comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
N on dixit claustrum continentiae: sed ostium
Ostium : & aperitur & clauditur. Ergo si osti-¬
um.ẽ : & aperitur et clauditur. Aperiatur
ad confessionem peccati: claudatur ad excu¬
sationem peccati: Ita enim erit ostium continen¬
tiae : non ruinȩ. Quid nobis ꝓdest hoc ostiũ
continentiae: Quid orat exꝑsona corporis
Vt non declines inquit cor meum
in uerba maligna

Expanded text:
Non dixit, claustrum continentiae; sed, «ostium.» Ostium et aperitur et clauditur: ergo si ostium est, et aperiatur, et claudatur; aperiatur ad confessionem peccati, claudatur ad excusationem peccati. Ita enim erit ostium continentiae, non ruinae. 7. Quid enim nobis prodest hoc ostium continentiae? quid orat ex persona corporis «Ut non declines,» inquit, «cor meum in verba maligna
Abbreviated transcription (Latin):
dñi passionẽ. scelere ipsius & morte consũpti
sunt. Et tanquã diceretur. quid ergo fia&e de¬
numero sacratissimo duodenario. in quo non
frustra dñs duodecĩ habere primos apostolos uo-¬
luit: continu d subiecit.
E tepiscopatum eius
accipiat alter

Expanded text:
nem Domini scelere ipsius et morte consumpti sunt. Et tanquam diceretur, Quid ergo fiet de sacratissimo numero duodenario, in quo non frustra Dominus duodecim habere primos Apostolos voluit? continuo subjecit, «Et episcopatum ejus accipiat alter
Abbreviated transcription (Latin):
Qm̃non est iusta oratio nisi ꝑ
xp̃m: quẽ uendidit immanitate peccati. Oratio
autẽ quȩ nonfit ꝑ xp̃m: non solum non potest
delere peccatum. sed etiam ipsa fit in peccatum:
Quando autem iudas ita orare potuerit ut oratio
eius fier& inpeccatum: quęri potest. Credo ante¬
quam dñm traderet. & deillo tradendo iã cogita¬
ret non enim iampõterat orare ꝑxp̃m. Nampost¬
ea quamillum tradidit. eũq penituit: si ꝑ xp̃m
oraret. indulgentiã rogar&. Si indulgentiam
rogar&: spem haber&. Si spem haberet. mise¬
ricordiam sꝑar& Si miscđiam sꝑar&e : non sibi
desꝑatione collum ligar&. Pinde cumdixis set
cum iudicatur exeat condempnatꝰ. ne ab imminen¬¬
te condẽpnatione putaretur sepotuisse oratione
liberari quã didicerat cũ condiscipłis suis ubidr̃
dimitte nobis debita nr̃a. sicut & nos dimittimꝰ
debitorib nr̃is: & oratio eius inquit fie̾t illi in

Expanded text:
m non est justa oratio, nisi per Christum, quem vendidit immanitate peccati: oratio autem quae non fit per Christum, non solum non potest delere peccatum, sed etiam ipsa fit in peccatum. Quando autem Judas ita orare potuerit, ut oratio ejus fieret in peccatum, quaeri potest. Credo, antequam Dominum traderet, et de illo tradendo jam cogitaret: non enim jam poterat orare per Christum. Nam posteaquam illum tradidit, eumque poenituit, si per Christum oraret, indulgentiam rogaret; si indulgentiam rogaret, spem haberet; si spem haberet, misericordiam speraret; si misericordiam speraret, non sibi desperatione collum ligaret. Proinde cum dixisset, «Cum judicatur, exeat condemnatus;» ne ab imminente condemnatione putaretur se potuisse oratione liberare, quam didicerat cum condiscipulis suis, ubi dicitur, «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris: Et oratio ejus,» inquit, «fiat i
Abbreviated transcription (Latin):
EQUITUR IN ISTO PSALMO MMIORIE
quod considerare & sicut dñs dederit
pertractare debemus: ADHESIT
PAUIMENTO ANIMAMEA. UIUIFICA ME SECUN¬
DUM UERBUMTUUAC Quidẽ. adhȩsit pauim̃¬
to animamea: nancum adiungit & dicit uiui¬
fica me scđm uerbumtuũ: quare se uiuificarẽ
poscat. utiq causã p̃misit dicendo. ad hȩsit pa¬
uimento anima mea Ergo quia ꝓpt̃ea se uiuifica¬
ri petit quia pauim̃to ad hȩsit anima eiꝰ : mirũ
siboni aliquid hinc uult intelligi Ita quippe
se habet tota ista sententia: tanquã diceret mor¬
tuus sum uiuifica me. Quid ẽ. enim pauim̃tũ:
Si tanquam unã quandã domũ magnã uniuer¬
sum mundum uelimꝰ accipere: uidemꝰ uelut
eius camerã caelum. Terra erit igitur pauim̃¬
tum: Uult itaq t̾renis e̾rui: & cum apło dicere
Conuersatio nr̃a: incaelis est. Proinde t̾renis ad¬
hȩrere mors animae est: cui mala contraria
poscitur uita cum dicitur uiuifica me: Sedui¬
dendum est utrum congruatit huic uerba ista

Expanded text:
equitur in isto psalmo majore, quod considerare, et sicut Dominus dederit, pertractare debemus, «Adhaesit pavimento anima mea; vivifica me secundum verbum tuum.» Quid est, «Adhaesit pavimento anima mea?» Nam cum adjungit et dicit, «Vivifica me secundum verbum tuum;» quare se vivificari poscat, utique causam praemisit, dicendo, «Adhaesit pavimento anima mea.» Ergo quia propterea se vivificari petit, quia pavimento adhaesit anima ejus; mirum si boni aliquid hinc vult intelligi. Ita quippe se habet tota ista sententia, tanquam diceret: Mortuus sum; vivifica me. Quid est ergo pavimentum? Si tanquam unam quamdam domum magnam universum mundum velimus accipere, videmus velut ejus cameram coelum: terra erit igitur pavimentum. Vult itaque terrenis erui, et cum Apostolo dicere, «Conversatio nostra in coelis est» . Proinde terrenis adhaerere mors animae est; cui malo contraria poscitur vita, cum dicitur, «Vivifica me.» 2. Sed videndum est utrum congruant huic verba ista,
Abbreviated transcription (Latin):
enimdictum ẽ. dedño qđ nonnouerat peccatum.
& intelligitur nonfecerat: sic & iustitiã ille uere
dicendus. ẽ. nosse qui facit ꝓficientes haec oratio
.ẽ. Namutiq si omnino ñ facer&: ꝓfecto illa supe¬
riora non dicer&. seruus autẽtuus exercebatur
in iustificationib tuis. Nongͦ inquib exercebat᷑
has uult adño dicere: sed abistis ad alias ꝓficien-¬
in sinua mihi: uel ut non nulli codices habent
instrue me: quod exp̃ssius de greco dicitur. facme
intelligere. Et exercebor inmirabilib tuis:
Ipsas iustificationes ampliores quas ꝓficiendo cupit
apphendere : mirabilia dĩuocat. Sunt gͦ quaedã
dĩ iusti ficationes ita mirabiles : ut humana infir¬
mitas ab eis qui experti non sunt non ad es posse
ꝑuenire credatur: Onde laborans iste. & earũ
difficultate quodãmodo fatigatus: adiungit
Dormitauit animamea p̾retedio: confirmame

