comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
miseri sint ꝓpt̾ primoꝵ meritũ peccatoꝵ: sed etiã de
singuloꝵ oꝑib ꝓpriis. quȩ gerunt arbitrio uoluntatis
Nam & doemones ne torqueant᷑ precant᷑: nec utiq in iuste
uel parcitur eis. uł ꝓsua quiq imꝓbitate torquentur:
& homines plerũq aꝑte. semꝑ occulteluunt ꝓsius fac¬
tis diuinitus poenas. siue in hac uita siue post mortẽ:
quãuis nullus hominũ agat reete nisi diuino adiu¬
uetur auxilio: nullus docmonũ aut hominũ agat
inique: nisi diuino eodẽq iustissimo iudicio ꝑmit.¬
tatur. Sicut enĩ ait apłs: non est iniquitas apud dm̃.
Etiã sicut ipse alibi dicit: inscrutabilia sunt iudicia
eius. & inuestigabiles uiȩ eiꝰ. Nonigitur in hoc libro
de illis primis. nec de istis medis dĩ iudicus. sed de
ipso nouissimo iudicio. quantũ ipse tribuerit disputa¬
bo: quando xp̃s de cęlo uenturus. ẽ. iudicaturꝰ uiuos

Expanded text:
miseri sint propter primorum meritum peccatorum; sed etiam de miseri sint propter primorum meritum peccatorum; sed etiam de singulorum operibus propriis, quae gerunt arbitrio uoluntatis. Nam et daemones ne torqueantur precantur, nec utique iniuste uel parcitur eis uel pro sua quique inprobitate torquentur; et homines plerumque aperte, semper occulte, luunt pro suis factis diuinitus poenas sine in hac uita siue post mortem: quamuis nullus hominum agat recte, nisi diuino adiuuetur auxilio; nullus daemonum aut hominum agat inique, nisi diuino eodemque iustissimo iudicio permittatur. Sicut enim ait apostolus, non estiniquitas aput Deum; etiam sicut ipDei, et investigabiles viae ejus . Non igitur in hoc libro de illis primis, nec de istis mediis Dei judiciis, sed de ipso novissimo judicio, quantum ipse tribuerit, disputabo, quando Christus de coelo venturus est vivos judicaturus
Abbreviated transcription (Latin):
tendatur: incertũ est. Sed serpturarũ more scãrum
diem poni solere ꝓtẽpore: nemo qui illas litteras quã¬
libet neglegent̃ legerit nescit. Ideo autẽ cum diẽ iu¬
dicu dĩ dicimꝰ. addimꝰ ultiũ uł nouissimũ: qͥa &
nunc iudicat. & ab humani generis inicio iudicauit:
dimittens de paradiso & aligno uitȩ separans pͥmos
homines peccati magni ꝑpetratores. immo etiã quando
angłis peccantib non peꝑcit. quoꝵ princeps homines
a scipso subuersos in uidendo subuertit: ꝓculdubio
iudicauit. Nec sine illius alto iustoq udicio: & in hoc
aereo cęlo & int̾ris. & doemonũ & hominũ miserrima
est uita errorib erũnisq plenissima Uerũ & si nemo
peccasset: non sine bono rectoq iudicio. uniuersam
rationalẽ creaturã ꝑseuerantissime sibi suoq dño cohe¬
rentẽ. in ȩtna beatitudine retineret. Iudicat etiã non
solũ uniuersalit̃ de genere docmonũ atq hominũ. ut

Expanded text:
tendatur, incertum est; sed scripturarum more sanctarum tendatur, incertum est; sed scripturarum more sanctarum diem poni solere pro tempore nemo, qui illas litteras quamlibet neglegenter legerit, nescit. Ideo autem, cum diem iudicii Dei dicimus, addimus ultimum uel nouissimum, quia et nunc iudicat et ab humani generis initio iudicauit dimittens de paradiso et a ligno uitae separans primos homines peccati magni perpetratores; immo etiam quando angelis peccantibus non pepercit, quorum princeps homines a se ipso subuersus inuidendo subuertit, procul dubio iudicauit; nec sine illius alto iustoque iudicio et in hoc aerio caelo et in terris et daemonum et hominum miserrima est uita, erroribus aerumnisque plenissima. Verum etsi nemo peccasset, non sine bono rectoque iudicio uniuersam rationalem creaturam perseuerantissime sibi suo Domino cohaerentem in aeterna beatitudine retineret. Iudicat etiam non solum uniuersaliter de genere daemonum adque hominum, ut
Abbreviated transcription (Latin):
QNODIPSE DONA¬
VERT LOCVTVII . EUMQSE
asserturi aduersus impios
⁊ & incredulos: tanquã in
ȩdificu fundam̃to prius ponere cestionia diuina debe¬
mus. quib qui nolunt credere. humanis ratiunculis
falsis atq fallacib contrauenire conant᷑: ad hoc ut
aliud significare contendant qđ ad hibet᷑ testimoniũ
de litteris sacris. aut omĩno diuinitꝰ eẽ dictũ negent
Nam nullũ existimo eẽ mortaliũ: quicũ ea sicũt dieta
sunt intellexcrit. & a sũmo ac uero dõ ꝑanimas scãs
dicta eẽ crediderit. non cis cędat atq consentiat: siue
id etiã ore fateatur. siue aliquo uitio fateri erubescat
aut metuat: uel etiam ꝑuicatia simillima insaniȩ. id qđ
falsum eẽ nouit aut credit: contra id qđ uerũ eẽ nouit¬
& credit etiã contentiosissime defendere molia tur:
Qđ ergo inconfessione ac ꝓfessione tenet om̃is ȩccła dĩ.
candos: hunc diuini iudicii ultimũ diem dicimꝰ. id est
nouissimũ tempus. Nam ꝑ quot dies hoc iudicium

Expanded text:
quod ipse donaverit, locuturi, eumque asserturi adversus impios et incredulos, tanquam in aedificii fundamento prius ponere testimonia divina debemus. Quibus qui nolunt credere, humanis ratiunculis falsis atque fallacibus contravenire conantur, ad hoc ut aut aliud significare contendant quod adhibetur testimonium de Litteris sacris, aut omnino divinitus esse dictum negent. Nam nullum existimo esse mortalium, qui cum ea, sicut dicta sunt, intellexerit, et a summo ac vero Deo per animas dicta esse crediderit, non eis cedat adque consentiat, siue id etiam ore fateatur siue aliquo uitio fateri erubescat aut metuat, uel etiam peruicacia simillima insaniae id, quod falsum esse nouit aut credit, contra id, quod uerum esse nouit aut credit, etiam contentiosissime defendere moliatur. Quod ergo in confessione ac professione tenet omnis ecclesia Deicandos, hunc diuini iudicii ultimum diem dicimus, id est nouissimum tempus. Nam per quot dies hoc iudicium
Abbreviated transcription (Latin):
nascuntur. quãuis inter se diuersa sint. & quedã coꝵ
facta semel narrentur: tam̃ scđm id qđ generaliter
miracula & monstra sunt utiq fuerunt & crunt.
nec recens & nouũ est ut monstrum subsole nascatur:
quamuis hȩc uerba quidã sic intellecerint. tanquã
in predestinatione dĩ iam facta fuisse omĩa sapiens ille
uoluisset intelligi: & idco nichil recens eẽ sub sole.
Absit autc̃ arecta fide. ut his salomonis uerbis illos
circuitus significatos: credamus: quib illi putant sic
eadem tẽporũ temporaliũq rerũ uolumina repeti
ut uerbigrã sicut inisto scło plato philosophus in
urbe atheniensi & inea scola quȩ achademica dicta ẽ.
discipłos docuit: ita ꝑ innum erabilia retroscła multũ
quidẽ ꝓlixis interuallis sed tam̃ certis. & idẽ plato
& eadem ciuitas. & tadẽ scola. idemq discipłi repetiti:
& per innumerabilia deinde scła repetendi sunt.

