comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
astendent inquit resaluati ex monte
syon: ut defendant montẽ esau et erit
dño regnũ. Dipparet quippe id ẽẽ ꝯple¬
tũ: tũ resaluati ex monte syon id est
ex iudea credentes in xp̃m qui p̾cipue
ꝯgnostũt᷑ aplĩ. astenderũt ut defendorẽt
montẽ esau. Quoniͦ defenderẽt: nisi
ꝑ euãgelii p̾dicacõem saluos faciendo
eos qui crediderũt ut eruerentur de po¬
testate tenebraꝵ et trãsferrent᷑ ĩregnũ
dei. Qd̾ consequẽter expͥssit addendo.
et erit dño regnũ. Mons eñ syon iu¬
deam significat. ubi futura p̾dicta est
salus et sanctũ: qd̾ est xp̃s ihs. Mons
uero esau ydumea ẽ ꝑ quã significata
est ecclia gẽciũ quã defenderũt sicut ex¬
posui resaluati ex monte syon ut ẽẽt
dño regnũ. Hoc obsturũ erat anteꝙͣ
fieret: s factũ quis nõ fidelis agnostat:
Naum uero ꝓpheta mio per illũ deus.
exterminabo inquit sculptilia et con¬

Expanded text:
adscendent, inquit, resaluati ex monte adscendent, inquit, resaluati ex monte Sion, ut defendant montem E sau, et erit Domino regnum. Apparet quippe id esse conpletum, cum resaluati ex monte Sion, id est ex Iudaea credentes in Christum, qui praecipue agnoscuntur apostoli, adscenderunt, ut defenderent montem Esau. Quo modo defenderent, nisi per euangelii praedicationem saluos faciendo eos qui crediderunt, ut eruerentur de potestate tenebrarum et transferrentur in regnum Dei? Quod consequenter expressit addendo: Et erit Domino regnum. Mons enim Sion Iudaeam significat, ubi futura praedicta est salus et sanctum, quod est Christus Iesus. Mons uero Esau Idumaea est, per quam significata est ecclesia gentium, quam defenderunt, sicut exposui, resaluati ex monte Sion, ut esset Domino regnum. Hoc obscurum erat, antequam fieret; sed factum quis non fidelis agnoscat? Naum uero propheta, immo per illum Deus: Exterminabo, inquit, sculptilia et con
Abbreviated transcription (Latin):
de salute mũdi in xp̃o p̾nũciata reperiãtur.
Res prophete de minorib abdias. naũ.
et abatut. nec tp̃a sua dicunt ip̃i.
nec in tronitis eusebii et iheronnui qñ
prophetauerint ĩuenitur. Abdias eñ
positus est quidẽ ab eis cũ michea. s
non eo loco ubi notantur tp̃a. qñ mi¬
cheã prophetasse ex eius lrĩs ꝯstat:
qd eruore negligenter describenciũ la-¬
bores alienos existimo ꝯtigisse. Duos
uero alios cõmemoratos in codicibus
cronicorũ quos habuimꝰ nõ potuimiꝰ
ĩuenire: tñ qr in canone ꝯtiuẽt᷑. nec ip̃i
oportet p̾tereãtur a nobis: Abdias ꝙͣtũ¬
ad scripturã eiꝰ actinet oĩm breuissimꝰ
ꝓphetarũ adu̾sus ydineã loquit᷑ gẽtẽ
stilz esau ex duobz gemiinis filiis ysaat
nepotib abrahe. maioris illiꝰ repro¬
bati. Porro si ydumeã modo locucõis
qͦ intelligitur a parte totũ accipianius
tem autẽ syon erit salus et erit sanctũ.
Et paulopost in fine ip̃iꝰ ꝓphetie. et

Expanded text:
lute mundi in Christo praenuntiata reperiantur. Tres prophetae de minoribus, Abdias, Naum, Ambacum, nec tempora sua dicunt ipsi, nec in chronicis Eusebii et Hieronymi, quando prophetauerint, inuenitur. Abdias enim positus est quidem ab eis cum Michaea, sed non eo loco, ubi notantur tempora, quando Michaeam prophetasse ex eius litteris constat; quod errore neglegenter describentium labores alienos existimo contigisse; duos uero alios commemoratos in codicibus chronicorum, quos habuimus, non potuimus inuenire. Tamen quia canone continentur, nec ipsi oportet pad scripturam eius adtinet, omnium breuissimus prophetarum, aduersus Idumaeam loquitur, gentem scilicet Esau, ex duobus geminis filiis Isaac, nepotibus Abrahae, maioris illius reprobati. Porro si Idumaeam modo locutionis, quo intellegitur a parte totum, accipiamus te autem Sion erit salus et erit sanctum; et paulo post in fine ipsius prophetiae: Et
Abbreviated transcription (Latin):
et tenebantur auctores. Ip̃i eis erant
philosophi. hoc est uinatores sapientie
ip̃i sapientes. ip̃i theologi. ip̃i ꝓphete.
ip̃i doctores ꝓbitatis atq pietatĩs. Qui¬
cũq scdm̃ illos sapuit et uixit nõ sedm̃
hoĩem s sedm̃ deũ qui per eos locutus ẽ
sapuit et uixit. Ibi si ꝓhibitũ ẽ sacri¬
legiũ: deus ꝓhibuit. Si dictũ ẽ honora
pr̃em tuũ et matrem tuã. deus iussit.
si dictũ est non methaberis. nõ homi¬
tidiũ facies. nõ furaberis. et cetera huiõi
non hec ora hũana. s oracula diuina
fuderũt. Quidquid pħi quidẽ inter
falsa que opinati sũt uerũ uidere po¬
tuerũt. et laboriosis disputatoĩb per¬
suadere moliti sunt. qd̾ mũdũ istum
fecerit deus. eñqz ip̃e ꝓuidentissimus
administret. de honestate uirtutũ. de
amore prĩe. de fide amicitie. de bouis
rebz. quãuis nestientes ad quẽ fiuem
et quo nã modo essent. ista oĩa refe¬

Expanded text:
et tenebantur auctores. Ipsi eis erant et tenebantur auctores. Ipsi eis erant philosophi, hoc est amatores sapientiae, ipsi sapientes, ipsi theologi, ipsi prophetae, ipsi doctores probitatis adque pietatis. Quicumque secundum illos sapuit et uixit, non secundum homines, sed secundum Deum, qui per eos locutus est, sapuit et uixit. Ibi si prohibitum est sacrilegium, Deus prohibuit. Si dictum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, Deus iussit. Si dictum est: Non moechaberis, non homicidium facies, non furaberis, et cetera huius modi, non haec ora humana. sed oracula diuina fuderunt. Quidquid philosophi quidam inter falsa, quae opinati sunt, uerum uidere potuerunt et laboriosis disputationibus persuadere moliti sunt, quod mundum istum Deus fecerit eumque ipse prouidentissimus administret, de honestate uirtutum, de amore patriae; de fide amicitiae, de bonis rebus, quamuis nescientes ad quem finem et quonam modo essent ista omnia refe
Abbreviated transcription (Latin):
recipiendas. alias ĩprobandas ⁊epudian¬
dasqz curauit: ac nõ passim siue ullo
iudicio ꝯfuseq habuit in gremio suo tot
cõtrouersias hõi dissidenciũ. nõ de agris
et domib uel quatũq pecuniaria racõe.
sz de hiis rebz quibz a misere uiuit᷑ aut
btẽ : Ubi et si aliqua uera dicebantur:
eadẽ licentia dicerentur et falsa prorsus.
ut nõ frustra talis ciuitas mistitũ uoca
bulum babilonis acceperit. Babilon
quippe interpretatur confusio: qd̾ nos iã
dixisse menuuimus. Nec interest diaboli
regis eiꝰ. ꝙͣ contrariis inter se rixentur
errorib: quos merito multe uarieq ĩ
pietatis pariter possidet. dit uero gens
illa. ille ppłs. illa ciuitas. illa respublica.
illi israhelite. quib credita sũt eloqͥa dei
nullomͦ psendo ꝓphetas cũ ueris ꝓphetis
parilitate litentie ꝯfuderũt: s ꝯcordes
inter se atq in nullo dissentientes. sa¬
traꝵ lrãꝵ uerates abeis agnostebant᷑

