comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
post celebratũ pascha ꝑ ouis ĩmolatõem
ꝑ uictimã passionis. de hͦ mũdo trãsiturũ
ad pr̃em. Pastha quippe hebrea liugna
trausitus interp̾tatur: ut eciã cũ reuela¬
retur testamentũ nouũ pꝰea ꝙͣ pastha
nr̃m ĩmolatus est xp̃s : quĩquagesiio
die uenit et de telo sp̃s st̃s. qui ditꝰ ẽ ĩ euã¬
gelio digitus dei: ut recordatõem nr̃am ĩ
primi figurati facti memoriã reuocaret.
qr et legis ille tabule digito dei scripte
referũtur. De fiuricto ergo moyse. ppłm¬

Expanded text:
post celebratum Pascha per ouis immolationem; post celebratum Pascha per ouis immolationem; per uictimam passionis de hoc mundo transiturum ad Patrem Pascha quippe Hebraea lingua transitus interpretatur, ut iam cum reuelaretur testamentum nouum, postea quam Pascha nostrum immolatus est Christus, quinquagensimo die ueniret de caelo Spiritus sanctus, qui dictus est in euangelio digitus Dei, ut recordationem nostram in primi praefigurati facti memoriam reuocaret, quia et legis illae tabulae digito Dei scriptae referuntur. Defuncto Moyse p
Abbreviated transcription (Latin):
nitus missus in ptãte sp̃s dei supera¬
Tũt per eũ egipciis illate sũt decem
memorabiles plage. cũ dimict̾e ppłui
dei nollent: a qua ĩsanguinẽ uersa. ra¬
ne et sciuifes. tmoniia. mors pctorum
ultera. grando. locuste. tenebre. mors
primogenitoꝵ: ad extremũ israhelitas
quos plagis tot tantisq ꝓsracti tandẽ
aliquãdo dimiserant egiptii. in mari
rubro dũ ꝑsecũtur extincti sũt. Illis qͥppe
abeũtib diuisũ mare uia fecit: hos autẽ
insequẽtes. in se regrediẽs unda submersit.
Deiude sub anno quadragesimo dute mo¬
yse dei ppłs in deferto actus est. qñ taberna¬
tulum testimoni nũcupatũ est: ubi deus
sacrificiis futura p̾mĩtiantib colebatur:
cũ st̃il iã lex data fuiss in monte multũ
terribiliter. Ad testabat᷑ eiiĩ euidentissiã
mirabilib signis. uotibq diuinitas qd̾
factũ est mox ut exitũ est de egypto et
ĩ deserto ppłs ẽẽ cepit: quĩquagesimo die

Expanded text:
nitus missus in potestate spiritus Dei superanitus missus in potestate spiritus Dei superaTunc per eum Aegyptiis inlatae sunt decem memorabiles plagae, cum dimittere populum Dei nollent, aqua in sanguinem uersa, rana et sciniphes, cynomyia, mors pecorum, ulcera, grando, lucusta, tenebrae, mors primogenitorum. Ad extremum Israelitas, quos plagis tot tantisque perfracti tandem aliquando dimiserant, Aegyptii in mari Rubro dum persequuntur extincti sunt. Illis quippe abeuntibus diuisum mare uiam fecit; hos autem insequentes in se rediens unda submersit. Deinde per annos quadraginta duce Moyse Dei populus in deserto actus est, quando tabernaculum testimonii nuncupatum est, ubi Deus sacrificiis futura praenuntiantibus colebatur, cum scilicet iam data lex fuisset in monte multum terribiliter; adtestabatur enim euidentissima mirabilibus signis uocibusque diuinitas. Quod factum est, mox ut exitum est de Aegypto et in deserto populus esse coepit, quinquagensimo die
Abbreviated transcription (Latin):
abrahe. illũ stdm̃ carnẽ istũ stdm̃ fidẽ.¬
¶ Capłi. 4z ¶ De tẽporib moysi et
iesu naue ac iudicũ: atq ex inde re-¬
cipuus et sacramẽto habetur et merito.
in modũ incredibilem illa gẽs creuit¬
eciã tantis actrita ꝑsecucoib. ut qͦdã
tp̃e nati mastuli necarẽtur: cũ mirã¬
tes egiptios minia ppłi illiꝰ ĩcremẽta
teruerent. Tunt moy ses subtractus
furto trucidatorib pariuloꝵ ad domũ
regiam ingencia ꝑ eũ deo p̾parante
ꝑuenit: nutritusq et adoptatꝰ a fi¬
lia pharaonis qd̾ nomen ĩ egipto õiũ
regũ fuit in tanitũ ꝓuenit uirũ: ut
ip̃e illã gẽtem mira biliter młtiplica¬
tam. ex durissimo et grauissiõ qd̾ ibi
ferebat iugo seruitutis extraheret:
ymo ꝑ eũ deus qui hͦ piiserat abra¬
he. prius quippe ex inde fugiẽs. quod
cũ israhelitã defenderet egiptiũ occi¬
derat et territus fuerat. postea diui¬

Expanded text:
Abrahae, illum secundum carnem, istum secundum fidemAbrahae, illum secundum carnem, istum secundum fidem? CAPUT XXXXIII. De temporibus Moysi et Iesu Naue ac iudicum adque inde recipuus et sacramento habetur et merito. in modum incredibilem illa gens creuitam tempore nati masculi necarentur, cum mirantes Aegyptios nimia populi illius incrementa terrerent. Tunc Moyses subtractus furto trucidatoribus paruulorum ad domum regiam, ingentia per eum Deo praeparante, peruenit nutritusque et adoptatus a filia Pharaonis quod nomen in Aegypto omnium regum fuit in tantum prouenit uirum, ut ipse illam gentem mirabiliter multiplicatam ex durissimo et grauissimo, quod ibi ferebat, iugo seruitutis extraheret, immo per eum Deus, qui hoc promiserat Abrahae. Prius quippe exinde fugiens, quod, cum Israelitam defenderet, Aegyptum occiderat et territus fuerat, postea diui
Abbreviated transcription (Latin):
rũt de seĩe esau sz ꝓduuei. net xp̃iane
gentes de iacob. s pociꝰ indei. ad hoc
eñi tñi figura ualuit qd dictũ ẽ ma¬
ior seruiet minori: ita factũ ẽ eciam
in duobz filiis ioseph. Nam maior
minor. Qͦs cũ benediteret iacob.
manũ dexterã ponẽs suꝑ minorem.
quẽ habebat ad sinistrã: sinistrã uero¬
super maiorem quẽ habebat ad dex¬
terã: graue uisũ ẽ pr̃i eoꝵ : et admo¬
mit pr̃em uelut corrigẽs eiꝰ eruorem :¬
et quisnã eoꝵ eẽt maior ostendẽs. At
ille mutare manꝰ noluit : lz dixit.
Scio fili scio: et hic erit in ppłos et ex
altabit᷑: s fr̃̾ eius minor maior illo
erit: et senien eiꝰ erit in multitudinẽ
genciũ. Etiã hic illa duo ꝓmissa de¬
monstrat: nã ille ĩ ppłm. iste ĩmłtiti¬
diuẽ gentiũ erit. Quid eiudenciꝰ ꝙͣ
hiis duabus ꝓmissionib ꝯtineri ppłm¬
israhelitarũ orbemq terraꝵ in seĩe

