comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nlia sanis: ut nemo fu̾it dubitaturus
furere eos si cũ pauciorib furent. Nũc sa¬
nitatis procimũ insaniẽtiũ turba ẽ: Iã
illa que ĩ ip̃o capitolio fieri solere ꝯmemo
rat et intrepide om̃o coarguit: qͥs credat¬
nisi ab irridentib aut furentib fieri:
Nam cũ in sacris egiptiis osyrim lugeri
perditũ. mox autẽ ĩuentũ magno ẽẽ gau¬
dio derisisset. cũ perditio eiꝰ ĩuẽtioq fin¬
gatur: dolor tñ ille atq leticia ab hiis
qui nithil ꝑdiderũt nichil ĩuenerũt ue¬
raciler expͥmat᷑: Huic tñ inqͥt furori
certũ tempus est. Tolerabile ẽ semel¬
ĩ anno insanire. In capitoliũ ꝑueni:
pudebit publicate demencie. qd sibi unꝰ
furor actribuit officii. Alius numina deo
subicit. alius horas ioui nũciat. alius
lictor est. aliꝰ unctor qui uano motu
brachioꝵ imitatur unguẽtẽ. Sñt que
iunoni ac minerue capillos disponant.
longe a templo nõ tñ a siuiulatro stãtes:

Expanded text:
milia sanis, ut nemo fuerit dubitaturus milia sanis, ut nemo fuerit dubitaturus furere eos, si cum paucioribus furerent; nunc sanitatis patrocinium est insanientium turba.\' Iam illa, quae in ipso Crat, et intrepide omnino coarguit, quis credatnisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum, mox autem inventum magno esse gaudio derisisset, cum perditio ejus inventioque fingatur, dolor tamen ille atque laetitia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilque inuenerunt, ueraciter exprimatur: \'Huic tamen, inquit, furori certum tempus est. Tolerabile est semel anno insanire. In Capitolium perueni: pudebit publicatae dementiae, quod sibi uanus furor adtribuit officii. Alius nomina deo subicit, alius horas Ioui nuntiat, alius lector est, alius unctor, qui uano motu bracchiorum imitatur unguentem. Sunt quae Iunoni ac Mineruae capillos disponant longe a templo, non tantum a simulacro stantes
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃i uiderint: eosdem tñ hoĩes infeliciter
ac turpiter eneruatos atq cormptos.
ocultare minime potuerũt. Persuade¬
aut cui possunt se aliquid sauctũ ꝑ tales
agere hoĩes: quos inter saucta sua ni¬
merari atqz uersari negare non possũt.
Nestimꝰ quid agant: s stimꝰ ꝑ quales
qͦ nũꝙͣ uel in choro meretritũ abstisus
aut mollis intrauit. et tiĩ etrã ip̃a
turpes et infames agũt. Neq eni ab
honestis agi debuerũt. Que sunt gͦ illa
sacra a quib agendis tales elegit sãt¬
titas: quales net timelita in se admi¬
sit obstenitas

Expanded text:
ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales quo numquam uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus agendis tales elegit sanctitas, quales nec thymelica in se admisit obscenitas
Abbreviated transcription (Latin):
sanio celebrant᷑ ubi nuptũ data est
ioui. Sacra sunt cereris: ubi a pluto¬
ne rapta proserpina querit᷑. Satra st
ueneris. ubi amatus eiꝰ adon aprino
dente extinctu inuenis fortissimꝰ plã¬
gitur. Sacra sũt matris deũ: ut̾ri
attis pulcher adolestens ab ea dileitꝰ
et muliebri zelo abstisus eciã hõmi as
scisoꝵ quos gallos uotant ĩfolicitate
deploratur. Hec cũ deformiora sint oĩ
scenita feditate. quid ẽ ꝙ fabulosa de
diis figniẽta poetaꝵ ad theatrũ uidel
ꝑtiuentia uelut secernere nitũtur a
uolunt. quasi ab honestis et dignis in¬
digna et turpia: Itaq potius est. unde
gr̃e debeantur histrionib qui ocłis houm
peperterũt: nec oĩa spectatula nudaue¬
rũt. que sacrarũ ediũ ꝑietib occultabãt᷑.
Quid de sacus eoꝵ boni senciendũ est
que tenebris oꝑiũt᷑: cũ tam suit detesta¬
bilia q̃ ꝓferũtur in lucẽ: Et certe quid
in occulto agant. ꝑ abstisos et molles

Expanded text:
Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate, quid est quod fabulosa de dis figmenta poetarum ad theatrum uidelicet pertinentia uelut secernere nituntur a uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudauerunt, quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles,
Abbreviated transcription (Latin):
solutã. At sic ab eũti cũ pͥmꝰ iuuenis
ditissimꝰ tharucius occurriss. eãqz
dilectã secũ diutius habuiss: illã he¬
rede definictus ẽ. Que amplissimã
adepta pecuniã ne diuine mercedi
uideretur ingrata. qd̾ acceptissinũ
putauit ẽẽ numinib: ppłm romanũ
etiã ip̃a stripsit heredeni: atq illa nõ
ꝯparente ĩuentũ est testamẽtũ: quib
meritis eã forũt eciã honores meruisse
diuinos. Hec si poete fingerẽt. si mimi
agerent ad fabulosam theologiam
dicerentur ꝓculdubio ꝑtinere: et a
ciuilis theologie dignitate separãda
iudicarent᷑. Cũ uero hec dedecora nõ
bulose s ciuilis theologie a tãto aucto¬
re prodũt᷑ non frustra histriones lu¬
dicris artibus fingũt deoꝵ q̃ tanta ẽ
turpitudinẽ: s plane frustia sacerdo¬
tes uelut sacas ritib conant᷑ fnig̾e.
deoꝵ q̃ nulla est houestatẽ. Sacra si
iimonis: et hec in eiꝰ dilecta insula