Expanded text:
enim dictum est de Domino quod «non noverat peccatum» , enim dictum est de Domino quod «non noverat peccatum» , et intelligitur, non fecerat; sic et justitiam ille vere dicendus est nosse, qui facit. Proficientis haec oratio est. Nam utique si omnino non faceret, profecto illa superiora non diceret: «Servus autem tuus exercebatur in tuis justificationibus.» Non ergo in quibus exercebatur, has vult a Domino discere; sed ab istis ad alias proficieninsinua mihi;» vel, sicut nonnulli codices habent, «instrue me:» quod expressius de graeco dicitur, «fac me intelligere». «Et exercebor in mirabilibus tuis.» Ipsas justificationes ampliores, quas proficiendo cupit apprehendere, mirabilia Dei vocat. Sunt ergo quaedam Dei justificationes ita mirabiles, ut humana infirmitas ab eis qui experti non sunt, non ad eas posse pervenire credatur. Unde laborans iste, et earum difficultate quodam modo fatigatus, adjungit: «Dormitavit anima mea prae taedio; confirma me
Abbreviated transcription (Latin):
concupiscentia qua concupiscitur aduersꝰ carnẽ.
magis acmagis augeatur. donec ista consumatur
tum meũ : sed ait scđm uerbumtuũ. Quod quid ẽ
aliud nisi scđm ꝓmissumtuum : Filius ꝓmissio¬
nis uult. eẽ. nonfilius elationis: ut scđm gratiam
firma sit ꝓmisio omĩ semini: Hoc ẽ. enim uerbum
ꝓmissionis: inisaac uocabitur tibi semen: hoc
ẽ non qui filii carnis hi filii dĩ : sed filii ꝓmissi¬
onis deputantur insemine. Namquid erat ipse
ꝑseipsum: in eo quod seqͥtur confitetur. Vias
meas enuntiaui : & ex audisti me. Nonnulli qui¬
dem codices habent uias tuas:. sed plures & maxi¬
me greci. uias meas hocẽ malas Nam hoc mͥ
uidetur dicere: peccata mea confess sum: & ex¬
audisti me. hoc ẽ ut dimitteres ea. Doce me ius¬
tificationes tuas: Confessus sũ uias meas. delesti
eas: doce me tuas. Sic doce me ut agam: non
ut tantũ modo sciam quid agere debeam: Sicut

Expanded text:
concupiscentia qua concupiscitur adversus carnem, concupiscentia qua concupiscitur adversus carnem, magis ac magis augeatur; donec ista consumatur tum meum; sed ait, «secundum verbum tuum:» quod quid est aliud, nisi, secundum promissum tuum? Filius promissionis vult esse, non filius elationis; ut secundum gratiam firma sit promissio omni semini. Hoc est enim verbum promissionis: «In Isaac vocabitur tibi semen: hoc est, Non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine» . Nam quid erat ipse per seipsum, in eo quod sequitur, confitetur: «Vias meas enuntiavi, et exaudisti me.» Nonnulli quidem codices habent, «vias tuas;» sed plures, et maxime graecis, «vias meas,» hoc est, malas. Nam hoc mihi videtur dicere, Peccata mea confessus sum, et exaudisti me, hoc est, ut dimitteres ea. «Doce me justificationes tuas.» Confessus sum vias meas, delesti eas; doce me tuas. Sic doce me, ut agam; non ut tantummodo sciam quid agere debeam. Sicut
Abbreviated transcription (Latin):
erimus : sed tunc qui a non er̃ corruptibilia. nec
animas aggrauabunt. Si diligenter conside¬
remꝰ: noneis nos sed ipsa nobis potius adhęre¬
bunt: nos autemdõ. Unde alterius psalmi uer¬
ba illa sunt. mihi autẽ adhȩrere dõ bonum ẽ:
ut uiuant corpora ex nobis adherendo nobis.
nos autem uiuamus exdõ: quia nobis ad hȩ¬
rere dõbonum est: Adhȩsio quippe ista dequa
dictum est. ad hȩsit pauimento anima mea.
non coniunctionẽ carnis & an imae quam uis
& ipsam quidã intellexerint: sed carnalẽ magis
animae affectum quo caro concupiscit aduersꝰ
pitur. ꝓfecto quidicit adhȩsit pauimento
anima mea. uiui fica me scđm uerbum tuum.
non id orat ut decorpore mortis huius morte
ipsius corporis interueniente soluatur. Qđ
dies ultimus uitae huius qui ꝓpt̃ esꝰ breui¬
tatem non potest esse diuturnus quandoq
fuͣturus ẽ: sed ut concupiscentia qua concupisci¬
tur aduersus sp̃m magis magisq minuatur. &

Expanded text:
erimus ; sed tunc quia non erunt corruptibilia nec erimus ; sed tunc quia non erunt corruptibilia nec animas aggravabunt, si diligenter consideremus, non eis nos, sed ipsa nobis potius adhaerebunt, nos autem Deo. Unde alterius psalmi verba illa sunt, «Mihi autem adhaerere Deo bonum est» : ut vivant corpora ex nobis, adhaerendo nobis; nos autem vivamus ex Deo, quia nobis «adhaerere Deo bonum est.» Adhaesio quippe ista de qua dictum est, «Adhaesit pavimento anima mea,» non conjunctionem carnis et animae, quamvis et ipsam quidam intellexerint; sed carnalem magis animae affectum, quo caro concupiscit adversuspitur, profecto qui dicit, «Adhaesit pavimento anima mea, vivifiea me secundum verbum tuum,» non id orat, ut de corpore mortis hujus, morte ipsius corporis interveniente solvatur; quod dies ultimus vitae hujus, qui propter ejus brevitatem non potest esse diuturnus, quandoque facturus est: sed ut concupiscentia qua concupiscitur adversus spiritum, magis magisque minuatur, et
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. seruus autem tuus exercebatur intus uis¬
tificationib  Nam & testimonia tua meditatio
mea: & consiliũ meũ iustificationes tuae. Haec
sunt enim uerba eꝰ antece dentia: quorum ante¬
cedentium ista sunt consequentia. ad hȩsit pauim̃¬
to anima mea. An ex hoc intelligere debemꝰ quan¬
tũlib& quisq ꝓficiat in iustificationib dñi. habe¬
re eum mortalis carnis affectum circa ista t̾rena
& ab hac morte si ꝑseueranter ꝓficit cotidie reui¬
uiscere uiuificante illo cuius gr̃a homonr̃ in¬
terior renouatur dedie indiem: Nam & illud
apostolus cumdicebat. quandu sumus incorpo¬
re peregrinamur adño. & concupiscebat dissol
eiꝰ. Unde & corpus ipsum quia ext̾ra .ẽ.: non absur¬
de intelligitur pauimentũ. Quod ad huc quod
corruptibile.ẽ. & aggrauat animã : recte in illo
congemiscitur & dr̃dõ. Adhesit pauimento
anima mea: uiuifica me scđm uerbum tuũ.
N eq enim noncum corporibus nr̃is semꝑcum dño