Expanded text:
rint de semine Esau. sed Idumaei; nec Christianae rint de semine Esau. sed Idumaei; nec Christianae gentes de Iacob, sed potius Iudaei; ad hoc enim tantum figura ualuit, quod dictum est: Maior seruiet minori: ita factum est etiam in duobus filiis Ioseph; nam maior minor. Quos cum benediceret Iacob, manum dextram ponens super minorem quem habebat ad sinistram, sinistram super maiorem quem habebat ad dextram: graue uisum est patri eorum, et admonuit patrem uelut corrigens eius errorem et quisnam eorum esset maior ostendens. At ille mutare manus noluit, sed dixit: Scio, fili, scio. Et hic erit in populum, et hic exaltabitur; sed frater eius iunior maior illo erit, et semen eius erit in multitudinem gentium. Etiam hic duo illa promissa demonstrat. Nam ille in populum, iste in multitudinem gentium. Quid euidentius quam his duabus promissionibum orbemque terrarum in semine
Abbreviated transcription (Latin):
porro eiꝰ quã lauat in uino id ẽ nũdat
a pct̃is in sangnĩe suo. cuiꝰ sangins
sacramentũ baptizati sciĩt unde et ad¬
ĩgit. et in sangmĩe une amictũ suũ:
quid ẽ nisi eccłia : Et fului oclĩ eius
a uiuo spũales eiꝰ ĩebriati poculo eiꝰ.
De quo canit psalmꝰ. Et calix tuus
ĩebriãs quã p̾clarus est. Et dentes
eius candidiores lacte. qd̾ potãt apd̾
apłu paruuli: uerba stil nutriẽtia.
nondũ ydonei solido cibo. Ip̃e igitur
est in quo reposita erãt ꝓmissa iude
quo donec uenirẽt. nũꝙͣ p̾ncipes hoc
ẽ reges israhel ab illa stirpe defuerũt.
Et ip̃e exspectatio gẽciũ: qd̾ clarius ẽ
uidendo ꝙͣ sit exponendo.
¶ Tapłmi. 42ͫ De filiis ioseph qͦs iacob
ꝓphetica manuũ suaꝵ trãsimtatõe bñdix.
cut autẽ duo ysaat filii esau et
iacos figurã p̾buerũt duoꝵ ppłoꝵ¬
in uideis et xp̃ianis. quãus qd̾ ad tar¬
nis ꝓpaginem ꝑtinet: nec uidei uene¬

Expanded text:
porro eius, quam lauat in uino, id est mundat porro eius, quam lauat in uino, id est mundat a peccatis in sanguine suo, cuius sanguinis sacramentum baptizati sciunt, unde et adiungit: Et in sanguine uuae amictum suum, quid est nisi ecclesia? Et fului oculi eius a uino spiritales eius inebriati poculo eius, de quo canit psalmus: Et calix tuus inebrians quam praeclarus est! Et dentes eius candidiores lacte, quod potant aput apostolum paruuli, uerba scilicet nutrientia, nondum idonei solido cibo. Ipse igitur est, in quo reposita erant promissa Iudae, quae donec uenirent numquam principes, hoc est reges Israel, ab illa stirpe defuerunt. Et ipse exspectatio gentium; quod clarius est uidendo quam fit exponendo. CAPUT XXXXII. De filiis Ioseph, quos Iacob prophetica manuum suarum transmutatione benedixit. Sicut autem duo Isaac filii. Esau et Iacob, figuram praebuerunt duorum poanis quamuis, quod ad carnis propaginem pertinet, nec Iudaei uene
Abbreviated transcription (Latin):
necessitas. s ptas ĩ morte uoĩe leonis
Quã ptãtem in euãgelio ip̃e p̾dicat
dicẽs. Potestatẽ habeo ponẽdi aĩam
meã. et ptãtem habeo iterũ sumendi¬
eã. Nemo eã tollit a me. s ego eam
ponã a me: et iterũ sumo eã. Sic leo
fremuit sic qd̵ dixit impleuit. Ad eã
namq ꝑtinet potestatẽ de resurrectõe
adiũctũ est. quis sustitabit eũ: hͦ est
ꝙ nullus hõĩm nisi seip̃e : qui eã de
corꝑe suo dixit. Soluite templũ hoc
et in triduo resustitabo ulud. Ip̃m autẽ
genus mortis hͦ sublimitas crucis ĩ
uno uerbo intelligitur: qd̾ ait astendi¬
sti. Qd̃ uero addidit recũbẽs dormisti.
euãgelista exponit dicẽs: et inclinato
capite tradidit spm̃. Aut certe sepul¬
tura eiꝰ agnostit᷑. in qua recubuit dor¬
nuẽs: et inde illũ nullꝰ hõmi sicut ꝓ¬
phete aliqͦs. uel sicut ip̃e alios sustita¬
uit: s sicut a sonino ip̃e surrexit. Stola

Expanded text:
necessitas, sed potestas in morte nomine leonis. necessitas, sed potestas in morte nomine leonis. Quam potestatem in euangelio ipse praedicat dicens: Potestatem habeo ponendi animam meam et potestatem habeo iterum sumendieam. Nemo eam tollit a me; sed ego eam pono a me, et iterum sumo eam. Sic leo fremuit, sic quod dixit inpleuit. Ad eam namque pertinet potestatem, quod de resurrectione eius adiunctum est: Quis suscitabit eum? hoc est, quia nullus hominum, nisi se ipse, qui etiam de corpore suo dixit: Soluite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud. Ipsum autem genus mortis, hoc est sublimitas crucis, in uno uerbo intellegitur, quod ait: Ascendisti. Quod uero addidit: Recumbens dormisti, euangelista exponit, ubi dicit: Et inclinato capite tradidit spiritum; aut certe sepultura eius agnoscitur, in qua recubuit dormiens, et unde illum nullus hominum, sicut prophetae aliquos uel sicut ipse alios, suscitauit, sed sicut a somno ipse surrexit. Stola
Abbreviated transcription (Latin):
moto esau qui est eciã edom occuroit ia¬
cos qui est et isrł : sit in seĩe ip̃iꝰ isł re¬
motis reteris occuroit iudas: qr de tribu
moriturus isrl suos filios benediceret
quẽ admodũ iudã ꝓphetite benedixerit
audiamꝰ. Iuda inquit te laudabunt
frẽs tui. Manus tue sr dorsũ ĩiuicorũ
tuoꝵ. adorabũt te filii prĩs tui. Catulꝰ
leonis iuda. Ex germinacõe fili mi astẽ¬
disti: recũbens dormisti ut leo et ut ca¬
tulus leonis. Quis sustitabit eũ: Non
deficiet princeps ex iuda. et duc de femo¬
rib eius do uet uemãt que reposita¬
sunt ei: et ip̃e erit expectatio gentiũ.
alligãs ad uitẽ pullũ suũ: et cilicio pul¬
lũ asine sue. lauabit in uino stolã suã
et in sangm̃ie une amictũ suũ. flului
oculi eiꝰ a uino: et dentes candidiores lacte
Exposui hec adu̾sus manicheũ faustũ
disputãs. et satis ẽẽ arbitror. quãtũ ue¬
ritas prophene huiꝰ elucet. Ubi et mors
xp̃i p̾dicta est uerbo dormicõis: et non

