comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bulantes sumus. alius tardius ambu¬
lat. alius celerius ambulat: tñ ambulãt.
Excitandi s̃ ꝙͦ remanentes. retro redeun¬
tes reuocandi:errantes in uiam ducen¬
di. Tardi exhortandi: celeres imitandi.
Qui n ꝓficit: remansit in uia. Qui forte
a meliore ꝓposito decsinat: ad id qd̾ deteriꝰ
reliquerat reuersus ẽ retro. Qui fidem de¬
serit: a uia errauit. Cum tardis sit nobis ce
celeriorib ratio: ambulantib tñ. Qui est
qͥ ñ ꝓficit: Qui se putauerit ẽẽ sapientem.
qui dixerit sufficit mͥ qͦd sum. qui ñ atten¬
derit ei qui dicit. q̃ retro ablitus in ea que
ante sunt extentus: scdm intentionẽ se¬
quor ad palmã uocationis dĩ in xp̃o iħu.
Currentem se dixit: sequentem se dix̃. Nõ
remansit: ñ retro respexit. Absit ut err̃a¬
uerit qui uiam ipse docebat: qͥ te tenebat
ce ostendebat. Celeritatem autẽ eiꝰ ut imi¬
taremur: ait. Imitatores mei estote: sicut
ce ego xp̃i. Arbitremur gͦ nos dilectissimi:

Expanded text:
bulantes sumus, alius tardius ambubulantes sumus, alius tardius ambulat, alius celerius ambulat, tamen ambulant. Excitandi sunt ergo remanentes, retro redeuntes revocandi, errantes in viam ducendi, tardi exhortandi, celeres imitandi. Qui non proficit, remansit in via: qui forte a meliore proposito declinat ad id quod deterius reliquerat, reversus est retro: qui fidem deserit, a via erravit. Cum tardis sit nobis et cum celerioribus ratio, cum ambulantibus tamen. Quis est qui non proficit? Qui se putaverit esse sapientem; qui dixerit, Sufficit mihi quod sum; qui non attenderit eum qui dicit, Quae retro oblitus, in ea quae ante sunt extentus, secundum intentionem sequor ad palmam vocationis Dei in Christo Jesu . Currentem se dixit, sequentem se dixit; non remansit, non retro respexit: absit ut erraverit, quia viam ipse docebat, qui et tenebat et ostendebat. Celeritatem autem ejus ut imitaremur, ait: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi . Arbitramur ergo nos, dilectissimi,
Abbreviated transcription (Latin):
tuũ. carnem tuã: ipsi enĩ insidet anima
tua. Quomͦ si in hac uita mortali iumen¬
to insideres. te gestiendo uellet p̃cipitare:
ñne ut securus iter ageres cibaria ferotien¬
ti subtraheres: &e fame domares. qd̃ freno¬
ñ posses. Caro nr̃a: iumentum nr̃m est.
Iter agimus in ihrłm. Plerumq nos ra¬
pit: ce de uia conatur excludere. Tale ꝙͦ
iumentum: cohibeamus ienuniis. Uide¬
te illum gubernatorem. eundẽq uiatorẽ
apłm paulum: iudete illum iumentum
suum domantẽ. In fame in qͥt ce siti. in
ieiuniis sepius: castigo inqͥt corpus meũ
ce in seruitutem redigo. Ita gͦ ce tu qͥ am¬
bulare desideras. doma carnem tuã: ce am¬
bula. Ambulas enĩ: si amas. Non enĩ ad
dm̃ passib. s affectib currimus. Uia gͦ
hominũ genera que ocdit. Remanentẽ.
retro redeuntem: aberrantem. Ab his tͥb
generib malis: dño adiuuante uindicet᷑
ce defendat᷑ gressus nr̃. Iam uero cũ am¬

Expanded text:
tuum, carnem tuam; ipsi enim insidet anima tuum, carnem tuam; ipsi enim insidet anima tua. Quomodo si in hac via mortali jumento insideres, quod te gestiendo vellet praecipitare; nonne ut securus iter ageres, cibaria ferocienti subtraheres, et fame domares quod freno non posses? Caro nostra jumentum nostrum est: iter agimus in Jerusalem; plerumque nos rapit caro, et de via conatur excludere. Tale ergo jumentum cohibeamus jejuniis. Vide illum gubernatorem eumdemque viatorem apostolum Paulum, vide illum jumentum suum domantem. In fame, inquit, et siti, in jejuniis saepius , castigo corpus meum, et in servitutem redigo . Ita ergo et tu, qui ambulare desideras, doma carnem tuam, et ambula. Ambulas enim, si amas. Non enim ad Deum passibus, sed affectibus currimus. CAPUT hominum genera quae odit: remanentem, retro redeuntem, aberrantem. Ab his tribus generibus malis Domino adjuvante vindicetur et defendatur gressus noster. Jam vero cum am
Abbreviated transcription (Latin):
tigabiles itaꝙ dum tempus habemus
oꝑemur bonũ ad om̃s. ce. oꝑantes ꝓpriis
manib ur̃is: quid aliud qͣm sentinã ex¬
hauriri p̃cipiebat: Qnͣdo dicebat. gratia
salui facti estis: tutelam exorabat. Qnͣdo
dicebat. in psalmis ce himnis cantantes
ee dicebat. Qñdo dicebat. spe salui facti su¬
mus: anchoram in cordib credentiũ sigebat.
Qnͣdo dicebat. ihrłm que sursum ẽ libie¬
ra ẽ: que ẽ mat̾ ur̃a: ipsam patͥam de¬
monstrabat. Qnͣdo dicebat. ubi ẽ mors
huc in mari ꝑiclitabatur. s iam in ꝓpͥa
patͥa letabatur. O optime gubernator:
o pulcherrime magister ce doctor. Docu¬
isti. fecisti: &e ideo celeriter ꝑuenisti. qͥa q̃
ut assolet refugit nauigium. & insolitos
fluctus maris horrescit. desideratq iter ꝯ¬
ficere. quo ce si tardius ad patͥam ualeat
ꝑuenire: demonstrabo uiam. immo ip¬
sa se demonstrat uia. Ecce in eugłio cla¬
mat saluator. Ego sum uia. Habes uiã:
ambula. sollicitus tñ. Doma iumentum

Expanded text:
 dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes ; et, Operantes propriis manibus vestris : quid aliud quam sentinam exhauriri praecipiebat? Quando dicebat, Gratia salvi facti estis ; tutelam exorabat. Quando dicebat, Iu psalmis et hymnis cantantes um docebat. Quando dicebat, Spe salvi facti sumus ; anchoram in cordibus credentium figebat. Quando dicebat, Jerusalem qua sursum est, libera est, quae est mater nostra ; ipsam patriam demonstrabat. Quando dicebat, Ubi est, mors, huc in mari periclitabatur, sed jam in propria patria laetabatur. O optime gubernator, o pulcherrime magister et doctor, docuisti, fecisti; et ideo celeriter pervenisti, quia quae ut assolet, refugit navigium, et insolitos fluctus maris horrescit, desideratque iter conficere, quo, etsi tardius, ad patriam valeat pervenire; demonstrabo viam, imo ipsa se demonstrat via. Ecce in Evangelio clamat Salvator, Ego sum via . Habes viam, ambula, sollicitus tamen doma jumentum
Abbreviated transcription (Latin):
accepit. Malum uoluit: hoc illũ sasꝰ
N. Uidete rursum istũ iustũ iudicem: mi¬
ncordiam facientem. Cum uideret qͦd ho¬
o totam stirpem suã male usus libero uo¬
utatis arbitrio in se tamqͣm in radice dã¬
passec. ipse ñ rogatus de cȩlo descendit: ce
nilitate sanauit. Errantes ꝑduxit ad uiã:¬