Expanded text:
exercebatur in tuis justificationibus; nam et testimonia tua meditatio mea est, et consilium meum justificationes tuae?» Haec sunt enim verba ejus antecedentia, quorum antecedentium ista sunt consequentia, «Adhaesit pavimento anima mea.» An ex hoc intelligere debemus, quantumlibet quisque proficiat in justificationibus Domini, habere eum mortalis carnis affectum circa ista terrena, b VII, 1; et ab hac morte si perseveranter proficit, quotidie reviviscere, vivificante illo, cujus gratia homo noster interior renovatur de die in diem ? Nam et illud Apostolus cum dicebat, «Quamdiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino» , et concupiscebat dissolvejus. Unde et corpus ipsum, quia ex terra est, non absurde intelligitur pavimentum; quod adhuc quia corruptibile est et aggravat animam , recte in illo congemiscitur et dicitur Deo, «Adhaesit pavimento anima mea, vivifica me secundum verbum tuum.» Neque enim non cum corporibus nostris semper cum Domino
Abbreviated transcription (Latin):
Putabat adhuc. ẽẽ. parabolam: quod dñs sine figu¬
ris fuerat elocutus. Atille dixit. Ad huc et̃
uos sine intellectu estis: Non intelligitis quia
om̃e quodinos intrat inuentrem uadit. & inse¬
cessum emittitur : quae autem ꝓcedunt de õre.
decorde exeunt: & ea coinquinant hominem
Adhuc & uos sine intellectu estis. & super illos
seniores non intelligitis: sed plane iam nunc
audito tali magistro capitenr̃o: potest unꝰqͥsq
nr̃m dicere. suꝑseniores intellexi. Nam etiam
corpori congruit: quod secutus ad iunxit
Quia mandãta tua ex quisiui Mandata tua.
non mandata hominum Mandata tua. non
mandata senioꝵ: qui uolentes . eẽ. legis docto¬
res. non intelligunt neq quae locuntur. neq
dequibus affirmant. Merito demandatis dĩ
quae sunt exquirenda ut superseniores in
telligantur : responsum. ẽ. his qui eoꝵ aucto¬
ritatem ueritati p̾ferebant ec dictum est: cur
& uos transgredimini mandatum dĩ. ut tradi

Expanded text:
Putabat adhuc esse parabolam, quod Dominus sine figuPutabat adhuc esse parabolam, quod Dominus sine figuris fuerat elocutus. At ille dixit: «Adhuc et vos sine intellectu estis? Non intelligitis quia omne quod in os intrat, in ventrem vadit, et in secessum emittitur; quae autem procedunt de ore, de corde exeunt, et ea coinquinant hominem» ? Adhuc et vos sine intellectu estis, et super illos seniores non intelligitis? Sed plane jam nunc audito tali magistro, capite nostro, potest unusquisque nostrum dicere, «Super seniores intellexi.» Nam etiam corpori congruit quod secutus adjunxit, «Quia mandata tua exquisivi. Mandata tua,» non mandata hominum: «mandata tua,» non mandata seniorum, qui volentes esse legis doctores, non intelligunt neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant . Merito de mandatis Dei, quae sunt exquirenda, ut super seniores illos intelligantur, responsum est iis qui eorum auctoritatem veritati praeferebant, et dictum est, «Cur et vos transgredimini
Abbreviated transcription (Latin):
ni mandatum dĩ. ꝓpter traditionem u̾rãm.
Deinde paulopost: ut nonsolum ipse qͥẽ. caput
corporis. uerum etiam corpus ipsum. & mem¬
bra eiꝰ superseniores illos intelligerent. quoꝵ
traditio delauandis manib ferebatur: conuo¬
catis ad seturbis dixit eis. Audite & intelligi¬
te : Tanquam dicer& Superseniores illos
& uosintelligite: ut etiam deuobis illa ꝓphetia
clareat esse p̾missa. suꝑ seniores intellexi
Nec solum capiti uerum etiam corpori : acsi uni¬
uerso. xp̃o aptata conueniat. Non quod in trat
mos coiquinat hominẽ: sed qđ procedit
exore. hoc coinquinat hominem: Hoc seniores
illi non intelligebant: qui delauandis manib
sua uelut magna mandata tradiderunt: Ipsa
quoq membra capitis huius. superseniores
intelligentis: nondum quod ab eo dictum est
intellexerant. Deniq post pauca. respondens
petrus: dixit ei: E dissere nobis parabolam istã

Expanded text:
ni mandatum Dei propter traditionem vestram?» ni mandatum Dei propter traditionem vestram?» Deinde paulo post, ut non solum ipse qui est caput corporis, verum etiam corpus ipsum et membra ejus super seniores illos intelligerent, quorum traditio de lavandis manibus ferebatur; convocatis ad se turbis dixit eis: «Audite, et intelligite.» Tanquam diceret: Super seniores illos et vos intelligite, ut etiam de vobis illa prophetia clareat esse praemissa, «Super seniores intellexi» nec solum capiti, verum etiam corpori, ac sic universo Christo aptata conveniat. «Non quod intrat in os, coinquinat hominem; sed quod procedit ex ore, hoc coinquinat hominem.» Hoc seniores illi non intelligebant, qui de lavandis manibus sua velut magna mandata tradiderant. Ipsa quoque membra capitis hujus super seniores intelligentis, nondum quod ab eo dictum est intellexerant. Denique post pauca respondens Petrus dixit ei: «Edissere nobis parabolam istum.»
Abbreviated transcription (Latin):
eius ł go autem habeo testimonium maius ioħe
absurde intelliguntur: etiam ipsi eẽ. seniores:
dequib continuo dicit. Suꝑ seniores intellexi:
Quod ideo mihi eomodo repetitum uidetur. ut
nobis haec legentib illa aetas eiꝰ uenir& inm̃tem:
quae nobis notuit ex euangłio. qua aetate pue¬
rili in ter aetates maioref : hoc ẽ iunior in¬
ter seniores sedebat. & super om̃s docentesse
intelligebat. Solent enim iunior & senior.
ad se inuicem diciminor & maior: & si neuter
eorum senili accessit. aut ꝓpinquauit aetati:
quanquam si & expressum nom̃ seniorum in
euangelio uelimus inquirere. supraquos in¬
tellexit. inueni̾mus quando ei dixerunt scribȩ
& pharisȩi. Quare discipulitui transgrediunt᷑
traditionem senioꝵ : Non enim lauant manꝰ
suas cumpanem manducant: Ecce obiecta . ẽ. e
transgressio traditionis senioꝵ. Sed qui suꝑ
seniores intellexerat : quid eis responderit
audiamus. Quare inquit & uos trangredimi¬