Expanded text:
ersolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ersolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Cum uero haec dedecora non bulosae, sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula
Abbreviated transcription (Latin):
hũaua deos fecerũt. ita delectari eos¬
hũanis uoluptatib credidisse. Nlon
enĩ et maligni sp̃s suo negotio defue¬
rũt: ut has noxias opiniones hu¬
manaꝵ mẽtiũ lndificatõe firmarent.
unde eciã illud est. ꝙ hertulis editiiis
ociosus atq feriatus lusit tesseris secũ.
utraq manu alternanite in una ꝯstituẽs
hertulem. in altera seip̃m: sus ea tou¬
dicione ut si ip̃e uitisset. destipendio
templi sibi cenã pararet. amicãq tĩ¬
duceret. si autem uictoria hertulis
fieret hoc idem de pecunia sua uolup¬
tati hertulis exhiberet. Deinide cũ
a seip̃o tãꝙͣ ab hertule uictus ẽẽt debi¬
tam tenam et nobilissimã meretritẽ
laurentinã deo herculi dedit. Dit illa
cũ dormisset ĩ tẽplo uidit in sõnis her¬
culem sibi ẽẽ cõnuxtũ sibiq dixisse: ꝙ
inde discedẽs cui pͥmosuuem obuia fi¬
eret apud illũ ẽẽt ĩuentura mercedẽ:
quã sibi credere deberet. ab hertule ꝑ¬

Expanded text:
humana deos fecerunt, ita eos delectari humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset, debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule p
Abbreviated transcription (Latin):
Nũquid diana theatrica portat arma.
et urbana simpliciter uirgo est. Nũ¬
quid stenicus apollo titharista ẽ et
ab hac arce delphicus uacat: Sed hec
honestiora sũt in ꝯparacõe turpioꝵ.
Quid de ip̃o ioue senserũt. qui eiꝰ
mbricẽ in capitolio posuerũt: Nonnie
adtestati sunt euemero: qui om̃s tales
deos non fabulosa garrulitate sed
historica diligentia hoĩes fuisse mor¬
talesq ꝯstripsit: Epulones eciã deos
parasitos ionis ad eiꝰ mẽsam qͥ ꝯstitu¬
erũt: quid aliud ꝙͣ inimita satra ẽẽ
uoluerũt: Nam parasicos iouis ad
ꝯuuiũ eiꝰ adhibitos. si mimus dixiss:
utiq risũ quesisse uideretur. Uarro
dixit. Non cũ iruideret deos: s cũ ꝯuiẽ¬
daret hoc dixit. Diuinaꝵ nõ hũanaꝵ
rerũ libri hͦ eũ scripsisse testãtur: nec
ubi ludos stenitos exponebat: s ubi
capitolina iura pandebat. Deuiq a
talib uintitur et fatet᷑: sint forma

Expanded text:
Numquid Diana theatrica portat arma Numquid Diana theatrica portat arma et urbana simpliciter uirgo est? Numquid scaenicus Apollo citharista est et ab hac arte Delphicus uacat? Sed haec honestiora sunt in conparatione turpiorum. Quid de ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma
Abbreviated transcription (Latin):
ad theologiã tiuilem theologia fa-¬
bulosa. theatrita. scenica indignitatis
et turpitudiuis pleua: et hec tota q̃
merito culpanda et respuẽda iudicat᷑.
pars huiꝰ ẽ que colenda et obseruãda
censetur. non saue pars ĩcougrua
sicut ostende̾ institui. et ea q̃ ab uni¬
uerso corpe alieua ĩportue illi cõne¬
xa atq suspensa sit: s oĩno cõsona
et tanꝙͣ eiusdem corꝑis mẽbrũ cõne¬
mentissime copulata. Quid enĩ
aliud. ostendũt illa sumulatra: forme.
etates. sexus. habitus deoꝵ: Nũquid
nõ etiã sacerdotes enormia pudẽda
fecerũt. An aliter fiat adorandus
in locis sacris: ꝙͣ ꝓcedit ridendus ĩ
theatris; Nui saturnus senex apollo
ephebus ita ꝑsone sũt histrionũ: ut
non suit statue delubroꝵ: Cur fur¬
culus qui forib preest et liuentinꝰ
qui limini dii sũt masculi: atq ĩter
hos cardea femina ẽ que cardinem
seruat: Nonue ista in rerũ diuinaꝵ
libris reperiũtur. que graues poete
suis tarmiuib indigna duxerunt.

Expanded text:
ad theologian ciuilem theologia fabulosa theatrica scaenica, indignitatis et turpitudinis plena, et haec tota, quae merito culpanda et respuenda iudicatur, pars huius est, quae colenda et obseruanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab uniuerso corpore aliena inportune illi conexa adque suspensa sit, sed omnino consona et tamquam eiusdem corporis membrum conuenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra formae aetates sexus habitus deorum? Numquid non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? An aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? Num Saturnus senex, Apollo ephebus ita personae sunt histrionum, ut non sint statuae delubrorum? Quur Forculus, qui foribus praeest, et Limentinus, qui limini, di sunt masculi, adque inter hos Cardea femina est, quae cardinem seruat? Nonne ista in rerum diuinarum libris reperiuntur, quae graues poetae suis carminibus indigna duxerunt?
Abbreviated transcription (Latin):
lacra et sacra ꝯuintũt diis fabulosis a¬
ꝑtissime reprobatis ẽẽ similiuios formis
ritib. In quibz oĩb aut hoĩes fuisse
ĩtelligũtur. et pro uniustuiꝰ q uita uel
morte sacra eis et solẽma ꝯstituta. hũc
eruorẽ insinuãtib firmãtibq demoĩb:
aut certe ex qualibet ocasione ĩmiũdis¬
sini sp̃s falẽdis hũanis mẽtib irrepsisse.¬