Expanded text:
accepit: malum voluit, hoc illum secutum accepit: malum voluit, hoc illum secutum est. Videte rursum illum justum judicem misericordiam facientem. Cum videret quod homo totam stirpem suam, male usus libero voluntatis arbitrio, in se tanquam in radice damnasset; ipse non rogatus de coelo descendit, et militate sana
Abbreviated transcription (Latin):
totum mundum possedit exigłica e isi¬
ta ẽ. & cauenda. Hec ẽ enĩ eoꝵ. ꝑuersa dini¬
na. Cum scͥptura dicat. maledictus honi
qui spem suam ponit in homine. ce q̃ bi
hominẽ ñ incurrere ꝓmittunt. si de si
sumpserit. uel in se ipso głatus fuerii
quid contra hos multa dicamus: hara¬
misit ce pat̾ illoꝵ diabolus: illi pͥmo bi¬
mini. Non morte inqͥt morieris: etri
cut dii. Dm̃ contempsit. serpenti eredide
ce quod acceꝑat ꝑdidit. S tunc illo ho¬
ñ fuit cautus: nunc homo caueat uila
ꝑtus. Odit ds̃ p̃sumptores de uirib suo
Quid enĩ ualeat liberum arbitrium ñ y¬
uitum: in ipso adam demonstratũ ẽ. d
malum sufficit sͥ. ad bonũ ñ: nisi adõ¬
tur a deo. Primus enĩ ille homo accipil
berum arbitrium rectum: ce posuit a
eum ds̃ sicut scͥptura dicit ignem aeus
ad quod uolueris inqͥt porrige mania
am. Elegit ignẽ: reliquit aquã. Uil
istum iudicem. Quod elegit homo: lis

Expanded text:
totum mundum possedit evangelica etotum mundum possedit evangelica et et cavenda: haec est enim eorum perversa doctrina. Cum Scriptura dicat, Maledictus homo qui spem suam ponit in homine ; et, Qui hominem non incurrere promittunt, si de se praesumpserit, vel in se ipso gloriatus fuerit. Sed quid contra hos multa dicamus? Hoc promisit et pater illorum diabolus illi primo homini: Non morte, inquit, morieris, eritis sicut dii. Deum contempsit, serpenti credidit, et quod acceperat perdidit. Si tunc ille homo non fuit cautus, nunc homo caveat vel expertus. Odit Deus praesumptores de viribus suis. Quid enim valeat liberum arbitrium non adjutum, in ipso Adam demonstratum est. Ad malum sufficit sibi; ad bonum non, nisi adjuvetur a Deo. Primus enim ille homo accepit liberum arbitrium rectum, et posuit ante eum Deus, sicut Scriptura dicit, ignem et aquam: ad quod volueris, inquit, porrige manum tuam . Elegit ignem, reliquit aquam. Videte justum judicem. Quod elegit homo liber,
Abbreviated transcription (Latin):
batur suꝑ aquas. Cum gͦ in consequen¬
tib legitur. dixit ds̃ fiat lux. oe finxit ds̃
in consequentib demonstrat᷑. Nam cum
uentũ eẽt ut homo formaret᷑: ait scͥptura.
ce dixit ds̃. Faciamus hominẽ ad ima¬
ginem ce similitudinẽ nr̃am. Non dix̃
faciam ad imaginem ce similitudinẽ
meã. ut solus pat̾ intelligeret᷑. nec dixit
fiat. ut filio uelitti iuberet facere per
quem facta s̃ omĩa: nec dictum ẽ fece¬
runt. ut singuli singula in eo confen
oꝑa sua: s cum diceret᷑ faciamus hom
ad imaginem ce similitudinẽ nr̃am.a
nitas unus ds̃ intelligat᷑. statim submi¬
ctum ẽ. Et fecit ds̃ hominẽ: ad imagin
suam fecit illum. Eece ꝑ scͥpturas scns
nitas unus ds̃ p̃dicatur: arrianus c¬
inqͥt in forma dĩ eẽt: ñ rapinam afip¬
tus ẽ eẽ eqͣlis dõ. Ille eum p̃dicat equ
tu asseris minorem: Cui credendũ ẽ us
an tibi:: Tibi quem totus orbis abiext
illi quem totus mundus suscepit. selas
uel sero conuicta ꝑuersitas. tua: quia nn

Expanded text:
r super aquas. Cum ergo in consequentibus legitur, Dixit Deus, Fiat lux; et, Finxit Deus in consequentibus demonstratur. Nam cum ventum esset ad id ut homo formaretur, ait Scriptura: Et dixit Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Non dixit, Faciam ad imaginem et similitudinem meam, ut solus Pater intelligeretur; nec dixit, Fiat, ut Filio veluti juberet facere, per quem facta sunt omnia; nec dictum est, Fecerunt, ut singuli singula in eo conferrent opera sua: sed cum diceretur, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, ut Trinitas unus Deus intead imaginem suam fecit illum . Ecce per Scripturas sanctas Trinitas unus Deus praedicatur; arianus cinquit, in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo . Ille e asseris minorem. Cui credendum est, Apostolo, an tibi? tibi quem totus orbis abjecit, an illi quem totus mundus suscepit? Cedat igitur vel sero convicta perversitas tua, quia jam
Abbreviated transcription (Latin):
semet ipso deceptus: alterum deciꝑe n
piuit. Iste aduersarius effectus geneu
humani. inuentor mortis. suꝑbie i¬
tutor. radix malitie. scelerum cãputa
ceps omĩum uitioꝵ. ꝑsuasor etiam fils¬
pium uoluptatũ: hic dum illũ pͥmum
hominẽ a dõ factum adam scilicet pati
ex limo t̾re ad imaginem dĩ factum pul¬
citia ornatum. temꝑantia compositull.
caritate circum datum. immortalitatl
statim insatiabilis homicida. eosꝙ nũ¬

Expanded text:
semetipso deceptus, nos decipere festinat. Iste est adversarius effectus generis humani, inventor mortis, superbiae institutor, rex malitiae, scelerum caput, princeps omnium vitiorum, persuasor etiam turpium voluptatum. Hic ergo cum illum primum hominem a Deo factum, Adam scilicet, patrem ex limo terrae ad imaginem Dei factum, pudicitia ornatum, temperantia compositum, charitate circumdatum, immortalitate statim insatiabilis homicida primu
Abbreviated transcription (Latin):
pheta dicit. Tu es ds̃ solus magnus. Eu
autẽ heretice compone gradus: separa
tͥnitatem. Fãc patrem maiorem. filium
minorem: sp̃m scm sequentem. Sed iam
de filio quod equalis sit pat̾ aliqua di¬
ximus: ce quod occurrit dicemus. Au¬
di ce de spũ scõ: quem minorem asseris ẽẽ
dĩ. Audi ce ipse quod simul sit cũ patre
ce filio: &e ubiꝙ sit totus. Ds̃ inqͥt ioħes
sequentem eum faceret uel minorem: s
ait suꝑ me. Tinde ce angłs gabriel ad
Dauid quoꝙ ppħa. Quo ibo a spu tuo: ce¬
quo a facie tua fugiam: Si ascendero i
celum tu ibi es: si descendero in abyssũ
tu ades. Ergo si sp̃s dr& in celo. & in t̾ra.
ce in inferno adest cum illo qui dicit. cȩ¬
lum & t̾ram ego impleo: gͦ trinitas unꝰ
ds̃ ẽ. S audi adhuc heretice unde con¬
uncaris: quod tͥnitas unus ds̃ sit. In ip¬
so pͥncipio libri geneseos: quod diximꝰ
scͥptum ẽ. In pͥncipio fecit ds̃ celum os