Expanded text:
ejus: ego autem habeo testimonium majus Joanne» ejus: ego autem habeo testimonium majus Joanne» absurde intelliguntur etiam ipsi esse seniores, de quibus continuo dicit, «Super seniores intellexi.» Quod ideo mihi eo modo repetitum videtur, ut nobis haec legentibus illa aetas ejus veniret in mentem, quae nobis innotuit ex Evangelio, qua aetate puerili inter aetate majores, hoc est, junior inter seniores sedebat, et super omnes docentes se intelligebat. Solent enim junior et senior ad invicem dici minor et major, etsi neuter eorum senili accessit aut propinquavit aetati: quanquam si et expressum nomen seniorum in Evangelio velimus inquirere, supra quos intellexit, invenimus quando ei dixerunt Scribae et Pharisaei, «Quare discipuli tui transgrediuntur traditionem seniorum? Non enim lavant manus suas, cum panem manducant.» Ecce objecta est ei transgressio traditionis seniorum. Sed qui super seniores intellexit, quid eis responderit, audiamus: «Quare,» inquit, «et vos transgredimi
Abbreviated transcription (Latin):
docuit me pater haec loquor. Quod difficilli¬
me ex ꝑsona uerbi intelligitur: nisi quis
ut cumq capere ualeat. idesse filium apatre
doctum esse quod genitum: Cui enim non ẽ.
aliud ẽẽ. aliud doctum esse. sed quod illi. ẽ
esse. hoc est doctum . eẽ.: ꝓfecto a quo ei est. ẽe.
abillo simul. ẽ. ei doctum esse. Exꝑsona uero
hominis ubi formã serui accepit: facilius
intelligitur apatre didicisse quae dixit. in
qua forma serui constitutum. maxime pue¬
rum patuer̃ eum homines maioris ȩtatis
docendum putare. Sed ille quem pat̾ docuit.
super om̃s docentes se intellexit: Quia tes¬
timonia inquit tua meditatio mea est
nia dĩ meditabatur. Quae melius quam illi
deseipso nouerat qui dicebat: uos misistis ad ioħem.
& testimonium ꝑhibuit ueritati: ł go autem ñ
ab homine testimoniũ accipio: sed haec dico ut
uos salui sitis Ille erat lucerna ardens & lucens:
uos autem uoluistis exultare adhoram inlucem

Expanded text:
docuit me Pater, haec loquor» . Quod difficillidocuit me Pater, haec loquor» . Quod difficillime ex persona Verbi intelligitur; nisi quis utcumque capere valeat id esse Filium a Patre doctum, quod genitum. Cui enim non est aliud esse, aliud doctum esse, sed quod illi est esse, hoc est doctum esse; profecto a quo ei est esse, ab illo simul ei est doctum esse. Ex persona vero hominis, ubi formam servi accepit , facilius intelligitur a Patre didicisse quae dixit: in qua forma servi constitutum, maxime puerum, potuerunt eum homines majoris aetatis docendum putare, sed ille quem Pater docuit, super omnes docentes se intellexit. «Quia testimonia,» inquit, «tua meditatio mea est.nia Dei meditabatur: quae melius quam illi de seipso noverat, qui dicebat, «Vos misistis ad Joannem, et testimonium perhibuit veritati: ego autem non ab hominevos salvi sitis. Ille erat lucerna ardens et lucens. Vos autem voluistis exsultare ad horam in lucem
Abbreviated transcription (Latin):
tre suo dauid potuisse ꝓphetari : maxime quia
dici non posset exꝑsona salomonis. quod hic
dicitur. Ab omni uia maligna ꝓhibui pedes
meos Porro siquod.ẽ. acceptabilius. xp̃m
ꝓnuntiat iste ꝓpheta. Nunc acapite quod
.ẽ. ipse saluator. nunc ab eiꝰ corpore quod ẽ
aeccła. uerba ꝓphetica digerens: & tanquam
unum loquentẽ faciens. ꝓpt̃ magnum illud
sacram̃tum ub i dictum est erunt duo incar¬
ne una. agnosco plane eum qui suꝑ om̃s̃ docen¬
tes se intellexit. quando cumess& annorum
duodecim. remansit puer iħc in hierusalem.
& aquęrentib suis posttriduo inuentus . ẽ.
illic. intemplo sedens int̃ doctores. audiens
eos & int̾rogans. ubi stupebant om̃s qui eum
audiebant .: suꝑ prudentia & responsis eiꝰ
Nec unmerito. qui peristam ꝓphetiam tanto
ante dixerat. super omis docentes me intelle¬
xi Om̃s enim titiq homines uult intelligi.
nondm̃ patrem de quo dicit ipse filius: sicut

Expanded text:
tre suo David potuisse prophetari; maxime quia tre suo David potuisse prophetari; maxime quia dici non posset ex persona Salomonis quod hic dicitur, «Ab omni via maligna prohibui pedes meos.» Porro si, quod est acceptabilius, Christum praenuntiat iste propheta, nunc a capite quod est ipse Salvator, nunc ab ejus corpore quod est Ecclesia, verba prophetica digerens, et tanquam unum loquentem faciens, propter magnum illud sacramentum, ubi dictum est, «Erunt duo in carne una» ; agnosco eum plane qui super omnes docentes se intellexit, quando cum esset annorum duodecim, remansit puer Jesus in Jerusalem, et a parentibus suis post triduum inventus est illic in templo sedens inter doctores, audiens illos et interrogans; ubi stupebant omnes qui eum audiebant, super prudentia et responsis ejus . Nec immerito, qui per istam prophetiam tanto ante dixerat, «Super omnes docentes me intellexi.» Omnes enim utique homines vult intelligi, non Deum Patrem; de quo dicit ipse Filius, «Sicut
Abbreviated transcription (Latin):
Melius quippe intellexerunt qui int̾pretati
sunt in aet̾num: quã qui in scłm: Ianquam
finito isto scło. nullum iã legis posset. ẽẽ.
mandatum:. Iam uero nullum erit : sed intabu¬
lis uisibilibus librisq conscriptum: Intabu¬
lis uero cordis dilectio dĩ & ꝓximi manebit
in aeternum: inquo mandato geminato. tota
lex pendet & ꝓphetae. łritq premiũ cũstodi-¬
ꝗ mandati huius ipse mandator: & p̃mium
dilectionis ipse dilectus. quando erit ds̃ omĩa
Suꝑ om̃s docentes me intellexi: Quis . ẽ. iste qui
suꝑ om̃s docentes se intellexit: quis. ẽ. inquã
qͥ super om̃s ꝓphetas. quinon solum loquendo
eos qͥ secum uixer̃. uerum etiã scribendo
posteros tam excellenti auctoritate docuer̃.
aud& se intelligendo p̃ponere : salomoni
quidem tanta est donata sapientia : ut etiam
his omĩb quifuerunt ante illum uideatur. ẽẽ.
p̃latus. Sed non est credendum ipsum hic apa-¬