Expanded text:
lacra et sacra conuincunt dis fabulosis alacra et sacra conuincunt dis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis ritibus, in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque uita uel morte sacra eis et sollemnia constituta, hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus, aut certe ex qualibet occasione inmundissimi spiritus fallendis humanis mentibus inrepsisse
Abbreviated transcription (Latin):
merito repudianda disternit᷑: eo ni¬
mirũ ꝯ silio. ut qm̃ atutissuni hoĩes
atq doctissimi a quib ista ꝯstripta sũt
ambas ĩprobandas intelligebant. et
illã st fabulosã et istã tiuilẽ. illã uero
audebant ĩprobare hanc nõ audebant:¬
comparandã exposuerũt. non ut hec
p̾ illa tenenda eligeret᷑. s ut cũ illa res¬
puenda intelligeret᷑ atq ita sine peri¬
culo eoꝵ qui ciuilem theo logiã rep̾hende̾
metuebant. utraq ꝯtempta ea quã
naturalem uocant apud meliores aĩos
ĩueniret locũ. Nam et cuulis et fabulo¬
sa aiube fabulose sunt ambeqz ciuiles:
ambas ĩueniet fabulosas. qui uanitates
et obscenitates ambaꝵ prudenter ĩspexerit:
anibas ciuiles. qui scenicos ludos ꝑtiuẽtes
ad fabulosam. in deoꝵ ciuiliũ festinitati¬
bus et in urbiũ diuinis reb aduerterit.
Quomͦ igitur uite et̾ne dande potestas
ciuꝙͣ deoꝵ istoꝵ tribuitur: qͦs sua sui¬

Expanded text:
merito repudianda discernitur: eo nimerito repudianda discernitur: eo nimirum consilio, ut quoniam acutissimi homines atque doctissimi, a quibus ista conscripta sunt, ambas improbandas intelligebant, et illam scilicet fabulosam et istam civilem, illam vero audebant improbare, hanc non audebantconparandam exposuerunt, — non ut haec prae illa tenenda eligeretur, sed ut cum illa respuenda intellegeretur, adque ita sine periculo eorum, qui ciuilem theologian reprehendere metuebant, utraque contemta ea, quam naturalem uocant, aput meliores animos inueniret locum. Nam et ciuilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque ciuiles; ambas inueniet fabulosas, qui uanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit; ambas ciuiles, qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum ciuilium festiuitatibus et in urbium diuinis rebus aduerterit. Quo modo igitur uitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur, quos sua simu
Abbreviated transcription (Latin):
inde cepit alios deos ostende̾. qͥ ꝑtinerẽt
non ad ipm̃ hoĩem. s ad ea que sunt
hõis. sicuti est uctus atq uestitus et
quetũq alia q̃ huic uite sunt necessa¬
ria: ostendens in oĩb quid sit cuiusq
mumis et ꝓpter quid cuiq debeat suꝑ¬
plicari: in qua uniu̾sa diligencia nullos
demonstraiit uel nominauit deos.
a quib uita et̾ua postenda sit: propt̾
quã unã ꝓprie nos xpĩani sumus.
Quis gͦ usq adeo tardus sit. ut non
intelligat istũ hoĩem ciuilem theologiã
tam diligenter exponendo et aperiẽdo
eãq illi fabulo se indigne atq ꝓbrose
suuilem de monstrando. atqz ip̃am fa¬
bulosam partem ẽẽ huiꝰ satis euidenter
docendo non nisi naturali quam dicit
ad philosophos ꝑtiuere ĩ animis homi
moliri locũ. ut ea subtilitate fabulo¬
sani rep̾hendat. tuulem uero rep̾hende̾
quidem non audeat. s ꝓdendo repre¬
hensibilem ostendat: atq utraq ita¬
uidicio recte nitelligenciũ reprobata

Expanded text:
os alios ostendere, qui pertinerent non ad ipsum hominem, sed ad ea, quae sunt hominis, sicuti est uictus adque uestitus et quaecumque alia huic uitae sunt necessaria, ostendens in omnibus, quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari; in qua uniuersa diligentia nullos demonstrauit uel nominauit deos, a quibus uita aeterna poscenda sit, propter quam unam proprie nos Christiani sumus. Quis ergo usque adeo tardus sit, ut non intellegat istum hominem ciuilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae, indignae adque probrosae, similem demonstrando adque ipsam fabulosam partem esse huius satis euidenter docendo non nisi illi naturali, quam dicit ad philosophos pertinere, in animis hominum moliri locum, ea subtilitate, ut fabulosam reprehendat, ciuilem uero reprehendere quidem non audeat, sed prodendo reprehensibilem ostendat, adque ita utraque iudicio recte intellegentium reprobata
Abbreviated transcription (Latin):
dii certi. in stdõ interti: in tercio cũctoꝵ
tota serie pulterrime at iubtilissiue
distribucionis et distinctionis uitam
eternã frustra queri et sperari ĩpudẽtis¬
sime uel optari ex hiis que iã diximꝰ
et que deinceps dicenda sũt: cuiuis
hõmi qui corde obstiuato sibi nõ fu̾it
mimicus facilime apparet. Uel hom̃i
eñ sunt ista instituta uel demonũ. Non
quales uotant illi demones bonos: sz
siue ꝯtrouersia malignoꝵ: qui noxias
opiniones quib aĩa hũana magĩs
magisq uanestat et ĩ ꝯmutabili et̾ne¬
q ueritati coaptari alq inherere nõ
possit. ĩuidencia mirabili et occulte
inserũt cogitatõib impioꝵ et aꝑte
aliqñ iuserũt sensib: et qua possũt
fallaci actestacõe ꝯfirmant. Iste ip̃e
uarro p̾terea se p̾us de rebus huamia¬
nis. de diuinis autẽ postea stripsisse
testatur: ꝙ priꝰ ꝯstiterint ciuitates:
deinde ab eis hec iustituta suit. Uera