Expanded text:
moto Esau, qui est etiam Edom, occurrit Iacob, qui est et Israel; si in semine ipsius Israel, remotis ceteris occurrit ludas, quia de tribu moriturus Israel suos filios benediceret, quem ad modum ludam prophetice benedixerit, audiamus: Iuda, inquit, te laudabunt fratres tui. Manus tuae super dorsum inimicorum tuorum; adorabunt te filii patris tui. Catulus leonis Iuda; ex germinatione, fili mi, ascendisti; recumbens dormisti ut leo et ut catulus leonis; quis suscitabit eum? Non deficiet princeps ex Iuda et dux de femoribus eius, donec uesunt ei; et ipse exspectatio gentium, alligans ad vineam pullum suum, et cilicio pullum asinae: lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvae amictum suum: fulgentes oculi ejus a vino, et dentes candidiExposui haec aduersus Manichaeum Faustum disputans et satis esse arbitror, quantum ueritas prophetiae huius elucet; ubi et mors Christi praedicta est uerbo dormitionis et non
Abbreviated transcription (Latin):
sũt stlã: operatus est salutẽ nr̃am ĩ
medio terre. tũ uerbũ caro factũ ẽ: et
terueno habitauit ‸ corꝑe. Deinde pꝰea
ꝙͣ ꝓphetatũ est in hiis uerbis ãne. qͦni
gloriari debeat qui gloriat᷑ non in se
utiq. s in dño ꝓpter retributõem q̃ in
die iudicii futura est: dũs astendit ĩ qͥt
in celos et tonuit: ip̃e iudicabit extre¬
ma terre qr iustus est. Prorsus ordi¬
nẽ tenuit ꝯfessionis fideliũ. Astendͭ
eñ in celũ dñs xpp̃s et inde uenturꝰ
est ad uiuos. et mortuos indicandos.
Nain quis astendit sicut dicit apłs:
nisi qui et destendit in inferiores par¬
tes terre? Qui destendit ip̃e est et qͥ
astendit super om̃s celos: ut ad ĩpleret
oĩa. Per nubes ergo suas touuit: qͣs
sancto spũ cũ astendit impleuit. De
tem dictũ est ip̃e iudicabit extrema l̾re:
at si diceret᷑. etiã extrema terre. Non
enĩ alias partes non iudicabit: qͥ om̃s
hoĩes ꝓculdubio iudicabit. S meliꝰ

Expanded text:
sunt saecula, operatus salutem nostram in medio terrae, cum Verbum caro factum est et terreno habitauit in corpore. Deinde postea quam prophetatum est in his uerbis Annae, quo modo gloriari debeat, qui gloriatur, non in se utique, sed in Domino, propter retributionem, quae in die iudin coelos, et tonuit: ipse judicabit extrema terrae, quia iustus est. Prorsus ordinem tenuit confessionis fidelium. Ascendit enim in caelum Dominus Christus, et inde uenturus est ad uiuos et mortuos iudicandos. Nam quis ascendit, sicut dicit apostolus, nisi qui et descendit in inferiores partes terrae? Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes caelos, ut adinpleret omnia. Per nubes ergo suas tonuit, quas sancto Spiritu cum ascendisset inpleuit. De tem dictum est: Ipse iudicabit extrema terrae, ac si diceretur: \'Etiam extrema terrae.\' Non enim alias partes non iudicabit, qui omnes homines procul dubio iudicabit. Sed melius
Abbreviated transcription (Latin):
Quibz adiũgit. Que sursũ sũt sapite
non q̃ super teruã: ut ip̃i sint illi qui
esurientes transierũt tecrã. Mortiu eĩ estie
inquit. Etce quomodo salubriter mortificat
deus. Deinde sequitur. Et uita ur̃a abscõ¬
dita ẽ cũ xp̃o in deo. Ecte quomiͦ cosdende

Expanded text:
quibus adiungit: Quae sursum sunt sapite, quibus adiungit: Quae sursum sunt sapite, non quae super terram; ut ipsi sint illi, qui esurientes transierunt terram. Mortui enim estis, inquit; ecce quo modo salubriter mortificat Deus; deinde sequitur: Et uita uestra abscondita est cum Christo in Deo; ecce quo modo e
Abbreviated transcription (Latin):
totũ qd̾ ꝓphetabatur eluxit agnostẽtib
nuerũ septenariũ quo ẽ uiuu̾ se eccłie
significata ꝑfectio. Propter qd̾ et iohes
apłs ad septẽ stribit eccłias. eo mͦ se ostẽ¬
dẽs ad uniꝰ plenitudinẽ stribere. Et ĩꝓu̾
biis salomonis hͦ antea p̾figurãs. sapĩã
edificauit sibi domũ: et suffulsit colũnas
septem. Sterilis enñ erat in oĩb gẽtib
dei tiuitas: auteꝙͣ iste fetus quẽ cernimꝰ
oriretur. Cernimꝰ eciam que multa in
est: amissa uirtute infirmata est. Dũs
mortificat et uiuificat: mortificat illã q̃
mlta erat ĩfuliis: et uiuisicat hãc sterilem
q̃ peꝑit septẽ. Quãnis ꝯmodiꝰ possit ĩtel¬
ligi eosdem uiuificare quos mortificanerit
id eñi uelut repetinit addendo: deducit
ad inferos et reducit. Quib enĩ dicit
apłs. si mortui estis cũ xp̃o que sur sũ
sunt q̃rite ubi xp̃s est in dextera dei se-¬
dẽs: salubriter utiq mortifitãt᷑ a dño.

Expanded text:
totum, quod prophetabatur, eluxit agnoscentibus totum, quod prophetabatur, eluxit agnoscentibus numerum septenarium, quo est universae Ecclesiae significata perfectio. Propter quod, et Joannes Apostolus ad septem scribit Ecclesias, eo modo se ostendens ad unius plenitudinem scribererbiis Salomonis hoc antea praefigurans Sapientia aedificauit sibi domum et subfulsit columnas septem. Sterilis enim erat in omnibus gentibus Dei ciuitas, antequam iste fetus, quem cernimus, oreretur. Cernimus etiam, quae multa in est, amissa uirtute infirmata est. Dominus mortificat et uiuificat; mortificauit illam. quae multa erat in filiis, et uiuificauit hanc sterilem, quae peperit septem. Quamuis commodius possit intellegi eosdem uiuificare, quos mortificauerit. Id enim uelut repetiuit addendo: Deducit ad inferos et reducit Quibus enim dicit apostolus: Si mortui estis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens, salubriter utique mortificantur a Domino:
Abbreviated transcription (Latin):
infirmatꝰ est: et infirmi p̾ciucti sũt uir¬
tute. Infirmatꝰ ẽ artus id est intentio
eoꝵ: qui tã potẽtes sibi uidentur ut siue
dei dono atq adiutorio. hũana sufficiẽtia
diuina possint implere mandata: et p̾¬
tiugũt᷑ uirtute: qͦꝵ ĩterra uox est: mi¬
sierũt terrã. Qui sũt intelligendi pleui
panib: iisi id est ip̃i qiͣ potentes id est
israhelite. quib credita sũt eloquia dei:
S in eo ppło ancille filii minorati sunt:
facti sunt: qr et in ip̃is panib id ẽ diui¬
nis eloquiis que israhelite soli tunc
ex oĩb gẽtib acceperũt. terrena sapĩt.
Gentes autẽ quib lex illa nõ erat data.
postea ꝙͣ ꝑ nouũ testamentũ ad eloquia
illa uenerũt. ĩ ultũ esuriendo terrã trãsie¬
rũt: qr in eis non terrena. s celestia sa¬
puerũt. Et hͦ ueluti q̃reretur causa cur
factũ sit qr sterilis inquit peperit septẽ:
et multa in filiis infirmata est. Hic