Expanded text:
Melius quippe intellexerunt qui interpretati Melius quippe intellexerunt qui interpretati sunt «in aeternum,» quam qui «in saeculum,» tanquam finito isto saeculo nullum jam legis posset esse mandatum. Ita vero nullum erit, sed in tabulis visibilibus librisque conscriptum: in tabulis vero cordis, dilectio Dei et proximi manebit in aeternum; in quo mandato geminato tota Lex pendet et Prophetae : eritque praemium custoditi mandati hujus ipse mandator, et praemium dilectionis ipse dilectus, quando erit Deus omnia «Super omnes docentes me intellexi?» Quis est iste qui super omnes docentes se intellexit? quis est, inquam, qui super omnes Prophetas, qui non solum loquendo eos qui secum vixerunt, verum etiam scribendo posteros tam excellenti auctoritate docuerunt, audet se intelligendo praeponere? Salomoni quidem tanta est donata sapienta, ut etiam his omnibus qui fuerunt ante illum, videatur esse praelatus : sed non est credendum ipsum hic a pa
Abbreviated transcription (Latin):
datũ dĩ inuenire uult cum apło: non habens
iustitiam quae exlegeist: sed iustitiam ꝑfidẽ
xp̃i quae ẽ. exdõ. Nonquia lex quam legunt
inimici eꝰ non ẽ. exdõ : sed quia eam ñ sãpiunt
sicut iste. qui superinimicos suos eam sapit.
cohȩrendo lapidi inquem illi offender̃. Finis
enim legis xp̃s. adiustitiam omĩ credenti :
ut iustificentur gratis pergrãm ipsius. non
sicut illi qui uiribus suis legem facere existi¬
mant. & ideo exlege quidem dĩ : sed iustitiã¬
suam constituere quaer̃.  quomodo filius
ꝓmissionis qͥ esuriens et sitiens eam̃ petendo.
quaerendo. pulsando. quodãmodo a patre
mendicat. ut adoptatus ꝑ unigenitum acci¬
piat sic autem mandatum dĩ quando sapu¬¬
iss&. nisi eum sic sapere ipse fecisset cui dicit.
suꝑ inimicos meos sapere fecisti me manda¬
tum tuum. inimici quippe eiꝰ illi. uelut
ex agar inseruitutẽ generati : ex eodẽman¬
dato temporalia premia quaesierunt. & ideo¬
illis non fuit in aeternum: sicut. ẽ. huic

Expanded text:
inveniri vult cum Apostolo non habens justitiam suam, quae ex lege est, sed justitiam per fidem Christi, quae est ex Deo : non quia lex quam legunt inimici ejus, non est ex Deo; sed quia eam non sapiunt, sicut iste qui super inimicos suos eam sapit, cohaerendo lapidi in quem illi offenderunt. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti , ut justificentur gratis per gratiam ipsius : non sicut illi qui viribus suis se legem facere existimant, et ideo ex lege quidem Dei, sed suam justitiam constituere quaerunt; sed quomodo filius promissionis, qui esuriens et sitiens eam , petendo, quaerendo, pulsando quodammodo a Patre mendicat , ut adoptatus per Unigenitum accipiat. Sic autem mandatum Dei quando sapuisset, nisi eum ipse sic sapere fecisset cui dicit: «Super inimicos meos supere fecisti me mandatum tuum?» Inimici quippe ejus illi, velut ex Agar, in servitutem generati , ex eodem mandato temporalia praemia quaesierunt; et ideo non fuit illis in aeternum, sicut est huic.
Abbreviated transcription (Latin):
in regno dĩ Eccesuiissimi qͥ erant pͥmi.
& sunt primi qui er̃a.
issimi Gentes aut̃
sicut ait uas electionis quae non sectabantur
iustitiã : app̃hender̃ iustitiam: Iustitiã autem
quae exfide est: Isrł autẽ persequens legem
quihic in prophetia loquitur. Ac deinde con
iungit. Super inimicos meos sapere fecisti
me mandatum tuum: qm̃ in aeternũ mͥ .ẽ.¬
Illinãq zelum dĩ habent: sed non scđm scientiã
Ignorantes enim dĩ iustitiã. & suam qilaerentes

Expanded text:
 Dei. Et ecce sunt novissimi qui erant primi, et sunt primi qui erant novissimi» . «Gentes» autem, sicut ait Vas electionis, «quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justitiam; justitiam autem quae ex fide est: Israel autem persequens legem qui hic in prophetia loquitur. 2. «vers.» 98. Ac deinde conjungit: «Super inimicos meos sapere fecisti me mandatum tuum, quoniam in aeternum mihi est.Illi namque zelum quidem Dei habent, sed non secundum scientiam. Ignorantes enim Dei
Abbreviated transcription (Latin):
Imperfectũ meũ. petrum meũ pollicentem
& necantẽ. p̃sum̃tẽ et deficientem. Uider̃
tamen eum oculi tui. Nã qđ eum & ipse dñs
respexit sicut scriptum. ẽ in euangłio : iam
post tertiam negationem cõmonitus quid ei
p̃dixerit dñs. exut foras & fleuit amare:
Fletus ille de respectione dĩ fuit: quia imper¬
fectum meũ inquit. uider̃ oculitui Nã ille
imꝑfectus titubans indñ ipassione. ꝓculdu-¬
bio periret: sed uider. ðculi tui. Nonsolum
ipsum : sed & om̃s qui imꝑfecti fuer̃. donec
xp̃i resurrectione firmarentur: Apparuit
enim octilis eorum. nonperisse in dño quod
mortuum erat. et factum . ẽ. os illud in abs¬
condito eorum. ut nec ipsi iam timerent mo-¬
ri. Imperfectũ meum uiderunt oculitui.

Expanded text:
Imperfectum meum,» Petrum meum pollicentem et negantem, praesumentem et deficientem: viderunt tamen eum oculi tui. Nam quod eum et ipse Dominus respexit, sicut scriptum est in Evangelio, jam post tertiam negationem commonitus quid ei praedixerit Dominus, «exiit foras, et flevit amare» : fletus ille de respectione Dei fuit; quia, «Imperfectum meum,» inquit, «viderunt oculi tui.» Nam ille imperfectus titubans in Domini passione, procul dubio periret: sed viderunt eum oculi tui; non solum ipsum, sed et omnes qui imperfecti fuerunt, donec Christi resurrectione firmarentur. Apparuit enim oculis eorum non perisse in Domino quod mortuum erat; et factum est os illud in abscondito eorum, ut nec ipsi jam timerent mori. «Imperfectum meum viderunt oculi tui
Abbreviated transcription (Latin):
quod potest etiã in aeternũ int̾pretari Proinde
si illa miscđia hic intelligitur. qua nemo sine dõ
beatus eẽ potest: melius accipimꝰ in aeternum
Si autẽ illeẽ. miscdia quȩ miseris exhibetur: ut
uel consolentur inmiseria uel abilla etiã libe¬
rentur : melius in scłm hoc ẽ. usq in scłifinem.
in quo nondeer̃ miseri. inquib miscdia p̃beatur.
Nisi forte qͥs audeat diçere etiã his qͥ dãnabuntur