Expanded text:
ropheta dicit: Tu es Deus solus magnus . Tu ropheta dicit: Tu es Deus solus magnus . Tu autem, haeretice, compone gradus, separa Trinitatem: fac patrem majorem, Filium minorem, Spiritum sanctum sequentem. Sed jam de Filio, quod aequalis sit Patri, aliqua diximus, et quod occurrit, diximus: audi et de Spiritu sancto, quem minorem vis esse ritus est Dei. Audi et ipse quod simul sit cum Patre et Filio, et ubique sit totus. Deus, inquit Joannes sequentem eum faceret, vel minorem; sed ait, super me. Unde et angelus Gabriel ad avid quoque propheta: Quo ibo a Spiritu tuo, et a facie tua quo fugiam? Si ascendero in coelum, tu ibi es, si descendero in abyssunt, tu ades . Ergo si Spiritus Dei et in coelo et in terra et in inferno adest cum illo qui dicit, Coelum et terram ego impleo ; ergo Trinitas unus est Deus. Sed audi adhuc, haeretice, unde convincaris, quod Trinitas unus sit Deus. In ipso principio libri Geneseos, quod diximus, scriptum est, In principio fecit Deus coelum et
Abbreviated transcription (Latin):
filio duo. ita ille filio suo. Auertat hoc ds̃
ab aurib fidelium: indigna s̃ ista credi de
dõ. Si enĩ filius sełm d̾itatem dĩ uerbũ ẽ.
sicut eugłista ioħns narrat. in pͥncipio e¬
rat uerbum. & uerbũ erat apud dm. ce d̃s
erat uerbum: fuit aliquod dempus qͣnͣ
pat̃ fuit sine uerbo. aut fuit aliqd̃ pͥnci¬
pium ante ipsum pͥncipium. qm̃ ipse fi¬
lius dixit se eẽ pͥncipium: Interrogantib
quippe udeis. tu qͥs es: respondit. Princi¬
pium. Ergo ce illud qd̾ in genesi scͥptum
est. in pͥncipio fecit ds cȩlum &e t̾ram: in¬
telligitur in filio. qui ẽ pͥncipium. Si gͦ
semꝑ ds̃ pat̾. semꝑ ds̃ filius: quia nec ille
aliqnͣdo ñ pat̃. nec iste aliqndo ñ filius.
Non enĩ ut pat̾ generaret filiũ minuit
seipsum: s ita genuit de se alterũ qͣlem
se. ut totus maneret in se. Sp̃s autẽ sc̃s
Nec minuit eum ꝓcedendo: nec auget
herendo. Et hec tria unus ds̃: de quo ꝓ¬

Expanded text:
filio tuo, ita ille filio suo: avertat hoc Deus filio tuo, ita ille filio suo: avertat hoc Deus ab auribus fidelium; indigna sunt ista credere de Deo. Si enim Filius secundum deitatem Dei Verbum est, sicut evangelista Joannes narrat, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum ; fuit aliquod tempus quando Pater fuit sine Verbo, aut fuit aliquod principium ante ipsum principium, quoniam ipse Filius dixit se esse principium? Interrogantibus quippe Judaeis, Tu quis es? respondit, Principium . Ergo et illud quod in Genesi scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram , intelligitur in Filio, qui est principium. Sic ergo semper Deus Pater, semper Deus Filius; quia nec ille aliquando non Pater, nec iste aliquando non Filius. Non enim ut Pater generaret Filium, minuit se ipsum: sed ita genuit de se alterum qualem se, ut totus maneret in se. Spiritus autem snec minuit eum procedendo, nec auget haerendo. Et haec tria unus Deus, de quo p
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ram ego impleo. &e de quo salomon diẽ.
attingit a fine usq ad finem fortiter ce
disponit omĩa suauiter. Attingit ubiq:
ꝓpter suam munditiam. S tu heretice idõ
dicis maiorem ẽẽ qui mittit. minorẽ qui
mittitur: quia tempoꝵ. spacia cogitas.
s multũ erras. illi assignare temꝑa: per
quem facta s̃ tempora. Si patrem confi¬
teris dm̃. deũ filium. et̃numq credis pa
trem ce filium. noli minorem facere fili¬
um in eo qͦd fecit te: qi id̾e minor factus
ẽ ut redimeret te. S ipse inqͥs dixit: pa¬
ter maior me ẽ. Intellige scđm susceptũ
hominem: ce deponis errorem. Scđm hoc
dicit. pater maior me ẽ: scłm qͦd de eo dic̃
ꝓph̃a. minorasti eum paulominus ab an¬
gelis. Tu autem dic. scđm qͥd eum mino¬
rem asseras. Si scd̾m potestatem: pater ñ
iudicat quẽqͣm. s filius. Si scđ̾m oꝑa: om¬
nia ꝑ filiũ facta s̃. Si scđ̾m tempus: hoc
credis de deo duo. quia sicut tu maior es

Expanded text:
ego impleo ; et de quo Salomon ait, ego impleo ; et de quo Salomon ait, Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Attingit ubique propter suam munditiam ? Sed tu, haeretice, ideo dicis majorem esse qui mittit, minorem qui mittitur, quia temporum spatia cogitas. Sed multum erras, illi assignare tempora per quem facta sunt tempora. Si Patrem confiteris Deum, Deum Filium, aeternumque credis et Patrem et Filium; noli minorem facere Filium in eo quod fecit te, quia ideo minor factus est, ut redimeret te. Sed ipse, inquis, dixit, Pater major me est . Intellige secundum susceptum hominem, et deponis errorem. Secundum hoc dicit, Pater major me est, secundum quod de eo ait propheta, Minorasti eum paulo minus ab angelis . Tu autem dic, secundum quid eum minorem asseris? Si secundum potestatem: Pater non judicat quemquam, sed Filius . Si secundum opera: Omnia per Filium facta sunt. Si secundum tempus hoc credis de Deo tuo, quia sicut tu major es
Abbreviated transcription (Latin):
asto. Si ueritate fulcit᷑ p̃dicatio tua: pub¬
lia sit doctrina tua. Demonstra mͥ eccl̃am
ium. S nouimus qͥd agatis: decepti ce de-¬
itores. Apłs paulus uos ꝓtulit dicens.
lut enĩ occulte fiunt ab eis: turpe ẽ etiã
duure. Nobis turpe ẽ dicere: uos aũ ñ qui¬
sstis agere. Manifesta ẽ ignominia ur̃a:
uitanda ẽ turpitudo ur̃a. Ex confessione
sĩm diuinitatem nolunt eẽ equalẽ pat̾.
fitum ipse dicat. ego &e pat̾ unũ sumus:
dicunt. Si missus ẽ xp̃c: minor est.
smuior ẽ utiq qui mittit: illo qui mittit᷑.
Dic argumentatio ẽ humana: ñ auctori¬
sas diuma. Alia ẽ oꝑatio tͥnitatis: quã tu
ilaice ñ assequeris qui carnaliter sapis.
Dundum enĩ cor ñ habes: nec ad dm̃. Xp̃c
quo filius uenisset ubi ñ simul cũ pa
ũt .ille qui dicit. ego in patre &e pat̃ in
me ẽ : ce. philippe qui uidet me uidet ce
patrem. ce qui ꝑ ꝓph̃am dicit. celum ce