Expanded text:
infirmatus est, et infirmi praecincti sunt virinfirmatus est, et infirmi praecincti sunt virtute. Infirmatus est arcus, id est intentio eorum, qui tam potentes sibi uidentur, ut sine Dei dono adque adiutorio humana sufficientia diuina possint inplere mandata, et praecinguntur uirtute, quorum interna uox est: Misierunt terram. Qui sunt intelligendi pleni panibus, nisi iidem ipsi quasi potentes: id est Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei ? Sed in eo populo, ancillae filii minorati sunt, facti sunt, quia et ipsis panibus id est divinis verbis, quae Israelitae soli tunc ex omnibus gentibus acceperunt terrena sapiunt. Gentes autem, quibus lex illa non erat data, posteaquam per novum testamentum ad eloquia illa venerunt, multum esuriendo, terram transierunt, quia in eis non terrena, sed coelestia sapuerunt. Et haec velut quaereretur causa, cur factum sit. « Quia sterilis peperit septem, et multa in filiis infirmata est. Hic
Abbreviated transcription (Latin):
et sanctificãs. iustus et iustificãs: nõ
est sauctus preter te: qr nemo fit nisi
abs te. Deuiqz sequitur. Nolite gloria
zi. et nolite loqui excelsa: neqz exeat
qui putat seipm̃ aliquid ẽẽ cũ nichil sit:
se ip̃m seducit. Hec dicũtur aduersuriis
ciuitatis dei ad babiloniã ꝑtiuẽtibus.
de sua uirtute p̾sumẽtib. in se nõ ĩ dño
gloriantib: ex quib sũt etiã carnales
iusticiã id est quã dat hoĩ deus qui solꝰ
est iustus. atq iustificãs: et suã uolẽ¬
tes ꝯstituere id est uelut a se sibi para¬
tã. non ab illo ĩꝑtitã. iustitie dei nõ st̃
subiecti: utiq qr suꝑbi de suo putãtes.
non de dei posse platere se deo. qui est
ibi uidens conitacões hõnni qui uarie st̃.
si houn sunt. et ab illo non sũt. Et p̃pa¬
rãs inquit adinuẽtoẽs suas. Quas ad¬
inuẽtiones putamiꝰ: nisi ut sr̾bi cadãt.
et humiles surgãt; Has quippe adiu¬
uẽtiones exequitur dicẽs. dirtus potẽciũ

Expanded text:
et sanctificans: justus et justificans. Non est sanctus praeter te, quia nemo fit, nisi abs te. Denique sequitur: Nolite gloriari superbi, et nolite loqui excelsa, neque exeat qui putat se aliquid esse, cum nihil sit, se ipse seducit. Haec dicuntur adversariis civitatis Dei ad Babyloniam pertinentibus, de sua virtute praesumentibus, in se, non in Domino gloriantibus, ex quibus sunt etiam carnales iustitiam id est, quam dat homini Deus, qui solus est iustus adque iustificans et suam uolentes constituere id est uelut a se sibi partam, non ab illo inpertitam iustitiae Dei non sunt subiecti, utique quia superbi, de suo putantes, non de Dei, posse placere se Deo, qui est ibi uidens cogitationes hominum, quoniam uanae sunt, si hominum sunt et ab illo non sunt. Et praeparans, inquit, adinuentiones suas. Quas adinuentet humiles surgant? Has quippe adinventiones exsequitur, dicens: Arcus potentium
Abbreviated transcription (Latin):
nũciãs. ꝙ non ẽ p̾tereũdũ silentio de rerũ
gem nouũ ac sempiternũ. qui est xp̃s¬
iħis. Nam et heli sacerdote reprobato. sub¬
stitutꝰ in dei ministeriũ samuel simul
officio functus sacerdotis et iudicis: et
saule abiecto rex dauid fundatꝰ in regno
hͦ qd̾ dico figurauerũt. Mater qͦ ip̃a
samuelis anna q̃ prius fuit sterilis et
posteriore fecũditate letata est. ꝓphetare
aliud nõ uidet᷑: cũ gratulacõem suã dño
fundit exultãs. qñ eũdem puerũ natũ
et ablactatũ deo reddit. eadẽ pietate qͣ
uouerat. Dicit eñ. Confirmatũ ẽ tor
meũ in dño: et exaltatũ ẽ tor ^ meũ ĩ
deo meo. Dilatatũ est super ĩnmicos

Expanded text:
nuntians, quod non est praetereundum silentio, de rerum nuntians, quod non est praetereundum silentio, de rerum et nouuIesus. Nam et Heli sacerdote reprobato substitutus in Dei ministerium Samuel simul officio functus sacerdotis et iudicis, et Saule abiecto rex Dauid fundatus in regno hoc quod dico figurauerunt. Mater quoque ipsa Samuelis Anna, quae prius fuit sterilis et posteriore fecunditate laetata est, prophetare aliud non uidetur, cum gratulationem suam Domino fundit exultans, quando eundem puerum natum et ablactatum Deo reddidit eadem. pietate, qua uouerat. Dicit enim: Confirmatum est cor meum in Domino, exal. tatum est cornu meum in Deo meo. Dilatatum est super
Abbreviated transcription (Latin):
res gestas in eo gn̾e lrãꝵ aliquid aliud
p̾ter id ꝙ eo m ͦ geste sunt significare
arbitrant᷑: ita multũ audere. ꝙ prorsus
ibi oĩa signifitacõib allegoricis ĩuoluta
ẽẽ cõtendũt. Ideo triꝑtita non biꝑtita ẽẽ
dixi. Hoc enĩ existinio. nõ tñ culpans
eos qui potuerũt illit de quatũq re gesta
sensũ intelligentie spiritalis exculpere:
seruata dũtaxat pͥmitus historie uerita¬
te. Ceterũ que ita dicũt᷑ ut reb hũanitꝰ
seu diuinitus gestis siue gerendis ꝯueni¬
re non possunt. quis fidelis dubitet non
ẽẽ mnaniter dicta: Quis nõ ad intelli¬
genciã spiritalem reuocet si possit: aut
ab eo qui p̃t reuocãda ẽẽ fateat᷑:¬
¶ Capłm .4ͫ. ¶ De p̾figurata ꝯmutacõe
dei. ubi ꝑuenit ad regnũ tp̃a. qñ
dauid saule reprobato ita regnũ p̾mus
obtinuit. ut eiꝰ deinde posteri ĩ terrena ihe¬
rusalem diuturna sucressione regnarent.
dedit figurã res gesta: significãs atq pre-¬

Expanded text:
erarum aliquid aliud praeter id, quod eo modo gestae sunt, significare arbitrantur, ita multum audere, qui prorsus ibi omnia significationibus allegoricis inuoluta esse contendunt. Ideo tripertita, non bipertita esse dixi. Hoc enim existimo, non tamen culpans eos, qui potuerint illic de quacumque re gesta sensum intellegentiae spiritalis exsculpere, seruata dumtaxat primitus historiae ueritate. Ceterum quae ita dicuntur, ut rebus humanitus seu diuinitus gestis siue gerendis conuenire non possint, quis fidelis dubitet non esse inaniter dicta? Quis ea non ad intellegentiam spiritalem reuocet, si possit, aut ab eo qui potest reuocanda esse fateatur? CAPUT IIII. De praefigurata commutatione Dei ubi peruenit ad regum tempora, quando Dauid Saule reprobato ita regnum primus obtinuit, ut eius deinde posteri in terrena Hierusalem diuturna successione regnarent, dedit figuram, re gesta significans adque prae
Abbreviated transcription (Latin):
cia rebus gestis occupata enarrandis:
sit adiuuãte dei spũ ꝯsiderata tractet᷑.
uel magis uel terte non miꝰ p̾mĩciã¬
dis futuris ꝙͣ p̾teritis enũciandis ĩue¬
nietur intenta. Et hͦ ꝑ strutãdo ĩdaga¬
re. at disserendo monstrare. ꝙͣ sit ope¬
rosum atq ꝓlixũ. et ꝙͣ multis ĩdignũ
uoluminib: quis ignorat qui hec uel
mediocriter cogitat: Deinde qr hec ip̃a
que ad ꝓphetiã non ambigit᷑ ꝑtiuere.
ita sũt muilta de xp̃o reguoq celorũ q̃¬
ior sit disputatio necessaria. ꝙͣ huiꝰ
operis modus flagitat: ꝓuide ita si
potuero stilo moderabor meo ut huic
operi in dei uolũtate ꝑagendo. nec ea
que suꝑsunt dicã: nec ea que satis
sunt p̾termictam.