Expanded text:
quod potest etiam «in aeternum» interpretari. Proinde si illa misericordia hic intelligitur, qua nemo sine Deo beatus esse potest; melius accipimus «in aeternum:» si autem illa est misericordia quae miseris exhibetur, ut vel consolentur in miseria, vel ab illa etiam liberentur; melius «in saeculum,» hoc est, usque in finem in quo non deerunt miseri quibus misericordia praebeatur. Nisi forte quis audeat dicere, etiam his qui damnabuntur
Abbreviated transcription (Latin):
perit ab illo fuga. Sed inter .ẽ: quare nonfugiat
Quia conclusus ẽ. anquia fortis. ẽ: & a capto enĩ¬
perut fuga: & aforti periit fuga. Quae ergo fuga
cauenda ẽ: quae fuga a nobis pereat dequa
est pastor : cum uiderit lupum uenientẽ fugit
Cumuiderit p̃donem. quare fugit: quia non ẽ
ei cura de ouib Talis fuga abisto perierat. siue
abipsius capitis ꝑsona Accipiamus hanc uocẽ
fr̃ib passisunt. Audi ioħem dicentem Sicut
enimille animã suã ꝓ nobis posuit: sic &
nos debemus animã ꝓfrib ponere. Sed cum
illi ponunt. xp̃c ponit: quia cum illi paciun¬
tur ꝑsecutionem. ipse clamat: quid me ꝑseque¬
ris. Peruit fuga a me
It non ͤ qui exquirat
animã meam̃

Expanded text:
periit ab illo fuga. Sed interest quare non fugiat; periit ab illo fuga. Sed interest quare non fugiat; quia circumclusus eperiit fuga, et a forti periit fuga. Quae ergo fuga cavenda est? quae fuga a nobis pereat? De qua  et qui non est pastor, cum viderit lupum venientem, fugit.» Cum viderit praedonem, quare fugit? «Quia non est ei cura de ovibus» . Talis fuga ab isto perierat; sive ab ipsius capitis persona accipiamus hanc vocem fratribus passi sunt. Audi Joannem dicentem: «Sicut enim ille animam suam pro nobis posuit, sic et nos debemus animas pro fratribus ponere» . Sed cum illi ponunt, Christus ponit; quia cum illi patiuntur persecutionem, ipse clamat, «Quid me persequeris» ? «Periit fuga a me; et non est qui exquirat animam meam
Abbreviated transcription (Latin):
secutus ait. Et non erat qui agnosceret me
Eũ toleras omĩa. quis nouit qͥd attendas: utrũ
indextera oculum dirictas. an insinistrã
in eo quod toleras Si laudem hominũ
quęris : insinistram attendisti. in eo quod toleras
Si promissa dĩ quaeris : indexteram attendisti.
Attendisti indexterã: uidebis Attendisti insinis¬
tram: excecaberis. Sed cum uides indexteram.
nonerit qui te agnoscat: Quis enim te consolat᷑.
nisi dñs cui dicis. & tu cognouisti semitas meas.
nec erat qui cognosceret me Perut fuga amẽ
Tanquam circumclusum se dicit: perut fuga ame
Insultent ꝑsecutores. oppressus . ẽ. captus ẽ. circũ¬
clusus .ẽ. uictus. ẽ: peruit fugic abillo. Ab illo pe-¬
rut fuga : qui nonfugit. Qui autẽ nonfugit.
Nam corpore fugere licet. concessum. ẽ. ꝑ missum
.ẽ: dño dicente Si uos ꝑ secuti fuerint in una ciui¬
tate: fugite in aliam: Qui ergo nonfugit animo:

Expanded text:
secutus ait, «Et non erat qui cognosceret me.» secutus ait, «Et non erat qui cognosceret me.» Cum enim toleras omnia, quis novit quid attendas; utrum in dexteram oculum dirigas, an in sinistram? In eo quod toleras, si laudem hominum quaeris, in sinistram attendisti: in eo quod toleras, si promissa Dei quaeris, in dexteram attendisti. Attendisti in dexteram, videbis: attendisti in sinistram, excaecaberis. Sed et cum vides in dexteram, non erit qui te agnoscat. Quis enim te consolatur, nisi Dominus cui dicis, «Et tu cognovisti semitas meas? Nec erat qui cognosceret me.» 11. «Periit fuga a me.» Tanquam circumclusum se dicit: «Periit fuga a me.» Insultent persecutores, oppressus est, captus est, circumclusus est, victus est; periit fuga ab illo. Ab illo periit fuga, qui non fugit. Qui autem non fugit, Nam corpore fugere licet, concessum est, permissum est, Domino dicente: «Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam» . Qui ergo non fugit animo,
Abbreviated transcription (Latin):
adextris. laquei asinistris. Laquei adextris ꝓspe¬
ritas scłi. laquei asinistris. aduersitas scł̃i Laquei
adextris ꝓmissiones. laquei asinistris terrores
Tu in medio laqueoꝵ in gredere. auia noli recedere:
nec ꝓmissio te capit. nec terror elidit. In uia
hac quã in grediebar : absconder̃ muscipulã mͥ¬
Considerabam indexteram: et uidebam
Indexteram considerabat. & uidebat. Insinistram
qui considerat: excecatur. Quid. ẽ. indexteram
considerare : ubi erunt illi quib dicetur. uenite
quib dicetur: ite in ignem aet̾nũ. qui parat̾est dia¬
bolo & angelis eiꝰ. Premente ergo toto mundo. &
minante inꝑsecutionib. crebrescentib undiq
insultationib hominũ atq terrorib. ille con¬
tẽpnens p̃sentia repicibat infutura. attendebat
indexteram: Ubi futurꝰ .ẽ : ibi. ẽẽ. meditabatur
Illuc attendebat & uidebat: & ideo omĩa ferebat
Illi autẽ qui ꝑsequebant᷑: non uidebant: Ideo cũ
dicer&: considerabam indexteram et uidebam.

Expanded text:
dextris, laquei a sinistris: laquei a dextris, prosperitas saeculi; laquei a sinistris, adversitas saeculi: laquei a dextris, promissiones; laquei a sinistris, terrores. Tu in medio laqueorum ingredere, a via noli recedere: nec promissio te capiat, nec terror elidat. «In via hac qua ingrediebar, absconderunt muscipulam mConsiderabam in dexteram, et videbam.» In dexteram considerabat, et videbat: in sinistram qui considerat, excaecatur. Quid est in dexteram considerare? Ubi erunt illi quibus dicetur: «Venitquibus dicetur: «Ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus» . Fremente ergo toto mundo et minante in persecutionibus, crebrescentibus undique insultationibus hominum atque terroribus, ille contemnens praesentia, respiciebat in futura, attendebat in dexteram ubi futurus est; ibi esse meditabatur, illuc attendebat, et videbat, et ideo omnia ferebat: illi autem qui persequebantur, non videbant. Ideo cum diceret, «Considerabam in dexteram, et videbam;»
Abbreviated transcription (Latin):
Liberati sunt descđã tẽptatione:
restat tedii atq fastidii. Sed primo quid istis
prestitit liberati s: uidete. Et ei
Eteduxt eos de
tenebris & umbra mortis : & uincula eoꝵ
di rupit. Confiteantur dño miserationes

Expanded text:
Liberati sunt de secunda tentatione, restat taedii atque fastidii. Sed primo quid istis praestitit liberatis, videte. «Et eduxit eos de tenebris et umbra mortis, et vincula eorum disrupit. Confiteantur D
Abbreviated transcription (Latin):
dñe uiuificabis me. Nonnobis dñe non nobis:
sed nomini tuo da głam. Propter nomentuũ dñe
uiuificabis me¬
uiuificabis me intua iustitia. Non in mea. non
quia ego merui: sed quia tu misereris Nam
simeũ ostenderem meritũ: nihil abste mererer
nisi supplicium. Auulsisti merita mea: inseruis.¬
tidonatua ꝓpter nom̃tuum dñe uiuificabis me
intua iustitia. ł duces detribulatione animam
meã : & intua miscđia ad interitum deduces

