus hoc caro nominatur : Quae
mortalicas proprie caro appellata est.
quia in illa resurrectionis in mortali¬
tate nonerit. propterea scriptum. ẽ.
caro et sanguis regnum dĩ non possi¬
debunt: De quibus uerbis soletis
calumpniari fidei nr̃ae qua credimꝰ
huuis corporis futuram resurrec¬
tionem. quae in ipso dõ iam p̾cessit.
dissimulantes ea quae sequuntur:
inquibus aperte apostolus q̃uid
dicat exponit: Volens enum ostende¬
re quid eo loco dixerit carnem.
continuo subiecit: Neq corruptio
incorruptelam possidebit: hoc enĩ
corpus quod propt̃̾ mortalitatem
propricͤᷤ nom inatur: mutari dicit
in refurrettione. ut iam non sit
corruptibile atq mortale Quod
ne putetur nr̃a suspicione dici. ipsa
cus que scuitur uerba
consulite : Ecce inquit misterium
dico ÷ Omĩ quidem resurgemus.

Expanded text:
propter hoc dicit apostolus: exuens propter hoc dicit apostolus: exuens se carnem principatus et potestates exemplauit fiducialiter, triumphans eos in semet ipso. quod enim dicit corpus hoc caro nominatur. quae mortalitas proprie caro est appellata. quia in illa resurrectionis inmortalitate non erit. propterea scriptum est: caro et sanguis regnum dei non possidebunt. de quibus uerbis soletis calumniari fidei nostrae, qua credimus huius corporis futuram resurrectionem, quae in ipso deo iam praecessit, dissimulantes ea, quae sequuntur; in quibus aperte apostolus quid dicat exponit. uolens enim ostendere, quid eo loco dixerit carnem, continuo subiecit: neque corruptio incorruptionem possidebit. hoc enim corpus, quod propter mortalitatem proprie caro nominatur, mutari dicit in resurrectione, ut iam non sit corruptibile atque mortale. quod ne putetur nostra suspicione dici, ipsa eius quae sequuntur uerba consulite. ecce, inquit, mysdico. omnes quidem resurgemus,
Abbreviated transcription (Latin):
tione gentis tenebrarum perhibetis
ex cussam. & hostium repentino
impetu perturbatam : An ex aet̾no
prȩuidens hoc fucurum nunquam
habuit requiem. quia nunquam
securus fuit. qui se cogitabat tam
graue bellum cum tanca menbro¬
rum suorum labe dampnoq gestu¬
rum cęcerum illud sabbatum
quod imperite acq impie deridetis:
nisi & ipsum interprophetias quae
de xp̃o scriptae sunt aberet incellecᷤ¬
tum : non ei xp̃s sic attestaretur.
qui cum propria uoluntate sicut ipse
meius laude posusti pateretur. Ideoq
tempora passionis et resurrectionis
suac haberet inpocestate. id egit
ut caro enis insepultura sabbato
requiesceret ab omnibus operibus
suis. ut tertio die resurgens quem
dominicum dicimus qui post sabba¬
cum numeratur octiuus. etiam
circumcisionem octaui diei adse pro¬
phetandum pertinere dedararet:
Quid enim significat circumcisio carnis.
nisi expoliationem mortalitatis
quam decarnali generatione portamꝰ.

Expanded text:
tione gentis tenebrarum perhibetis tione gentis tenebrarum perhibetis excussam et hostium repentino inpetu perturbatam. an ex aeterno praeuidens hoc futurum numquam habuit requiem, quia numquam securus fuit. qui se cogitabat tam graue bellum cum tanta membrorum suorum labe damnoque gesturum ? Ceterum illud sabbatum, quod inperite atque inpie deridetis, nisi et ipsum inter prophetias. quae de Christo scriptae sunt, haberet intellectum, non ei Christus sic adtestaretur. qui cum propria uoluntate, sicut ipse in eius laude posuisti, pateretur ideoque tempora passionis et resurrectionis suae haberet in potestate, id egit, ut caro eius in sepultura sabbato requiesceret ab omnibus operibus suis, ut tertio die resurgens, quem dominicum dicimus, qui post sabbatum numeratur octauus, etiam circumcisionem octaui diei ad se prophetandum pertinere declararet. quid enim significat circumcisio carnis? quid? nisi expoliationem mortalitatis. quam de carnali generatione portamus.
Abbreviated transcription (Latin):
& intelligite ueram in nocentiam:
Nam eo ipso loco ubi precipue destruc¬
tor sabbati putatur iħs. cum dis¬
cipuli eius persegetem transeuntes
& esurientes uellerent spicas &
ederent. in nocentes eos dirit: respon¬
dens iudeis Si sciretis quid sit
miscđiam uolo quam sacrificium:
nunquam condempnassetis in nocen¬
tes: Magis enim esurientium mise¬
reri debuer̃. quia hoc illi coacti
fame fecer̃: Auobis autem quis¬
quis uulserit spicas. non ex traditi¬
one xp̃i qui hanc in nocentiam uo.¬
cat: sed extraditione manichei
homicida deputatur : Anforte
apostoli. ut inde menbra dĩ manducan¬
do purgarent sicut ur̃a fabula est. e¬
Uos ergo crudeles qui hoc non facitis
Sed uidelicet nouit faustus destruere
sabbatum: quia scit uircutem dĩ
semper atq infatigabiliter operari:
Illi hoc dicant: qui intelligunt dm̃
sine temporali uoluntate uniuersa
tempora facientem: Hoc aduos mul¬
tum.ẽ: qui dei ur̃i requiem rebella¬