Expanded text:
nascuntur, quamuis inter se diuersa sint et quaedam eorum nascuntur, quamuis inter se diuersa sint et quaedam eorum semel facta narrentur, tamen secundum id quod generaliter miracula et monstra sunt utique et fuerunt et erunt nec recens et nouum est, ut monstrum sub sole nascatur. quamuis haec uerba quidam sic intellexerunt, tamquam in praedestinatione dei iam facta fuisse omuoluisset intellegi, et ideo nihil recens esse sub sole. Absit autem a recta fide, ut his Salomonis uerbis illos circuitus significatos esse credamus, quibus illi putant sic eadem temporum temporaliumque rerum uolumina repeti, ut uerbi gratia, sicut isto saeculo Plato philosophus in urbe Atheniensi et in ea schola, quae Academia dicta est, discipulos docuit, ita per innumerabilia retro saecula multum quidem prolixis interuallis. sed tamen certis, et idem Plato et eadem ciuitas et eadem schola idemque discipuli repetiti et per innumerabil
Abbreviated transcription (Latin):
do. ut illi nescio qui falsi circuitus afalsis sapien¬
tib fallacibusq cõꝑti. indoctrina sana tramite
recti itineris euitentur : Nam quidã & illud qđ
legitur in libro salomonis qui uocatur ecclesiastes.
quid est qđ fuit ipsum qđ erit. & quid est qđ factũ
est. ipsum qđ fiet. & non est omne recens sub sole.
quis loquitur & dicit ecce hoc nouũ est. iam fuit inscłis
quȩ fucrunt ante nos: ꝓpter hos circuitus in cadem
redeuntes & in eadẽ cuncta reuocantes. dictũ intelligi
uolunt: qđ ille aut de his reb dixit de quib suꝑius
loquebatur. hoc est de generationib alus cuntib
aliis uenientib. de solis anfractibus. de torrentiũ
lapsibus. aut certe de omniũ rerũ gencribus: quȩ
oriuntur atq occidunt. Fuerunt enĩ homines ante
nos: sunt & nobiscũ. crunt & post nos. Itaq animan.¬
tia aut arbusta. monstra quoq ipsa quȩ inusitata

Expanded text:
do? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapiendo? ut illi nescio qui falsi circuitus a falsis sapientibus fallacibusque conperti in doctrina sana tramite recti itineris euitentur. Nam quidam et illud, quod legitur in libro Salomonis, qui uocatur ecclesiastes: Quid est quod fuit? Ipsum quod erit. Et quid est quod factum est? Ipsum quod fiet; et non est omne recens sub sole. Qui loquetur et dicet: Ecce hoc nouum est: iam fuit saeculis quae fuerunt ante nos, propter hos circuitus in eadem redeuntes et in eadem cuncta reuocantes dictum intellegi uolunt; quod ille aut de his rebus dixit, de quibus superius loquebatur, hoc est de generationibus aliis euntibus. aliis uenientibus, de solis anfractibus, de torrentium lapsibus, aut certe de omnium rerum generibus, quae oriuntur atque occidunt. fuerunt enim homines ante nos, sunt et nobiscum, erant et post nos; ita quaeque animantia uel arbusta. monstra quoque ipsa, quae inusitata
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse renouata atq repetita inrerũ natura. atq ita
deinceps fore sine cessatione asscuerarent uolumina
uenientiũ & prettreuntiũ scłoꝵ: siuie in mundo ꝑma.¬
nente isti circuitus ficrent. siue certis interuallis oriens
& occidens mundus cadem semꝑ quasi noua quae
transacta & uentura sunt exhiberet: Aquo ludibrio ꝓrs
immortalẽ animã etiã cũ sapientiã ꝑecperit liberare ñ
possunt: cuntem sine cessationt ad falsã beatitudinc̃.
& ad uerã miseriã sine cessatione redeuntẽ.
uoModo enim uerabeatitudo est de cuiꝰ nũquã ȩt̃nitate
confiditur. dũ anima uenturã miseriã aut impcritis¬
sime inueritate nescit. aut infelicissime inbeatitudi.
ne ꝑtimescit: aut si ad miserias nũquam ulterius
reditura ex his ad beatitudint̃ ꝑgit: Fit ergo aliquid
noui intempore: qđ finẽ non habet temporis. Cur
non ergo & mundus. cur non & homo factus in mun-¬

Expanded text:
fuisse nouata atque repetita in rerum natura atque ita fuisse nouata atque repetita in rerum natura atque ita deinceps fore sine cessatione asseuerarent uolumina uenientium et praetereuntium saeculorum, siue in mundo permanente isti circuitus fierent siue certis inet occidens mundus eadem semper quasi noua, quae transacta et uentura sunt, exhiberet. A quo ludibrio prorsus inmortalem animam, etiam cum sapientiam perceperit, liberare non possunt, euntem sine cessatione ad falsam beatitudinem et ad ueram miseriam sine cessatione redeuntem. Quo modo enim uera beatitudo est, de cuius numquam aeternitate confiditur, dum anima uenturam miseriam aut inperitissime in ueritate nescit aut infelicissime in beatitudine pertimescit? At si ad miserias numquam ulterius reditura ex his ad beatitudinem pergit: fit ergo aliquid noui in tempore, quod finem non habet temporis. Quur non ergo et mundus? quur non et homo factus in mun
Abbreviated transcription (Latin):
comprehendit annoꝵ quȩ iam dici quibus libet
computatorib non potest. quȩ tam̃ momentoꝵ
minutatim detractione consumit᷑. & detrahantur
hec tanta spacia nonsemnel atq iterũ sȩpiusq sed sc̃ꝑ.
quid fit. quid agitur. quando nũquã adinitiũ qđ
omnino nullũ est ꝑuenitur: Quaꝓpter qđ nos modo
quęrimus post quinq milia & qđ exccurrit annoꝵ.
possent & posteri etiã post annoꝵ sexcenties milies¬
raret infirmitas. Potuerunt & qui fucrunt ante nos
ipsis recentib hominis creati tẽporibus: istã mouere
uel eodem die postea quam factus est: potuit inqͥ¬
rere cur non ante sit factus: & quando cũq antea
factus ec̃t non uires tunc alias & alias nunc. uel etiam
postea: ista de inicio rerũ temporaliũ controuersia
repperiret. Hanc autẽ se philosophi inundi huius
non aliter putauerunt posse uł debere dissolucre:
nisi ut circuitus tempoꝵ inducerent. quib cadẽ semꝑ