Expanded text:
on nobis, sed nomini tuo da gloriam . «Propter nomen tuum, Domine, vivificabis me: in tua justitia,» non in mea, non quia ego merui, sed quia tu misereris. Nam si meum ostenderem meritum, nihil abs te mererer, nisi supplicium. Avulsisti merita mea, inseruisti dona tua. «Propter nomen tuum, Domine, vivificabis me: in tua justitia educes de tribulatione animam meam; et in tua m
Abbreviated transcription (Latin):
Undehoc de transuer¬
so. immo de interno. Ut enĩ pauci fierent ex nobis
exier̃ : sed nonerant ex nobis. Ideo autẽ tanquã
dehis dicit dequib antealoquebatur. ut cum in¬
tellectu discernantur. quia tanquã dehisdem
loquitur ꝓpt̾ communia sacram̃ta. Ad popłm
enĩdĩ ꝑtinent. Et si non ꝑuirtutẽ: certe ꝑspeciem
pietatis. Deillis enĩ audiuimus apłm. innouissi¬
mis tẽporib instabunt tempora sẽua erunt enĩ
homines seipsos amantes Primũ malũ seipsos
amantes: utiq sibi placentes. Utinã sibidispli¬
cerent & dõ placerent: utinã in difficultatib
exclamarent. & a necessitatib liberarentur
Sed multum dese p̃sum̃tes: pauci facti sunt.
Manifestũ est fr̃s. om̃s qui se diuidunt abunita¬
te. pauci fiunt. Multi enim sunt. sed in unita
tae. dum non sunt. sepantur ab unitate Cum
enĩ coeperit adeos non ꝑtinere multitudo uni
tatis: inheresi & inscis mate pauci sunt. Et pau¬
ci facti sunt & uexati sunt: a tribulatione ma-¬
lorum & dolore

Expanded text:
Unde hoc, de transverso? Imo de interno. Ut enim pauci fierent, «ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis.» Ideo autem tanquam de his dicit, de quibus antea loquebantur, ut cum intellectu discernantur; quia tanquam de hisdem loquitur, propter communia Sacramenta. Ad populum enim Dei pertinent, etsi non per virtutem, certe per speciem pietatis; de illis enim audivimus Apostolum: «In novissimis temporibus instabunt tempora saeva; erunt enim homines seipsos amantes» . Primum malum, «seipsos amantes;» utique sibi placentes. Utinam sibi displicerent, et Deo placerent; utinam in difficultatibus exclamarent, et a necessitatibus liberarentur. Sed multum de se praesumentes, «pauci facti sunt.» Manifestum est, fratres; omnes qui se dividunt ab unitate, pauci fiunt. Multi ete, dum non separantur ab unitate. Cum enim coeperit ad eos non pertinere multittatis, in haeresi et in schismate pauci sunt. «Et pauci facti sunt, et vexati sunt a tribulatione malorum et dolore.
Abbreviated transcription (Latin):
sequentẽ. & in omĩb eum bonũ inueniunt:
siue em̃dantẽ siue consolantẽ. siue exercen
luminantẽ: sicut apłs ait. Scimus quia dili¬
gentib dm̃. omĩa cooꝑantur inbonum: &
ideo sequitur. Bene fac dñe : bonis & rectis
corde. Sicut autem declinat amalo & facit
bonũ rectus cõrde. qm̃ nonzelat inpeccato¬
rib pacem peccatorum intuens: sic praui cor-¬
diss quisscandalizatur inuiis dñ i. & declinat
adõ & facit malũ. & inescatur dulcedine scłi.
& ea illaqueatꝰ & captus: amaras pęnas luit
Declinanti enim adõ cuiꝰ disciplinã ferre noluit:
fit illi ꝑ iudicium dĩ uerus laqueus. falsa maloꝵ
felicitas Vnde continuo subiungit. Decli¬
nantes autem instranguilationem: adduc&
dñs cum oꝑantib in iustitiã⁊ Idẽ. quorum

Expanded text:
sequentem: et in omnibus eum bonum inveniunt, sequentem: et in omnibus eum bonum inveniunt, sive emendantem, sive consolluminantem, sicut Apostolus ait, «Scimus quoniam diligentibus Deum, omnia cooperantur in bonum» . Et ideo sequitur, «Benefac, Domine, bonis, et rectis corde.» 10. Sicut autem declinat a malo, et facit bonum rectus corde , quia non zelat in peccatoribus, pacem peccatorum intuens ; sic pravi cordis, qui scandalizatur in viis Domini, declinat a Deo, et facit malum, et inescatur dulcedine saeculi, et ea illaqueatus et captus amaras poenas luit. Declinanti autem a Deo, cujus disciplinam ferre noluit, fit illi per judicium Dei verus laqueus falsa malorum felicitas. Unde continuo subjungit: «Declinantes autem in strangulationem abducet» «Dominus cum operantibus injustitiam:» id est, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
contẽplantes. & adhuc in fide retinentes. & ut
uideant ꝑdurantes : non extendant manus
suas in iniquitatẽ Nam si uideant. quia sẽp
.ẽ. uirga peccatoꝵ suꝑ sortẽ iustorum: cogitant
apud se & dicunt. Quid mihi ꝓdest. quia iustꝰ
sum: semꝑ mihi dominabitur iniquus. &
semꝑ seruus ero : Faciam ergo & ego iniqui¬
tatẽ : quia nihil ꝓdest tenere iustitiam: Ne
autẽ hocdicat. insinuatur illi fides. quia ad
tẽpus potest. ẽẽ. uirga peccatorũ suꝑ sortem
iustoꝵ: non eam relinqu& dñs supersortẽ
iustoꝵ. ut non extendant iusti ad iniquitatẽ
manus suas: sed teneant abiniquitate manꝰ
suas. & ferant iniquitatẽ non faciant. Melius
.ẽ. enimin iustitiã ferre : quã facere. Vnde non
semꝑ erit: quia non derelinqu& uirgã pec¬
catoꝵ suꝑ sortem iustoꝵ. Hoc cogitant qui
recti sunt corde: dequib paulo ante dixi.
& sesequentes: non autẽ se p̃cedentes & illum