Expanded text:
et intellegite ueram innocentiam. et intellegite ueram innocentiam. nam eo ipso loco. ubi praecipue destructor sabbati putatur Iesus, cum discipuli eius per segetem transeuntes et esurientes uellerent spicas et ederent, innocentes eos dixit respondens Iudaeis: si sciretis, quid sit: misericordiam uolo quam sacrificium. numquam condemnassetis innocentes; magis enim esurientium misereri debuerufame fecerunt. a uobis autem quisquis uulserit spicas, non ex traditione Christi, qui hanc innocentiam uocat, sed ex traditione Manichaei homicida deputatur. an forte apostoli, ut inde membra dei manducando purgarent. sicut uestra fabula est? uos ergo crudeles, qui hoc non facitis. sed uidelicet nouit Faustus destruere sabbatum, quia scit uirtutem dei semper atque infatigabiliter operari. illi hoc dicant, qui intellegunt deum sine temporali uoluntate uniuersa tempora facientem. hoc ad uos multum est. qui dei uestri requiem rebella
Abbreviated transcription (Latin):
uocabatur cum ei diceretur. si cre¬
deretis moysi : crederetis etmihi
Potiusq ẽ. miranda & uehementius
arguenda duritia iudeorum: qui
hoc non fecer̃ qđ totum mundũ
fecisse conspicimus: Nam quicquid
dicis desabbato et decircumcisione
carnis. et dedifferentia ciborum
aliam fuisse traditionem moysi.
aliud per xp̃m didicisse xp̃ianos
iam supra ostendimus. quia sicut
diet apostolis. hac omia figurac
nrãe fuerunt : Non ergo diuersa
doctrina. ẽ. : sed diuersum tempus:
Aliud enim erat qđ haec oportebat
perfiguratas prophetias prenun¬
tiari: & aliud ẽ. quod haec iam opor¬
tet per manifestam ueritatem red
ditamq ad impleri: Sed quid mi¬
rum. si uidȩi carnaliter intelligen¬
tes sabbatum. x p̃õ qui iam hõc
spĩcaliter in sinuabat repugnauer̃:
tu apostolo responde si potes. qui
udcationem ipsuis diei umbram
futuri. eẽ. testatur : Sed si illi resti¬
terunt. xp̃o. non intelligentes uerum
sabbatum: uos ei nolite resistere.