Expanded text:
culto. Si veritate fulcitur praedicatio tua, pubculto. Si veritate fulcitur praedicatio tua, publica sit doctrina tua. Demonstra mihi Ecclesiam tuam. Sed novimus quid agatis decepti et deceptores. Apostolus Paulus vos prodidit dicens: Quae enim occulte fiunt ab eis, turpe est etiam dicere . Nobis turpe est dicere, sed vos non quiescitis agere. Manifesta est ignominia vestra, nudata est turpitudo vestra; ex confessione secundum divinitatem nolunt esse aequalem Patri. Et cum ipse dicat, Ego et Pater unum sumus ; illi dicunt, Si missus est Christus, minor est: major est utique qui mittit, illo qui mittitur. Haec argumentatio est humana, non auctoritas divina. Alia est operatio Trinitatis, quam tu, haeretice, non assequeris, qui carnaliter sapis. Mundum enim cor non habes, nec ad Deum. Chriquo Filius venisset, ubi non simul cum Patre esset ille qui dicit, Ego in Patre, et Pater in me est; et, Philippe, qui vidit me, vidit et Patrem : et qui per prophetam dicit, Coel
Abbreviated transcription (Latin):
est. ꝑscͥpturas scãs p̃dicatur. ñ in angil
ñ occulte: s palam. publice. In sole mn
posuit tabernaculũ suũ: hoc ẽ in manl¬
ꝑ suam doctrmã ꝓmittit introducere mi
ritatem: ipsum xp̃m dicit eẽ fallacẽ al
habuit inqͥt uerum corpus: fantasmal¬
sp̃s fuit. Et hoc in illo negat fuisse mo¬
simus manicheus. O pessime hetice mar¬
ossa ñ habet sicut me iuidetis habentam
credere ñ uis ut dixi ueritati. iudeo credhꝰ
Nosꝙ coniuncens. ego ait uerum teneo: qͦd
ꝯps spmeam coronam portauit: Sp̃s sͥ cru¬
imn banulauit: Si sp̃s fuit: ciuꝰ uestimenta
mime pependit in eruce: Si sp̃s fuit: quo¬
nodo latus eiꝰ ꝑforatum ẽ lancea. Quomͦ
ssceptus ẽ a ioseph sepeliendus: Quomͦ se¬
icst. Sicut de eo antea ꝑ pph̃as p̃dictum
sita &e factum ẽ. Erras tu nimis falsitas:
nomib te suꝑat ueritas. Ergone hereti
ant doces ueritas mentita ẽ. ce tu uerum p̃¬
nus: Et ubi hoc p̃dicas: In absconso: in oc¬

Expanded text:
er Scripturas sanctas praedicatur; non in angulis, non occulte, sed palam, publice. In sole enim posuit tabernaculum suum ; hoc est, in manifeper suam doctrinam promittit introducere te in veritatem, ipsum Christum dicit esse fallacem. Non habuit, inqs fuit. Et hoc in illo fuisse negat nequissimus manichaeus. O pessime haeretice maem non habet, sicut me videtis habentem . Si credere non vis, ut dixi, Veritati, Judaeo crede utrosque convincens, Ego, ait, verum teneo, quodspiritus spineam coronam portavit? spiritus sibi crucem bajulavit? Si spiritus fuit, cujus vestimenta anime pependit in cruce? Si spiritus fuit, quomodo latus ejus perforatum est lancea? quomodo susceptus est a Joseph sepeliendus, quomodo senon potest. Sicut de eo antea per Prophetas praedictum est, ita et factum. Erras tu nimis, falsitas; in omnibus te superat veritas. Ergone, haeretice, ut doces, Veritas mentita est, et tu verum praedicas? Et ubi hoc praedicas? In absconso, in oc
Abbreviated transcription (Latin):
in te petrus. Domine perẽo. Dabit manũ
mergenti. nec sinit ꝑire: ille qui ꝓpter nos
sipaquas dignatus ẽ ambulare. Uide a¬
pstolum paulũ hoc nauigium ñ solũ de¬
nonstrantẽ. uerumetiã ascendentẽ: &e qͣm
Arios inuitantem. Qnͣdo dicebat ha-¬
nites uictum ce degumentũ. his contenti
lnuis: quid aliud qm cõpetentem sitarciã
sponendã ẽẽ monstrabat: Qnͣdo dicebat
suem mͥ mundus crucifixus ẽ ce ego mũ
nauem ascendebat. Qnͣdo dicebat in¬
lte uos sicut electi dei. benignitate. humi¬
siade. longanimitate. mansuetudine: qͥd
lud qm funes extendebat: Qñdo dicebat
net sides. spes. cartas. maior hoꝵ cartaᷤ.
uela collocabat. Qñdo dicebat uerbũ dĩ

Expanded text:
in te Petrus, Domine, pereo: dabit manum in te Petrus, Domine, pereo: dabit manum mergenti, nec sinit perire ille qui propter nos super aquas dignatus est ambulare . Vide apostolum Paulum, hoc navigium non solum demonstrantem, verum etiam ascendentem, et quam plurimos invitantem. Quando dicebat, Habentes victum et tegumentum, his contenti simus ; quid aliud quam competentem sitarciam imponendam esse monstrabat? Quando dicebatquem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo ; navem ascendebat. Quando dicebat, Induite vos sicut electi Dei, benignitate, humilitate, longanimitate, mansuetudine ; quid aliud quam funes extendebat? Quando dicebat, Manet fides, spes, charitas; major horum charitas vela colligebat. Quando dicebat, Ver
Abbreviated transcription (Latin):
Rͣ conscientia. ñ impediat᷑ huiꝰ nr̃i cur¬
sos nauigii. Oꝑemur manib: ut hoc pos¬
smus. Manib suis sentinã exhauriebat:
ui dicebat. Manib meis corã eonocte:
n sum deceptus. Non negligamus nr̃a
pta. Mmuta s̃: s multa sunt. Fluctus
aturꝙ naufragium: humor autẽ per ri¬
nas influens. &e in sentinam ueniens. ni
subinde siccetur hoc idem facit. Ergo ex¬
huitiatur sentina ñ negligat᷑ miscdia: qͥa
limosina a morte liberat. ce ipsa pugat
par̃a. Assit nr̃a tutela xp̃i gr̃a. celeum a
m̃ dulce cantemus alleluia: ut leti ac se-¬
un ingrediamur sempit̾nam ac felirissi-¬
nam patͥam. Non metuat animã mare
hi magnũ. seculum sellicet: cuiꝰ fluctus
i turbines sentimus. mimicas scłi pote¬
h ͤᷤᷤ tes. in deo sꝑantes. Multi iam sci
h fluctus spreuerunt. multi calcauerunt:
multi suꝑ eiꝰ aquas ambulantes securi ad
pttiam ꝑuenerunt. Sed exurgit uentus
ualidus &e magna tempestas: sua cuiusq
cipiditas. Titubat fides in mari: clamet