Expanded text:
recipiendas, alias inprobandas repudianrecipiendas, alias inprobandas repudiandasque curauit, ac non passim sine ullo iudicio confuseque habuit in gremio suo tot controuersias hominum dissidentium, non de agris et domibus uel quacumque pecuniaria ratione, sed de his rebus, quibus aut misere uiuitur aut beate? Ubi etsi aliqua uera dicebantur, eadem licentia dicebantur et falsa, prorsus ut non fbulum Babylonis acceperit. Babylon quippe interpretatur Confusio, quod nos jam dixisse meminimus . Nec interest diaboli regis ejus, quam contrariis inter se rixentur erroribus, qpietatis pariter possidet. At uero gens illa, ille populus, illa ciuitas, illa res publica, illi Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei, nullo modo pseudoprophetas cum ueris prophetis parilitate licentiae confuderunt, sed concordes inter se adque in nullo dissentientes sacrarum litterarum ueraces ab eis agnoscebantur
Abbreviated transcription (Latin):
cua et notissima porticu in gyuiasiis.
in hortulis in locis publicis at priuatis
cateruatu pro sua quisqr opinione cer¬
tabant. alii asserentes unũ. alii ĩnue¬
rabiles mũdos ip̃m autẽ unũ. alii ortũ
ẽẽ. alii uero initiũ non habere. alii in te¬
riturũ. alii semper futurũ. alii mente
diuina. alii fortuitu et casib agi. alii
ĩmortales ẽẽ aĩas. alii mortales: et qui
ĩmortales. alii reuolui ĩbestias. alii neqͣ¬
ꝙͣ. qui uero mortales: alii mox ĩterire
post corpus. alii uiuere eciã postea uel
paululũ uel diutiꝰ. non tñ semꝑ. alii
in corꝑe ꝯstituẽtes finẽ boui. alii in aĩo
alii in utroq. alii extriusecus posita
etiã bona ad ãimi et corpus addentes. alii
sensib corꝑis semꝑ. alii nõ semꝑ. alii
nũꝙͣ putantes ẽẽ credendũ. Has et a¬
lias peue ĩnumerabiles disseusiones
pt̃as uel dignitas publica impie ciuita¬
tis diiuidicandas et alias ꝓbandas ac

Expanded text:
cua et notissima porticu, in gymnasiis, cua et notissima porticu, in gymnasiis, in hortulis, in locis publicis ac priuatis cateruatim pro sua quisque opinione certabant, alii adserentes unum, alii innumerabiles mundos; ipsum autem unum alii ortum esse, alii uero initium non habere; alii interiturum, alii semper futurum; alii mente diuina, alii fortuito et casibus agi; alii inmortales esse animas, alii mortales; et qui inmortales, alii reuolui in bestias, alii nequaquam; qui uero mortales, alii mox interire post corpus, alii uiuere etiam postea uel paululum uel diutius, non tamen semper; alii in corpore constituentes finem boni, alii in animo, alii in utroque, alii extrinsecus posita etiam bona ad animum et corpus addentes; alii sensibus corporis semper, alii non semper, alii numquam putantes esse credendum. Has et alias paene innumerabiles dissensiones s senatus, quae potestas uel dignitas publica inpiae ciuitatis diiudicandas et alias probandas ac
Abbreviated transcription (Latin):
non ꝑtiuere: et stoyci qui ꝯͣria sencientes
eas regi atq nuuri diis adiutorib atq
tutorib disputabant: Unde miror tur
anaxagoras ⁊eus factus sit qr solẽ esse
dixit lapidem ardentem negãs utiq deũ.
cũ in eadem ciuitate gloria claruerit flo¬
⁊uerit epicurus uixerit q securus: non
solũ solem. uel ullum syderũ deũ ẽẽ non
credens. s nec iouẽ. nec ullũ deoꝵ om̃o
in mũdo habitare tontendens: ad quem
preces hõim supplicationesqz ꝑueruant.
Nonne ibi aristippus in uoluptate corpis
sũmũ bonũ ponẽs. ibi antistenes uirtute
anumi potiꝰ hoĩem fieri btm̃ asseuerãs. duo
pħi nobiles et ambo socratiti in tã diu̾sis
atq inter se ꝯtrariis finib uite sũmam
locantes. quoꝵ etiã ille fugiendã iste ad¬
ministrandã sapienti dicebat ẽẽ rẽpubli¬
cam: ad suã quisq sectã sectandã distipu¬
los ꝯgregabat; Nempe palain ĩ ꝯspi¬

Expanded text:
non pertinere, et Stoici, qui contraria sentientes non pertinere, et Stoici, qui contraria sentientes eas regi ti adque muniri dis adiutoribus et tutoribus disputabant? Unde miror quur Anaxagoras reus factus sit, quia solem dixit esse lapidem ardentem, negans utique deum, cum in eadem ciuitate gloria floruerit Epicurus uixeritque securus, non solum solem uel ullum siderum deum esse non credens, sed nec Iouem nec ullum deorum omnino in mundo habitare contendens, ad quem preces hominum supplicationesque perueniant. Nonne ibi Aristippus in uoluptate corporis summum bonum ponens, ibi Antisthenes uirtute animi potius hominem fieri beatum adseuerans, duo philosophi nobiles et ambo Socratici, in tam diuersis adque inter se contrariis finibus uitae summam locantes, quorum etiam ille fugiendam, iste administrandam sapienti dicebat esse rem publicam, ad suam quisque sectam sectandam discipulos congregabat? Nempe palam in conspi
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃i in quib non faistra sacraꝵ lrãꝵ figit᷑
et terurinatur canon. absit ut inter se
aliqua ratione dissenciant. Unde non
ĩmerito cũ illa scriberent eis deũ uel per
eos locutũ. non pauci in stolis atq gyn¬
nasiis litigiosis disputacõib garruli.
s in agris atq urbib cũ doctis atq ĩ doc¬
tis. tot tantiq ppłi crediderũt. Ip̃i sane
pauci ẽẽ debuerũt. ne młtitudĩe uilest̾et:
qd̾ religione eaꝵ ẽẽ oporteret. Nec tñ ita
pauci: ut eoꝵ non sit miranda ꝯsensio.
etiam literario monimenta suoꝵ dognia¬
tũ reliquerũt. facile quis ĩuenerit: inter
qͦs tũcta que senserũt queniant. Quod
ostendere hꝰ opere longũ est. Quis autẽ
secte cuiuslibet auctor sit est in hac demo¬
nitula ciuitate approbatus: ut ceteri ĩpro¬
barentur qui aduersa et diuersa senserũt:
Nonne apud athenas et epitcurei clarue¬
rũt asserentes res humanas ad deoꝵ curã