Expanded text:
dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum tota serie pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis uitam aeternam frustra quaeri et sperari inpudentissime uel optari, ex his, quae iam diximus et quae deinceps dicenda sunt, cuiuis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta uel daemonum, non quales uocant illi daemones bonos, sed, tuum et sine controuersia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera
Abbreviated transcription (Latin):
ubi exhibeant. qñ exhibeant. qͥd exhi¬
beant. subtilissiuia distinctione ꝯmiẽdãs
S qr oportebat dicere et maxime id
expectabatur quib exhibeant: de ip̃is
quoqz diis tres ꝯstripsit extremos: ut
quĩquies terni quĩdecim fierẽt. Sũt aũt
om̃s ut dixinus sexderim. Quia et
istoꝵ exordiũ unũ singlãrem qui prius
de oĩb loqueret᷑ apposuit: qͦ absoluto
ꝯsequẽter ex illa quĩq ꝑtita distributõe
tres p̾cedentes qui ad hoĩes ꝑtinẽt ita
sub diuisit ut p̾mus sit de pontificibus:¬
in uno eorũ de sacellis. altero de sacris edi
ꝑtinent id ẽ ad dies festos ita ut unũ
eoꝵ faceret de feriis. alterũ de ludis cirtẽ¬
sib. destenitis tertiũ. Quartorũ trĩ ad
sacra ꝑtinentiũ. uui dedit ꝯsecrationes.
alteri sacra prinata: ultimo publita.
Uant uelut pompam obse quioꝵ ĩ trib
qui restant dii ip̃i secũtur extrenii: qͥb
iste uniu̾sus cultus impẽsus ẽ. In p̾mo

Expanded text:
ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhiubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut pin uno eorum de sacellis, altero de sacris aedipertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo
Abbreviated transcription (Latin):
uadraginta et unũ libros scripsit
antiquitatũ: hos in res humanas
diuinasq diuisit. Rebus hũanis ui¬
gnitiqͥnq. diuinis sexdecim tribuit:
istã secutus in ea ꝑticione racionẽ: ut
rerũ hũanaꝵ. libros senos. quatuor da¬
ret partib. Intendit enĩ qui agant.
ubi agant. qñ agant. quid a gant.
In sex itaq p̾mis de hoĩb stripsit: ĩ
sedĩs sex de lotis: sex tercios de temporib:
sex quartos eosdemq postremos de rebz
absolutis. Quater antẽ seni: uigniti
et quatuor fũit. S unũ singularem
qui ꝯmuniter priꝰ de oĩb loqueretur
in capite posuit. In diuinis itentidem
rebus eadem ab illo diuisionis forma
seruata est: ꝙͣ tũ actinet ad ea que diis
exhibenda sunt. Exhibent᷑ enĩ ab ho¬
minib. in locis. et tꝑib sacra. Hec
quatuor que dixi. libris ꝯplexus est
ternis. Nam tres priores de hoĩb scrip¬
sit. sequẽtes de locis. tercios de tꝑibus.
quartos de sacris: eciã hic qui exhibeãt

Expanded text:
uadraginta et unum libros scripsit antiquitatum; hos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanis uiginti quinque, diuinis sedecim tribuit, istam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et quattuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant,
Abbreviated transcription (Latin):
S qm̃ ueternose ꝯsuetudĩs uis niuus
in alto radices habet: si tui de ista ti¬
uili theologia respuenda atq uitãda
parũ uideor disputasse : in aliud uolu¬
mẽ qd̾ huic opitulante deo subiũgẽ¬
dũ ẽ. auimũ intendat/¬

Expanded text:
Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum intendat
Abbreviated transcription (Latin):
tur. multo turpiꝰ irastũtur atq ob h ͦ
se sp̃s ĩmũdissimos ꝯfitent᷑: puto ex
hiis que dicta sunt. neminẽ dubitare
oportere. Porro qui nõ dat felicitatẽ:
uitam quoniͦ. dare possit et̾nã: Eam
quippe uitam et̾nam dicimꝰ: ubi ẽ sine
fine felicitas. Nam si aĩa in penis ui¬
nnt et̾ius quib et ip̃i sp̃s criciabũt᷑
ĩmũdi : mors ẽ illa potiꝰ et̾na ꝙͣ uita.
Nulla quippe maior et peior est mors:
licũq uita ẽẽ non p̃t: sũma mors eiꝰ
est alienacio a uita dei in et̾nitate sup
fine felitemi. solus ille dat: qui dat
uerã felicitatem. Quã quomiͦ illi
qͦs colit theologia ista ciuilis dare nõ
posse cõuicti sunt: non solũ ꝓpter ista
temporalia atq terrena qd̾ superiorib
quĩq libris ostendimiꝰ : s mułto ma¬
gis ꝓpter uitam et̾uain que post mor¬
tem futura est. ꝙ isto uno etiã illis
cooperantib eginiꝰ colendi non sunt