Expanded text:
ntia. Non impediatur hujus nostri cursus navigii, operetur manibus ut possumus. Manibus suis sentinam exhauriebat qui dicebat: Manibus meis coram eo nocte, et non sum deceptus . Non negligamus nostra peccata: minuta sunt, sed multa sunt. Fluctus naturque naufragium: humor autem per rimas influens et in sentinam veniens, nisi subinde siccetur, hoc idem facit. Ergo exhauriatur sentina, non negligatur misericordia; quia eleemosyna a morte linerat, et ipsa purgat peccata . Adsit nostra tutela Christi gratia, celeuma nostrum dulce cantemus Alleluia; ut laeti ac securi ingrediamur sempiternam ac felicissimam patriam. Non metuat anima mare hoc magnum, saeculum scilicet, cujus fluctus ac turbines sentimus inimicas saeculi potestates. In Deo sperantes multi jam sancti hos fluctus spreverunt, multi calcaverunt, multi super ejus aquas ambulantes securi ad patriam pervenerunt. Sed exsurgit ventus validus et magna tempestas, sua cujusque cupiditas. Titubat fides in mari, clamet
Abbreviated transcription (Latin):
diabolus suos pan nos agnoscat. &e inei¬
piat reum semꝑ retinere: quẽ xp̃c sua gr̃a
uoluit liberare. Non sͥ male blandiant᷑
qui post gr̃ãm acceptam corrigi nolunt:
atq rursus ad illas pͥstinas redeunt uo¬
luptates. Expectatur enĩ dies iudicii. ad¬
erit ille equissimus iudex qui nullius po¬
tentis ꝑsonam accipiet: cuiꝰ palatium au
abolus: recitabunt᷑ uerba ꝓfessionis nr̃e.
ultabit ille aduersarius in conspectu se
aiens aget talem causam apud talẽ ui

Expanded text:
suos pannos agnoscat, et incipiat reus semper detineri, quem Christus sua gratia voluit liberari. Nec sibi male blandiantur, qui post acceptam gratiam corrigi nolunt, atque rursus ad illas suas pristinas redeunt voluntates. Exspectatur enim dies judicii, aderit ille aequissimus judex, qui nullius potentis personam accipiet, cujus palatium aurabolus, et recitabuntur verba professionis nostrae, ultabit ille adversarius, declamans se agens hujusmodi causam apud talem jud
Abbreviated transcription (Latin):
mus huic dampnose hereditati: pupilli
huc hereditati in qua s̃ panni diaboli pom¬
peselicet ce angli eiꝰ renuntiare neglexerit:
cum iudex uenerit sicut eugłm loquit᷑ trade¬
ur debitor exactori. exactor autẽ debitorẽ in¬

Expanded text:
mus huic damnosae haereditati. Pupilli huic haereditati, in qua sunt panni diaboli, pompae scilicet et angelis ejus renuntiare neglexerit; cum judex venerit, sicut Evangelium loquitur, tradetur debitor exactori, exactor autem debitorem tr
Abbreviated transcription (Latin):
quia ñ in eius libro legitur. quẽ q
factus est pͥmus homo adam in
uiuentẽ. sicut ille uoluit intellex
nimã uiuam. uel in animam ui
um. ut probaret ee corpus anime
autem hinc putaui eẽ monstrai¬
celis: sibi aũ peccando uere nocet
am propter ip̃am uoluntatẽ n
recipiet id quod nocuit. Possun:¬

Expanded text:
quia non in ejus libro legitur, quem cefactus est primus homo Adam in animam uiuentem, sicut ille uoluit exponi, ianimam uiuam uel in animam uiustimonium, ut probaret esse corpus animale; ego autem hinc putaui esse monstrandum anicaelis; sibi autem peccando uere nocet, quoniam propter ipsam uoluntatem nocendi recipiet id, quod nocuit. possun
Abbreviated transcription (Latin):
accipiendũ. quod herbe uirides ⁊ ligna fru¬
etifera omni generi bestiarum.⁊ of
fieri enim posset. ut alerentur ab hi
etiam de fructib terre. si propter
tiam qua ip̃i homines deo sine t
sacrificare ñ poterant. sicut eos & n
mus sine sacrificiis remansisse: nis
o deputetur. In scdo etiam libre
posui nomine pabuli significare
tam. cũ melioris int̾pretationis co
habeant pabulũ s fenũ: ñ satis ap
iudecur. Nõ. enim cõgruit feni
uideor recte appellasse uerba pro

Expanded text:
accipiendum, quod herbae uirides et ligna fruaccipiendum, quod herbae uirides et ligna fructifera omni generi bestiarum et omfieri enim posset, ut alerentur ab hominibus etiam de fructibus terrae, si propter oboedientiam, qua ipsi homines deo sine ulla gentes sacrificare non poterant, sicut eos et nunc videmus sine sacrificiis remansisse; nisisacrificio deputetur. 3. In secundo etiam libro illud quod posui, nomine pabuli significari posse vitam , cum melioris interpretationis codices non habeant, pabulum; sed, fenum; non satis apte idetur. non enim congruit faeni i. item non uideor recte appellasse uerba pro
Abbreviated transcription (Latin):
nos quid dicamus. breuit̾ aꝑteq ꝯplectens.
uod uero dixi. illud aũ lumen ñ irrationa¬
biliũ auiũ oculos ꝑascit. sed pura corda
eorum qui deo credunt. ⁊ ab amore uisibiliũ re¬
rum & temꝑalium se ad eius p̃cepta implenda
conuertunt. quod om̃s homines possint si ue¬
lint: ñ putent noui heretici pelagiani scd̃m e
posse si uelint: s p̃parat᷑ uoluntas a dño: ⁊ tm̃
augetur munere caritatis. ut possint. Quod
hic ideo dictum ñ est: qm̃ in p̃senti necessari¬
um ñ erat questioni. Quod uero ibi legit᷑.
bñdictionẽ dei de qua legit᷑. crescite ⁊ multipli¬
camini. in carnalem fecunditatẽ post pecca¬
tum conuersã ẽẽ credendã. si ñ pot̃ alio mͦ dictũ
uid̾i. nͥ ut putentur illi homines ñ habituri fu¬
isse filios hoĩes. nisi peccassent: omĩno ñ ap¬
probo. Illud etiã ñ est cõsequens. ut ideo
intelligatur in allegoria tantũmodo esse

Expanded text:
et quid dicamus, breuiter aperteque conplectens. et quid dicamus, breuiter aperteque conplectens. Quod uero dixi: illud autem lumen non inrationabilium auium oculos pascit, sed pura corda eorum, qui deo credunt et ab amore uisibilium rerum et temporalium se ad eius praecepta inplenda conuertunt; quod omnes homines possunt, si uelint, non putent noui heretici Pelagiani secundumposse, si uelint. sed praeparatur uoluntas a domino et tantum augetur munere caritatis, ut possint. quod hic ideo dictum non est, quoniam praesenti necessarium non erat quaestioni. quod uero ibi legitur, benedictionem domini, de qua dictum est: crescite et multiplica mini, in carnalem fecunditatem post peccatum conuersam esse credendam, si non potest alio modo dictum uideri, nisi ut putentur illi homines non habituri fuisse filios homines, nisi peccassent, omnino non adprobo. illud etiam non est consequens, ut ideo intellegatur in allegoria tantummodo esse
Abbreviated transcription (Latin):
am uero in affrica ꝯstitutꝰ scripsi duos li¬
bros de genesi. contra manicheos. Qm¬
uis enim suꝑiorib libris quicqͥd disputa¬
ui. uñ ostenderẽ dm̃ sũme bonũ. im mu¬
tabilem. creatorem omniũ mutabiliũ¬
ẽẽ naturarum. nec ullam ẽẽ naturã ma¬
lam. siue sub̾am. in quantũ natura est
atq substantia aduersus manicheos nr̃a
uigilarit intentio: isti tam̃ duo libri aꝑ¬
tissime aduersus illos editis̃. in defensio¬
ne ueteris legis. qũa uehementi studio ue¬
sani erroris impugnant. In pͥmo ab eo qd
seͥptum est. in pͥncipio fecit ds̃ celũ ⁊ t̾ram.
uonec septẽ ꝑaguntur dies. uͥ legit᷑ d̃s reqͥ¬
euisse die septimo: in sc̾o autem. ꝯtei.¬
ab eo qd̾ scͥptum ẽ. hic liber creature celi ⁊
terre. donec adam ⁊ mulier eius. dimissi s̃
De paradiso. ⁊ custodia posita ẽ ligno uite.
Deinde in fine libri errori manicheorũ fsd̃e
catholic&̧ ueritatis opposui: qͥd illi dicant.