Expanded text:
tia rebus gestis occupata esse narrandis, tia rebus gestis occupata esse narrandis, si adiuuante Dei spiritu considerata tractetur, uel magis uel certe non minus praenuntiandis futuris quam praeteritis enuntiandis inuenietur intenta; et hoc perscrutando indagare ac disserendo monstrare quam sit operosum adque prolixum et quam multis indiguum uoluminibus, quis ignorat, qui haec uel mediocriter cogitat? deinde quia ea ipsa, quae ad prophetiam non ambigitur pertinere, ita sunt multa de Christo regnoque caelorum, qior sit disputatio necessaria, quam huius operis modus flagitat. Proinde ita, si potuero, stilo moderabor meo, ut huic operi in Dei uoluntate peragendo nec ea quae supersunt dicam nec ea quae satis sunt praetermittam.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphetare cepit. et deinceps donec ppłs
isrl captiuus ĩ babiloniã duceret᷑. atq
inde stdm̃ sti iheremie ꝓpheciã post septu¬
aginta ãnos reuersis israhelitis dei domꝰ¬
uiuu̾sa diliuuo terra deleta sit. et alios
supra et infra usq ad hͦ tp̃s quo reges
eos futura quoquoniͦ. significata siue
p̾dicata que ꝑtiuerent ad ciuitatem dei
regnũ q celoꝵ. nõ ĩmerito possumiꝰ ap¬
pellare ꝓphetas: p̾sertim qr nõnullos
eoꝵ id exp̾ssius leginiꝰ nũcupatos sicut
saulem prius. et eo reꝓbato ip̃m dauid
deo p̾cipiente uuxit in regẽ: de cuiꝰ te¬
teri stirpe succederent. quousq illos
suicedere sit oporteret. Que igitur
a ꝓphetis sũt p̾dicata de xp̃o cũ moriẽ¬
do decedentib. et nastendo succedentib
suis mẽbris ciuitas dei ꝑ ista cureret
tempora. si oĩa uelin ꝯmemerare ĩ
ĩmensũ ꝑgitur: p̾mũ qr ip̃a striptura
que ꝑ ordinẽ reges eoꝵq facta et euẽta
digerẽs uidetur tanꝙͣ historita diligẽ¬

Expanded text:
phetare coepit, et deinceps, donec populus Israel captiuus in Babyloniam duceretur adque inde secundum sancti Hieremiae prophetiam post septuaginta annos reuersis Israuniversa diluvio terra deleta est, et alios supra, et infra usque ad hoc tempus, quo reges eos futura, sive quo quomodo significata, sive praedicta, quae pertinerent ad civitatem Dei, regnumque coelorum, non immerito possumus appellare prophetas; praesertim quia nonnullos eorum id expressius legimus nuncupatos, sicutSaulem prius, et eo reprobato, ipsum David, Deo praecipiente unxit in regem, de cujus stirpe caeteri succederent, quousque illos succedere sic oporteret. Quae igitur a Prophetis sunt praedicta de Christo, cum moriendo decedentibus, et nascendo succedentibus suis membris, civitas Dei, per ista curreret tempora, si omnia velim commemorare, in inmensum pergitur, primum quia ipsa scriptura, quae per ordinem reges eorumque facta et euenta digerens uidetur tamquam historica diligen
Abbreviated transcription (Latin):
cõmixtũ. libris ueterib cauonicis qͥb ⁊eꝵ
gestaꝵ narratões ꝯtinẽt᷑. ualet plurimũ
multũq exerruit et exercet ingenia stru¬
tantiũ kãs sacras: ut qd̾ historice p̾dictũ¬
ꝯpletũqz legitur in ser̃e abrahe scdm̃ carnẽ¬
eciam in serẽ abralre scdm̃ fidẽ. qͥd ĩplendũ
allegorie significet inquiratur: ĩtantũ
ut quibusdã uisũ sit nichil ẽẽ in eisdem
libris uel pͥmĩtiatũ et effectũ uel effectũ
ꝙͣuis non p̾mĩciatũ: qd̾ non insiuuet
aliquid ad suꝑnã ciuitatẽ dei. eiusq filios
in hac uita pegrinos. figurata significa¬
tione referendũ. S si hͦ ita est. iã biꝑti¬
ta non tripertita erũt eloqͥa ꝓpħaꝵ: uel
potiꝰ illaꝵ scripturaꝵ oim q̃ ueteris instru¬
menti appellacõe censentur: nichil enĩ
s erũt sola duo gn̾a. unũ qd̾ ad ihrłm li¬
berã. alterũ qd̾ ad utrũq ꝑtineat. Michi

Expanded text:
mixtum in libris veteribus Canonicis, quibus rerum gestarum narrationes continentur, valet plurimum, multumque exercuit, et exercet in genia scrutantium Literas sacras: ut quod historice praedictuitur in semine Abrahae secundum carneetiam in semine Abrahae secundum fidem quid inplendum allegorice significet inquiratur; in tantum ut quibusdam uisum sit nihil esse in eisdem libris uel praenuntiatum et effectum, uel effectum quamuis non praenuntiatum, quod non insinuet aliquid ad supernam ciuitatem Dei eiusque filios in hac uita peregrinos figurata significatione referendum. Sed si hoc ita est, iam bipertita, non tripertita erunt eloquia prophetarum, uel potius illarum scripturarum omnium, quae ueteris instrumenti appellatione censentur. Nihil enim sed erunt sola duo genera, unum quod ad Hierusalem liberam, alterum quod ad utr
Abbreviated transcription (Latin):
et ea q̃ ꝯsecuta sũt mala futura p̾diceret
diuina ꝓmereret᷑ eloqͥa. quib pro usu
tꝑalis uite futuri aliquid nosteretur: ad
dñs. et ꝯsũmabo doniui istł et domui
iuda testamentũ nouũ non stdm̃ testa¬
mentũ qd̾ disposui prĩb eoꝵ in die qua
app̾hendi manũ eoꝵ ut educerẽ eos de

Expanded text:
et ei, quae consecuta sunt mala, futura praediceret. et ei, quae consecuta sunt mala, futura praediceret. diuina promereretur eloquia, quibus pro usu temporalis uitae futuri aliquid nosceretur, ad Dominus, et consummabo domui Israel et domui Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut educ
Abbreviated transcription (Latin):
alia sigua uel dicta ꝓphetica in sacris lrĩs
p̾cedentib fitã sũt:. ita eciã cetere ab isto
regũ tp̃e ꝓphecie partim pertinẽt ad gẽ¬
tem caris abrahe: partim uero ad illud
semen eiꝰ in quo benedicẽtur om̃s gẽtes
toheredes xp̃i ꝑ testamẽtũ nouũ. ad pos¬
sideudã uitã et̾nã regnũq celoꝵ: partĩ
gͦ ad ancillã que ĩserui tutẽ generat id
est terrena ihrłm. que seruit cũ filis. par¬
tim uero ad liberã ciuitatẽ dei id est uerã
ihrlm eternã in celis: cuiꝰ filii hoĩes scdm̃
deũ uiuẽtes pegriuãt᷑ in terris. S sũt
in eis quedã que ad utrãq ꝑtiuere ĩtel¬
ligũtur: ad ancillã ꝓprie: ad liberã fign¬
rate. Tripertita itaq hec intelligũt᷑
eloquia ꝓpħaꝵ: Si quidẽ aliqͣ sũt ad t̾re¬
nã ihrlm exspectancia: aliqua ad celestẽ:
nõ nulla ad utrãq. Exemplis uideo ꝓ
qui regẽ dauid argueret de pcto graui:

Expanded text:
alia signa uel dicta prophetica in sacris litteris alia signa uel dicta prophetica in sacris litteris praecedentibus facta sunt, ita etiam ceterae ab isto regum tempore prophetiae partim pertinent ad gentem carnis Abrahae, partim uero ad illud semen eius, in quo benedicuntur omnes gentes coheredes Christi per testamentum nouum ad possidendam uitam aeternam regnumque caelorum; partim ergo ad ancillam, quae in seruitutem generat, id est terrenam Hierusalem, quae seruit cum filiis suis, partim uero ad libe- . ram ciuitatem Dei, id est ueram Hierusalem aeternam in caelis, cuius filii homines secundum Deum uiuentes peregrinantur in terris; sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque pertinere intelleguntur, ad ancillam proprie, ad liberam figurate. Tripertita itaque reperiuntur eloquia prophetarum, si quidem aliqua sunt ad terrenam Hierusalem spectantia, aliqua ad caelestem, nonnulla ad utramque. Exemplis uideo prqui regem Dauid argueret de peccato graui
Abbreviated transcription (Latin):
Sit igitur in t̾ra ꝓmissionis scdm̃ care¬
nem. hͦ est in lra chariaa sub hiis regi¬
b semen abrahe fuerat ꝯstitutũ. ut
nichil deinde suꝑesset quo terrena illa
dei ꝓmissio ꝯpleretur: nisi ut in eadẽ
terura ꝙͣtũ ad ꝓsperitatẽ actinet tꝑalẽ.
ꝑ posteritatis successionẽ in ꝯcusso statu
usq ad mortalis sclĩ huiꝰ terminũ gẽs
ꝑmaneret hebrea: si dñi dei sui legib
obediret. S quĩ deꝰ nouerat hͦ eã nõ
ẽẽ facturã. usus ẽ eiꝰ etiã tp̃alib peĩs
ad exertendos in ea paucos fideles suos:
et monendos qui postea futuri erant
ĩ õĩb gẽtib. ꝙ eos admoneri oportebat:
ĩqͥb alt̾a ꝓmissionẽ reuelato nous testa¬
mẽto per incarnacõem up̃i fuerat ĩpleturꝰ.
¶Capłm.3ͫ De tripartitis significaͭ¬
ꝓpħoꝵ: q̃ nũt ad t̾renã nũt ad celestẽ ihe¬
rusalẽ: nũt añt ad utrãq referũt᷑
Bocirca situt oratula illa diuina
ad abraham isaat et iatob. et quetũq

Expanded text:
ssionis secundum carnem, hoc est in terra Chanaan, sub his regibus semen Abrahae fuerat constitutum, ut nihil deinde superesset, quo terrena illa Dei promissio conpleretur, nisi ut in eadem terra, quantum ad prosperitatem adtinet temporalem, per posteritatis successionem inconcusso statu usque ad mortalis huius saeculi terminum gens permaneret Hebraea, si Domini Dei sui legibus oboediret. Sed quoniam Deus nouerat hoc eam non esse facturam, usus est eius etiam temporalibus poenis ad exeret admonendos qui postea futuri erant in omnibus gentibus, quod eos admoneri oportebat, in quibus alteram promissionem, revelato novo Testamento, per incarnationem Christi fuerat impleturus. CAPUT III.-- De tripartitis significa nunc ad terrenam, nunc ad caelestem Hierusalem, nunc autem ad utramque referuntur. Quocirca sicut oracula illa diuina ad Abraham Isaac et Iacob et quaecumque
Abbreviated transcription (Latin):
quetũq alie tp̃ib eoꝵ uerũ etiã que ꝑ
ipm moysen ꝑ quẽ ppłs idẽ de seruitu¬
te egiptia liberatꝰ ẽ: ꝑ quẽ cũcta p̾te¬
rita releuata sũt tpib eiꝰ cũ populũ
ꝑheremũ duceret facte fuerant. Ileq
autẽ ꝑ insignẽ ducem ihm̃ naue per
quẽ ppłs ille in ꝓmissionis inductus
est terrã. expugnatisq gẽtib eã duo¬
decim tribub quib deꝰ iusserat diuisit
et mortuus est: neq post illũ toto tp̃e
iudiciũ impleta fuerat ꝓmissio dei de
terra chauaã a quodã flumine egip¬
ti usq ad flumen magnũ eufratren:
nec tñ adhuc ꝓphetabat᷑ futurũ: s¬

Expanded text:
quaecumque aliae temporibus eorum, uerum etiam ququaecumque aliae temporibus eorum, uerum etiam quervitute Aegyptia est liberatus, et per quem cuncta praeterita revelata sunt temporibus ejus, cum populum per eremum duceret, factae fuerant. Neque autem per insignem ducem Jesum Nave per quem populus ille in promissionis inductus est terram, expugnatisque gentibus eam duodecim tribubus, quibus jusserat Deus, divisit, et mortuus est; neque post ullum tanto tempore judicem impleta fuerat promissio Dei de terra Chanaan, a quodam flumine Aegypti usque ad flumen magnum Euphratem; nec tamen adhuc prophetabat
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm. 2. ¶ Quo tp̃e sit impleta
ꝓnussio dei de terra chanaa: quã ĩ pos¬
sessionẽ eciã isrł carnalis accepit.
A precedente libro dixiniꝰ ab iincio
abraham ꝓmissioue dei duas res
fuisse promissas: unã stilz qd terram
chanaã possessurũ foret semen eius.
qd̾ significat ubi dictũ est. uade ĩt̾ram¬
quã tibi demonstrauero et faciã te in
gentem magriã. aliã uero longe p̾stã¬
ciorem. non de tarnali. s de spũali seĩe
ꝓ qd̵ pater est. non unꝰ gentis israhe¬
litice s oĩ gẽtiũ. que fide eiꝰ uestigia
ꝯsecũt᷑: qd̾ promicti cepit hiis u̾bis.
Et beuedicẽtur in te om̃s tribz terre
Et deinceps aliis multis ad modũ
testimoniis hec duo ꝓmissa ẽẽ mon¬
strabimus. Erat igitur iã in terra
ac possidendo tinitates aduersariorũ ue¬
rũ eciã reges habendo regnare iã ceꝑat:
ĩpletis de ip̃o ppło ꝓuussionib dei ma¬
gua iã ex parte non solũ que in illis
trib pr̃ĩb abrahã. ysaat. et iacob. et