Expanded text:
uocabatur, cum ei diceretur: si creuocabatur, cum ei diceretur: si crederetis Moysi, crederetis et mihi, potiusque est miranda et uehementius arguenda duritia Iudaeorum, qui hoc non fecerunt, quod totum mundum fecisse conspicimus. Nam quicquid dicis de sabbato et de circumcisione . carnis et de differentia ciborum aliam fuisse traditionem Moysi, aliud per Christum didicisse christianos. iam supra ostendimus, quia. sicut dicit apostolus, haec omnia figurae nostrae fuerunt. non ergo diuersa doctrina est, sed diuersum tempus. aliud enim erat, quo haec oportebat per figuratas prophetias praenuntiari, et aliud est, quo haec iam oportet per manifestam ueritateditamque adimpleri. Sed quid mirum si Judaei carnaliter intelligentes sabbatum, Christo, qui jam hoc spiritualiter insinuabat, repugnaverunt? Tu Apostolo responde, suacationem ipsius diei umbram futuri esse testatur. sed si illi restiterunt Christo non intellegentes uerum sabbatum, uos ei nolite resistere
Abbreviated transcription (Latin):
gelu dubitandum non ẽ: etiam si
illa comperta non essentꝰ eẽ. tamen
credi oporteret: Nam illud quod
ad iungis dissuilem fuisse traditi¬
onem xp̃i atq moyseos. & ideo non
fuisse ueri simile. ut si crederent
moysi crederent & xp̃o lmmo
illud pocius esse consequens. ut si al.¬
teri iudȩi crederent. alteri necessario
repugnarent: non utiq diceres si
considerationis oculum paululum
attolleres. orbemq terrarum si ne
conten xionis cȩcitate conspiceres
in hominibus doctis atq indoctis.
grȩcis & barbaris. sapientib& insi¬
pientibus: quibus se debitorem
dicebat apostolus. & moysi & xp̃o
simul credentem: Si ergo non erat
ueri simile. ut iudei moysi & xp̃o
pariter crederent: multominus ueri¬
simile .ẽ. ut orbis cerrarum moysi
& xp̃o pariter credat : Cum uero
ideamus oms gentes utriq credere.
& illius prophetiam cum euangło
huius conuenientem. fide robustis¬
sima & celeberrima retinere: non
ad aliquidimpossibile gens una

Expanded text:
gelii dubitandum non est, etiamsi gelii dubitandum non est, etiamsi illa conperta non essent. esse tamen credi oporteret. Nam illud quod adiungis "dissimilem fuisse traditionem Christi atque Moyseos et ideo non fuisse uerisimile, ut si crederent Moysi, crederent et Christo, immo illud potius esse consequens, ut si alteri Iudaei crederent, alteri necessario repugnarent" non utique diceres, si considerationis oculum paululum adtolleres orbemque terrarum sine contentionis caecitate conspiceres in hominibus doctis atque indoctis, Graecis et barbaris, sapientibus et insipientibus, quibus se debitorem dicebat apostolus et Moysi et Christo simul credentem. si ergo non erat uerisimile, ut Iudaei Moysi et Christo pariter crederent. multo minus uerisimile est, ut orbis terrarum Moysi et Christo pariter credat. cum uero uideamus omnes gentes utrique credere et illius prophetiam cum euangelio huius conuenientem fide robustissima et celeberrima retinere, non ad aliquid inpossibile gens una
Abbreviated transcription (Latin):
potuit: capitulum illud euangelicũ
falsum ẽe. non constat: Redi ergo
adpropositionem tuam qua dixisti.
aut alia dabitis aut nulla. erunt.
& uide nonte ostendisse. nulla nos
alia daturos: Uide etiam nos quam
multa alia iam supra dederimus.
& quid hinc confiteatur aduerte:
Scilicet non esse falsum quod in euan¬
gelio xp̃m dixisse legimus. sicrede¬
retis moysi. crederetis et mihi. de
me enim ille scripsit : ł uangeli i
quidem tam eminens . ẽ. auctoritas.
et tam profunda ueritas : ut etiam¬
sinos propter tardicatem intelligen¬
tiae nr̃ae nulla inueniremus a moy¬
se scripta dexp̃o. nonsolum. eẽ.
aliqua: sed ad xp̃m omnia pertine¬
re quae scripsit. quia non ait &
deme scripsit. sed deme ille scripsit
credere deberemus : Nunc autem
& si de isto euangelii capiculo quod
absit dubitandun esset. compertis
tam multis inscriptura moysi de
xp̃o testimoniis: omis illa dubitatio
colleretur : Et quia de capitulo euan¬

Expanded text:
potuit, capitulum illud euangelicum potuit, capitulum illud euangelicum falsum esse non constat. redi ergo ad propositionem tuam, qua dixisti: aut alia dabitis, aut nulla erunt, et uide non te ostendisse nulla nos alia daturos. uide etiam nos quam multa alia iam supra dixerimus, et quid hinc conficiatur aduerte: scilicet non esse falsum, quod in euangelio Christum dixisse legimus: si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. et euangelii quidem tam eminens est auctoritas et tam fundata ueritas, ut, etiamsi nos propter tarditatem intellegentiae nostrae nulla inueniremus a Moyse scripta de Christo, non solum esse aliqua, sed ad Christum omnia pertinere, quae scripsit, quia non ait: et de me scripsit, sed de me ille scripsit, credere deberemus. nunc autem, etsi de isto euangelii capitulo, quod absit, dubitandum esset, conpertis tam multis in scriptura Moysi de Christo testimoniis omnis illa dubitatio tolleretur; et quia de capitulo euan