Expanded text:
tur, multo turpius irascuntur adque ob hoc tur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Nam si anima in poenis uiuit aeternis, quibus et ipsi spiritus cruciabuntur inmundi. mors est illa potius aeterna quam uita. Nulla quippe maior et peior est mors, licumque uita esse non potest, summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate sufine felicem, solus ille dat, qui dat ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adque terrena, quod superioribus quinque libris ostendimus, sed multo magis propter uitam aeternam, quae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
unc ꝓpter tres theologias ¶Ca i2ͣ.¬
quas greti dicũt mithicen. phisicen.
polititen. latine autẽ dici possũt fabulo¬
sa naturalis. ciuilis. ꝙ neqr de fabulosa
quã et ipi deoꝵ multoꝵ falsorũq cul¬
tores liberrime rep̾henderũt. neq de ci¬
uili cuiꝰ illa pars ẽẽ ꝯuincit᷑ eiꝰq et ista
sinulima uel etiã deterior ĩuenitur. spe¬
randa ẽ uita eterua. sicui satis nõ sũt q̃
ini hͦ uolumine dicta sũt: adiũgat etiã
illa q̃ in superiorib libris. et maxĩe in¬
qͣrto de felicitatis datore deo pluriua dis¬
putata sũt. Nam cui nisi uni felicitati
ꝓpter eternam uitam ꝯsetrandi hoĩes ẽẽnt:
si dea felicitas ẽẽt. Quia uo non dea sz
numꝰ dei ẽ. cui deo nisi datore felicita¬
tis ꝯsecrandi sumꝰ qui et̾uam uitam
ubi uera ẽ et plena felicitas pia ta¬
ritate diligimꝰ: Non autẽ ẽẽ datorẽ
felicitatis quẽꝙͣ istoꝵ deoꝵ. qui tanta
turpitudine colũtur. et nisi ita colan¬

Expanded text:
unc propter tres theologias, quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen, Latine autem dici possunt fabulosa naturalis ciuilis, quod neque de fabulosa, quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt, neque de ciuili, cuius illa pars esse conuincitur eiusque et ista simillima uel etiam deterior inuenitur, speranda est aeterna uita, si cui satis non sunt quae in hoc uolumine dicta sunt, adiungat etiam illa, quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam uitam consecrandi homines essent, si dea felicitas esset? Quia uero non dea, sed munus est dei: cui deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus, qui aeternam uitam, ubi uera est et plena felicitas, pia caritate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum, qui tanta turpitudine coluntur et. nisi ita colan
Abbreviated transcription (Latin):
elementoꝵ. h eĩ corna in similitudiuẽ
radioꝵ solis et luue distincta macerulis. h
pellem ꝓpter teli sidera. rubet eiꝰ facies
ad silitudiuẽ etheris. fistulã septẽ calauioꝵ
gestat ꝓpter armoriiã celi. ĩ qua sũt septẽ
toui et septẽ distrimina uocũ. uallosus ẽ.

Expanded text:
et enim cornua in similitudinem radiorum Solis et Lunae. Distinctam maculis habet pellem, propter coeli sidera. Rubet ejus facies ad similitudinem aetheris. Fistulam septem calamorum gestat, propter harmoniam coeli, in qua septem sunt soni, et septem discrimina voc
Abbreviated transcription (Latin):
indeoꝵ. uel tur uel quatenus instituta
sint auctoritate diuina ac postinodum
a ppło dei cui uite et̾ne misteriũ reuelatũ
est tꝑe qͦ oportuit. eadẽ auctoritate subla¬
ta sint et alias diximꝰ maxĩe cũ adu̾sus
manicheos ageremꝰ. et in hͦ oꝑe loco
oportuuiore dicendum est

Expanded text:
Iudaeorum, uel quur uel quatenus instituta Iudaeorum, uel quur uel quatenus instituta sint auctoritate diuina, ac post modum a populo Dei, cui uitae aeternae mysterium reuelatum est, tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint, et alias diximus, maxime cum aduersus Manichaeos ageremus, et in hoc opere loco opportuniore dicendum est
Abbreviated transcription (Latin):
St inter alias ciuilis theologie suꝑsti¬
Ociones reprehendit etiã sacramenta
iudeoꝵ et maxime sabbata ĩntiliter eos
facere affirmõs ꝙ ꝑ illos singulos septẽ
interpositos dies. septiuã uere partem
etatis sue ꝑdant uacando: et multa in
tp̃e urgencia non agendo ledantur. Up̃i¬
anos tñ iã tũt udeis inimicissimos in
neutram partem ꝯmemorare ausus est:
ne uel laudaret contra sue prĩe ueterem
consuetudiuẽ: uel rep̾henderet ꝯtra suã¬
ꝓpriã forsitan uoluntatem. De illis sane
iudeis cũ loqueretur ait. Cũ interim
usq eo sceleratissime gentis ꝯsuetudo cõ¬
ualuit. ut ꝑ om̃s iam terras recepta
sit: uicti uictorib leges dederũt. mhira¬
batur hec dicẽs: et quid diiunitꝰ ageret̾
ignorãs. Subietit plane sentenciã qua
significaret quid de illoꝵ sacramentorũ
racione sentiret. Ait enĩ. Illi tñ causas
ritus sionerũt: maior pars ppłi facit:
qd̾ cur faciat ignorat. S de sacramẽtis