Expanded text:
 CAPUT II.-- Quo tempore sit impleta promissio Dei de terra Chanaan, quam in possessionem etiam Israel carnalis accepit. In praecedente libro diximus, ab initio ad Abraham promissionum Dei duas res fuisse promissas: unam scilicet, quod terram Chanaan possessurum fuerat semen ejus; quod significatur, ubi dictum est, Vade in terquam tibi monstravero, et faciam te in gentem magnam. Aliam vero longe praestantiorem, non de carnali, sed de spiritali semine, per quod pater est, non unius gentis Israeliticae, sed omnium gentium quae fidei ejus vestigia consequuntur; quod promitti coepit his uerbis: Et benedicentur in te omnes tribus terrae; et deinceps aliis multis admodum testimoniis haec duo promissa esse monstrauimus. Erat igitur iam in terra ac possidendo ciuitates aduersariorum, uerum etiam reges habendo regnare iam coeperat, inpletis de ipso populo promissionibus Dei magna iam ex parte, non solum quae tribus illis patribus Abraham Isaac et Iacob, et
Abbreviated transcription (Latin):
Quãobrem in isto ꝓcursu ciuitatis dei
situt superior unã eandẽq p̾ͥmã. ita du¬
as etates sedãm et tertiã liber iste ꝯtine¬
at: in qua tertia ꝓpter uaccã trimã. ca¬
prã trimã. arietẽ trimũ. et impositũ est
legis iugũ: et apparuit habũdantia
prtr. et regni terueni surrexit exordiũ.¬

Expanded text:
Quam ob rem in isto procursu ciuitatis Dei, Quam ob rem in isto procursu ciuitatis Dei, sicut superior unam eandemque primam, ita duas aetates secundam et tertiam liber iste contineat, in qua tertia propter uaccam trimam, capram trimam, arietem trimum et inpositum est legis iugum et apparuit abundantia peccatorum et regni terreni surrexit exordiu
Abbreviated transcription (Latin):
et ña dei. alternauerũt ꝓspera et adu̾sa
belloꝵ. Inde uentũ est ad regũ tp̃a : qͦrũ
pͥmus regnauit saul. Cui reprobato. et
bellita clade ꝓstrato. eiusq stirpe reiecta.
ne inde reges orirentur: daiuid successit.
quodãmodo inuẽtutis ppłi dei:ciuꝰ gn̾is
quedam uelut adolestencia ducebatur
ab ip̃o abraham: usq ad hũc dauid. Neq
em̃ frustra matheus euãgelista sic gn̾a¬
abraham stil usq ad dauid. dis adole¬
stencia quippe incipit hono posse gene¬
rare ꝓpterea generationũ ex abralã sũp¬
sit exordiũ: qui eciã pater gẽciũ ꝯstitutꝰ
est: qñ mutatũ nõmen accepit. Aute
hũc ergo uelut puericia fuit huiꝰ gn̾is
ppłi dei a noe usq ad ip̃m abrahã: et
ideo pͥma liugua ĩuenta ẽ:id est hebrea.
d pueritia nãq hõ incipit loqui post
infanciã: q̃ hunic appellata ẽ ꝙ fari nõ
potest. Quã ꝓfecto etatẽ p̾ͥmã denier¬
git obliuio: sicut etas prima generis

Expanded text:
a Dei, alternauerunt prospera et aduersa bellorum. Inde uentum est ad regum tempora, quorum primus regnauit Saul; cui reprobato et bellica clade prostrato eiusque stirpe reiecta, ne inde reges orerentur, Dauid successit inquodam modo iuuen- tutis populi Dei; cuius generis quaedam uelut adulescentia ducebatur ab ipso Abraham usque ad hunc Dauid. Neque enim frustra Matthaeus euangelista sic generaab Abraham scilicet usque ad Dauid. Ab adulescentia quippe incipit homo posse generare; propterea generationum ex Abraham sumsit exordium; qui etiam pater gentium constitutus est, quando mutatum nomen accepit. Ante hunc ergo uelut pueritia fuit huius generis populi Dei a Noe usque ad ipsum Abraham; et ideo in lingua inuenta est, id est Hebraea. A pueritia namque homo incipit loqui post infantiam, quae hinc appellata est, quod fari non potest. Quam profecto aetatem primam demergit obliuio, sicut aetas prima generis
Abbreviated transcription (Latin):
leges meas ĩmentẽ eoꝵ et sr̃ corda eoꝵ
stribam eas. et uidebo eos. et ero illis in
deũ et ip̃i erũt mͥ in pleben. iħrlm sine
dubio suꝑna ꝓphetatur: cuiꝰ deus in se
edificat illud nobilissimũ tẽplũ. hec eñ

Expanded text:
leges meas in mentem eorum, et super corda eorum scribam eas, et videbo eos: et ero illis in Deum, et ipsi erunt mihi in plebem. Hierusalem sine dubio superna prophetatur, cuius Deus ipse aedificat illud nobilissimum templum. Haec enim
Abbreviated transcription (Latin):
her milla culpa sit paruali cuiꝰ dixit
aĩam ꝑiturã nec ip̃e dissipauerit tes¬
uno testaniẽtũ dei dissipauerũt. ĩ quo
om̃es peccauerũt: Multa quippe ap¬
pellãtur testamẽta dei exceptis illis
duob magnis ueteri et nouo. qd̾ lic
ciuiqz legendo ꝯgnoscere. Testamentũ
antem p̾mũ qd̾ factũ est ad hoĩem p̾mũ:
profecto illud est qua die ederitis morte
moriemiui. Unde scriptũ est ĩ libro qͥ
eciliãstitus appellatur. Omĩs caro
sunt uestis ueterascet. Testamentũ
eñi a stło est morte morieris. Cũ em̃
lex euidencior postea data sit. et dicat
tate sũt rei. qui aliqͦ pct̃o tenẽtur ob-¬
stacti: Quã obrẽ sic eciã pariuili qd̾
uera fides habet. nastũtur non proprie.
sz originaliter pctores. Unde illis gram
remissionis pctoꝵ necessariã ꝯfitenuir:
ꝓfecto eo mͦ quo sũt pctores. eciã p̾uari

Expanded text:
haec nulla culpa sit paruuli, cuius dixit haec nulla culpa sit paruuli, cuius dixit animam perituram, nec ipse dissipauerit tesuno testamentum Dei dissipauerunt, in quo omnes peccauerunt. Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis illis duobus magnis, uetere et nouo, quod licet cuique legendo cognoscere. Testamentum autem primum, quod factum est ad hominem primum, profecto illud est: Qua die ederitis, morte moriemini. Unde scriptum est in libro, qui ecclesiasticus appellatur: Omnis caro sicut uestis ueterescit. Testamentum enim a saeculo: Morte morieris. Cum enim lex euidentior postea data sit, et dicat catae sunt rei, qui aliquo peccato tenentur obstricti? Quam ob rem . si etiam paruuli, quod uera fides habet, nascuntur non proprie, sed originaliter peccatores, unde illis gratiam remissionis peccatorum necessariam confitemur: profecto eo modo, quo sunt peccatores, eti
Abbreviated transcription (Latin):
annoꝵ nonagnnta pariet: nõ sunt du¬
bitantis s admirantis. Si quẽ uero
monẽt qd̵ dictũ ẽ. et dabo tibi et seĩ
tuo post te terrã in qua tu intola es
om̃em terxã chanãa in possessionem
eternã. quomiͦ. accipiat᷑ impletũ. siue
ad huc expectetur implendũ. cũ posses¬
sio quecũq terrena et̾ua cuilibet gẽti
ẽẽ non possit: stiat et̾uũ a nrĩs ĩterp᷑¬
tari qd̵ greci appellant. Conion. qd̾
a sclõ diriuatũ est. Aeonion quippe
grece seculrĩ nũcupat᷑. s nõ sunt ausi
latim hͦ ditere seculare: ne longe m
aliud micterent sensũ. Secularia qͥppe
dicũtur multa q̃ in hͦ stlõ sic agũtur.
octauo die non fuerit tircũtisus perit
aĩa eiꝰ. qr testamentũ dei dissipauĩt
Tem pt̃ mouere. quouiꝰ intelligi
oporteat qd̾ hic dictũ est. mastulus
qui non tircũtidetur carne p̾pucii sui ot¬
tauo die: interibit aĩa illa de genere
eiꝰ qr testamentũ meũ distipauit. Cũ