Expanded text:
conprehendit annorum, quae iam dici a quibuslibet conprehendit annorum, quae iam dici a quibuslibet conputatoribus non potest, quae tamen momentorum minutatim detractione consumitur, et detrahantur haec tanta spatia non semel adque iterum saepiusque, sed semper: quid fit, quid agitur, quando numquam ad initium, quod omnino nullum est, peruenitur? Quapropter quod nos modo quaerimus post quinque milia et quod excurrit annorum. possent et posteri etiam post annoraret infirmitas. Potuerunt et qui fuerunt ante nos ipsis recentibus hominis creati temporibus istam movere qe postridie, vel eodem die, posteaquam factus est, potuit inqrere cur non ante sit factus; et quandocumque antea factus esset, non uires tunc alias et alias nunc uel etiam postea ista de initio rerum temporalium controuersia reperiret. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putauerunt posse uel debere dissoluere nisi ut circuitus temporum inducerent, quibus eadem semper
Abbreviated transcription (Latin):
saltem iuͣderi debeat. quanta si humoris bre¬
uissimã guttã uniuerso mari etiã quantũ oceanus
circũfluit cõparemus: qm̃ istoꝵ duorũ unũ quidẽ
ꝑexiguũ est. alterũ incõparabilit̾ magnũ. sed utrũq
finitum. Illud uero temporis spaciũ qđ ab aliquo
initio ꝓgreditur & aliquo termino coercet᷑: magni¬
tudine quantacũq tendatur. cõparatũ illi qđ initiũ
non habet: nescio utrũ ꝓminimo. an potius ꝓnullo
deputandũ est: Hinc enĩ si afine uł breuissima
singillatĩ momenta detrahantur : decrescente
numerota ingenti ut uocabulũ non inueniat re¬
trorsũ redcundo. tanquã si hominis dies ab illo in
quo nunc uiuit usq ad illũ in quo natus ẽ. detra¬
has: quandoq ad iniciũ illa detractio ꝑducetur
Si autẽ detrahantur retrorsus in spacio qđ anullo
coepit exordio. non dico singillatĩ minuta mom̃ta.
uel horarũ aut dicrũ. aut mensiũ. aut annoꝵ ctiã
quantitates. sed tã magna spacia quanta illa sũ ma

Expanded text:
anta videri debeat, quanta si humoris brevissimam guttam universo mari, etiam quantum Oceanus circumfluit, comparemus: quoniam istorum duorum unum quidem perexiguum est, alterum incomparabiliter magnum, sed utrumque finitum; illud uero temporis spatium, quod ab aliquo initio progreditur et aliquo termino cohercetur. magnitudine quantacumque tendatur, conparatum illi, quod initium non habet, nescio utrum pro minimo an potius pro nullo deputandum est. Hinc enim si a fine uel breuissima siugillatim momenta detrahantur, decrescente numero licet tam ingenti, ut uocabulum non inueniat, retrorsum redeundo tamquam si hominis dies ab illo, in quo nunc uiuit, usque ad illum, in quo natus est, detrahas quandoque ad initium illa detractio perducetur. Si autem detrahantur retrorsus in spatio, quod a nullo coepit exordio, non dico singillatim minuta momenta uel horarum aut dierum aut mensum aut annorum etiam quantitates, sed tam magna spatia, quanta illa summa
Abbreviated transcription (Latin):
& qđ cis placet opinentur & disputent: scđm alti-¬
tudinẽ tuã quã nullus potest nosse hominũ mulci.¬
plicasti filios hominũ. Ualde quippe altũ est scru
tari & semꝑ fuisse hominẽ & quẽ nũquã fecerat
ex aliquo tempore primũ facere uoluisse: nec con¬
dnm dm̃ aliquando dñm nonfiusse dicere ñ audeo:
ita hominẽ nũquã antea fuisse. & ex quodã tẽpore
primum hominẽ creatũ cẽ dubitare non debeo.
Sed eum cogito cuius rei dñs semꝑfucrit. si semper
creatura non fuit: affirmare aliquid ꝑtimesco. quia et
ncipsum intuens intucor. & scriptũ eẽ recolo. quis
himinũ potest scire consiliũ dĩ. aut quis poterit cogi.¬
tare quid uelit dñs: Cogitationes enĩ mortaliũ ti mi

Expanded text:
et quod eis placet opinentur et disputent, secundum altiet quod eis placet opinentur et disputent, secundum altitudinem tuam quam nullus hominum potest nosse multiplicasti filios hominum. Valde quippe altum est et semper Deum fuisse, et hominem quem nunquam fecerat ex aliquo tempore primum facere voluisse, nec conDominum Deum aliquando dominum non fuisse dicere non audeo, ita hominem numquam antea fuisse et ex quodam tempore primum hominem creatum esse dubitare non debeo. Sed cum cogito cuius rei dominus semper fuerit, si semper creatura non fuit, adfirmare aliquid pertimesco, quia et me ipsum intueor et scriptum esse recolo: Quis hominum potest scire consilium Dei, aut quis poterit cogitare quid uelit Dominus? Cogitationes enim mortalium timi
Abbreviated transcription (Latin):
inuestigabilẽ inuestigare. & inscrutabilẽ ꝑscrutari.
scđm quamds̃ hominẽ temporalem ante quẽ nemo
umquã hominũ fuit ñ mutabili uoluntate incẽpore
condidit. & genus humanũ exuno multiplic auit:
quandoquidẽ psalmus iste cũ prȩmisisset atq dixis-
set. tu dñe seruab̾ nos & custodies nos ageneratione
hac inȩternũ: ac deinde reꝑcussisset eos inquoꝵ
stulta impiaq doctrina nulla liberationis & bea.¬
titudinis animȩ seruatur ȩc̃nitas. continuo subicitas
incircuitu impii ambulant: tanquã ei diceretur.
quid ergo tu credis. sentis. intelligis: Nũquidnã
existimandũ est subito dõ placuisse hominẽ faccre
quem nũquã antea infinita retro ȩt̃nitate fecissco.
cui nichil noui accidere potest. in quo mutabile
aliquid non est: continuo respondit ad ipsũ dm̃
loquens. Scđm altitudinẽ tuã: multiplicastifilios
hominũ Sentiant inquit homines qđ putant.

Expanded text:
inuestigabilem inuestigare et inscrutabilem scrutari, inuestigabilem inuestigare et inscrutabilem scrutari, secundum quam deus hominem temporalem, ante quem nemo umquam hominum fuit, non mutabili uoluntate in tempore condidit et genus humanum ex uno multiplicauit? quando quidem psalmus ipse cum praemisisset atque dset, Tu, Domine, servabis nos, et custodies nos a generatione hac in aeternum; ac deinde repercussisset eos, in quorum stulta impiaque doctrina nulla liberationis et beatitudinis animae servatur aeternitas, continuo subjiciens, In circuitu impii ambulant: tanquam ei diceretur, Quid ergo tu credis, sentis, inexistimandum est subito Deo placuisse hominem facere quem nunquam antea infinita retro aeternitate fecisset, cui nihil novi accidere potest, in quo mutabile aliquid non est? continuo respondit, ad ipsum Deum loquens: Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum. Sentiant, inquit, homines quod putant,
Abbreviated transcription (Latin):
mortuus est ꝓpeccatis nr̃is: surgens autẽ amortius iã¬
non moritur. & mors ei ultra non dominabit᷑: Et nos
post resurrectiont̃ semꝑ cũ dño erimus: cui modo dici.¬
mus qđ sacer ad monet psalmus Tudñe seruab̃ nos:
& custo dies nos ageneratione hac inȩternũ. Satis autẽ
istis existimo conuenire qđ sequitur. incircuitu ĩ pu
ambulant: non quia ꝑcirculos quos opinant᷑ corũ
uita est recursura. sed quia modo talis est erroris coꝵ
uia: id est falsa doctrina: Quid est autẽ mirũ si in his
circuitib errantes. nec aditũ nec exitũ inueniunt. qͥa
genus hominũ atq ista nr̃a mortalitas nec quo initio
coepta sit sciuint. nec quo fine claudatur. qͣndoqͥdẽ
altitudinẽ dĩ penetrare non possunt qua tũ ipse
sit ȩtcrnus & sine initio. ab aliquo tam̃ initio coesus
est tempora & hominc̃ quẽ nũquã antea feccrat fec̃
in tempore. non tam̃ nouo & repentino. sed immuta.¬
bili ȩcernoq consilio: Quis hanc ualeat altitudinẽ

Expanded text:
ortuus est pro peccatis nostris; surgens iam non moritur, mors ei ultra non dominabitur et nos post resurrectionem semper cum domino erimus, cui modo dicimus quod sacer admonet psalmus: tu, domine, seruabis nos et custodies nos a generatione hac et in aeternum. satis autem istis existimo conuenire quod sequitur: in circuitu impii ambulant, non quia per circulos, quos opinantur, eorum uita est recursura, sed quia modo talis est erroris eorum uia, id est falsa doctrina. Quid autem mirum est, si in his circuitibus errantes nec aditum nec exitum inueniunt, quia genus humanum atque ista nostra mortalitas nec quo initio coepta sit sciunt nec quo fine claudatur? quando quidem altitudinem dei penetrare non possunt, qua, cum ipse sit aeternus et sine initio, ab aliquo tamen initio exorsus est tempora et hominem, quem numquam antea fecerat, fecit in tempore, non tamen nouo et repentino, sed immutabili aeternoque consilio. quis hanc ualeat altitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
corpus aggrauat animã: & deprimit terrena in ha.¬
bitatio. sensũ multa cogitantẽ. Ex iis igitur quȩ
in hac terrena in habitatione multa cogito. ideo utiq:
multa quia unũ qđ ex illis uł pręter illa qđ forte
non cogito uerum est inuenire non possũ: si dicero
semꝑ fuisse creaturã cuius dñs cẽt qui semꝑ est dñs.
nec dñs umquã non fuit: sed nunc illã nunc aliã

Expanded text:
us adgrauat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Ex his igitur, quae in hac terrena inhabitatione multa cogito ideo utique multa, quia unum, quod ex illis uel praeter illa. quod forte non cogito, uerum est, inuenire non possum, si dixero semper fuisse creaturam, cuius dominus esset. qui semper est dominus nec dominus umqua
Abbreviated transcription (Latin):
citatis excedat: deficiet ante quã crescat. Quȩ scłã¬
prȩterierint ante quã genus humanũ institueretur
me fateor ignorare: non tamen dubito nichil omĩno
ereaturȩ creatori eẽ coȩcernũ: Dicit etiã apłs tempora
ȩterna: nec ea futura. sed qđ magis est mirandum
prȩterita: Sic enĩ ait. In spem uitȩ ȩternȩ quam
ꝓmisit non mendax ds̃ ante tẽpora ȩt̾na: manifes.
cauit autẽ temporib suis uerbũ suũ. Ecce dix̃
retro qđ fuerint tempora ęterna: quȩ tãmen non
fuerint dõ coȩterna: Si quidẽ ille ante tempõra
eterna nonsolũ erat. uerũctiã ꝓmisit uitã ȩternã:
quã manifestauit temporib suis. idest congrius.
Quid aliud quã uerbũ suũ : Hoc est enĩ uita ęcerna:
Quomodo autẽ ꝓmisit. cum hominib utiq ꝓmiscrit
quinondũ erant ante tẽpora ȩt̃na. nisi quia incius
gernitate atq inipso uerbo eius eidem coçterno iã

Expanded text:
citatis excedat, deficiet antequam crescat. CAcitatis excedat, deficiet antequam crescat. CApraeterierint antequam genus institueretur humanum, me fateor ignorare; non tamen dubito nihil omnino creaturae Creatori esse coaeternum. Dicit etiam apostolus tempora aeterna, nec ea futura, sed, quod magis est mirandum, praeterita. Sic enim ait: In spem uitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna; man i fe s tau ita autem temporibus suis uerbum suum. Ecce dixit retro quod fuerint tempora aeterna, quae tamen non fuerint Deo coaeterna, si quidem ille ante tempora aeterna non solum erat, uerum etiam promisit uitam aeternam, quam manifestauit temporibus suis, id est congruis, quid aliud quam Verbum suum? Hoc est enim uita aeterna. Quo modo autem promisit, cum hominibus utique promiserit, qui nondum erant ante tempora aeterna, nisi quia in eius aeternitate adque in ipso Verbo eius eidem coaeterno iam
Abbreviated transcription (Latin):
is igitur angłis bonis om̃is corporaliũ temporaliũq
rerum scientia qua inflantur docmones uilis est: non
quod earũ ignari sint sed qđ illis dĩ qua sanctificant᷑
caritas cara est: ꝑ̃cuius non tantũ incorporali. ucrũ etiã
incõmutabili & in effabili pulchritudine cuius sc̃o
amore ardescunt om̃ia quȩ infra sunt: & qđ illud
est non sunt: scq ipsos inter illa contem nunt. ut ex
toto qđ boni sunt eobono ex quo bonisunt ꝑfruant᷑:
Et ideo certius  temporalia & mutabilia ista nouer̃.
quia eoꝵ princi pales causas in uerbo dĩ conspiciunt:

Expanded text:
is igitur angelis bonis omnis corporalium temporaliumque rerum scientia, qua inflantur daemones, uilis est: non quod earum ignari sint, sed quod illis Dei, qua sanctificantur, caritas cara est, prae cuius non tantum incorporali, uerum etiam incommutabili et ineffabili pulchritudine. cuius sancto amore inardescunt, omnia, quae infra sunt et, quod illud est, non sunt seque ipsos inter illa contemnunt, ut ex toto, quod boni sunt, eo bono, ex quo boni sunt, perfruantur. Et ideo certius etiam temporalia et mutabilia ista nouerunt, quia eorum principales causas in Verbo Dei conspiciunt
Abbreviated transcription (Latin):
hi cnuim dus bonis quos scõs angłos nos uocamꝰ. rationa.¬
lesq creaturas scȩ̃ cęlestis habitationis. siue sedes. siue
dominationes. siue principatus. siue potestates. a mici
esse omino non possunt: a quib tam longe absunt ani¬
mi affectione. quam longe absunt a uirtutib uicia :¬
quasi ꝑ medietatẽ ambiendum est ad beniuolentiã
scu beneficientiã deoꝵ uł potius angłoꝵ bonoꝵ: sed per
bonȩ uoluntatis similitudinẽ quacum illis sumus
& cum illis uiuimus. & cum illis dm̃ quem colunt
colimus: & si cos carnalib oculis uidere non possumꝰ
In quantũ autem dissimilitudine uoluntatis & fra.¬
gilitate infirmitatis miscrisumus: in tantũ abtis
longe sumus. uitȩ merito. non corporis loco. Non
enim quia in terra conditione carnis habitamus:
sedsi immundicia cordis terrena sapimus. ñ eis iungim᷑
Gum uero agimus ut quales ipsi sunt simus. fide

Expanded text:
Hi enim dis bonis, quos sanctos angelos nos uocamus rationaHi enim dis bonis, quos sanctos angelos nos uocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis siue sedes siue dominationes siue principatus siue potestates, amici esse omnino non possunt, a quibus tam longe absunt animi affectione, quam longe absunt a uirtutibus uitia equasi medietatem ambiendum est ad beneuolentiam seu beneficentiam deorum uel potius angelorum bonorum, sed per bonae uoluntatis similitudinem, qua cum illis sumus et cum illis uiuimus et cum illis Deum quem colunt colimus, etsi eos carnalibus oculis uidere non possumus; in quantum autem dissimilitudine uoluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus, in tantum ab eis longe sumus uitae merito, non corporis loco. Non enim quia in terra condicione carnis habitamus, sed si inmunditia cordis terrena sapimus, non eis iungimur. Cum uero sanamur, ut quales ipsi sunt simus; fide
Abbreviated transcription (Latin):
mini. Qualis est ergo iste deus quẽ non faceret homo
nisi errans. & incredulus. & auersus auero dõ: Porro
si docmones qui coluntur intẽplis ꝑ artem nescio quã
imaginib inditi hoc est uisibilib simulachris abcis
hominib qui hoc arte fecerunt dcos. cũ aberrarent
auersiq essent acultu & religione duuna non sunt
internuncii nec interp̃tes inter homines & deos. & ꝓpt̃
suos pessimos ac turpissimos mores & qđ homines quã ius
errantes & increduli & auersi acultu ac diuina religio.¬
ne. tamen eis sine dubio meliores sunt quos deos ipsi
arte feccrunt: restat ut qđ possunt tanquã doemones
possint. ul quasi bencficia prestando magis nocentes qͥ a
magis decipientes. ued aꝑte male faciendo. Nec tamen
quod libet horũ nisi quando ꝓmittuntur alta & secreta dĩ
ꝓuidentia: non autẽ tanquam medu inter homines et
deos. per amicitiam dcoꝵ multũ apud homines ualean

Expanded text:
mini. Qualis est ergo iste deus, quem non faceret homo mini. Qualis est ergo iste deus, quem non faceret homo nisi errans et incredulus et auersus a uero Deo? Porro si daemones, qui coluntur in templis, per artem nescio quam imaginibus inditi, hoc est uisibilibus simulacris, ab eis hominibus, qui hac arte fecerunt deos, cum aberrarent auersique essent a cultu et religione diuina, non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos et propter suos pessimos ac turpissimos moros, et quod homines, quamuis errantes et increduli et auersi a cultu ac religione diuina, tamen eis sine dubio meliores sunt, quos deos ipsi arte fecerunt; restat, ut, quod possunt, tamquam daemones possint, uel quasi beneficia praestando magis nocentes, quia magis decipientes, uel aperte malefaciendo nec tamen quodlibet horum, nisi quando permittuntur alta et secreta Dei prouidentia, non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum aput homines ualeant.
Abbreviated transcription (Latin):
qui eos fecerunt sibimet importasse: ut eos haberent
deos quinonerant dii. Uerum est quippe illud ꝓphe.¬
ticum: si faciet homo deos. & eece ipsi non sunt du
Deos ergo tales talium deos arte factos atalib cũ appel¬
lasset hermes idẽ idolis doemones per artẽ nescio
quam cupiditatũ suarũ uinculis ił ligatos. cum appel.¬
laret factos ab hominib deos: non tãmencis dedit qđ
platonicus apulcius undt iam diximꝰ. & quam sit incon.¬
ueniens absurdumq monstrauimꝰ. ut ipsi essent inter.¬
pretes & intercessores inter deos quos fecit ds & homi.¬
nes quos idem fecit dĩ: hinc afferentes uota. inde mu.¬
nera referentes. Nimis cnim stultum est credere deos qͦs
fecerunt homines plus ualtre apud cos quos fecit ds̃:
quam ualent ipsi homines. quos idem ipse fecit ds̃. Doc¬
mon quippe simulachro arte impia colligatus. ab
homine factus est deus: sed tali homini. non om̃i ho.¬

Expanded text:
qui eos fecerunt, sibimet importasse, ut eos haberent qui eos fecerunt, sibimet importasse, ut eos haberent deos qui dii non erant. Verum est quippe illud propheticum, Si faciet homo deos, et ecce ipsi non sunt dii . Deos ergo tales, talium deos, arte factos a talibus, cum appellasset Hermes; id est, idolis daemones, per artem nescio quam, cupiditatum suarum vinculis illigatos, cum appellaret factos ab hominibus deos, non tamen eis dedit, quod Platonicus Apuleius unde satis jam diximus, et quam sit inconveniens absurdumque monstravimus, ut ipsi essent interpretes et intercessores inter deos, quos fecit Deus, et homines, quos idem fecit Deus; hinc adferentes uota, inde munera referentes. Nimis enim stultum est credere deos, quos fecerunt homines, plus ualere aput deos, quos fecit Deus, quam ualent ipsi homines, quos idem ipse fecit Deus. Daemon quippe simulacro arte inpia conligatus ab homine factus est deus, sed tali homini, non omni ho
Abbreviated transcription (Latin):
us diis & laudabilis nimis. terribilis est suꝑom̃s deos:
qm oms dugentiũ doemonia. dñs autẽ cglos fẽcit. Qui
ergo doluit uenturũ fuisse tempus quo austrretur
cultus idoloꝵ. & incos qui colerent dominatio doe.¬
monioꝵ: malo spũ instigatus semꝑuolebat istã cap.¬
tiuitatẽ mane̾re. qua transacta: psalmus canit ȩdifi.¬
cari domũ in om̃i terra. Pręnunciabat illa hermẽs
dolendo: pręnunciabat hȩc ꝓpheta gaudendo. Et
hermes ipse quȩ nolebat & dolebat auferrinon apru.¬
dentib & fidelib & religiosis sed ab errantib & incre¬
dulis & acultu diuinȩ religionis auersis eẽ instituta
miris modis coactus est confiteri. Qui quamuis eos
appellet deos: tamen cum dicit atalib hominibus
factos quales u̾tiq ẽe non debemꝰ uelit nolit ostendit
colendos non ct̃ abeis qui tales non sunt quales fuer̃
a quib facti sunt: hoc est a prudentibus. fidelibus.
religiosis. simul ctiam demonstrans ipsos homines

Expanded text:
s et laudabilis nimis, terribilis est super omnes deos. Quia omnes di gentium daemonia, dominus autem caelos fecit. Qui ergo doluit uenturum fuisse tempus, quo auferretur cultus idolorum et in eos, qui colerent, dominatio daemoniorum, malo spiritu instigatus semtivitatem manere, qua transacta Psalmus canit aedificari domum in omni terra. Praenuntiabat illa Hermes dolendo; praenuntiabat haec Propheta gaudendo. Et Hermes ipse ea quae nolebat et dolebat auferri, non a prudentibus et fidelibus et religiosis, sed ab errantibus et incredulis et a cultu divinae religionis aversis esse instituta, miris modis coactus est confiteri. Qui quamvis eos appellet deos, tamen cum dicit a talibus hominibus factos, quales esse utique non debemus, velit nolit, ostendit colendos non esse ab eis qui tales non sunt, quales fuerunt a quibus facti sunt; hoc est a prudentibus, fidelibus, religiosis: simul etiam demonstrans, ipsos homines,
Abbreviated transcription (Latin):
gendo miserabilit̾ captiuauerant: unde dicit apłs
Scimus quia nichil est idolũ: sed quȩ immolant gentes.
doemoniis immolant & nondõ. Nolo uos socios ficri
doemonioꝵ. Post hanc ergo captiuitatẽ qua homines¬
a malignis docmonib tenebantur. dĩ domus ȩdifica¬
itur in om̃i terra: unde ticulũ illo psalmus accepit.

Expanded text:
gendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: gendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immoladoemonibus immolant, et non Deo. Nolo autem vos socios fieri doemonioa malignis daemonibus tenebantur, Dei domus aedificatur in omni terra; unde titulum ille psalmus accepit,
Abbreviated transcription (Latin):
prenunciarunt: ubi scriptum est. Cantate dño
canticũ nouũ: cantate dño omis terra: Titulus qͥppe
psalmi huius est: quando domus ȩdificabat᷑ post cap.¬
tiuitatẽ. Edificatur enĩ domus dño. ciuitas dĩ quȩ est sc̃a
ȩccła in om̃i terra: post eam captiuitatẽ qua illos homi¬
nes de quib credentib in dm̃ tanquã lapidib uiuis
domus ȩdificatur: captos doemonia possidebant:
Neq enim quia deos homo faciebat ideo non ab cis
possidebatur ipse qui fecerat: quando incoꝵ societate
colendo tracducebatur. societatẽ dico nonidoloꝵ stoli.¬
dorum: sed uersutoꝵ doemonioꝵ. Namquid sunt
idola nisi qđ eadem scriptura dicit oculos habent et
non uident. & quicqͥd tale de materus licctsfabre
cffigiatis tamen uita sensuq carentib dicendũ fuit:
Sed immundi sp̃s eisdem simulachris arte illa nefaria
colligati. cultoꝵꝵ suorũ animas insuã societatẽ redi.¬

Expanded text:
praenuntiarunt, ubi scriptum est: Cantate Domino praenuntiarunt, ubi scriptum est: Cantate Domino canticum nouum, cantate Domino omnis terra. Titulus quippe psalmi huius est: Quando domus aedificabatur post captiuitatem. Aedificatur enim domus Domino ciuitas Dei, quae est sancta ecclesia, in omni terra post eam captiuitatem, qua illos homines, de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus uiuis domus aedificatur, captos daemonia possidebant. Neque enim, quia deos homo faciebat, ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria conligati cultorum suorum animas in suam societatem redi
Abbreviated transcription (Latin):
homine qua illi deos facere concessum est. & dolet uem¬
turum eẽ tempus quo hȩc omĩa deoꝵ figm̃ta ab homi¬
nibus instituta etiamlegib iubeant᷑ auferri : confitetur
tamen atq exprimit causas quare ad ista ꝑuentũ sit.
dicens ꝓauos suos multo errore & incredulitate et
animũ non aduertendo ad cultũ religionẽq diuinã
inuenisse hanc artẽ qua facerent deos: nos quid oportet
dicere uel potius quid agere. nisi quantas possumus
gratias dño dõ nr̃o qui hȩc contrariis causis quã insti.¬
tuta sunt abstulit: Nam qđ instituit multitudo
erroris: abstulit uia ueritatis. Qđ instituit incredu.¬
litas: abstulit fides. Qđ instituit acultu diuinȩ reli¬
gionis auersio: abstulit ad unũ uerum dm̃ scm̃q
conuersio. Nec insola egipto quã solam inisto plan.¬
git doemonũ sp̃s: sed inom̃ĩ terra quȩ cantat dño
canticũ nouũ sicut uere sacre & uere ꝓpheticȩ litterȩ

Expanded text:
homine, qua illi deos facere concessum est, et dolet uenhomine, qua illi deos facere concessum est, et dolet uenturum esse tempus, quo haec omnia deorum figmenta ab hominibus instituta etiam legibus iubeantur auferri, confitetur tamen adque exprimit causas, quare ad ista peruentum sit, dicens proauos suos multo errore et incredulitate et animum non aduertendo ad cultum religionemque diuinam inuenisse hanc artem, qua facerent deos: nos quid oportet dicere, uel potius quid agere nisi quantas possumus gratias Domino Deo nostro, qui haec contrariis causis, quam instituta sunt, abstulit? Nam quod instituit multitudo erroris, abstulit uia ueritatis; quod instituit incredulitas, abstulit fides; quod instituit a cultu diuinae religionis auersio, abstulit ad unum uerum Deum sanctumque conuersio; nec in sola Aegypto, quam solam in isto plangit daemonum spiritus. sed in omni terra, quae cantat Domino canticum nouum, sicut uere sacrae et uere propheticae litterae
Abbreviated transcription (Latin):
diabolica poenam doemonũ futurã dolere cõpellit᷑.
Si enim ꝓaui eoꝵ multũ errando circa deoꝵ rationẽ
incredulitate & auersione animi acultu ac religi¬
one diuina inuencrunt artẽ qua efficerent deos.
quid mirũ si hȩc ars decestanda quicqͥd fecit auersa
a religione diuina. aufertur religione diuina. cũ
ueritas emendat errorẽ. fides redarguit increduli¬
tatem. conuersio corrigit auersionẽ : Sienĩ tacitis
causis dixisset ꝓ auos suos inuenisse artẽ qua faceres
deos: nr̃m fuit utiq si quid rectũ piumq saperemꝰ
attendere & uidere nequaquã illos ad hanc artem
ꝑuenturos fuisse qua homo cdeos facit: si aueritate
non aberrarent: si ea quȩ dõ digna sunt crederent.
delis a diuina religione. auersione. ut cun q stitnda
eẽt impudentia resistentiũ ueritati. Cumticro ide ipss
qui potestacẽ huius artis suꝑ omĩa cętera miratur u

Expanded text:
diabolica poenam daemonum futuram dolere conpellitur. diabolica poenam daemonum futuram dolere conpellitur. Si enim proaui eorum multum errando circa deorum rationem incredulitate et auersione animi a cultu ac religione diuina inuenerunt artem, qua efficerent deos: quid mirum, si, haec ars detestanda quidquid fecit auersa a religione diuina, aufertur religione diuina, cum ueritas emendat errorem, fides redarguit incredulitatem, conuersio corrigit auersionem? Si enim tacitis causis dixisset proauos suos inuenisse artem. qua facerent deos: nostrum fuit utique, si quid rectum piumque saperemus, adtendere et uidere nequaquam illos ad hanc artem peruenturos fuisse, qua homo deos facit, si a ueritate non aberrarent, si ea, quae Deo digna sunt, crederent, s adque infidelis a diuina religione auersionem, utcumque ferenda esset inpudentia resistentium ueritati. Cum uero idem ipse, qui potestatem huius artis super omnia cetera miratur in
Abbreviated transcription (Latin):
indiderunt imaginib scĩs diuinisq misteruis: ꝑ quas
idola & bene faciendi & male uires habere pocuissent.
Nescio utrum sic confiterentur ipsi doemones adiurati.
quomodo iste confessus est: qm̃ inquit ꝓaui nr̃i multũ¬
errabant circa deoꝵ rationẽ increduli. & non anĩaducr.¬
tentes ad cultũ religionẽq diumã: inuener̃ artẽ qua
efficerent deos. Numquidnã saltẽ mecdiocriter eos dix̃
errasse ut hanc artẽ inuenirent faciendi deos. aut con-¬
tentus fuit dicere errabant. nisi adderet & diceret.
multum errabant: Iste ergo multus error & increduli¬
tas non animaduertentiũ ad cultũ religionẽq diuinã.
inuenit artẽ qua efficeret deos: & tam̃ qđ multus
error & incredulitas & acultu & a religione diuina
auersio anmi inuenit homo u̾t arte faceret deos.
hoc dolet uir sapiens: tanquã religionẽ diuinam
uenturo certo tempore auferri. Uide si non & ui
diuma maiorũ suoꝵ errorẽ prȩteritũ ꝓdere: & ui

Expanded text:
indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuissent., Nescio utrum sic confiterentur ipsi daemones adiurati, quo modo iste confessus est. \'Quoniam, inquitrationem increduli et non animaduertentes ad cultum religionemque diuinam, inuenerunt artem qua efficerent deos.\' Numquidnam saltem mediocriter eos dixit errasse, ut hanc artem inuenirent faciendi deos, aut contentus fuit dicere: Errabant, nisi adderet et diceret: Multum errabant? Iste ergo multus error et incredulitas non animaduertentium ad cultum religionemque diuinam inuenit artem, qua efficeret deos. Et tamen quod multus error et incredulitas et a cultu ac religione diuina auersio animi inuenit, ut homo arte faceret deos, hoc dolet uir sapiens tamquam religionem diuinam uenturo certo tempore auferri. Vide si non et ui diuina maiorum suorum errorem praeteritum prodere, et ui
Abbreviated transcription (Latin):
per casacra quȩ hominib str elmortius cxhibent᷑. ubi
& ludos cõmemorat fu̾ncbres: tanquam hoc sit maxi-¬
mum diuinitatis indiciũ. qđ non soleant ludi nisi
numinib celebrari. Hermes ipse de quo nunc agitur.
in eodẽ ipso libro ubi quasi futura p̃nunciando deplo.¬
rans ait. tunc terra ista scĩssima sedes delubroꝵ atq
templorum. sepulchroꝵ crit mortuoꝵq plenissima :
deos egipti homines mortuos cẽ testatur. Cum enim
dixisset ꝓ auos suos multũ errantes circa deoꝵ rationẽ
incredulos & non animaduertentes adcultũ religi¬

Expanded text:
per ea sacra, quae omnibus fere mortuis exhibentur, ubi per ea sacra, quae omnibus fere mortuis exhibentur, ubi et ludos commemorat funebres, tamquam hoc sit maximum diuinitatis indicium, quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. Hermes ipse, de quo nunc agitur, in eodem ipso libro, ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: \'Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima\', deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Cum enim dixisset proauos suos multum errantes circa deorum rationem, incredulos et non animaduertentes animaduer
Abbreviated transcription (Latin):
cȩtera: Tunc terra ista scĩssima sedes delubroꝵ atque
templorum: sepulchroꝵ erit. mortuoꝵq plenissima
Quasi uero si lla non auferrent᷑ non essent homines
morituri: aut alibi essent mortu ponendi quã int̾ra:
Et utiq quanto plus uoluerctur temporis & dierum:
tanto maior eẽt numerus sepulchroꝵ ꝓpter maiorẽ
numcrũ mortuoꝵ. Sed uidetur dolere. qđ memoriȩ
martirum nr̃oꝵ templis coꝵ delubrisq succederent:
ut iudelicet qui hȩc legunt animo a nob̃ auerso atq
ꝑuerso putent a paganis cultos fuisse deos intẽplis.
a nobis autt̃ coli mortuos in sepulchris. Tanta enĩ¬
homines impu cecitate in montes quodã modo offen.¬
dunt. resq oculos suos strientes nolunt uidere : ut
nom attendant inomib latteris paganoꝵ. aut n inuniri.
aut uix inueniri deos qui non homines fucrint: mortu.¬
isq diuini honores dclaci sinic. Omicto qđ uarro dicit.
omnes abcis mortuos existimari in anẽs deos. & ꝓbat

Expanded text:
c verba: Tunc terra ista sanctissima sedes delubrorum atque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissimaquasi uero, si illa non auferrentur, non essent homines morituri, aut alibi essent mortui ponendi quam in terra; et utique, quanto plus uolueretur temporis et dierum, tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. Sed hoc uidetur dolere, quod memoriae martyrum nostrorum templis eorum delubrisque succederent. ut uidelicet, qui haec legunt animo a nobis auerso adque peruerso, putent a paganis cultos fuisse deos in templis, a nobis autem coli mortuos in sepulcris. Tanta enihomines inpii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt uidere. ut non adtendant in omnibus litteris paganorum aut non inueniri aut uix inueniri deos, qui non homines fuerint mortuisque diuini honores delati sint. Omitto, quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos et probat
Abbreviated transcription (Latin):
sicut religio loquitur. quȩ nec fallit nec fallitur:
non sicut iste quasi omĩ uento doctrinȩ hinc atq inde
perflatus & falsis uera ꝑmiscens dolet quasi periturã¬
cnim: ad hoc ipsũ redit ut iterũ dicat dedus qͦs homines
feccrunt: italoquens. Sed iam detalib sint satis dicca
talia. Iterũ inquit ad hominẽ rationẽq redeamus: ca
quo diuino dono. homo animal dictum est rationale.
Minus enĩ miranda & si miranda sunt quȩ de homine
dicta sunt: omniũ cnĩ mirabiliũ uicit ad mirationẽ.
qđ homo diuinã potuit inuenire naturã. eamq effi¬
cere. Qm̃ ergo ꝓaui nr̃i multũ errabant circa deoꝵx

Expanded text:
sicut religio loquitur, quae nec fallit, nec fallitur; non sicut iste quasi omni vento doctrinae hinc atque inde perflatus , et falsis vera permiscens, dolet quasi perituranim ad hoc ipsum redit, ut iterum dicat de dis, quos homines fecerunt, ita loquens: \'Sed iam de talibus sint satis dicta talia. Iterum, inquit, ad hominem rationemque redeamus, ex quo diuino dono homo animal dictum est rationale. Minus enim miranda etsi miranda sunt, quae de homine dicta sunt. Omnium enim mirabilium uicit admirationem, quod homo diuinam potuit inuenire naturam eamque efficere. Quoniam ergo proaui nostri multum errab
Abbreviated transcription (Latin):
opinatur deos. quasi cuiquã difficile sit retolere quȩ
turpia. quȩ dedecora erga deoꝵ obsequiũ intheatris
agebant᷑ & templis. & attendere quȩ legeint᷑. dicantur.
audiant᷑ in ecclesus. uł dõ uero quid offeratur: & hinc
intelligert ubi ȩdificiũ. & ubi ruina sit moꝵꝑ. Quis autẽ
huic dixit uel inspirauit. nisi diabolicus sp̃s tam uanũ
aꝑtũq mendaciũ. qđ doemones ab hȩbreis coliꝓhibitos
reuereant᷑ pocius quã oderint xp̃iani : Sed dĩ ille quẽ
colunt sapientes hebreoꝵ: etiã cęlestib scĩs angłis & uir¬
tutib dĩ. quos beatissimos tanquã ciues in hac nr̃a pere¬
grinatione mortali ueneramur & amamus. sacrificari
uetat: intonans in lege sua quã dedic hebreo popło suo.
& ualde minacit dicens. Sacrificans diis: eradicabit᷑
Et ne quisquã putaret doemonib pessimis t̾renisq
spiritib quos iste dicit minimos uł minores ne sacrifi¬

Expanded text:
opinatur deos, quasi cuiquam difficile sit recolere, quae opinatur deos, quasi cuiquam difficile sit recolere, quae turpia, quae dedecora erga deorum obsequium in theatris agebantur et templis, et adtendere quae legantur dicantur audiantur in ecclesiis, uel Deo uero quid offeratur, et hinc intellegere ubi aedificium, et ubi ruina sit morum. Quis autem huic dixit uel inspirauit, nisi diabolicus spiritus, tam uanum apertumque mendacium, quod daemones ab Hebraeis coli prohibitos reuereantur potius, quam oderint Christiani? Sed Deus ille. quem coluerunt sapientes Hebraeorum, etiam caelestibus sanctis angelis et uirtutibus Dei, quos beatissimos tamquam ciues in hac nostra peregrinatione mortali ueneramur et amamus, sacrificari uetat intonans in lege sua, quam dedit Hebraeo populo suo, et ualde minaciter dicens: Sacrificans dis eradicabitur. Et ne quisquam putaret daemonibus pessimis terrenisque spiritibus, quos iste dicit minimos uel minores, ne sacrifi
Abbreviated transcription (Latin):
& qđ̃ inuenerit ne alteri inuideat. In actione uero: ñ
amandus ẽ. honor in hac uita siue pocentia. qm̃ omĩa
uana sub sole: sedopus ipsũ qđ ꝑ eundẽ honorẽ uel po¬
tentiã fit. si recte atq utilit̾ fit: idest ut ualeat ad eam
salutẽ subditoꝵ quȩ scđm dm̃ est. unde iã superius dis¬
putauimꝰ Pꝑter qđ ait apłs. Qui episcopatũ deside.¬
rat: bonũ opus desiderat. Exponere uoluit quid sit
episcopatus: quia nom̃ est operis ñ honoris. Grecũ est
enĩ: atq inde ductũ uocabulũ. qđ ille qͥ p̃ficitur. eis
quib preficit᷑ suꝑ intendit: curã scilicet eoꝵ gerens¬

Expanded text:
et quod inuenerit ne alteri inuideat. In actione uero non et quod inuenerit ne alteri inuideat. In actione uero non amandus est honor in hac uita siue potentia, quoniam omnia uana sub sole, sed opus ipsum, quod per eundem honorem uel potentiam fit, si recte adque utiliter fit, id est, ut ualeat ad eam salutem subditorum, quae secundum Deum est; unde iam superius disputauimus. Propter quod ait apostolus: Qui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat. Exponere uoluit quid sit episcopatus, quia nomen est operis, non honoris. Graecum est enim adque inde ductum uocabulum, quod ille qui praeficitur eis quibus praeficit
Abbreviated transcription (Latin):
uel more uiuendi si non ẽ. contra diuina p̃cepta. istã fidẽ
qua ꝑucnitur ad dm̃ quisq sectet᷑: Unde ipsos quoq
philosophos quando xpĩani fiunt. non habitũ uł con¬
suetudinẽ uictus quȩ nichil impedit religionẽ: sed
falsa dogmata mutare cõpellit:. Unde illã quã uarro
ad hibuit eo er nicis differentiã: si nichil curpiteratq
intemperant̃ agat. omino non curat. Ex trib uero illis
uitȩ generib ocioso. actuoso. ex utroq cõposito: quã us
salua fide quisq possit inquolibet eoꝵ uitã duccre.
& ad sempit̾na p̃mia ꝑuenire: inter est tam̃ quid amore
tencat caritatis. qͥd officio impendat caritatis. Nec sic
esse quisq debet ociosus. ut in codẽ ocio utilitatẽ non co¬
gitet ꝓximi: nec sic actuosus. ut contẽplationẽ non re.¬
quirat dĩ. In ocio ñ iners uacatio delectare debet: sed aut
inquisitio aut inuentio ueritatis. ut in ea qͥsq ꝓficiat:

Expanded text:
uel more uiuendi, si non est contra diuina praecepta, istam fidem, uel more uiuendi, si non est contra diuina praecepta, istam fidem, qua peruenitur ad Deum, quisque sectetur; unde ipsos quoque philosophos, quando Christiani fiunt. non habitum uel consuetudinem uictus, quae nihil inpedit religionem, sed falsa dogmata mutare conpellit. Unde illam quam Varradhibuit ex Cynicis differentiam, si nihil turpiter atque intemperanter agat, omnino non curat. Ex tribus vero illis vitae generibus, otioso, actuoso, et ex utroque composito, quamvis salva fide quisque poet ad sempiterna praemia peruenire, interest tamen quid amore teneat ueritatis, quid officio caritatis inpendat.fNec sic esse quisque debet otiosus, ut in eodem otio utilitatem non cogitet proximi, nec sic actuosus, ut contemplationem non requirat Dei. In otio non iners uacatio delectare debet, sed aut inquisitio aut inuentio ueritatis, ut in ea quisque proficiat