Expanded text:
 inter alias ciuilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata, inutiliter eos facere adfirmans, quod per illos singulos septem interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant uacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est, ne uel laudaret contra suae patriae ueterem consuetudinem, uel reprehenderet contra propriam forsitan uoluntatem. De illis sane Iudaeis cum loqueretur, ait: \'Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo conualuit, ut per omnes iam terras recepta sit: uicti uictoribus leges dederunt. Mirabatur haec dicens et quid diuinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam, qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Ait enim: <Illi tamen causas ritus sui nouerunt; maior pars populi facit, quod quur faciat ignorat. Sed de sacramentis
Abbreviated transcription (Latin):
quib stribit oppugnator eẽt atq de¬
structor easq non ad religionẽ s ad
suꝑstitionem diceret ꝑtinere nestio
utrũ tã multa in eis ridenda ꝯtem¬
nenda detestandaq ꝯstriberet. Cũ
uero deos eosdeni ita coluerit tolende¬
q censuerit. ut in eo ip̃o oꝑe lraꝵ
dicit. et in menoria bonoꝵ ꝑ eiismo¬
di libros recondi atq seruari utiliore
tura ꝙͣ metellus de ⁊ incendio satra
uestalia. et eneas de troiano excidio
penates liberasse p̾dicatur. et tñ ea
legenda scłis ꝓdit q̃ a sapientib et
iusipientib merito abicienda et ueri¬
tati religionis ĩnnicissima iudicent᷑:
quid existimare debemꝰ nisi hoĩem a¬
cerrimũ ac ꝑitissimũ. non tñ scto spñ
liberũ. oppressũ fuisse sue ciuitatis cõ¬
suetudine ac legibus et tamen a quib
mouebatur sus specie ꝯmendande re¬
ligionis tacere uoluisse:¬

Expanded text:
quibus scribit, obpugnator esset adque dequibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litdicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse
Abbreviated transcription (Latin):
adhibere. tanꝙͣ de h ͦ uno eciã pro
achademitoꝵ dubitacõe disputaturꝰ.
se achademitũ fuiss oblitus. In p̾mo¬
autem libro cũ eusd̾em uarxonis lite¬
raria oꝑa p̾dicaret: nos inquit ĩ nr̃a
urbe ꝑegrinantes eruãtesq tãꝙͣ hospi¬
tes tui libri qiͣ in domũ reduxerunt.
ut possimꝰ aliqñ qui et ubi essemus
aguost̾e. Tu etatẽ patrie. tu descrip¬
ciones tempoꝵ. tu sacroꝵ iura: tu sa¬
cerdotũ. tu domesticã. tu puplicam
distipliuani: tu sediũ. regioniũ. locoꝵ
genera. officia causas aperuisti. Iste
igitur uir tam insignis excellentissime
ꝑitie. et qd̾ de illo eciã terentianꝰ ele¬
gantissimo uersiculo breuiter ait. uir
doctissimꝰ undecũq uarro. qui tam
multa legit. ut aliquid ei stribere ua¬
casse iuirenuir. tam młta scripsit. ꝙͣ
multa uix quẽꝙͣ leg̾e̾ potuisse creda¬
mꝰ. Iste inꝙͣ uir tãtus ingenio. tãtꝰ¬
q doctrina. N rerũ uel diuinaꝵ de

Expanded text:
aaAcademicorum dubitatione disputaturus, se Academicum fuisset oblitus. In pautem libro, cum ejusdem Varronis litteratoria opera praedicaret: Nos inquit, in nostra urbe peregrinantes, errantesque tanquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui, et ubi essemus, agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum jura, tu sacerdotum; tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de
Abbreviated transcription (Latin):
curiosius ista quesunt : Quis
iuemĩt doctiꝰ: Quis ꝯsiderait actẽ¬
tiꝰ: Quis distiuxit acutiꝰ. Quis
diligentiꝰ pleniꝰ q constripsit: Qui
tai et si miuꝰ est suauis eloquio.
doctrina tnĩ atq sententiis. ita refertꝰ
est: Ut in oĩ erudicione quã nos secũ¬
larẽ illi autẽ liberalem uotãt. studioslẽ
rerũ tñi iste doceat: ꝙͣtũ studiosit̃ u̾boꝵ
ticero delectat. Deuiqz et ip̃e tullius
huit tale testimoniũ ꝑhibet: Ut ĩ
libris achademicis dicat eã q̃mibi
uersatur disputatõe se habuisse cum
marco uarrone: hoĩe inquit ominũ
fatile acutissimo et sine ulla dubitatõe
doctissimo. Non ait eloquẽtissimo uel
facũdissimo. qm̃ reuera in hac facultate
multũ ĩpar est: s oĩm in qͥt facile acu¬
tissimo: et in eis libris id est achade¬
micis ubi cũcta dubitanda ẽẽ ꝯtẽdit
addidit sine ulla dubitacõe doctissimo.
Profecto de hac re sit erat certus ut
auferret dubitacõem quã solet ĩ oĩb

Expanded text:
uis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
reb dininis anteferre noluit res hũanas:
sz et rebz ueris uoluit anteferre res fal¬
sas. In hiis enĩ que scripsit de reb hu¬
manis seculus ẽ historiã rerũ gestarũ:
que autẽ de hiis quas diuicias uocat
quid insi opiniones reꝵ uanarũ. Hoc
est nimirũ quod uoluit subtili signifi¬
cacõe monstrare: nõ solũ scribẽs de hiis
posterius ꝙͣ de illis. s eciã rationem
reddens cur id fecerit: ꝙͣ si tacuisset
aliter hͦ factũ eiꝰ ab aliis fortasse de fen
deret᷑. In ea uero ip̃a racione quã red¬
didit nec aliis quicꝙͣ reliquit ꝓ arbitrio
suspicari: et satis ꝓbauit hoĩes se p̾po¬
suisse institutis hom̃i: nõ natura hoĩm.
nature deoꝵ. Ita se libros rerũ diuina¬
run non de ueritate que ꝑtinet ad na¬
turani. s de falsitate q̃ ꝑtiuet ad eruorẽ
scripsisse ꝯfessus est. Quod aꝑtius alis
posuit sicut in quarto libro cõmemoraui
ex nature formula se scripturũ fuisse. si