Expanded text:
contemplantes, et adhuc in fide retinentes, et ut contemplantes, et adhuc in fide retinentes, et ut videant perdurantes, «non» extendunt «manus suas in iniquitatem.» Nam si videant quia semper est virga peccatorum super sortem justorum, cogitant apud se, et dicunt: Quid mihi prodest quia justus sum? Semper mihi dominabitur iniquus, et semper servus ero? Faciam ergo et ego iniquitatem; quia nihil prodest tenere justitiam. Ne autem hoc dicat, insinuatur illi fides, quia ad tempus potest esse virga peccatorum super sortem justorum: «non» eam «relinquet Dominus super sortem justorum, ut non extendant justi in iniquitatem manus suas;» sed teneant ab iniquitate manus suas, et ferant iniquitatem, non faciant. Melius est enim injustitiam ferre quam facere. Unde non semper erit? «Quia non derelinquet Dominus virgam peccatrecti sunt corde, de quibus paulo ante dixi, et se sequentes; non autem se praecedentes, et illum
Abbreviated transcription (Latin):
eas sicut diuidit pastor hedos ab ouib oues
ponet addexte ram: hedos adsinistrã. Et ui¬
debis ibi multos seruos int̾̃ oues: & multos
dominos int̃ hedos & rurs multos dominos
int̾ oues: & multos seruos int̾hedos Non
enim quia sic consolati sumus seruos. omnes
seruiboni sunt: aut quia sic repressimꝰ suꝑ¬
biam dominorũ. om̃s domini mali sunt: Sunt
bonĩ fideles domini. sunt & mali. Sunt boni
Ifideles serui. & sunt mali. Sed quandiu ser¬
ui boni. seruiunt malis dominis: ferant
ad tẽpus. quia non relinqu& dñs uirgã pec¬
catorum: suꝑ sortem iustoꝵ Quare hoc:
Vt non extendant iusti in iniquitatẽ manꝰ suas.
Ut ad tẽpus ferant iusti iniquos dominantes.
& intelligant nonesse hoc sempit̾num : sed
p̃parent se ad possidendam hereditatẽ sẽpiter¬
nã. Quã hereditatẽ : ubi destruetur omnis
potentatus. & omĩs potestas : ut sit dĩ omĩa
in omĩb Ad hoc se seruantes & hoc corde

Expanded text:
eas, sicut dividit pastor haedos ab ovibus: oves eas, sicut dividit pastor haedos ab ovibus: oves ponet ad dexteram; haedos ad sinistram . Et videbis ibi multos servos inter oves, et multos dominos inter haedos; et rursus multos dominos inter oves, multos servos inter haedos. Non enim quia sic consolati sumus servos, omnes servi boni sunt; aut quia sic repressimus superbiam dominorum, omnes domini mali sunt. Sunt boni fideles domini, et sunt mali: sunt boni fideles servi, et sunt mali. Sed quamdiu servi boni serviunt malis dominis, ferant ad tempus: «Quia non derelinquet Dominus virgam peccatorum super sortem justorum.» Quare hoc? «Ut non extendant justi ad iniquitatem manus suas:» ut ad tempus ferant justi iniquos dominantes, et intelligant non esse hoc sempiternum, sed praeparent se ad possidendam sempiternam haereditatem. Quam haereditatem? Ubi destruetor omnis potentatus, et omnis potestas, ut sit Deus omnia in omnibus . Ad hoc se servantes, et hoc corde
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ lulianꝰ extitit infidelis imperator. extitit
apostata iniquus. idolatra: milites xp̃i serui
er̃ imꝑatori infideli: Ubi ueniebatur ad cau¬
sam xp̃i: non agnoscebant nisi illum qͥ incȩlo
erat. Si quando uolebat ut ĩdola colerent.
ut turificarent: p̃ponebant illi dm̃. quando
autem dicebat ꝓducite aciem. ite contra illã
gentẽ: statim obtẽperabant. Distinguebant
dñm aet̾num. adomino temporali: &̃ tam̃
subditi erant ꝓpt̃ dnm aeternum. etiã domino
tẽporali. Sed nũquid sic erit semꝑ. ut iniqtu
imperent iustis non sic erit. Videte enum:
quiddicat iste psalmꝰ. Q̃m̃ nonder elinquet
dñs uirgã peccatoꝵ suꝑ sortẽ iustorum:. Senti¬
tur ad cẽpus uirga peccatorum suꝑ sortẽ iustoꝵ
sed non ibi relinquitur. non erit in aeternum:
Ueni& tẽpus. quando unus agnoscatur ds̃
Ueniet tẽpus. quando xp̃c inclaritate sua ap pa¬
rens. congreg& ante se om̃s gentes. & diuidã

Expanded text:
Deum. Julianus exstitit infidelis imperator, exstitit Deum. Julianus exstitit infidelis imperator, exstitit apostata, iniquus, idololatra: milites christiani servierunt imperatori infideli; ubi veniebatur ad causam Christi, non agnoscebant nisi illum qui in coelo erat. Si quando volebat ut idola colerent, ut thurificarent; praeponebant illi Deum: quando autem dicebat, Producite aciem, ite contra illam gentem; statim obtemperabant. Distinguebant dominum aeternum a domino temporali; et tamen subditi erant propter dominum aeternum, etiam domino temporali. 8. Sed numquid sic erit semper, ut iniqui imperent justis? Non sic erit. Videte enim quid dicat iste psalmus: «Quoniam non derelinquet Dominus virgam peccatorum super sortem justorum.» Sentitur ad tempus virga peccatorum super sortem justorum; sed non ibi relinquitur, non erit in aeternum. Veniet tempus, quando unus agnoscatur Deus; veniet tempus, quando Christus in claritate sua apparens congreget ante se omnes gentes, et dividat
Abbreviated transcription (Latin):
Exemplo meo serui: prior seruiui iniquis
Dñs enim tanta inpassione sustinens. aquibus
sustinuit. nisi dñs aseruis: & a quib nisi
amalis seruis. Nam si fuissent boni serui.
honorarent dñm suum: Sed quia mali ser ui
erant: iniuriauer̃ dñm. Ille quid contra.
Reddidit dilectionem ꝓ odio. Ait enim Pater
ignosce illis: quia nescint quid faciunt: Si
dñs caeli & t̾rae ꝑquẽ facta sunt omĩa seruiuit
indignis. rogauit ꝓ sȩuientib & furentibus.
& tanquã medicum se exhibuit adueniens.
ȩgrotis. quantomagis nondebae dedignart.
homo extoto animõ. & ex tota bona uoluntate
cumtota dilectione seruire dño etiam malo:
ł cceseruit melior deceriori: sed ad tempus
Q uod autem dixi dedomino & seruo: hoc intel¬
ligite depotestatib & regib. de omĩb culmi¬
nib husꝰ scłi. Aliquando enim potestates bonȩ
sunt & timent dm̃: aliquando nontiment

Expanded text:
Exemplo meo servi; prior servivi iniquis. Exemplo meo servi; prior servivi iniquis. Dominus enim tanta in passione sustinens, a quibus sustinuit, nisi dominus a servis? et a quibus, nisi a malis servis? Nam si fuissent boni servi, honorarent dominum. Sed quia mali servi erant, injuriaverunt. Ille quid contra? Reddidit dilectionem pro odio: ait enim, «Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt» . Si Dominus coeli et terrae, per quem facta sunt omnia, servivit indignis, rogavit pro saevientibus et furentibus, et tanquam medicum se exhibuit adveniens s serviunt aegrotis; quanto magis non debet dedignari homo, ex toto animo, et ex tota bona voluntate, cum tota dilectione servire domino etiam malo? Ecce servit melior deteriori, sed ad tempus. Quod autem dixi de domino et servo, hoc intelligite de potestatibus et regibus, de omnibus culminibus hujus saeculi. Aliquando enim potestates bonae sunt, et timent Deum; aliquando non timent