Expanded text:
am uero in Africa constitutus scripsi duos libros de Genesi contra Manicheos. quamuis enim superioribus libris quidquid disputaui, unde ostenderem deum summe bonum et inmutabilem creatorem esse omnium mutabilium naturarum nec ullam esse naturam malum siue substantiam, in quantum natura est atque substantia, aduersus Manicheos nostra uigilaret intentio, isti tamen duo libri apertissime aduersus eos editi sunt in defensionem ueteris legis, quam uehementi studio uaesani erroris oppugnant, in primo ab eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, donec septem peraguntur dies. ubi legitur deus requieuisse in die septimo, in secundo autem ab eo, quod scriptum est: hic liber creaturae caeli et terrae, donec Adam et mulier eius dimissi sunt de paradiso et custodia posita est ligno uitae. deinde in fine libri errori Manicheorum fidem catholicae ueritatis opposui, quid illi dicant
Abbreviated transcription (Latin):
aliud conserui scd̾m miscd̃iam caritas
que illi ẽ a dño inspirata.atq donasas
dele consilium. Ibi aliud facere ñ liccs
autem licet. Ita sane ut ipsum licitin
tim quidem expediat: paraim uerous

Expanded text:
aliud conserui secundum misericordiam caritatis, aliud conserui secundum misericordiam caritatis, quae illi est a domino inspirata atque donata, fidele consilium. ibi aliud facere non licet, hic autem licet, ita sane, ut ipsum licitum partim quidem expediat, partim uero non
Abbreviated transcription (Latin):
tio ẽ maior in corde. Nsec uera eius pucine
cum coniuge dici potest: quia omne qus
ẽ ex fide peccatum ẽ. qͣmuis ueram sib
habeat pudicitiam. etiam cum infidelias¬
iuge qui ñ habet ueram. Ideo autem n
iuberi debuerunt fideles ab infidelib
ri: quia ñ contra iussionem dñi gentile
erant ambo coniuncti. Qm̃ gͦ ab ifideli s¬
cum dixisset de muliere. cuius uir mori
fuerit: beatior autem erit si sic ꝑmansin
tamqͣm humanum ñ diuinum contur¬
nendum putaret: adiecit. Puto autem i
spirante suaderi: Absit enim ut quisqpi
catholicus dixerit. qnͣdo suadet sp̃ssẽs ii
bilia sint oꝑa trinitatis. Dicit tamens
uirginib autem p̃ceptum dñi ñ habt
consilium autem do. Non ut hoc consl¬
um alienum existimemus a dño cumo¬
tinuo sequatur &e dicat: tamqͣm misclia
ait: puto autem & ego sp̃m dei habed
rumtamen aliud ẽ dñi iubentis imꝑ

Expanded text:
tio est maior in corde, nec uera eius pudicitia tio est maior in corde, nec uera eius pudicitia cum coniuge dici potest, quia omne quod non est ex fide, peccatum est: quamuis ueram fidelis habeat pudicitiam etiam cum infideli coniuge, qui non habet ueram. ideo autem nec iuberi debuerunt fideles ab infidelibus separari, quia non contra iussionem domini gentiles fuerunt ambo coniuncti. Quoniam ergo ab infideli fcum dixisset de muliere, cuius uir mortuus fuerit: beatior autem erit, si sic permanstamquam humanum et non diuinum contemnendum putaret. adiecit: puto autem, et inspirante suaderi. absit enim, ut quisquam catholicus dixerit. quando suadet spiritus sanarabilia sint opera trinitatis. dicit tamen: de uirginibus autem praeceptum domini non habeo, consilium autem do, non ut hoc consilium alienum existimemus a domino, cum continuo sequatur et dicat: tamquam misericquo ait: puto autem, et ego spiritum dei habeo. Verum tamen aliud est domini iubentis imperium,
Abbreviated transcription (Latin):
cumq tunc habere potuerunt: ꝑ quas fiebat
ut ce ipsi ad alienos seducerentur deos. ñ ut
ille ꝑ maritos uero adquirerentur deo. Nõ¬
dum enim tanta gr̃a saluatoris illuxerat
ce ꝑmissis demꝑalib ueteris testamenti adhuc
inhiabat illius populi multitudo: & prop¬
terea cum bona terrena que pro magno ex¬
pectabant. a dño: uiderent etiam his habun¬
dare qui multos falsos colebant deos: blandi¬
tiis uxorum prius eos reuerebantur offende.
deinde inducebantur & colere. Unde uisse
nigenam duceret. Merito gͦ quas duxerãt
uero cepisset gentib eugłm p̃dicari: iam cõ¬
iunctos gentiles gentilib comꝑit coniuges
Ex quib si ñ ambo crederent s unus aut
una: & infidelis cum fideli consentiret habi¬
tare. nec prohiberi a dño debuit fidelis in¬
sidelem dimittere nec iuberi. Ideo scilicet
ñ prohiberi. quia iusticia ꝑmitdit a sim¬
te discedere: & infidelis hominis fomuci¬

Expanded text:
icumque tunc habere potuerunt, per quas fiebat, icumque tunc habere potuerunt, per quas fiebat, ut et ipsi ad alienos seducerentur deos, non ut illae per maritos uero adquirerentur deo. nondum enim tanta gratia saluatoris inluxerat . et promissis temporalibus ueteris testamenti adhuc inhiabat illius populi multitudo. et propterea cum bona terrena, quae pro magno expetebant a domino, uiderent etiam his abundare, qui multos falsos colebant deos, blanditiis uxorum prius eos reuerebantur offendere, deinde inducebantur et colere. unde iussernigenam duceret. merito ergo quas duxerant uero coepisset gentibus euangelium praedicari, iam coniunctos gentiles gentilibus comperit coniuges: ex quibus si non ambo crederent, sed unus aut una et infidelis cum fideli consentiret habitare, nec prohiberi a domino debuit fidelis infidelem dimittere nec iuberi: ideo scilicet non prohiberi, quia iustitia permittit a fornicante discedere et infidelis hominis fornica
Abbreviated transcription (Latin):
diceret. ego dico ñ dñs. Nsam si propter
fornicationẽ carnis ꝑmitatur homo a
coniuge seꝑari: qnͣtomagis in coniuge
mentis fornicatio detestanda ẽ. idest in¬
nem qui fornicatur abs te. S quia ita
licitum ẽ ut ñ expediat ne propter con¬
iugium seꝑationes offensi homines ip¬
sam doctrinã salutis qua illicita prohi¬
bentur exhorreant. ac sic peiores atq
perituri in eadem infidelitate remane¬
ant: intercedit apłs. &e monendo fieri ue¬
tat quod ita licitum ẽ ut ñ expediat. Sic
enim recedere ab infidelib uxorib uel mari¬
tis. fideles uiri uel femine ñ ꝓhibent᷑ a dño:
ut neq iubeantur. Nam si dimittere tales
coniuges iuberentur: nullus locus esset in¬
consilio monentis apł ne hoc fieret. Nullo
modo enim quod dñs iubet: seruus bonꝰ
fieri ꝓhiberet. Namq aliqnͣdo hoc dñs per
hesdram ꝓphetam iussit: ce factum ẽ. Di-¬
miserunt israhelite uxores alienigenas qͥ¬

Expanded text:
diceret: ego dico, non dominus. nam si propter diceret: ego dico, non dominus. nam si propter fornicationem carnis permittitur homo a coniuge separari, quanto magis in coniuge mentis fornicatio detestanda est, id est innem qui fornicatur abs te! Sed quia ita licitum est, ut non expediat, ne propter coniugum separationes offensi homines ipsam doctrinam salutis, qua inlicita prohibentur, exhorreant ac sic peiores atque perituri in eadem infidelitate remaneant, intercedit apostolus et monendo fieri uetat, quod ita licitum est, ut non expediat. sic enim recedere ab infidelibus uxoribus uel maritis fideles uiri uel feminae non prohibentur a domino, ut neque iubeantur. nam si dimittere tales coniuges iuberentur, nullus locus esset consilio monentis apostoli, ne hoc fieret. nullo modo enim quod dominus iubet, seruus bonus fieri prohiberet. Namque aliquando hoc dominus per Esdram prophetam iussit et factum est; dimiserunt Israhelitae uxores alienigenas, qu
Abbreviated transcription (Latin):
Quod in omnib mortalib animantib nõ¬
nisi homini ẽ diuinitus atcributũ. Sed
aliudẽ cũ proprie loquimur: aliud cum
uerba ex aliis reb tnͣsferendo uel abutendo
mutuamus. Ut gͥsi possumus enitamur
inter io quod licet ce ñ expedit. ce id quod
ñ licet atq ideo nec expedit. aliquo certo
sine distinguere: ea michi uidentur licere
ce ñ expedire que per iusticiam quidem q̃
coram deo ẽ ꝑmittuntur: s propter offen¬
sionem hominum ne obhoc impediant᷑
a salute uitanda sunt. Ea uero ñ licere ce
ideo ñ expedire que sic ipsa iusticia uetant᷑
ut facienda ñ sint. si etiam ab eis quibus
in noticiam fuerint prolata laudentur.
Quod si ita ẽ. ideo ñ nisi illicita ꝓhibentur
a dño: ut ea que dicta s̃ & ñ expediunt. ñ
legis uinculos libera dilectionis benefici¬
entia caueantur. Quocirca si dimittere
infidelem coniugem ñ liceret hoc fieri do¬
minus ꝓhiberet: neq id apls ꝓhibens¬

Expanded text:
quod in omnibus mortalibus animantibus nonquod in omnibus mortalibus animantibus nonnisi homini est diuinitus adtributum. sed aliud est, cum proprie loquimur, aliud, cum uerba ex aliis rebus transferendo uel abutendo mutuamur. Vt igitur, si possumus, enitamur inter id, quod licet et non expedit, et id, quod non licet atque ideo nec expedit. aliquo certo fine distinguere, ea mihi uidentur licere et non expedire, quae per iustitiam quidem, quae coram deo est, permittuntur, sed propter offensionem hominum, ne ob hoc inpediantur a salute, uitanda sunt; ea uero non licere et ideo non expedire, quae sic ipsa iustitia uetantur, ut facienda non sint, etiamsi ab eis, quibus in notitiam fuerint perlata, laudentur. quod si ita est, idea Domino; ut ea quae licita sunt et non expediunt, non legis vinculo, sed libera dilectionis beneficentia caveantur. 19. Quocirca si dimittere infidelem conjugem non liceret, hoc fieri Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
quid intersit aliqua uniuersali regula dif¬
finire difficile ẽ. Citius enim quisq dixerit
omne qͦd fieri ñ expedit peccatũ est. omne
autem peccatũ illicitum ẽ: omne gͦ quod
ñ expedit illicitũ est. Et ubi erunt illa que
licita eẽ s ñ expedire apłs dicit: si om̃e qͦd
ñ expedit licitum ñ est: Quaꝓpter quia ue¬
rum dixisse apłm dubitare ñ possumus.
oe aliqua peccata ẽẽ licita dicere ñ audemꝰ:
restat ut dicamus fieri aliquid quod ñ expe¬
diat. & tamen si licitum ẽ ñ esse peccatum:
qͣmuis q̃m ñ expedit ñ sit utiq faciendũ
Quod si absurdum uidetur ut aliquid fiat.
qͦd ñ expedit. ce dicatur ñ peccasse qui fece¬
rit: intelligendum ẽ hoc ex ꝯsuetudine ser¬
monis absurdum. Que ita late patet ut etiã
iumenta qͣmuis sint rationis exꝑtia. tamen
plerumq dicamus debere uapulare cum
peccant. Peccare autem propͥe ñ est: nisi etꝰ
qui utitur rationali uoluntatis arbitrio.

Expanded text:
quid intersit, aliqua universali regula dequid intersit, aliqua universali regula definire difficile est. Citius enim quisque dixerit, omne, quod fieri non expedit, peccatum est; omne autem peccatum illicitum est; omne ergo, quod non expedit, illicitum licita esse, sed non expedire apostolus dixit, si omne quod non expedit, licitum non est? quapropter quia uerum dixisse apostolum dubitare non possumus et aliqua peccata esse licita dicere non audemus, restat, ut dicamus fieri aliquid, quod non expediat, et tamen, si licitum est, non esse peccatum, quamuis quoniam non expedit, non sit utique faciendum. quodsi absurdum uidetur, ut aliquid fiat quod non expedit et dicatur peccasse qui fecerit, intellegendum est hoc ex consuetudine sermonis absurdum: quae ita late patet, ut etiam iumenta, quamuis sint rationis expertia, tamen plerumque dicamus debere uapulare cum peccant; peccare autem proprie non est nisi eius, qui utitur rationali uoluntatis arbitrio,
Abbreviated transcription (Latin):
qui ñ dat nuptum melius facit. Ibi enim
urumq licet: ce hoc aliqnͣdo aliqñdo illud
xpedit. Nam illis que se ñ continent utiq
spedit nubere. & quod licet expedit: que
autem ilouerint continentiam nẽ licet nec
expedit. Porro discedere ab imfideli conuge
liet sed ñ expedit. Manere autem cum illo si
louabtare consentit. oe licet ce expedit: quia
iñ liaret expedire ñ posset. Potest gͦ aliquid
liere a ñ expedire: expedire autem quod nõ li¬
at ñ potest. Ac ꝑ hoc ñ omnia licita expedi¬
unt omnia autem illicita ñ expediunt: si¬
it enum omnis qui xp̃i sanguine redemp¬
ais ẽ homo ẽ: ñ tamen omnis qui homo est
dam sangume xp̃i redemptus ẽ: ita om̃e
MO licet ñ expedit. nec tamen omne qͥd
sepedit etiam ñ licet. Sunt quippe licita
iii ñ expediunt sicut apło teste didicimus:
ter id quod illicitum ẽ ee ideo ñ expedit.
spiso quod licitum ẽ nec tamen xxpedit:

Expanded text:
qui non dat nuptum, melius facit . Ibi enim qui non dat nuptum, melius facit . Ibi enim utrumque licet, et hoc aliquando, aliquando illud expedit. Nam illis quae se non continent, utique expedit nubere; et quod licet, expedit: quae autem voverint continentiam, nec licet, nec expedit. Porro discedere ab infideli conjuge licet, sed non expedit: manere autem cum illo, si cohabitare consentit, et licet et expedit; quia si non liceret, expedire non posset. Potest ergo aliquid licere et non expedire: expedire autem quod non licet non potest. Ac per hoc non omnia licita expediunt; omnia autem illicita non expediunt. Sicut enim omnis qui Christi sanguine redemptus est, homo est; non tamen omnis qui homo est, etiam sanguine Christi redemptus est: ita omne quod non licet non expedit, nec tamen omne quod non expedit etiam non licequae non expediunt, sicut Apostolo testante didicimus. Sed inter id quod illicitum est et ideo non expedit, atque id quod licitum est nec tamen expedit,
Abbreviated transcription (Latin):
propter conscientiam. Et tamen alibi dicit.
pmanducabo carnẽ meternum: ut fratrẽ
noscandalizem. Itemq alibi. Omnia quid̃ẽ
munda: s malum ẽ homini quod ꝑ offensi¬
ouem manducat. Quod ẽ omnia licita sunt:
ipsum ẽ omnia quidem munda. Et quod ẽ
sn omnia expediunt: ipsum ẽ s malum ẽ
smini qui ꝑ offensionem manducat. Ita
ostendit ea que licita s̃. idest nullo precep¬
todm̃ ꝓhibentur. sicut expedit potius esse
unctanda: ñ prescͥpto legis. s consilio carita¬
tis. hec sunt que amplius erogantur sau¬
tio: qui curandus ad stabulum samaritanul
iis miseratione ductus ẽ. Et ideo dicuntur
ñ adño precipi. qmuis dño moneant᷑ offer
uut tanto intelligantur ẽẽ gratiora. qñtoma¬
talia s̃ ut qͣmuis sint licita ñ expediant. ñ
mes dici potest bonum ẽ hoc. s illud melius:
situt dictum ẽ qui dat nuptum benefacit. &

Expanded text:
propter conscientiam . Et tamen alibi dicit: propter conscientiam . Et tamen alibi dicit: Non manducabo carnem in aeternum, ut non fratrem meum scandalizem . Itemque alibi: Omnia quidem munda, sed malum est homini qui per offensionem manducat . Quod est, Omnia licita sunt; ipsum est, Omnia quidem munda: et quod est, sed non omnia expediunt; ipsum est, sed malum est homini qui per offensionem manducat. Ita ostendit ea quae licita sunt, id est, nullo praecepto Domini prohibentur, sicut expedit potius esse tractanda, non praescripto legis, sed consilio charitatis. Haec sunt quae amplius erogantur saucio, qui curandus ad stabulum Samaritani illius miseratione perductus est . Et ideo dicuntur non a Domino praecipi, quamvis Domino moneantur offerri; ut tanto intelligantur esse gratiora, quanto matalia sunt, ut quamvis sint licita non expediant, non in eis dici potest, Bonum est hoc, sed illud melius: sicut dictum est, Qui dat nuptum, bene facit; et
Abbreviated transcription (Latin):
de utroꝙ possit intelligi: Nam scđ̾m ma¬
cum sic scͥptum ẽ. quicumꝙ dimisertu
xorem suam ce alteram duxerit adultiũ
committit suꝑ eam: &e si uxor dimisertius
uxorem suam & ducit alteram mechatit
ce qui dimissam a uiro ducit mechat᷑. su
gͦ nos sumus ut dicamus. ẽ qui mechata
uxore sua dimissa alteram ducens. & ẽ qul
hoc faciens ñ mechatur: cum eugłm dia
omnem mechari qui hoc facit̾. Proinds
si quicumq hoc fecerit. id est omnis qul
fecerit ut uxore sua dimissa alteram di¬
rit mechatur: sine dubio ibi sunt amb
ce qui propter causam fornicationis s
preter causam fornicationis dimita
rem. Hoc est enim quicumq dimiseri
hoc ẽ omĩs qui dimitat. Non autẽ siul
nescio quare tibi uisum ẽ cum eugłi
scͥptum ẽ. ce aliam dicerit. & sic dixi mnõ¬
tur s ea uerba posui que in illo serms
deret unde loqueretur. omne inqͥt quod in ma¬
alo uenit manducate nichil interrogantes

Expanded text:
de utroque posset intelligi? Nam secundum Made utroque posset intelligi? Nam secundum Marcum sic scriptum est: Quicumque dimiserit uxorem suam, et alteram duxerit, adulterium cuxorem suam et ducit alteram, moechatur; et qui dimissam a uiro ducit. moechatur. qui ergo nos sumus, ut dicamus: est, qui moechatur uxore sua dimissa alteram ducens, et est, qui hoc faciens non moechatur, cum euangelium dicat omnem moechari qui hoc facit? proinde\' si quicumque hoc fecerit, id est omnis, qui hoc fecerit, ut uxore sua dimissa alteram ducat, moechatur, sine dubitatione ibi sunt ambo, et qui praeter causam fornicationis et qui propter causam fornicationis dimittit uxorem; hoc est enim: quicumque dimiserit, hoc est: omnis qui dimittit. Non autem — sicut nescio quare tibi uisum est — cum euascriptum est: et aliam duxerit, et sic dixi: moechatur; sed haec uerba posui, quae in sderet unde loqueretur: Omne, inquit, quod in macello venit, manducate, nihil interrogantes
Abbreviated transcription (Latin):
get eẽ qui duxerit eam quam maritus
propter causam fornicationis abiecit:
cum mechum dicat eum qui dipxerit eã
que preter causam fornicationis abieetas
Sicut gͦ isti ambo sunt mechi unde cum si¬
cimus quicumq mulierem preter caud
fornicationis a uiro dimissam duxertons¬
chatur: de uno quidem ipsorum diciisꝰ
nec tamen ideo mechari negamus eum q
eam duxerit. quam propter causam fon¬
mcationis maritus dimiserit.: Ita cũ an¬
bosint mechi. oe ille scilicet quĩ dimisert.
uxorem suam preter causam fornicatiõs
ce aliam duxerit. & ille qui preter causan
fornicationis uxore dimissa se alteri cap¬
lauerit. profecto qͣndo de uno eorum le¬
gimus ñ ita intelligere debemus quasi
hoc alter mechus negatus sit quod altir
expressus sit. S si hoc eugłista matheus q
exp̃ssa una specie alteram tacuit facita
intelligendum difficile: numqͥd ñ alix
neraliter idipsum ita complexi sunt n

Expanded text:
get esse qui duxerit eam, quam maritus get esse qui duxerit eam, quam maritus propter causam fornicationis abiecit, cum moechum dicat eum, qui duxerit eam, quae praeter causam fornicationis abiecta est. sicut ergo isti ambo sunt moechi — unde, cum dicimus: quicumque mulierem praeter causam fornicationis a uiro dimissam duxerit, moechatur, de uno quidem ipsorum dicimus nec tamen ideo moechari negamus eum, qeam duxerit, quam propter causam fornicationis maritus dimiserit. Ita cum ambo sint moechi, et ille scilicet qui dimiserit uxorem suam praeter causam fornicationis et aliam duxerit, et ille qui propter causam fornicationis uxore dimissa se alteri copulaverit; profecto quando de uno eorum legimus, non ita intelligere debemus, quasi ex hoc alter moechus negatus sit, quod alter expressus sit. 10. Sed si hoc evangelista Matthaeus, quia expressa una specie alteram tacuit, facit ad intelligendum difficile; numquid non alii generaliter idipsum ita complexi sunt, ut