Expanded text:
rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? est nimirum, quod voluit subtili significatione monstrare; non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens cur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum ejus ab aliis forderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum non de ueritate quae pertinet ad naturam, sed de falsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si
Abbreviated transcription (Latin):
diuina ꝓponatur uinu̾sis reb hũanis:
saltem digna est uel romanis. Rerũ
quippe hũanaꝵ libros non ꝙͣtũ ad orbẽ
terrarũ s ꝙͣtũ ad solã romã ꝑtiuet
stripsit: quos tñ reꝵ diuinaꝵ libros
se dixit stribendi ordiue merito p̾tulis¬
se sicut pictorẽ tabule picte. sicut fabrũ
edificutio aꝑtissime ꝯfitẽs ꝙ eciã iste
res diume sicut pictura sicut structura.
ab hoĩb institute sũt. Restat ut de nulla
deoꝵ natura scripsisse intelligat᷑. neq
h ͦ aꝑte dicere uoluisse : s intelligẽtib
reliquisse. Uhi enĩ dr̃ non oĩs. usitate
quidem intelligitur aliqua: s pt̃ ĩtel¬
natura deoꝵ de qua striberet. stribendi
ordine rebus hũanis p̃ponenda ẽẽt.Ui
autẽ et ip̃o tacente ueritas clamat pre¬
ponenda ẽẽt certe reb romanis: etiã si
non oĩs s saltem aliqua ẽẽt. Recte autẽ
post ponitur. Ergo nulla ẽ. Non itaq

Expanded text:
diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intellegentibus reliquisse. Ubi enim dicitur \'non omnis, usitate quidem intellegitur aliqua; sed potest intelnatura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque
Abbreviated transcription (Latin):
Arponis igitur confitentis ideo se
prius de reb humanis scaipsisse
postea de diuinis qr diuiue iste ab hoĩb
institute sũt: hec racio ẽ. Sicut prior
est inquit pictor ꝙͣ tabula picta. prior
faber ꝙͣ edificũ: ita priores sũt tiuitates
autẽ priꝰ se stripturũ fuisse de diis pꝰea
de hoĩsz si de oĩ natura deoꝵ striberet qͣiͣ
hic de aliqͥ striberet. et non de oĩ: aut
uero etiã aliqua: licet non oĩs deoꝵ na¬
certos et intertos et selectos diligenter
explicãs. nullã deoꝵ naturã p̾termict̾e
uideretur: Quid gͦ est ꝙ ait: si de oĩ
natura deoꝵ et hõm scriberemꝰ. prius
diuina absoluissemꝰ ꝙͣ hũana actigis¬
semus: Aut enĩ de oĩ natura deoꝵ stri¬
bit: aut de aliqͣ aut om̃o de nulla. Si¬
de omni: p̃ponenda ẽ utiq reb hũanis
Si de aliqua: cur non etiã ip̃a res pre¬
tedat hũanas. din indigna ẽ pͥferui
enam unu̾se nature homi: pars aliqͣ
deoꝵ: Qd̃ si multũ est. ut aliqͣ pars

Expanded text:
arronis igitur, confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de divinis, quia divinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium; ita priores sunt civitates, autem se prius scripturum fuisse de diis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet. Quasi hic de aliqua scribat, et non de omni; aut vero etiam aliqua, licet non omnis, deorum nacertos et incertos et selectos diligenter explicans, nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omde omni, praeponenda est utique rebus humanis: si de aliqua, cur non etiam ipsa res praecedat humanas? an indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars
Abbreviated transcription (Latin):
illud genus expresse improbat tãꝙͣ et diis
obprobriosum. nã poete fingñt deam unã
uis. nã fiugũt ꝙ semele cõcepit bachũ
ex ioue. qua postiuodũ fuliumata pͥusꝙͣ
fetus ẽẽt maturꝰ ad partũ iupiter alliga¬
int en femori suo donec ꝯpleret᷑ tempus
maturitatis eiꝰ. Uude ouidiꝰ liͦ 3ͦ de fa¬
stis. Expletũ est patrio corꝑe opus matͥs.
Similr̃ eciã uulcanus fingitur de femore
iunonis ẽẽ natus stdm̃ ysidorũ. liͦ.dͦ. ethi¬

Expanded text:
illud genus eciam expresse improbat tamquam fictum et diis opprobriosum. Nam poete fingunt deam aliquvis. Nam fingunt quod Semele concepit Bachum ex Iove, que postmodum fulminata priusquam fetus esset maturus ad partum, Iupiter alligavit eum femori suo donec compleretur tempus nativitatis eius. Unde Ovidius libro 3° De fastis: «Expletum est patrio corpore matris opus». Similiter et Vulcanus fingitur de femore Iunonis esse natus, <ut dicit> Ysidorus libro Ethy
Abbreviated transcription (Latin):
stendit corporalia. credebant deos ẽẽ tor¬
pora q̃dani et ideo quales opiniones ha
theologiam nõ improbat tanꝙͣ fictã
et falsã. s dicit ꝙ diuersitas opinionũ
quas habent pħi de diis faciliꝰ audiũt᷑
in stolis ꝙͣ exͣ in ppłis qui tñ uarbo lic
theologiam poeticã reprobauerit tãꝙͣ¬