Expanded text:
annorum nonaginta pariet, non sunt duannorum nonaginta pariet, non sunt dubitantis, sed admirantis. Si quem uero monet quod dictum est: Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua tu incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, quo modo accipiatur inpletum siue adhuc expectetur inplendum, cum possessio quaecumque terrena aeterna cuilibet genti esse non possit: sciat aeternum a nostris interpretari, quod Graeci appellant ahóvtOv, quod a saeculo deriuatum est; alwv quippe Graece saeculum nuncupatur. Sed non sunt ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa, quae in hoc saeculo sic aguntur. octauo die non fuerit circumcisus, perit anima eius, quia testamentum Dei dissipauit. Item potest mouere, quo modo intellegi oporteat quod hic dictum eputii sui octauo die, interibii anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
tur gr̃a non natura. qr de sene et amiste¬
rili ꝓmictitur filiꝰ. Quãuis enĩ et na¬
turalem ꝓcreacionis excursũ deus operet᷑:
ubi tñ eudẽs opus dei est uitiata. et ces¬
sante natura: ibi eudenciꝰ intelligit᷑ gr̃a.
Et qr hoc non ꝑ generacõem s ꝑ rege¬
uernaculos et emptitios cirtũtidi iubet
ad om̃s istam gr̃am ꝑtinere testatur.
Quid enĩ aliud circũcisio significat
ꝙͣ naturã exusta uetustate renonatã:
Et quid aliud ꝙͣ xp̃m octanus dies.
qui ebdomade completa. hͦ est post sa¬
batũ resurrexit: Parentũ mutãtur
et noĩa oĩa resonant nouitatẽ et in
testamento ueteri obumbratũ ĩtelligit᷑¬
nouũ. Quid est eñ ꝙ dicit᷑ testanẽ¬
tũ uetꝰ: nisi occultatio noui : Et quid
est aliud qd̾ dr̃ nouũ: nisi ueteris reue¬
latio : Risus abrahe exultatio est gra¬
tulantis: non irrisis diffidentis. u̾ba
qͦ eius illa in aĩo suo si michi tentum
annios haberiti nastetur filiꝰ et si sara

Expanded text:
natura, quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamuis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen euidens opus Dei est uitiata et cessante natura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regeuernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in testamento uetere obumbratur nouum. Quid est enim quod dicitur testamentum uetus est aliud quod dicitur novum, nisi veteris revelatio? Risus Abrahae, extulantis, non inrisio diffidentis. Verba quoque eius illa in animo suo: Si mihi centum annos habenti nascetur filius et si Sarra
Abbreviated transcription (Latin):
pit sit legitur. dditiẽs autẽ abraham
sũpsit uxorem: cui nomen cethura.
Ecce ambe dicũt᷑ uxores abrahe. Por¬
ro ambe ꝯcubine fuisse reperĩt᷑: p̾ea
dicente striptura. Dedit autẽ abrahã
om̃em censũ suũ isaat filio suo. et fi¬
liis contubinaꝵ suaꝵ dedit abraham
dationes. et diuisit eos ab isa ac filio
suo adhuc se uiuo. ad orientẽ in terra
orientis. Habent gͦ nõnulla numera
filii ꝯcubinaꝵ: s non ꝑuemũt ad
regnũ ꝓmissũ. nec heretici nec Iudei
carnales: qr p̾ter isaat nullus ẽ heres
et non qui filii carnis hii filii dei: sed
filii promissionis de putantur in semine.
de quo dictũ est in isaac uocabit᷑ tibi
semen. Neq em̃ uideo tur eciã et tethura
post uxoris mortem ducta. nisi ꝓptꝰ
hͦ nsteriũ dicta sit contubina. Sed
quisquis hec non uult in istis signi¬
ficatoĩb accipere: non calũniet᷑ abra¬
he. Quid si eñ et hͦ puisũ ẽ contra

Expanded text:
pit, sic legitur: Adjiciens autem Abraham pit, sic legitur: Adjiciens autem Abraham sumpsit uxorem, cui nomen Cethura. Ecce ambae dicuntur uxores: ambae porro concubinae fuisse reperiuntur, postea dicente Scriptura, Dedit autem Abraham omnem censum suum Isaac filio suo, et filiis concubinarum suarum dedit Abraham dationes, et dimisit eos ab Isaac filio suo adhuc se vivo, ad Orientem, in terram orientis. Habent ergo nonnulla munera filii concubinarum, sed non perueniunt ad regnum promissum, nec haeretici, nec Iudaei carnales, quia praeter Isaac nullus est heres, et non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine, de quo dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen. Neque enim uideo, quur etiam Cettura post uxoris mortem ducta, nisi propter hoc mysterium, dicta sit concubina. Sed quisquis haec non uult in istis significationibus accipere, non calumnietur Abrahae. Quid si enim et hoc prouisum est contra
Abbreviated transcription (Latin):
eo ꝙ abrahã pꝰ morte̾ sare accepit uxorẽ
Uid autẽ sibi uult ꝙ ceturã¬
abraham post mortẽ sare tethurã
duxit uxorẽ: Ubi absit ut incõtinẽtiã
suspicemur: p̾sertim in illa etate. et in
illa fidei stĩtate. An ad huc ꝓcreandi filii
querebant᷑: cũ iã deo ꝓnintente tanta
multiplicatio filioꝵ ex ysaac ꝑstellas
teli et harenã terre fide ꝓbatissima tene¬
retur: S ꝓfecto si agar et ismael dot¬
tore apło significauerũt caruales ueteris
testamẽti: cur non eciã cethura et filii eiꝰ
significẽt carnales qui se ad testamẽtũ
nouũ existimant ꝑtinere: Ambo quippe
et uxores abrahe et tõtubine sũt appella¬
te. Sara uero nũꝙͣ dicta est cõtubina.
Nam et qñ data est agar abrahe: ita
striptũ est. Et apphendit sara uxor abra¬
ham agar egipciã ancillã suã pꝰ decẽ
annos ꝙͣ habitauerat abraham ĩterra
chanaam: et dedit eã uiro suo ip̃i uxorẽ.
De cethura autẽ quã pꝰ obitũ sare acce¬

Expanded text:
it uxorem. Quid autem sibi uult, quoAbraham post mortem Sarrae Cetturam duxit uxorem? Ubi absit ut incontinentiam suspicemur, praesertim in illa iam aetate et in illa fidei sanctitate. An adhuc procreandi filii quaerebantur, cum iam Deo promittente tanta multiplicatio filiorum ex Isaac per stellas caeli et harenam terrae fide probatissima teneretur? Sed profecto si Agar et Ismael, doctore apostolo, significauerunt carnales ueteris testamenti, quur non etiam Cettura et filii eius significent carnales, qui se ad testamentum nouum existimant pertinere? Ambae quippe et uxores Abrahae et concubinae sunt appellatae; Sarra uero numquam dicta est concubina. Nam et quando data est Agar Abrahae, ita scriptum est: Et adprehendit Sara uxor Abram Agar Aegyptiam ancillam suam post decem annos, quam habitauerat Abram in terra Chanaan, et dedDe Cethura autem quam post obitum Sarrae acce