Expanded text:
nostri, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur nostri, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur et terminatur canon, absit ut inter se aliqua ratione dissentiant. Unde non inmerito, cum illa scriberent, eis Deum uel per eos locutum, non pauci in scholis adque gymnasiis litigiosis disputationibus garruli, sed in agris adque urbibus cum doctis adque indoctis tot tantique populi crediderunt. Ipsi sane pauci esse debuerunt, ne multitudine uilesceret, quod religione carum esse oporteret; nec tamen ita pauci, ut eorum non sit miranda consensioetiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis inuenerit, inter quos cuncta quae sensere conueniant: quod ostendere hoc opere longum est. Quis autem sectae cuiuslibet auctor sic est in hac daemonicola ciuitate adprobatus, ut ceteri inprobarentur, qui diuersa et aduersa senserunt? Nonne aput Athenas et Epicurei clarebant, adserentes res humanas ad deorum curam
Abbreviated transcription (Latin):
sionibus: et cauonicaꝵ a pd̾ ecclĩam cou-¬
cordia scripturarũ.
Tantẽ iam cognitionem omittamꝰ
gressi suiꝰ qui non uidentur laborasse
in studiis suis nisi ut ĩuenirẽt quomͦ
uiuendũ ẽẽt accomodate ad btĩtudinem
capestendam. cur dissenserũt et a magrĩs
discipuli et inter se condiscipuli: nisi qr
ut hoĩes hũanis sensibz et hũanis racio¬
ciuationib ista quesierũt: Ubi ꝙͣuis
ẽẽ potuerit et studiũ gloriandi quo quisq
alio sapientior et acutior uideri cupit. nec
sentenrie quodãmiꝰ addictus aliene. s sui
doginatis et opinionis ĩuentor: tñ ut
nõnullos uel etiã plurimos eoꝵ fuisse
ꝯtedam qͦs a suis doctorib uel distendi
sociis. amor ueritatis abruperit. ut ꝓ ea
certarent quã ueritatem putarent. siue
illa ẽẽt siue non ẽẽt: quid agit. aut quo
uel qua ut ad btĩtudinẽ ꝑueniatur. hu¬
mana se porrigit infelicitas. si diuina
non ducit auctoritas: Deniq auctores

Expanded text:
sionibus, et canonicarum apud Ecclesiam concordia Scripturarum. 1. Ut autem jam cognitionem omittamusgressi sumus, qui non videntur laborasse in studiis suis, nisi ut invenirent quomodo vivendum esset accommodate ad beatitudinem capessendam, cur dissenserunt et a magistris discipuli, et inter se condiscipuli, nisi quia ut homines humanis sensibus et humanis ratiocinationibus ista quaesierunt? Ubi quamvis esse potuerit et studium gloriandi, quo quisque alio sapientior et acutior uideri cupit nec sententiae quodam modo addictus alienae. sed sui dogmatis et opinionis inuentor, tamen ut nonnullos uel etiam plurimos eorum fuisse concedam, quos a suis doctoribus uel discendi sociis amor ueritatis abruperit, ut pro ea certarent, quam ueritatem putarent, siue illa esset, siue non esset: quid agit aut quo uel qua, ut ad beatitudinem perueniatur, humana se porrigit infelicitas, si diuina non ducit auctoritas? Denique auctores
Abbreviated transcription (Latin):
gentiũ. Non ergo defuit iudeoꝵ princeps
ex iudeis: usq ad istũ herodẽ quẽ pͥmũ
acceperũt aliengenã regẽ. Tempꝰ gͦ
iã erat ut ueniret ille cui repositũ erat.
quod nouo ꝓmissũ est testamẽto: ut ip̃e
eẽt exspectatio gẽtiũ. ffieri autẽ nõ poss
ut exspectarent eũ gẽtes uenturũ sicut
eũ ceruimus exspectari ut ueniat ad fa¬
ciendũ iudiciũ in claritate potẽtie: nisi
prius in eũ crederent cũ uenit ad paciẽ¬
dum iuditiũ in humilitate patiencie¬

Expanded text:
eps eps ex Iudaeis usque ad istum Herodem, quem primum acceperunt alienigenam regem. Tempus ergo iam erat, ut ueniret ille, cui repositum erat, quod nouo promissum est testamento, ut ipse esset exspectatio gentium. Fieri autem non posset, ut exspectarent eum gentes uenturum, sicut eum cernimus exspectari, ut ueniat ad faciendum iudicium in claritate potentiae, nisi prius in eum crederent, cum uenit ad patiendum iudicium in humilitate patienti
Abbreviated transcription (Latin):
q ciuilia: tñiq se cõminuerat et actri¬
uerat: ut ei mutãdꝰ erat rei pu ͨ ͤ status.
quo regeretur regib ĩmiueret. Pompeiꝰ
gͦ ppłi romani p̾clarissimꝰ princeps iudeã
cũ exercitu ingressus ciuitatẽ capit. tẽ¬
plũ reserat non deuocione supplicis sed
rator s ut ꝓphanator accedit. Confir¬
matoq hyrraui pontificatu. et subiuga¬
te gẽti impoĩto custode antipatro. quos
tũt ꝓcuratores uocabant uinctũ secum
aristobolũ ducit. Ex illo iudei etiã tribu¬
tarii romanoꝵ ẽẽ ceperũt. Postea tassiꝰ
etã templum expolianit. Deinde post
pancos anuos etiã herodem aliengenã
regem habere meruerũt: qͦ regnante
natus est xp̃s. Iam enĩ uenerat pleĩtudo
tpis siguificata ꝓphetico spũ ꝑ os prĩarthe
iacob ubi ait. non defrci et pͥnceps ex
iuda neqz dux de femorib eiꝰ douec ue¬
mat cui repositũ est: et ip̃e erit expectatio¬

Expanded text:
que ciuilia, tantumque se commmuerat et adtrique ciuilia, tantumque se commmuerat et adtriuerat, ut ei mutandus rei publicae status. quo regeretur regibus, inmineret. Pompeius ergo, populi Romani praeclarissimus princeps, Iudaeam cum exercitu ingressus ciuitatem capit, templum reserat, non deuotione supplicis, sed rator, sed ut profanator accedit; confirmatoque Hyrcani pontificatu et subiugatae genti inposito custode Antipatro, quos tunc procuratores uocabant, uinctum secum Aristobolum ducit. Ex illo Iudaei etiam tributarii Romanorum esse coeperunt. Postea Cassius etiam templum exspoliauit. Deinde post paucos annos etiam Herodem alienigenam regem habere meruerunt, quo regnante natus est Christus. Iam enim uenerat plenitudo temporis significata prophetico spiritu per os patriarchae Iacob, ubi ait: Non deficiet princeps ex Iuda, neque dux de femoribus eius, donec ueniat cui repositum est, et ipse ex
Abbreviated transcription (Latin):
principes habuerũt: quãuis et qui rex
est possit dici principes a principatu ĩpe¬
randi. et dux eo ꝙ sit ductor extercitus:
s nõ ꝯtinuo quicũq principes. uel duces
sunt eciã. reges dici possunt: qd̾ iste ari¬
stobolus fuit. Cui successit alexander etiã
ip̃e rex et pontifex. qui craudeliter ĩ suos
regnasse traditur. Post hũc uxor eius
alexandra regina iudeoꝵ fuit: ex cuiꝰ
tp̃e deinceps mala sũt eos secuta grauio¬
ra. ffilii quippe huiꝰ alexandre aristobolus
et hyrcanus inter se de imperio diuicã¬
tes. uires aduersus israheliticã gẽtẽ ꝓuo¬
cauere romanas. Hyrcanus nãqz ab eis
contra frẽm popostit auxiliũ. Tũc iam
roma subiugauerat a fricã subingauerat
greciã. lateq eciã aliis orbis ꝑtib ĩpe¬
raus tãꝙͣ seip̃am non ualẽs ferre. sua
se quodãmodo magnitudine fregerat.
ꝓuenerat quippe ad sediciones domestitas
graues. atqz deuide ad bella sotialia. mox¬

Expanded text:
principes habuerunt; quamuis et qui rex principes habuerunt; quamuis et qui rex est possit dici princeps a principatu imperandi et dux eo, quod sit ductor exercitus; sed non continuo, quicumque principes uel duces sunt, etiam reges dici possunt, quod iste Aristobolus fuit. Cui successit Alexander, etiam ipse rei et pontifex, qui crudeliter in suos regnasse traditur. Post hunc uxor eius Alexandra regina Iudaeorum fuit, ex cuius tempore deinceps mala sunt eos secuta grauiora. Filii quippe huius Alexandrae Aristobolus et Hyrcanus inter se de imperio dimicantes uires aduersus Israeliticam gentem prouocauere Romanas. Hyrcanus namque ab eis contra fratrem poposcit auxilium. Tunc iam Roma subiugauerat Africam, subiugauerat Graeciam lateque etiam aliis orbis partibus imperans, tamquam se ipsam non ualens ferre, sua se quodam modo magnitudine fregerat. Peruenerat quippe ad seditiones domesticas graues ? adque inde ad bella socialia mox
Abbreviated transcription (Latin):
delphus beniuolentissime inde dimisit:
ꝑ quem factũ est quod paulo aute nar¬
raui: ut septuaginta interp̾tũ scriptu.¬
ras haberemus. Deinde contriti sunt
ptholomeo qui est appellatus ephipha¬
nes. inde ab anthiocho rege syrie młtis
et grauissimis malis ab idola colenda
ꝯpulsi tẽplũq ip̃m repletũ sacalegis su¬
simus iudas qui etiã machabeꝰ dt̃s est
anthiochi ducib pulsis. ab oĩ illa ido-¬
latrie tõtaminacõe mũdauit. Non autẽ
multo post althiuiꝰ quidã ꝑ ambitionẽ
cũ a genere sacerdotali ẽẽt alienus: qd̾
nephas erat pontifex fr̃s est. Hinc iã
post annos ferme quinquaginta. ĩ quib
eis tñ pax non fuit. quãuis aliqͣ et pro¬
spere gesserint: p̾mus apud eos aristo¬
bolus assũpto dyademate. et rex et põti¬
fex factus est. Diutea quippe ex qͦ de ba¬
bilone captiuitate r euersi sũt tẽplumq
instauratũ est: non reges s duces uel

Expanded text:
delphus beneuolentissime inde dimisit; delphus beneuolentissime inde dimisit; per quem factum est, quod paulo ante narraui, ut septuaginta interpretum scripturas haberemus. Deinde contriti sunt Ptolomaeo, qui est appellatus , Epiphanes; inde ab Antiocho rege Syriae multis et grauissimis malis ad idola colenda conpulsi, templumque ipsum repletum sacrilegis susimus ludas, qui etiam Macchabaeus dictus est, Antiochi ducibus pulsis ab omni illa idolatriae contaminatione mundauit. Non autem multo post Alcimus quidam per ambitionem, cum a genere sacerdotali esset alienus, quod nefas erat, pontifex factus est. Hinc iam post annos ferme quinquaginta, in quibus eis tamen pax non fuit, quamuis aliqua et prospere gesserint, primus aput eos Aristobolus adsumto diademate et rex et pontifex factus est. Antea quippe, ex quo de Babyloniae captiuitate reuersi sunt templumque instauratum est, non reges, sed duces uel
Abbreviated transcription (Latin):
panci uero electi. Talib eiiĩ electis gẽ¬
ciũ. domus edificatur dei ꝑ testamẽtũ
nouũ lapidibz uiuis. longe gloriosior
ꝙͣ templũ illud fuit qd̾ a rege salomio¬
ne constructũ est. et post captiuitatẽ
instauratũ. Propter hͦ gͦ nec ꝓphetas
ex illo tp̃e haruit illa gẽs. et multis
ciadib afflicta est ab alienigenis re-¬
gibz ip̃isqz romanis ne hãc aggei pro¬
phetiam in illa instauracõe tẽpli opi¬
naretur impletã. Non multo post enĩ
aduemiente alexandro subiugata est.
qñ et si nulla est facta uastatio qm̃ĩ¬
non sunt ei ausi resistere. et ideo placa¬
tũ facilime subditi receperũt: nõ erat
tiĩ glĩa tanta domius illiꝰ: quãta fuit
in suoꝵ. regũ libera ptãte. Hostias sa¬
ne alexander imolanit in dei templo.
non ad eius cultũ uera pietate ꝯuersus:
s impia uanitate cũ diis eũ falsis tolẽ¬
tulit. qͦs eius successor ꝑtholomeꝰ phila¬

Expanded text:
pauci uero electi. Talibus enim electis genpauci uero electi. Talibus enim electis gentium domus aedificatur Dei per testamentum nouum lapidibus uiuis, longe gloriosior, quam templum illud fuit, quod a rege Salomone constructum est et post captiuitatem instauratum. Propter hoc ergo nec prophetas ex illo tempore habuit illa gens et multis cladibus adflicta est ab alienigenis regibus ipsisque Romanis, ne hanc Aggaei prophetiam in illa instauratione templi opinaretur inpletam. Non multo post enim adueniente Alexandro subiugata est, quando etsi nulla est facta uastatio, qnon sunt ei ausi resistere et ideo placatum facillime subditi receperunt, non erat tamen gloria tanta domus illius, quanta fuit in suorum regum libera potestate. Hostias sane Alexander immolauit in Dei templo, non ad eius cultum uera pietate conuersus, sed inpia uanitate cum dis eum falsis colentulit, quos eius successor Ptolomaeus Phila
Abbreviated transcription (Latin):
destiterũt et ex inde u̾sq ad natiuitatẽ xp̃i
ꝯtinus adu̾sitatib sunt afflicti ut pro¬
baretur alterius templi edificationem
ꝓphetitis uotib fuisse promissam.
Ostea ꝙͣ gens iudea cepit nõ ha
est: eo stilz tꝑe quo se sperabat ĩstaurato
templo post captiuitatẽ que fuit ĩ ba-¬
bilonia futurũ ẽe meliorem. Sit qͥppe
intelligebat ppłs ille carualis qd̾ pre¬
nũtiatũ est ꝑ aggeũ prophetã dicẽtẽ¬
Magna erit głia donius istiꝰ nouissie.
plusꝙͣ prime. Qd̾ de nouo testamẽto
dictũ esse paulo superiꝰ demonstraut.
ubi ait aperte xp̃m ꝓmictens: et mo¬
nebo inquit om̃s gentes: et ueniet desi¬
deratus cũctis gẽtib. Quo loco septua¬
gnita interp̃tes aliũ sensũ magis cor¬
pori ꝙͣ capiti hͦ est magis eccłie ꝙͣ¬
xp̃o ꝯuenientẽ prophetica auctorita¬
te dixerũt. Uenient que electa sunt
dni decũctis gentib id est hoĩes de qͥb
ip̃e iħs in euãgelio. multi inqͥt uocati:

Expanded text:
destiterint, et exinde usque ad nativitatem Christi continuis adversitatibus sint afflicti, ut probaretur alterius templi aedificationem propheticis vocibus fuisse promissam. 1. Posteaquam gens Judaea coepit non haest, eo scilicet tempore, quo se sperabat instaurato templo post captivitatem, quae fuit in Babylonia, futuram esse meliorem. Sic quippe intelligebat populus ille carnalis, quod praenuntiatum est per Aggaeum prophetaia domus istius nouissimae, plus quam primae; quod de nouotestamento dictum esse paulo superius demonstrauit, ubi ait aperte Christum promittens: Et mouebo omnes gentes, et ueniet desideratus cunctis gentibus. Quo loco septuaginta interpretes alium sensum magis corpori quam capiti, hoc est magis eccletate dixerunt: Venient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus, id est homines, de quibus ipse Iesus in euangelio: Multi, inquit, uocati,
Abbreviated transcription (Latin):
interpretũ propheciã: tñ uius atq
idem sp̃s dixit. Longitudinẽ fugio:
ut non hec ꝑ multa demonstrẽ ĩquib
ab hebraita ueritate putãt᷑ septuaginta
interpretes distrepare: et bene intellecti
ĩueniũtur ẽẽ contordes. Unde eciã ego
ꝓ meo modulo uestigia sequẽs apłoꝵ.
ex septuagĩta testr̃onia ꝓphetira posuer̃t:
utraq auctoritate utendũ putaui. ꝙͣ
utraq una atq diua ẽ. S iã q̃ restãt ut

Expanded text:
interpretum prophetiam, tamen unus adque interpretum prophetiam, tamen unus adque idem Spiritus dixit. Longitudinem fugio, ut non haec per multa demonstrem, in quibus ab Hebraica ueritate putantur septuaginta interpretes discrepare et bene intellecti inueniuntur esse concordes. Unde etiam ego pro meo modulo uestigia sequens apostolex Septuaginta, testimonia prophetica posuerunt, utraque auctoritate utendum putaui, quoniam utraque una adque diuina est. Sed iam quae restant, ut
Abbreviated transcription (Latin):
tiuitatis excedat: sicut gestũ est. ꝙ ip̃e
ꝓpheta in uentre ceti triduo fuit. et tñ
aliũ significauit in ꝓfundo inferu
triduo futurũ. qui dñs est oĩm ꝓphetaꝵ.
Quapropter si per illai cuitatem
recte accipitur eccłia genciũ. prophetite
figurata. euersa stilz ꝑ penitentiam
ut qͣlis fuerat iã non ẽẽt: hoc qm̃ ꝑ
gerebat: sine ꝑ qͣdraginta dies. siue ꝑ
triduũ. idem ip̃e signifitatꝰ ẽ xp̃s. per
quadraginta. sez qr tot dies ꝑegit cũ¬
distipulis suis post resurrectionẽ. et astẽ¬
dit in celũ: ꝑ taduũ uero qr die tertio
resurrexit. tanꝙͣ lectorẽ nichil aliud
ꝙͣ historie rerũ gestaꝵ inherere cupien¬
tem. de sonio excitauerint septuagĩta
interpretes idẽq prophete. ad ꝑstritã¬
dã altitudinẽ ꝓphecie. et quodãui dixe¬
asteusione. hͦ in eius resurrectione re¬
peries. Propter qd̾ utroq numerosigui
ꝑ ionã ꝓphetã. alterũ ꝑ septuaginta

Expanded text:
ciuitatis excedat; sicut gestum est, quod ipse ciuitatis excedat; sicut gestum est, quod ipse propheta in uentre ceti triduo fuit, et tamen alium significauit in profundo inferni triduo futurum, qui dominus est omnium prophetarum. Quapropter si per illam ciuitatem recte accipitur ecclesia gentium prophetice figurata, euersa scilicet per paenitentiam, ut qualis fuerat iam non esset, hoc quoniagerebat, siue per quadraginta dies sine per triduum idem ipse significatus est Christus; per quadraginta sdiscipulis suis post resurrectionem et ascendit in celum; per triduum vero, quia die tertio resurrexit; tanquam lectorem nihil aliud quam historie rerum gestarum inherere cupientem, de somno excitaverint Septuaginta interpretes; iidemque Prophete ad perscrutandam altitudinem prophetie et quonam modo dixeascensione, hoc in eius resurrectione reperies”. Propter quod utroque numero signi Ionam prophetam, alterum per septuaginta
Abbreviated transcription (Latin):
Ed ait aliquis. Quoniͦ stiam qͥd
ionas ꝓphã dixerit niuiuitis. utrũ
triduũ et ninue euertet᷑ an quadragĩta
dies: Quis enĩ non uideat non potuisse
utrũq tũc diti a ꝓpħã qui mssus fuerat
teruere cõminacõe ĩminentis exitus ciuĩ¬
tatem; Cui si tercio die fuerat futurus
interitus : nõ utiq qͣdragesimo die. Si
autem quadragesimo: nõ utiq tercio. Si
gͦ ame queritur quid horũ ionas dixe¬
rit: hͦ puto pociꝰ qd̾ legitur in hebreo
quadraginta dies et niuiue euertet᷑.
Septuagnita quippe longe posterius
interpretati aliud dicere potuerũt qd̾
tñ ad rem ꝑtiueret et in unũ eũdẽq
seusũ. quãuis sub altera signifitacõe
ꝯcurueret: admoueretq lectorẽ utraq
auctoritate non spreta ab historia sese
attollere. ad ea requirenda ꝓpter que
siguificanda historia ip̃a ꝯstripta ẽ. Gesta¬
sunt quippe illa in niniue ciuitate: s
aliquid eciã significauerũt qd̾ modũ illiꝰ

Expanded text:
ed ait aliquis: “Quomodo sciam quid Ionas propheta dixerit Ninivitis, utrum: Triduum Ninive evertetur; an: Quadraginta dies?”. Quis non viderit “non potuisse utrunque” “dici a propheta, qui missus fuerat terrere comminatione imminentis excidii civitatem? Cui si tertio die fuerat futurus interitus, non utique quadragesimo die; si autem quadragesimo, non utique tertio. Si” igitur “a me queritur, quid horum Ionas dixerit, hoc puto potius quod legitur in Hebreo: Quadraginta dies, et Ninive evertetur. 44 Septuaginta quippe longe posterius interpretati aliud dicere potuerunt, quod tamen ad rem pertineret et in unum eundemque sensum, quamvis sub altera significatione, concurreret, admoneretque lectorem auctoritate utraque non spreta ab historia se se attollere ad ea requirenda, propter que sigsunt quippe illa in , Nineue ciuitate, sed aliquid etiam significauerunt, quod modum illius
Abbreviated transcription (Latin):
am cũ frͣrint et alii interpretes qui
ex hebrea liugua in grecã sacra illa
eloquia trãstulerũt. sicut aquila syminachꝰ
theodotion: sicut etiã illa est interp̾tacio
cuiꝰ auctor non apparet. et ob h ͦ siue noĩe
interpretis quiuta edicio nũcupatur: hãc
tñ que septuagita ẽ tanꝙͣ sola eẽt: sic
recepit eccłia: eaq utũtur greci ppłi xpĩaui.
quoꝵ pleriq utrũ alia sit aliqua ignorãt.
Ex hac septuaginta interpretatõe eciã
in latiuã liuguã interpretatũ ẽ. qd̾ eccłie

Expanded text:
am cum fuerint et alii interpretes, qui ex Hebraea lingua in Graecam sacra illa eloquia transtulerunt, sicut Aquila, Symmachus, Theodotion; sicut etiam illa est interpretatio, cujus auctor non apparet, et ob hoc sine nomine interpretis, Quinta editio nuncupatur; hanc tamen quae Septuaginta est, tanquam sola esset, sic recepit Ecclesia, eaque utuntur Graeci populi christiani, quorum plerique utrum alia sit aliqua ignorant. Ex hac Septuaginta interpretatione, etiam in Latinam linguam interpretatum est quod Eccle
Abbreviated transcription (Latin):
pheta. sicuti est et liber qui appellatur
hester tuiꝰ res gesta in laudem dei nõ longe
ab hiis tp̃ibz ĩuenitur: nisi forte esdras
in eo xp̃m ꝓphetasse intelligendus ẽ qd̾
inter quosdam iuuenes orta questione.
quid ampliꝰ ualeret in reb. cũ reges
unus dixiss. alter uiuũ. terciꝰ mulieres
que plerũqz regibz imperarent: idem
tñ terciꝰ ueritatem suꝑ oĩa demonstra¬
uit ẽẽ uicttẽ. Consulto autẽ euagelio
xp̃m ẽẽ cognoscimiꝰ ueritatẽ. D̾s hoc
tp̃e apud iudeos restituto tẽplo nõ reges

Expanded text:
propheta sicuti est et liber, qui appellatur propheta sicuti est et liber, qui appellatur Esther, cuius res gesta in laudem Dei non longe ab his temporibus inuenitur; nisi forte Esdras in eo Christum prophe tasse intellegendus est, quod inter quosdam iuuenes orta quaestione, quid amplius ualeret in rebus, cum reges unus dixisset, alter uinum, tertius mulieres, quae plerumque regibus imperarent, idem tamen tertius ueritatem super omnia demonstrauit es. e uictricem. Consulto autem euangelio Christum esse cognoscimus ueritatem. Ab hoc tempore aput Iudaeos restituto templo non reges
Abbreviated transcription (Latin):
proximũ suũ. et aĩadu̾tit dñs et au¬
diuit. et scripsit librũ memorie in ꝯspec¬
tu suo eis qui tinient dñm: et reuerẽt᷑
nomen eius. Isto libro signifitatũ est
testamentũ nouũ. Deniq qd̾ sequitur.
audiamus. Et erũt mͥ dicit dñs oĩpo¬
tens in die qua ego facio in adquisicõem.
et eligam eos sicut eligit homo filiũ
ardẽs sicut clibanus et ꝯtremabit eos¬
et erũt oms alienigene. et om̃s faciẽtees
iiquitatẽ stipula. et incendet illos
eins. et exibitis et exultabitis sicut
uituli et ex uintulis resoluti et ꝯtul-¬
cabitis iniquos et erũt tiuis sub pe-¬
dib uris in die in qͦ ego facio dicit dñs
om̃ps. Hic est qui dicitur dies iudicii
de quo suo loco si deꝰ uoluerit loq̃uĩ uberiꝰ.¬
Ost hos tres ꝓphetas aggenin.
z achariã. malathiam. ꝑ idem
tp̃s liberarionis ppłi ex babilonita ẜui¬
tute. stripsit eciam esdras qui magis
rerũ gestarũ scriptor est habitus ꝙͣ ꝓ

Expanded text:
proximum suum; et animaduertit Dominus et auproximum suum; et animaduertit Dominus et audiuit; et scripsit librum memoriae in conspectu suo eis, qui timent Dominum et reuerentur nomen eius. Isto libro significatum est testamentum nouum. Denique quod sequitur audiamus: Et erunt mihi, dicit Dotens, in die qua ego facio, in possessione; et eligam eos, quemadmodum eligit homo filium ardens sicut clibanus, et et erunt omnes alienigenae et omnes facientes iniquitatem stipula, et incendet illos n pinnis eius; et exibitis et exultabitis sicut uituli ex uinculis resoluti; et conculcabitis iniquos, et erunt cinis sub pedibus uestris in die, in quo ego facio, dicit Dominus omnipotens. Hic est qui dicitur dies iudicii; de quo suo loco, si Deus uoluerit, loquemur uberiusPost hos tres prophetas, Aggaeum, Zachariam, Malachiam, per idem tempus liberationis populi ex Babylonica seruitute scripsit etiam Esdras, qui magis rerum gestarum scriptor est habitus quam
Abbreviated transcription (Latin):
meritie suis. Qd̾ sane hic noĩat testa¬
mentũ uel supra ubi ait. testamentũ
meũ erat cũ eo. uel hit ubi eũ dixit
angelũ testamenti. nonũ ꝓculdubio
testamentũ debenius accipere. ubi seyi¬
terna. non uetus ubi temporalia sunt
ꝓmissa: que ꝓ magno habentes plu¬
rimi ĩfirmi et deo uero taliũ rerũ mer¬
cede deseruientes. qñ uident inpios
abũdare turbantur. Propter qd idem
ꝓpheta. ut noui testamenti bt̃itudinẽ
gueret a ueteris terrena felicitate que
plerũq datur et malis. ingranastis
inqͥt super me uerba ur̃a dicit dñs et
dixistis: in quo detraximꝰ dete: Dixi¬
stis. uanus est oĩs qui seruit deo: et
quid plus. qr custodiuimꝰ obseruacões
eius. et qz ambulanimꝰ supplicãtes
añ faciem dm̃ oĩpotentis: Et mnĩt
nos btĩficamus alienos. et reedifitãt᷑¬
om̃s qui facũt iniqua. et aduersati st̃
deo. et salui facti sunt. Hec oblotuti st
qui timebant dñm. unusquisq ad

Expanded text:
meritis suis. Quod sane hic nominat testameritis suis. Quod sane hic nominat testamentum, uel supra, ubi ait: Testamentum meum erat cum eo, uel hic, ubi eum dixit angelum testamenti, nouum procul dubio testamentum debemus accipere, ubi sempiterna, non uetus, ubi temporalia sunt promissa; quae pro magno habentes plurimi infirmi et Deo uero talium rerum mercede seruientes, quando uident eis inpios abundare, turbantur. Propter quod idem propheta, ut noui testamenti aeternam beagueret a ueteris terrena felicitate, quae plerumque datur et malis: Ingrauastis, inquit, super me uerba uestra, dicit Dominus, et dixistis: In quo detraximus de te? Dixistis: Vanus est omnis, qui seruit Deo, et quid plus, quiacustodiuimusobseruationes eius, et quia ambulauimus supplicantes ante faciem Domini omnipotentis? Et nunc nos beatificamus alienos, etreaedificanturomnes, quifaciunt iniqua; et aduersati sunt Deo, et salui facti sunt. Haec oblocuti sunt, qui timebant Dominum, unusquisque ad
Abbreviated transcription (Latin):
liũ qd̾ nũciauit hoĩb. Nã sigreca ista ĩ¬
terp̃temur. euangeliũ qd̾ nũciauit hõib¬
quippe iterũ dicit. Ecce mictã angelũ
meũ. et ꝓspiciet uiã aute faciẽ meam
et subito ueniet in tẽplũ suũ dũs quẽ
uos queritis et angłs testamẽti quem
uos uultis. Ette ueniet ditit dñs om̃ps.
et qͥs sustiuebit diẽ introitus eiꝰ aut qͥs
resistet in ꝯspectu eiꝰ: Hoc loco et pͥmũ
stilz de quo ait. et subito ueniet ĩ tẽplũ
suũ id est in carnẽ suã: de quadixit in
enãgelio. soluite tẽplũ hͦ. et ĩtridus
resustitabo illud. Scdm̃ uere ubi ait.
ecce uenil dicit dũs om̃ps et qͥs susti
in ꝯspectu eiꝰ: Quod autẽ dixit dũs
quẽ uos queritis. et angelꝰ testamẽti
quẽ uos uultis significauit utiq eciã
iudeos sedm̃ scripturas quas legũt xp̃m
querere et uelle. s multi eoꝵ quẽ que¬
sierũt et uoluerũt. uenisse non agnoue¬
rũt: execati in cordib suis p̾cedentib

Expanded text:
eca ista interpretemur, et euangelium bona nuntiatiquippe iterum dicit: Ecce mittam angelum meum, et prospiciet uiam ante faciem meam; et subito ueniet in templum suum Dominus, quem uos quaeritis, et angelus testamenti, quem uos uultis. Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens; et quis sustinebit diem introitus eius? aut quis resistet in adspectu eius? Hoc loco et primumscilicet, de quo ait: Et subito ueniet in templum suum, id est in carnem suam, de qua dixit in euangelio: Soluite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud; secundum uero, ubi ait: Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens, et in adspectu eius? Quod autem dixit: Dominus, quem uos quaeritis, et angelus testamenti, quem uos uultis, significauit utique etiam Iudaeos secundum scripturas, quas legunt, Christum quaerere et uelle. Sed multi eorum, quem quaesierunt et uoluerunt, uenisse non agnouerunt, excaecati in cordibus suis praecedentibus
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃o aruiaui dogiatis assertore baptisatus
et ꝑsuasus in seuissiuiã heresim decliuauĩt.
sz malignã insectacõem diu texit ne uolũtati
ptãtem admuisteret qͦ adhuc uiuentis fratris
impie agers potuisse non erubesteret ilico
effrenata libera audatia legẽ dedit ut mona¬
chi hͦ est xp̃iaui qui ad unũ fidei opꝰ dimissa
seculariũ rerũ młtimoda actione se redigñt
ad nuliciã cogerentur. uastas illas egipti tũc
solitudines arenasq diffusas aput qͣs ꝓpter
sitim ac sterilitatem ꝑiculosissimãq serpẽtiũ
abundanciã ꝯu̾satio hũana nõ ẽẽt. magna
habitanaiũ monathorũ mltĩtudo ꝯpleuerat
tribũ ac milites missi sũt qui sauctos ac ueros¬
dei milites alio noĩe ꝑsecritionis abstraherẽt
Anterfecta sunt ibi multa agiuiua sauctoꝵ.¬

Expanded text:
dogmatis assertore, et baptizatus et persuasus, in saevissimam haeresim declinavit. Sed malignam insectationem diu texit, nec voluntati potestatem admiscuit, quoad viventis fratris mpie ageret, potuisset erubescere. ilico uelut effrenata libertatis audacia legem dedit, ut monachi, hoc est Christiani qui ad unum fidei opus dimissa saecularium rerum multimoda actione se redigunt, ad militiam cogerentur. uastas illas tunc Aegypti solitudines harenasque diffusas, quas propter sitim ac sterilitatem periculesissimamque serpentum abundantiam connersatio humana non nosset, magna habitantium monachorum multitudo compleuerat. hnc tribuni et milites missi, qui sanctos ac ueros milites Dei alio nomine persecutionis abstraherent. interfecta sunt ibi agmina multa sancto
Abbreviated transcription (Latin):
illoꝵ sapĩa diceretur alioquin nõ scriptũ
eẽt in libris sauctis. moysen eruditum
fuisse oĩ sapĩa egyptioꝵ. Tũc utiq qñ
ibi natus et a filia pharaonis adoptatus
atq mitritus eciã liberaliter educatꝰ est.
et abraham ꝓpheta fuit. Quid autem
cepit argiuis. qñ abrahe iã nepotes repe¬
rimitur exorti.

Expanded text:
illorum sapientia diceretur; alioquin non scriptum illorum sapientia diceretur; alioquin non scriptum esset in libris sanctis, Moysen eruditum fuisse omni sapientia Aegyptiorum, tunc utique, quando ibi natus et a filia Pharaonis adoptatus adque nutritus etiam liberaliter educatus est.et Abraham propheta fuit. Quid autem coepit Argiuis, quando Abrahae iam nepotes reperiuntur exorti.
Abbreviated transcription (Latin):
stros uniu̾sos tꝑis autiquitate p̾cedunt.
qũquidem tales postꝙͣ ceteri fuerũt regnã¬
te romulo enimuisse fertur qñ de fontib
isrl in eis lrĩs que toto orbe emanarẽt pro¬
phecie flumen erupit. Soli igitur illi theo
logi poete orpheus. linus. museus. et si
quis alius apud grecos fuit. hiis ꝓphetis
hebreis qͦꝵ scripta in auctoritate habemꝰ
aius reperũtur priores. S nec ip̃i
uerũ theologũ nr̃m moysen qui unũ uerũ
deũ ueratiter p̾dicauit cuiꝰ nũc stripta in
auctoritatis tanone p̃ma sunt tꝑe p̾ue¬
nerũt: at ꝑ hoc quantũ ad grecos actinet
in qua liugna lre huiꝰ scli maxime fer¬
buerũt nichil habent unde sapientiã suã
iactent: qd religioni nr̃e ubi uera sapiã
est. si non superior saltem uideatur ãtiqͥor.
Uerũ qd̾ fatendũ est non quidem ĩ grecia
s in barbaris gentib sicut in egipto. iam
fuerat añ moysen nõnulla doctrina que

Expanded text:
stros uniuersos temporis antiquitate praecedunt, stros uniuersos temporis antiquitate praecedunt, quando quidem Thales, post quem ceteri fuerunt, regnante Romulo eminuisse fertur, quando de fontibus Israel in\' eis litteris, quae toto orbe manarent, proplogi poetae, Orpheus, Linus, Musaeus, et si quis alius apud Graecos fuit, his Prophetis Hebraeis, quorum scripta in auctoritate habemus, annis reperiuntur priores. Sed nec ipsi verum theologum nostrum Moysen, qui unum verum Deum veraciter praedicavit, cujus nunc scripta in auctoritatis canone prima sunt, tempore praeuenerunt; ac per hoc, quantum ad Graecos adtinet, in qua lingua litterae huius saeculi maxime ferbuerunt, nihil habent unde sapientiam suam iactent, quo religione nostra, ubi uera sapientia est, si non superior, saltem uideatur antiquior. Verum, quod fatendum est, non quidem in Graecia, sed in barbaris gentibus, sicut in Aegypto, iam fuerat ante Moysen nonnulla doctrina, quae
Abbreviated transcription (Latin):
beorũ libri quos non iudei. s eccłia pro
qui anteꝙͣ xp̃s uenisset ĩ carne. usq ad
mortem ꝓ dei lege certarunt. et mala
tas oĩ origine gentilis philosophie ĩue¬
matur antiquior.
Empore igitur ꝓphetaꝵ nr̃orum
quoꝵ iam scripta ad uotitiã fere
oĩm genciũ ꝑuenerũt. et multo magis
post eos fuerũt phĩ genciũ. qui hͦ eciã
noĩe uocarẽtur. qd̾ cepit a sumio pitha¬
gora qui eo tp̃e qͦ iudeoꝵ est soluta cap¬
tiuitas cepit excellere atq ꝯgnosti.
mensis magr̃ oĩm qui tũc maxime cla¬
ruerũt. tenens in ea ꝑte q̃ moralis uel
actina dr̃ p̾ncipatũ. post esdram ĩ croui¬
cis ĩuenitur. Nam multo post eciã pla¬
to natus est qui longe ceteros socratis
discipulos ante iret. Quib si addamꝰ
qui thaleti successerũt in ꝑstrutanda na
rerũ studiũ eiꝰ iitati auaximandrum
stz et auaximenen et auaxagorã aliosqz
nõuullos. anteꝙͣ pithagoras se philoso¬
phũ p̾mus ꝓfiteretur: nec illi ꝓpħas no¬

Expanded text:
baeorum libri, quos non Judaei, sed Ecclesia pro quam Christus uenisset in carne, usque ad mortem pro Dei lege certarunt et mala toritas omni origine gentilis philosophiae inueniatur antiquior. Tempore igitur prophetarum nostrorum, quorum iam scripta ad notitiam fere omnium gentium peruenerunt, et multo magis post eos fuerunt philosophi gentium, qui hoc etiam nomine uocarentur, quod coepit a Samio Pythagora, qui eo tempore, quo Iudaeorum est soluta captiuitas, coepit excellere adque cognosciniensis, magister omnium, qui tunc maxime claruerunt, tenens in ea parte, quae moralis uel actiua dicitur, principatum, post Esdram in chronicis inuenitur. Non multo post etiam Plato natus est, qui longe ceteros Socratis discipulos anteiret. Quibus si addamusqui Thaleti successerunt in perscrutanda natura rerum studium eius imitati, Anaximandrum scilicet et Anaximenem et Anaxagoram aliosque nonnullos, antequam Pythagoras philosophum primus profiteretur: nec illi prophetas no
Abbreviated transcription (Latin):
ulla uanitate se iactanerit: qñ net
egiptus ĩuenitur que solet falso et i¬
auiter de suaꝵ doctrinarũ antiqͥtate
quisꝙͣ dicere audebit mirabiliũ disti¬
pliuarũ eos ꝑitissimos fuisse anteqͣͣ
lrãs nossent id est añꝙͣ ysis eo ueniss
easq ibi docuiss. Ip̃a porro eorũ me¬
morabilis doctrina q̃ appellata ẽ sapĩa.
quid erat nisi maxĩe astrononiia. et
si quid aliud taliũ disciplinarũ magis
ad exercenda ingenia. ꝙͣ ad illuminãdas¬
uera sapĩa mentes solet ualere: Nain
qd̵ actinet ad pħiam que se dotere pro¬
fitetur unde fiant hoĩes btĩ. circa tẽpora
mercurii quẽ termegistrũ uocanerũt ĩ
illis teruis eiusmodi studia claruerũt.
longe quidẽ ante sapientes uel philoss¬
phos grece. sz tñ post abraham et ysaat
et iacob. et ioseph. niuirũ etiã pꝰ ip̃m
moysen: eo ꝙ ip̃o tꝑe quo moyses natus
est fuisse reperitur athlas ille magnus
astrologus promethei frater maternus

Expanded text:
ulla se uanitate iactauerit, quando nec ulla se uanitate iactauerit, quando nec Aegyptus inuenitur, quae solet falso et inaniter de suarum doctrinarum antiquitate quisquam dicere audebit mirabilium disciplinarum eos peritissimos fuisse, antequam litteras nossent, id est, antequam Isis eo uenisset easque ibi docuisset. Ipmorabilis doctrina, quae appellata est sapientia, quid erat nisi maxime astronomia et siquid aliud talium disciplinarum magis ad exercenda ingenia quam ad illuminauera sapientia mentes solet ualere? Nam quod adtinet ad philosophiam, quae se docere profitetur aliquid, unde fiant homines beati, circa tempora Mercurii, quem Trismegistum uocauerunt, in illis terris eius modi studia claruerunt, longe quidem ante sapientes uel philosophos Graeciae, sed tamen post Abraham et Isaac et Iacob et Ioseph, nimirum etiam post ipsum Moysen. Eo quippe tempore, quo Moyses natus est, fuisse reperitur Atlans ille magnus astrologus, Promethei frater, maternus
Abbreviated transcription (Latin):
scientie ualent. qm̃ utrũ eoꝵ sint qͣr̃
ẽẽ dicũtur incertũ est. et os hͦ eis non
habetur fides. maxĩe hiis in quib etiã
contra fidem libroꝵ canonicoꝵ quedã
legũtur: ꝓpter qd̵ ea prorsus non esse
On itaqz nedendũ est ꝙ nõnulli ar¬
bitrantur hebream tñi lingnã per
illũ qui uocabatur heber unde hebreorũ
uorabulũ est fuisse seruatã atq inde
ꝑuenisse ad abraham. hebreas autem
lrãs a lege cepisse que data ẽ ꝑ moysen
s pociꝰ ꝑ illã successionẽ patrũ. memo¬
ratã luiguã cũ suis lrĩs custodiã. Demiq
moyses in ppło ꝯstituit qui docẽdis krĩs
p̾essent p̾usꝙͣ diuine legis ullas kãs
nossent. Hos appellat striptura gra
trãꝵ inductores uel introductores eo
ꝙ eas inducãt id est introducãt quodã¬
mͦ in corda discenciũ. uel in eas potiꝰ
ip̃os qͦs docẽt. Nulla igitur gẽs de au¬
ꝓphetas nr̃os quib diuina ĩerat sapĩa

Expanded text:
scientiae valent, quoniam utrum eorum sint, quorum scientiae valent, quoniam utrum eorum sint, quorum esse dicuntur, incertum est; et ob boc eis non habetur fides, maxime his in quibus etiam contra fidem librorum canonicorum quaedam leguntur, propter quod ea prorsus non esse Non itaque credendum est, quod nonnulli arbitrantur, hebraeam tantum linguam per illum qui vocabatur Heber, unde Hebraeorum vocabulum est, fuisse servatam, atque inde pervenisse ad Abraham, hebraeas autem litteras a lege coepisse, quae data est per Moysen; sed potius per illam successionem patrum, memoratam linguam cum suis litteris custoditam. Denique Moyses in populo Dei constituit, qui docendis litteris praeessent, prius quam divinae legis ullas litteras nossent. Hos appellat Scriptura γραμitterarum inductores vel introductores, eo quod eas inducant, id est introducant quodammodo in corda discentium, vel in eas potius ipsos quos docent. Nulla igitur gens de anphetas nostros, quibus diuina inerat sapientia,