Expanded text:
s<it> < > corporalia, credebant deos esse corpora quedam. Et ideo <quales> opiniones habro hanc theologiam non improbat < > et falsam. Sed dicit quod diversitas opinionum, quas < > de diis facilius predicatur in scolis quam in populis < > Varro, licet theologiam poeticam reprobaverit ta
Abbreviated transcription (Latin):
stulabat satis fecisse ꝙͣ muiꝰ disseruips
iudicabũt. totãq ĩudiam quã xp̃iane
reluriomi de huiꝰ uite iladib a reroena¬
rũq ꝯtricione ac mutatõe r̾erũ ĩperiti
facere conãtur. non solũ dissimulantib
s tonta suam ꝯstĩam eciã fanẽtib doctis
q̃s impietas uesana possedit. oĩio esse
ianem ⁊ecte cogitatõis atq racionis:
plenam q leuissime temeritatis et pui¬
ciosissime animositatis. dubitare no po¬
post mortẽ futura est deos geciã quos
xrĩana ⁊ esigio destinit colendos quae¬

Expanded text:
stulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse stulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse judicabunt; totamque invidiam, quam christianae religioni de hujus vitae cladibperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis et perniciosissimae animositatis dubitare non popost mortem futura est, deos gentium, quos Christiana religio destruit, colendos
Abbreviated transcription (Latin):
Uinq superioribus libris
michi aduersus eos uideor
disputasse: qui mltos deos
et falsos. qͦs ẽẽ ĩntilia sini¬
lacra uel ĩmũdos sp̃s. et
ꝑiuciosa demonia. uel terte
treaturas noq̃ creatorẽ ueritas xp̃ĩana
cõuincit propter huiꝰ uite mortalis
rerũq terpenaꝵ utilitatẽ. eo ritu at
seruitute que grece latria dicit᷑ et uni
uero deo debetur. uenerandos et tolendos
putãt. Et iuue quidẽ stulticie uel
alios ꝙͣticũq numieri libros satis esse
posse quis nestiat. qñ ea putat᷑ glia
uanilatis nullis tedere uirib ueritatis
in ꝑniciem utiq eiꝰ: cui uiciũ tam ĩ¬
mane dominat᷑. Nam et cotra om̃em
turantis iudustriam non malo medici
sz egroti : insanabilis morb ĩuictus
est. loii uero qui ea que legũt uel sñ
ulla uel non cũ magua at nimia
ueteris erroris obstmatoe intescecta
et ꝯsiderata ꝑpendũt. faciliꝰ nos istt
numero terminatoꝵ quĩq uoluminũ.
plus ꝙͣ questionis ip̃uis necessitar po¬

Expanded text:
uinque superioribus libris satis mihi aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse inutilia. simulacra uel inmundos spiritus et perniciosa daemonia uel certe creaturas, non creatorem ueritas Christiana conuincit, propter uitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel alios quanticumque numeri libros satis esse posse, quis nesciat? quando ea putatur gloria vanitatis, nullis cedere viribus veritatis; in perniciem utique ejus, cui vitium tam immane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam, non malo medici, sed aegroti insanabilis, morbus invictus est. Hi vero qui ea quae legunt, vel sine ulla, vel non cum magna ac nimia veteris erroris obstinatione, intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas po
Abbreviated transcription (Latin):
libris ꝑtractata docuerunt. nullꝰ deꝰ
ex illa turba uel quasi plebeioꝵ uel
quasi ꝓterũ deoꝵ ydoneus ẽ regna
mortalia mortalib dare: ꝙͣ tominus
p̃t ĩmortales ex mortalib facere. Huc
accedit: qr si iã cũ illis agimiꝰ qui nõ
ꝓpter istam s ꝓpter uitã q̃ post mortẽ
futura ẽ existimãt colendos deos: iã
nec ꝓpter illa saltẽ q̃ deoꝵ taliũ pt̃ati

Expanded text:
libris pertractata docuerunt nullus deus libris pertractata docuerunt nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est existimant colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae deorum talium potestati
Abbreviated transcription (Latin):
Quã obrem si cũ de regno terreno que¬
reremus quos nã illud deos uel deas
hoĩb credendũ eẽt posse ꝯferre distussis
oĩb longe alienũ ueritate monstratũ
est a quoquã istoꝵ multoꝵ numinũ al
falsorum saltem regna teruena existi¬
mare ꝯstitui: nõne insanissiue ĩpieta¬
tis ẽ si et̾na uita q̃ teruenis oĩb regnis
sine ulla dubitatõe uel ꝯparacione p̾fe¬
renda ẽ: ab istoꝵ qͦquã dare cuiꝙͣ posse
credatur. Ileqz ennĩ ꝓptea dii tales uel
terrenũ regnũ dare nõ posse uisi sunt
qr illi magni et excelsi sũt. hoc quidã
paruũ et abiectũ: qd̾ non dignarentur
in tanta sublimitate curare. S ꝙͣtali¬
bet ꝯsideratõe fragilitatis hũane cadu¬
cos apices terreni regni merito quisq
ꝯteninat: illi dii tales aꝑpuerũt: ut
indignissini uiderentur quib dãda
atq seruanda deberent uel ista cõmicti.
At ꝑ hoc si ut suꝑiora ꝓxinris duob

Expanded text:
Quam ob rem si, cum de regno terreno quaeQuam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis tatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus