comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
annum attingerem: urbs rõmana in sum¬
mum preelegerat magistrum: in omnibus
pene lib̾alibus artibus: non dum sp̃us scĩ
scolas intrau̾am: nondum cecutiens ꝑueire
ad sc̃e u̾itatis pot̾am disciplinam. nõ acha¬
demie. non certe rome huius docte fatuita¬
tis resonauere gimnasia: que scã retinet he¬
remus. Uere non sine labore didicisti tuã
sapiam fatuam plato: quam mundus reti-¬
nere non potat mundi sapĩam inseq̃ntem
per diu̾sarum nationum atq gentium. re¬
gionumq partes: infinitis etumnis. ĩnu¬
merisq peragrando laboribus. Nec tamẽ
uniu̾so experiri sciuisti: quem scĩ hi rustici
hanc fugientes inuenerunt in heremis la¬
titantes. Attende et tu fatuorum sapientũ
princeps. Aristoteles: et si fueris absq du¬
bitatione prodigium grandeq mitaculum.
in natura. cui pene uidetur infusum quic¬
quid naturalit̾ est capax hũanum genus:
qm̃ sapĩa mundi stultitia est apud deum:
si caritas non informat. si intellectus nõ

Expanded text:
atis attingerem, urbs Roma in summum praeelegerat magistrum in omnibus pene liberalibus artibus. Nondum sancti Spiritus scholas intraveram: nondum caecutiens pervenire ad sanctae veritatis poteram disciplinam. Non Academiae, non certe Romae hujus doctae fatuitatis resonavere gymnasia, quae sancta retinet eremus. Verum non sine labore didicisti tuam sapientiam fatuam, Plato: quem mundus retinere non poterat, mundi sapientiam insequentem, per diversarum nationum, et gentium, regionumque partes, infinitis aerumnis innumerisque peragrando laboribus. Nec tamen universo reperire scivisti: quem sancti hi rustici hanc fugientes invenerunt in eremis latitantes. Attende et tu, fatuorum sapientium princeps, Aristoteles: etsi fueris, absque dubitatione, prodigium grandeque miraculum in tota natura: cui pene videtur infusum, quidquid naturaliter est capax humanum genus: quoniam sapientia mundi, stultitia est apud Deum , si charitas non informat: si intellectus non
Abbreviated transcription (Latin):
Inum quoq in quo est luxuria spõ¬
sis xp̃i tanꝗͣ uenenum suspectum
sit: potius stomachi langor et afflicte natu¬
re debilitas consulta: ꝗͣ delectatio: aut inglu¬
uies. Quod si sumere cogit pene ipsa necces¬
sitas: tunc aut sit debile uinum: aut sic aqͣ
per mixtum prebeatur in potum: ut nequaꝗͣ
fu mositatibus repletum capud: ridiculosa
et puerilia u̾ba depromat uel cuomat. Sa¬
crilegium putatur ebrietas. p̃cipue in fe¬
mina. sed infinito plus in domini sponsa.
N oe denudatio u̾endorum: et loth incestus
ob ebrietatem uos cautas instituat: uos
semper reddat et timidas: semperq suspec¬
no  tas. Uere credatis quia ignem portat in gre
mortuas corporisque omnibus uoluptati¬
bus se abdicarunt pro xp̃o: de gule horrẽdo
facinore: et de ebrietatis immundicia ẜ mo
ẽt minimus habeatur. Uentris ingluuies
et ebrietas: tam aĩẽ infirmitatis ꝗͣ corporis
causam/ et mat̾iam tribuunt. Ideoq medi¬
cinale ieunium: omnem auferat langorẽ

Expanded text:
inum quoque, in quo est luxuria, sponsis Christi tamquam venenum suspectum sit. Potius stomachi languor, et afflictae naturae debilitas consulat, quam delectatio aut ingluvies. Quod si sumere cogit pene ipsa necessitas: tunc aut sic debile vinum, aut sic aqua permixtum praebeatur in potum, quod nequaquam ex fumositatibus repletum caput, ridiculosa aut puerilia verba depromat. Sacrilegium reputatur ebrietas, in femina praecipue, sed infinito plus in Domini sponsa. Noe denudatio verendorum, et Lot incestus ob ebrietatem, vos cautas instituat, vos semper reddat timidas semperque suspectas. Vere credatis quod ignem portat in gremaeso, inter mortuas corpori, quae omnibus voluptatibus se abdicarunt pro Christo, de gulae horrendo facinore, et ebrietatis immunditia sermo etiam minimus habeatur. Ventris ingluvies et ebrietas, tam animae infirmitatis, quam corporis, causam et materiam tribuunt. Ideoque medicinale jejunium omnem auferat languorem,
Abbreviated transcription (Latin):
res risu. ỹmo planctu. incedentibus dñis
ancilla uirgo procedit ornatior: ut pro
nimia consuctudine quam in comptam
uideris: dominam suspiceris. Nõnulle
seꝑate et absq arbitris querunt hospitia
ut uiuant licentius: utantur balneis: fa¬
ciantq quod uolunt: et deuitent cõsciãs
plurimorum. Hoc uidemus et patimur
et si aureus numus affulserit. int̾ bona
oꝑa reputamus. Finem iungo pͥncipio.
nec semel monuisse contentus sum. Ama
scripturas sanctas. et amabit te sapientia.
dilige eam et seruabit te. honora illam et
amplexabitur te. hec monilia in pectore et
in auribus tuis hereant. Nichil aliud lĩ
re nisi quod scm̃ est. Auie tue. tibi semꝑ
ac matris in ore dulcedo u̾setur: quarũ¬

Expanded text:
res risu, immo planctu: incedentibus dominis res risu, immo planctu: incedentibus dominis ancilla uirgo procedit ornatior, ut pro nimia consuetudine, quam incomptam uideris, dominam suspiceris. nonnullae separata et absque arbitris quaerunt hospitia, ut uiuant licentius, utantur balneis faciantque, quod uolunt, et deuitent conscientias plurimarum. haec uidemus et patimur et, si aureus nummus adfulserit, inter bona opera deputamus. Finem iungo principio nec semel monuisse contentus sum. ama scripturas sanctas et amabit te sapientia. dilige eam et seruabit te; honora illam et amplexabitur. haec monilia in pectore et in auribus tuis haereant. nihil aliud nouere, nisi quod sanctum est. auiae tuae tibi semper ac matris in ore dulcedo uersetur, quaru
Abbreviated transcription (Latin):
ta seruanda sunt: et quasi int̾ scorpioes
et colubres incedendum: ut accinctis lũ¬
bis: calciatisq pedibus et apprehensis.
manu baculis: iter per insidias huius se¬
culi: et int̾ uenena facientes: possimus ad
dulces iordanis peruenire aquas: et ter¬
ram repromissionis intrare: et ad domũ
dei ascendere: ac dicere cum propheta
Domine dilexi decorem domus tue: et locũ
hĩtationis glorie tue. Et illud. Unam pe¬
tii a domino hanc requiram ut in hitem
in domo domini omnibus diebus uite
mee. Felix illa conscientia: et bta uirgini¬
q u̾tutes: nullus alius u̾satur amor. nec
ad recordationem hominis aliqñ suspiãt
nec uidere desiderat: quem cum uideĩt
nolit dimittere. Sanctum uirginum
ꝓpositum: et celestis angelorumq familie
gloriam quarundam non bene seagẽtiũ
nomen infamat. quibus aꝑte dicendũ ẽ.
ut aut nubant:si se non possunt continẽ.
aut contineant si nolint nubere. Digna

Expanded text:
ta seruanda sunt et quasi inter scorpiones ta seruanda sunt et quasi inter scorpiones et colubros incedendum, ut accinctis lumbis calciatisque pedibus et adprehensis manu baculis iter per insidias huius saeculi et inter uenena faciamus possimusque ad dulces Iordanis peruenire aquas et terram repromissionis intrare et ad domum dei ascendere ac dicere cum propheta: domine, dilexi decorem domus tuae et locum habitationis gloriae tuae et illud: unam petii a domino, hanc requiram, ut habitem in domo domini omnibus diebus uitae meae. felix illa conscientia et beata uirginiraeque uirtutes, nullus alius uersatur amor nec ad recordationem hominis aliquando suspirat nec uidere desiderat, quem, cum uiderit, nolit dimittere. sanctum uirginum propositum et caelestis angelorumque familiae gloriam quarundam non bene se agentium nomen infamat. quibus aperte dicendum est, ut aut nubant, si se non possunt continere, aut contineant, si nolunt nubere. digna
Abbreviated transcription (Latin):
propt̾ instructionem uirginis quam mo.¬
nebam: dyaboli insidias patefacere. Qui
sermo offendit plurimos: dum unusꝗsq
in se intelligens quod dicebatur: non qĩ
monitorem libent̾ audiuit: sed quasi cri¬
minatorem sui operis adu̾satus est. Ue¬
runtñ quid profuit armasse exercitum
reclamantium: et uulnus conscientie do-¬
lore monstrasse: Liber manet. homines
pretierunt. S cripsi et ad plerasq u̾gines.
ac uiduas spoydasmena: et quicquid di¬
ci pot̾at in illis opusculis defloratum est.
ut aut ex suꝑfluo eadem a nobis repetant᷑.
aut nunc pret̾missa plurimum noceant.
Certe et beatus cyprianus cgregium de u̾¬
ginitate uolumen edidit. et multi alii tã
latino sermone:ꝗͣ greco:omniumq gen¬
tium: luteris atq linguis: precipue inꝰ ec¬
clesus agnisluita lau̾data est. Sed hoc
ad eas ꝑtinet. que necdum elegerunt uir¬
ginitatem: et ex hortatione indigent:ut
sciant quod eligere debeant. Nobis elec¬

Expanded text:
propter instructionem uirginis, quam mopropter instructionem uirginis, quam monebam, diaboli insidias patefacere. qui sermo offendit plurimos, dum unusquisque in se intellegens, quod dicebatur, non quasi monitorem libenter audiuit, sed quasi criminatorem sui operis auersatus est. uerumtamen quid profuit armasse exercitum reclamantium et uulnus conscientiae dolore monstrasse ? liber manet, homines praeterierunt. scripsi et ad plerasque uirgines ac uiduas σπουδασμάτια et, quidquid dici poterat, in illis opusculis defloratum est, ut aut ex superfluo eadem a nobis repetantur aut nunc praetermissa plurimum noceant. certe et beatus Cyprianus egregium de uirginitate uolumen edidit et multi alii tam Latino sermone quam Graeco omniumque gentium litteris atque linguis, praecipue in ecclesiis, ἁγνὴ uita laudata est. sed hoc ad eas pertineat, quae necdum elegerunt uirginitatem et exhortatione indigent, ut sciant, quale sit, quod eligere debeant; nobis elec
Abbreviated transcription (Latin):
sit uel maximum malum frustra patere ma-¬
ledictis: et morsibus ethnicorum: nec hoc de
omnibus dicimus: sed de his quos ecclesia
ipsa reprehendit: quos int̾dum abicit in
quos non nunꝗͣ ep̃orum et presbiterorũ:
censura deseuit: ut prope ꝑiculosius sitla¬
sciuis puellis: ad loca religionis. ꝗͣ ad publi¬
cum procedere. Que uiuunt in monast̾io.
et quarum simul magnus est numerus:⁊
nunꝗͣ sole. nunꝗͣ sine matre procedunt. De
agmine columbarum crebro accipiter unã
separat: quam statim inuadat: et laceret.
et cuius carnibus et cruore saturetur. m.¬
Morbide oues suum relinquunt gregẽ: et
luporum faucibus deuorantur. Scio ego
scãs uirgines que diebus festis: propt̾ popu¬¬
lorum frequentiam pedem domi cohibent.
nec tunc egrediuntur: qñ maior adhiben-¬
da est custodia: et publicum penitus deui¬
tandum. Ante annos circiter triginta:
de uirginitate seruanda edidi librum: ĩ
quo necc̃e michi fuit ire contra uicia: et

Expanded text:
sit uel maximum malum frustra patere masit uel maximum malum frustra patere maledictis et morsibus ethnicorum. nec hoc de omnibus dicimus, sed de his, quos ecclesia ipsa reprehendit, quos interdum abicit, in quos nonnumquam episcoporum et presbyterorum censura desaeuit, ut prope periculosius sit lasciuis puellis ad loca religionis quam ad publicum procedere. quae uiuunt in monasterio et quarum simul magnus est numerus, numquam solae, numquam sine matre procedant. de agmine columbarum crebro accipiter unam separat, quam statim inuadat et laceret et cuius carnibus et cruore saturetur. morbidae oues suum relinquunt gregem et luporum faucibus deuorantur. scio ego sanctas uirgines, quae diebus festis propter populorum frequentiam pedem domi cohibent nec tunc egrediuntur, quando maior est adhibenda custodia et publicum penitus deuitandum. ante annos circiter triginta de uirginitate seruanda edidi librum, in quo necesse mihi fuit ire contra uitia et
Abbreviated transcription (Latin):
sine ruga. soccosq crispantes: ut sub nõie
u̾ginali uendibilius pereant. Mores enĩ
et studia dominarum plerumq ex ancilla¬
rum et comitum moribus iudicantur. Illa
sit tibi pulchra. illa amabilis. illa habenda
int̾ socias: que nescit se pulchram: que ne¬
gligit forme bonum: et procedens ad publi
cum non pectus: et colla denudat: nec pallco
reuelato ceruices aperit: sed que celat faciẽ.
et uix uno oculo qui uie neccius est: patẽte
ingreditur. Dubito an loquar: sed uelim
nolim: quia crebro fit dicendum est. non qͦ
hec in te timere debram que ista forsitan
nescias: nec unꝗͣ audieris: sed quo per occa¬
sionem tui cet̾e permonende sint. Cincina¬
culo pueros calamistratos et peregrini mu¬
ris olentes pelliculas: de quibus illud arbi¬
trui est: non bene olet qui semper bene olet.
quasi quasdam pestes et uenena pudicicie
uirgo deuitet. ut taceam de ceteris.quor¬
si importuna uisitatio et se infamat. et alios.
ut ẽt si nichil mali oꝑis perpetretur: tam hoc

Expanded text:
sine ruga, soccosque crispantes: ut sub nomine virginali, vendibilius pereant al. pareant . Mores enim et studia dominarum, plerumque ex ancillarum et comitum moribus judicantur. Illa tibi sit pulchra, illa amabilis, illa habenda 995 inter socias quae se nescit esse pulchram; quae negligit formcum non pectus et colla denudat nec pallio reuelato ceruices aperit, sed quae celat faciem et uix uno oculo, qui uiae neces- Varius est, patente ingreditur. Dubito an loquar, sed — uelim, nolim —, quia crebro fit, dicendum est, non quo haec in te timere debeam, quae ista forsitan nescias nec umquam audieris, sed quo per occasionem tui ceterae praemonendae sint. cincinnatulos pueros et calamistratos et peregrini muris olentes pelliculas, de quibus illud Arbitri est: non bene olet, qui bene sem p er olet, quasi quasdam pestes et uenena pudicitiae uirgo deuitet, ut taceam de ceteris, quorum inportuna uisitatio et se infamat et alias, ut, etiamsi nihil mali operis perpetretur, tamen hoc
Abbreviated transcription (Latin):
unamquanq sororem uitam: coram omni
cetu sororum discutere: et de commissis cõ¬
tra p̃cepta et regulã se proprio ore cͥ¬
minari ac disciplinam subire: quats̃ sti¬
mulata mens cogitationis stimulo: accu¬
sationis et u̾borum caueat accusanda pu¬
niendaq cõmittere. Nec tñ propter hoc
occulta cogitamina cordium prodantur:
nec occulta peccata que solis debent sac̾do¬
tibus confiteri: sed solum que preceptis
obuiant publicis: et exempla peccandi so¬
roribus prebent. Si u̾o uel timõe uł u̾e¬
cundia seipsam accusare neglexit: liceat
unicuiq propalare tale crimen alterius:
ut nullatenus radices inobedientia et su-¬
lendas de facili. Uerum si quippiam uix̃
feminarum modũ que nichil retinere no nõ¬
runt absconditum: ymo ante garrulando
manifestant ꝗͣ sciant: aliquid de his extra
cenobii limites prodiderit: subeant grauis¬
simam penam: ut doctrina tacendi doceat᷑
in pena.

Expanded text:
unamquamque sororum, suam vitam coram omni unamquamque sororum, suam vitam coram omni coetu sororum discutere, et de commissis contra praecepta et regulam, se proprio ore criminari ac disciplinam subire: quatenus stipulata mens cogitationis, stimulo accusationis ac verborum, caveat accusanda pudendaque committere. Nec tamen propter hoc occulta cogitamina cordium prodantur, nec occulta peccata, quae solis debent sacerdotibus confiteri: sed solum quae praeceptis obviant publicis: et exempla peccandi sororibus praebent. Si vero vel tumore vel verecundia seipsam accusare neglexerit, liceat unicuique propalare tale crimen alterius: ut nullatenus radices inobedientia et suplendas de facili. Verum si quippiam juxta feminarum modum, quae nihil retinere norunt absconditum, immo ante garrulando manifestant, quam sciant, aliquid de his extra coenobii limites prodiderit, subeat gravissimam poenam: ut doctrina tacendi doceatur in poena.
Abbreviated transcription (Latin):
stigetur dum resistit mandatis impositis.
Si ieiunia non castigant suꝑbiam: edomet᷑
u̾beribus. contumeluis. et aliis disciplinis.
ut iam discat cum petro ꝙ nisi prelato ym¬
mo xp̃o in eo obediat. partem cum xp̃o ĩ
regno xp̃i et dei non habebit: ꝗͥꝗ impoĩta
uideantur extranca nec consona rationi.
Sed si nec sic indomita suꝑbia studuerit obe¬
dire. cum apostatis angelis expellatur que
partem non hẽbit in regno. O felix suꝑbia
uite: ut pro implendis uoluptatibus car¬
nis: renunciet hereditati quam fuerat as-¬
secuta per xp̃m. Nondum deo uiuit: non-¬
dum religionis semitam xp̃iq nuptias at¬
tigit: que non efficitur ita simplex et pu-¬
ra. ut quicquid sibi mandatum fuerit per
prepositam matrem: angelico putet ore
transmissum. Tunc unaqueq se beatiore
cet̾is estimet: cum in laboribus preponitur
reliquis. Non pudeat singulis ebdomadis
sexta feria quo die saluator opprobria et
mortem pro homine ab homine ꝑtulit

Expanded text:
stigetur, cum resistit mandatis impositis. Si jejunia non castigant superbiam, edometur verberibus, contumeliis et gravibus disciplinis: ut jam discat cum Petro, quod nisi praelato, immo Christo in eo obediat, partem cum Christo in regno Christi et Dei non habebit: quamquam imposita videantur extranea, nec consona rationi. Sed si nec indomita superbia studuerit obedire, cum apostatis angelis expellatur: quae partem non habebit in regno. O infelix superbia vitae, ut pro implendis voluptatibus carnis, renuntiet haereditati coeli, quam fuerat assecutura per Christum. Nondum Deo vivit: nondum religionis semitam Christique nuptias attigit, quae non efficitur ita simplex et pura, ut quidquid sibi mandatum fuerit per praepositam matrem, angelico putet ore transmissum. Tunc unaquaeque caeteris se beatiorem existimet, cum in laboribus praeponitur reliquis. Non pudeat singulis hebdomadis sexta feria, quo die Salvator opprobria et mortem pro homine ab homine pertulit,
Abbreviated transcription (Latin):
plenda: ut ille qui amore perfectionis:
supra mandata conscendit. et dum am-¬
plius statuit facere ꝗͣ preceptum est: oñ¬
dit sibi minus preceptum esse ꝗͣ potueĩt.
Deinde qui tante se obedientie profitetur.
modo debet audire p̃ceptum: illa enim ꝑ
dicit. qui põt capere capiat. de iusticia nõ
dicit qui põt facere faciat: sed omnis arbor
que non facit fructum bonum: excidetur:
et in ignem mittetur. Considera queso ꝗͣ¬
tum a consilio distat imꝑium. ibi aliquos
excipit. hic omnes gñalit̾ comprehendit.
ibi premium proponit: hic penam.ibi in¬
uitat ut facias: hic nisi feceris cõminatur.
Hec igitur optima ratione distinguens: aĩad¬
u̾te quid offeras: aĩadu̾te quid debeas. ymo
quia utrunq iam debes: et u̾ginitatẽ quã
ultro obtulisti deo: et iusticiam quam ip̃e
precepit. integrum utrunq persolue. Ille
seruus domino placet: qui ita aliquid ul¬
tro oꝑis ex̾cet: ut tñ ẽt imperata perficiat.

Expanded text:
plenda, ut ille qui amore perfectionis plenda, ut ille qui amore perfectionis supra mandata conscendit, et dum amplius statuit facere quam praeceptum est, ostendit minus sibi praeceptum esse quam potuerit. Deinde qui tantae se esse obedientiae profitetur, omodo non debet audire praeceptum? Illa enim redicitur: Qui potest capere, capiat . De justitia non dicitur: Qui potest facere, faciat. Sed omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur. Considera, quaeso, quantum a consilio distet imperium. Ibi aliquos excipit: hic generaliter omnes comprehendit. Ibi praemium proponit, hic poenam. Ibi invitat ut facias: hic nisi feceris, comminatur. Haec igitur optima ratione distinguens, animadverte quid offeras, animadverte quid debeas. Immo quia utrumque jam debes, et virginitatem, quam ultro obtulisti Deo, et justitiam quam ipse praecepit, integrum utrumque persolve. Ille servus Domino placet, qui ita aliquid ultro operis exercet, ut tamen etiam imperata perficiat:
Abbreviated transcription (Latin):
rat amorem. qui petri super hoc snĩam:
ipsa rei magnitudinem ac difficultate lau-¬
dauit: et uoluntariis spadonibus regna
celorum promittens ait. Qui p̃t capere.
capiat. Rem itaq tam magnam nõ ĩpo
non impono. sed offero. nec quicꝗͣ ad hoc
cogo. sed prouoco. Quanꝗͣ de uiris tãtũ
sonare uideantur: non solis tam̃ uiris
dicitur: sed equalis utriq sexui u̾ginita¬
tis palma promittitur. Et aplus de u̾gi¬
nibus. preceptum quidem se dicit non ha.
bere domini: sed dat consilium. dicit ita
consilium: bt̃itudinem sp̃alis aggressa
propositi: serua gñale mandatum. Dixi
idemq: nunc repeto. in causa iusticie. u¬
num debemus omnes. Uirgo uidua nup¬
ta: summus medius et ymus gradus. eqͣ¬
liter iubentur implere precepta. nec a le¬
ge soluitur: qui supra legem facere ꝓpo¬
nit. quinymo nullus magis illicita ui-¬
tare debet: ꝗͣ qui respicit que licebant.
Nec quisꝗͣ a se mandata ita pollicetur im¬

Expanded text:
at, qui Petri super hoc sententiam, at, qui Petri super hoc sententiam, ipsa rei magnitudine ac difficultate laudavit: et voluntariis spadonibus regnum coelorum promittens, ait: Qui potest capere, capiat . Rem itaque tam magnam non impero, non impono, sed offero. Neque quemquam ad hoc cogo, sed provoco. Quamquam de viris tantum sonare videatur, non solis tamen viris dicitur, sed aequalis utrique sexui virginitatis palma promittitur. Et Apostolus de virginibus praeceptum quidem se dicit non habere Domini  Al. Dei, sed dat consilium. Dicit itaqconsilium, beatitudinem specialis aggressa propositi, serva generale mandatum. Dixi, idemque nunc repeto. In causa justitiae omnes unum debemus: virgo, vidua, nupta, summus, medius, et imus gradus, aequaliter jubentur implere praecepta. Nec a lege solvitur, qui supra legem facere proponit. Quinimmo nullus magis illicita vitare debet, quam qui respuit quae licebant. Nec quisquam ita a se mandata pollicetur im
Abbreviated transcription (Latin):
ulli omnino transgredi licet: quod omi¬
bus imperatum est. apertusq contẽptus
dei est: uel facere prohibita: uel iussa nõ
facere. Duo u̾o reliqua que secuntur: qͦr
unum conceditur: suadetur aliud: ĩ nr̃a
potate dimissa sunt: ut aut cum minori
glia concessis utamur: autͤ maius p̃miũ
et ea que nobis ꝑmissa sunt respuamus.
Conceduntur quidem nuptie: carnium u
sus et uini: sed horum omnium abstinẽ¬
tia consilio perfectionis suadetur. Ad uir¬
ginitatis honorem ꝑtinet licentia nuptia¬
rum. et escarum indulgentia uirtutem
abstinentie clariorem facit. Contemsisti
temneretur: maioris premii flagrans a¬
more. Uouisti deo non imperatam: sed la¬
udatam u̾ginitatem et consilio apostoli
legem tuam latiorem fecisti. Certaminis
ingressa campum non tam laborem cursꝰ
ꝗͣ brauium uictorie cogitasti. Legeras cre¬
do illud euangelicum de perpetua castita.¬
te p̃conium. et ipsius te domini sermo.

Expanded text:
ulli omnino transgredi licet, quod omniulli omnino transgredi licet, quod omnibus imperatum est; apertusque contemptus Dei est, vel facere prohibita, vel jussa non facere. Duo vero reliqua quae sequuntur, quorum unum conceditur, et suadetur aliud, in nostra potestate dimissa sunt; ut aut cum minori gloria concessis utamur, aut ob majus praemium etiam ea, quae nobis permissa sunt, respuamus. Conceduntur quidem nuptisus et vini: sed horum omnium abstinentia, consilio perfectiore suadetur. Ad virginitatis honorem pertinet licentia nuptiarum: et escarum indulgentia virtutem abstinentiae clariorem facit. Contempsisti, temneretur. Majoris praemii amore flagrans, vovisti Deo non imperatam, sed laudatam virginitatem: et consilio Apostoli, legem tuam fecisti latiorem. Certaminis ingressa campum: non tam laborem cursus, quam bravium victoriae cogitasti. Legeras, credo, illud evangelicum de perpetua castitate praeconium: et ipsius te Domini sermo a
Abbreviated transcription (Latin):
Idem alibi. Propt̾ea nolite fieri impru¬
dentes: sed intelligentes que sit uolũ¬
tas dei. Initium obedientie est. quid p̃¬
cipiatur. uelle cognoscere. et pars est
obsequii didicisse quid facias. Scito
itaq in scripturis diuinis: per quas
solas potes dei intelligere uoluntatẽ.
prohiberi quedam: precipi quedam:
concedi aliqua: non nulla suaderi. ꝓ¬
suadentur perfecta. In duobus illis q̃
priori loco sunt preceptum omne con¬
cluditur. in utroq enim dei continet᷑
imꝑium: et non solum precipere: sed et
prohibere ipsum iubentis est. E ñalit̾
nanq omnibus mandatur iusticia: quã
saluator in euangelio breuit quidẽ: sed
plenissime comprehendens ait. Quecũ¬
q uultis ut faciam uobis homines bona:¬
hec et uos facite illis. hoc est. ut nichil
mali inferamus aliis: et prestemus om̃e
quod bonum est: quia uolumus hoc ab
aliis: in nos utrunq seruari. Hec senten¬
tia equo iure precepti uniu̾sos tenet: nec

Expanded text:
Idemque alibi, Propterea nolite fieri impruIdemque alibi, Propterea nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Domini . Initium obedientiae est, quid praecipiatur velle cognoscere; et pars est obsequii didicisse quid facias. Scito itaque in Scripturis divinis, per quas solas potes plenam Dei intelligere voluntatem, prohiberi quaedam, praecipi quaedam, concedi aliqua, nonnulla suaderi. Psuadentur. In duobus illis, quae priori loco sunt, peccatum omne concluditur: in utroque enim Dei continetur imperium; et non solum praecipere, sed et prohibere ipsum, jubentis est. Generaliter namque omnibus mandatur justitia, quam Salvator in Evangelio breviter quidem, sed plenissime comprehendens, ait, Quaecumque vultis ut faciant vobis homines, haec et vos facite illis ; hoc est, ut nihil mali inferamus aliis, et praestemus omne quod bonum est, quia volumus hoc ab aliis in nos utrumque servari. Haec sententia aequo jure praecepti universos tenet, nec
Abbreviated transcription (Latin):
meliores ẽt ꝗͣ fuerunt sub lege: dicente a-¬
postolo. Peccatum in uobis iam non dña¬
bitur. non enim estis sub lege. sed sub gr̃a.
ĩnstituamus perfectam u̾ginem: que ex u¬
troq semper accensa. et nature simul: et
grẽ: bonum morum scĩtate testetur. Pri¬
ma uirginis cura: primumq studium
sit: scire uoluntatem dñi sui: et quid ei
placeat: quidue displiceat ei:diligent
inquirere. ut secundum apłm: rationa¬
bile deo reddat obsequium. totumq ui¬
te sue cursum: ex cius possit ordinare se¬
tentia. Impossibile est enim ei quenquã
placere: cui quid placeat ignorat.Fieri¬
q põt ut et obsequendi uoto offendat:
cui quõ obsequi debeat ante nõ didicit.
et mauis est: uoluntatem dñi facẽ ꝗͣ nõ¬
se: ita prius est nosse ꝗͣ facere. Illud enĩ¬
merito precedit hoc ordine. uñ propha
dicit. Et tu israel noli ignorare. Et bts
apostolus. Qui aut ign̾orat ignorabit᷑.

Expanded text:
meliores etiam quam fuerunt sub lege, dicente Ameliores etiam quam fuerunt sub lege, dicente Apostolo: Peccatum in vobis jam non dominabitur. Non enim estis sub lege, sed sub gratiainstituamus perfectam virginem, quae ex utroque semper accensa et naturae simul et gratiae bonum morum sanctitate testetur. Prima igitur virginis cura primumque studium sit, scire voluntatem Domini sui, et quid ei placeat, quidve displiceat, diligenter inquirere; ut secundum Apostolum, rationabile Deo reddat obsequium , totumque vitae suae cursum ex ejus possit ordinare sententia. Impossibile est enim ei quemquam placere, cui quid placeat ignorat; fierique potest ut etiam obsequendi voto offendat, qui quomodo obsequi debeat ante non didicit: et, ut majus est voluntatem Domini facere quam nosse, ita prius est nosse quam facere. Illud enimerito praecedit, hoc ordine. Unde propheta dicit, Et tu, Israel, noli ignorare. Et beatus Paulus, Qui autem ignorat, ignorabitur .
Abbreviated transcription (Latin):
nunc nobis resistit: contraq nos uenit
et nouam uoluntatem impugnat usus ue¬
tus. et miramur cur nobis per ocium atq
desidiam. nescientibus ẽt quasi ab alio scĩ¬
tas conferatur: qui nullam consuetudine
boni facimus: cum malum tam diu didi¬
cerimus. Hec de nature bono cursim qi
in alio oꝑe dicta sunt: ꝙ ideo faciendum¬
a nobis fuit:ut tibi planiorem uiam ad
ꝑfectam iusticiam sterneremus: quam eo
facilius currere possis: quo in ea nichil a
sp̃u. nichil in accessibile esse congnosceres.
Nam si ẽt ante legem ut diximus. et mul¬
to añ dninr̃i saluatoris aduentum iuste
quidam uixisse: et sancte referantur: ꝗͣto
magis post illustrationem aduentus eius
nos id posse credendum est. qui instruc¬
ti per xpi gram: et in meliorem homĩem
renati sumus:qui sanguine cius expia¬
ti atq mundati: ipsius exemplo ad per¬
fectam iusticiam incitati: meliores illis
esse debemus: qui ante legem fuerunt:

Expanded text:
nunc nobis resistit, contraque nos venit, nunc nobis resistit, contraque nos venit, et novam voluntatem impugnat usus vetus. Et miramur cur nobis per otium atque desidiam nescientibus etiam quasi ab alio sanctitas conferatur, qui nullam consuetudinem boni facimus, cum malum tamdiu didicerimus. Haec de naturae bono cursim quasi in alieno opere dicta sint: quod ideo nobis faciendum fuit, ut tibi planiorem viam ad perfectam justitiam sterneremus, quam eo facilius currere sperum, nihil inaccessibile esse cognoveris. Nam si etiam ante legem, ut diximus, et multo ante Domini nostri Salvatoris adventum juste quidam vixisse et sancte referantur  Al. referuntur: quanto magis post illustrationem adventus ejus, nos id posse credendum est, qui instructi per Christi gratiam, et in meliorem hominem renati sumus: qui sanguine ejus expiati atque mundati, illiusque exemplo ad perfectam justitiam incitati, meliores illis esse debemus, qui ante legem fuerunt:
Abbreviated transcription (Latin):
per tot annorum spacia absq ulla ãmo¬
nitione legis fuerunt: non utiq ꝙ deo
aliqñ creature sue cura non fuerit: sed
quia se talem sciebat fecisse hominum na¬¬
turam ut eis pro lege ad execendam iusti-¬
ciam sufficeret. Deniq adhuc ꝗͣdiu ad¬
huc recentioris nature usus uiguit: nec
humane rõni uelud quandam caliginem
longus usus peccandi obduxit sine lege
natura dimissa est: ad quam dns nimiis
iam uicus obrutam: et quodam ignoran¬
tie rubiginem infectam:. limam legis ad¬
mouit: ut huius freq̃nti ammonitione.
ex poliaretur: et ad suum possit redire ful¬
gorem. Neq u̾o alia nobis causa: difficul¬
latimq per multos corrũpit annos: ita
pret̾ea obligatos sibi: et addictos tenet:
ut uim quodamodo uideatur hr̃e natũe.
Omne illud tempus quo negligenter edo¬
cti. idest ad uicia edocti sumus quo mali
esse ẽt studuimus: cum ad incitamentum
nequicie in nocentia pro stulticia duceretͤ.

Expanded text:
per tot annorum spatia absque ulla admoper tot annorum spatia absque ulla admonitione legis fuerunt; non utique quod Deo aliquando creaturae suae cura non fuerit, sed quia se talem sciebat hominum fecisse naturam, ut eis pro lege ad exercendam justitiam sufficeret. Denique quamdiu recentioris adhuc naturae usus viguit, nec humanae rationi velut quamdam caliginem longus usus peccandi obduxit, sine lege dimissa natura est. Ad quam Dominus nimiis jam vitiis obrutam, et quadam ignorantiae rubigine infectam, limam Legis admovit, ut hujus frequenti admonitione expoliretur, et ad suum posset redire fulgorem. Neque vero alia nobis causa difficullatimque per multos corrupit annos, et ita postea obligatos sibi et addictos tenet, ut vim quodammodo videatur habere naturae. Omne illud tempus, quo negligenter edocti, id est, ad vitia eruditi sumus, quo mali etiam esse studuimus, cum ad incitamenta nequitiae innocentia pro stultitia duceretur,
Abbreviated transcription (Latin):
uicio ad malum uideamur impelli: quȩ
nec bonum sine uoluntate faciamus: nec
malum: et quibus liberum est unum sc̃ꝑ̃
agere: cum semper utrunq possumus.
Unde enim alii iudicaturi sunt: alii iudi¬
candi: nisi ꝙ in cadem natura dispar uo-¬
luntas est: et quia cum omnes idem pos¬
sunt. Adam de paradiso eicitur en och
de mundo rapitur. in utroq dominus li¬
bertatem arbitrii ostendit. Ut enim pla¬
cere potuit ille qui deliquit: ita potuit
peccare iste qui placuit. Non enima ui¬
sto deo: aut ille puniri meruisset: aut eli
gi hic: nisi ut̾q utrunq potuisset. hoc
de cayn et abel fratribus. hoc ẽt de esau et
iacob geminis intelligendum est: ac sciẽ¬
dum solum uoluntatis causam esse: cũ ĩ
eadem natura merita diu̾sa sint. Extin¬
ctum peccatis suis diluuio mundum noe
iustus redarguit: et sodomorum cͥmina
loth scĩtas iudicauit. Nec illud est par¬
uum argumentum ad comprobandum
nature bonum: quod primi illi homines

Expanded text:
vitio ad malum videamur impelli, qui vitio ad malum videamur impelli, qui nec bonum sine voluntate faciamus vel malum, et quibus liberum est unum semper ex duobus agere, cum semper utrumque possimus. Unde enim alii judicaturi sunt, alii judicandi; nisi quod in eadem natura dispar voluntas est, et quia, cum omnes idem pos. Adam de paradiso ejicitur, Enoch de mundo rapitur; in utroque Dominus libertatem arbitrii ostendit. Ut enim placere potuit ille qui deliquit; ita potuit peccare iste, qui placuit: non enim a justo Deo aut ille puniri meruisset, aut hic eligi, nisi uterque utrumque potuisset. Hoc de Cain et Abel fratribus, hoc etiam de Jacobo et Esau geminis intelligendum est, ac sciendum solam voluntatem causam esse, quod in natura eadem merita diversa sint. Exstinctum peccatis suis diluvio mundum Noe justus redarguit, et Sodomorum crimina Lot sanctitas judicavit. Nec illud est parvum argumentum ad probandum naturae bonum, quod illi primi homines
Abbreviated transcription (Latin):
audieritis me: gladius uos consumet .⁊.
Et rursum. Omnes uos occisione decidetis.
quia uocaui uos: et non exaudistis. locutꝰ
sum. et neglexistis. et fecistis malum añ
stis. Ipse quoq dominus in euangelio
ait. lerusalem ierłm que occidis ꝓphas:
et lapidas eos qui ad te missi sunt: quoti
ens uolui congregare filios tuos. quẽ ad¬
modum gallina congregat pullos suos
sub alas: et noluisti. Ubi uelle uidemus
et nolle: eligere et refutare: ibi non uis
nature. sed sib̾tas intelligitur uoluntati.
Plena sunt utriusq testamenti uolumina¬
huiuscemodi testimoniis: quibus tam bo¬
num omne ꝗͣ malum uoluntarium sẽp̃
esse scrihitur: que nos breuitatis causa
omittimus: maxime cum sciamus. te sa¬
cre lectioni deditam: de ipso uberius fõ
nature bonum: ut cam dicamus malũ
non posse facere: quã utiq boni ac mali
ca pacem ẽt profitemur: sed ab hac cam
tantũ modo in iuria uindicamus: ne eius

Expanded text:
audieritis me: gladius vos consumet . audieritis me: gladius vos consumet . Et rursum: Omnes vos occisione decidetis: quia vocavi vos, et non exaudistis: locutus sum, et neglexistis: et fecistis malum antestis. Ipse quoque Dominus in Evangelio ait: Jerusalem, Jerusalem, quae occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi ses volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alis suis, et noluisti ! Ubi velle videmus et nolle, eligere et refutare, ibi non vis naturae, sed libertas intelligitur voluntatis. Plena sunt utriusque Testamenti voluminhujuscemodi testimoniis, quibus tam bonum omne, quam malum, voluntarium semper esse scribitur: quae nos modo brevitatis causa omittimus; maxime cum sciamus te sacrae lectioni deditam de ipso uberius fontnaturae bonum, ut eam dicamus malum non posse facere, quam utique boni ac mali capacem etiam profitemur; sed ab hac eam tantummodo injuria vindicamus, ne ejus
Abbreviated transcription (Latin):
qui apiens occultas diuicias nature: ct in
medium proferens:ex se quid omnes possu¬
mus ostendit: docuitq quantus sit ille the¬
saurus anime. quem nos si ne usu posside¬
mus: et quod proferre nolumus. nec hr̃e
contrario ad ipsius pertinere culpam pute¬
tur. quia aliqui in iqui fuerunt. scriptura¬
rum utar testimoniis: que peccantes ubiq
crimine uoluntatis grauant. non excusãt
nature neccitate. In genesi legimus: syme¬
on et leui fratres consumau̾unt iniquita.¬
tem suam ex uoluntate sua. Ad ierusale
dominus locutus est. Propter quod ipsi
dimiserunt uiam meam: quam dedi ante
faciem eius: et non exaudierunt uocẽ mcã.
sed abierunt post uoluntatem cordis sui
mali. Ac rursus idem propha. Et pecca¬
stis deo et non exaudistis uocem eius. et in
mandatis illius: et in legiptĩs: et in testĩo¬
niis eius ambulare noluistis. Per ysaiã
quoq propham dominus locutus est. Si
uolueritis et audieritis me. que sũt bona
tre manducabits: si aũt nolueritis. neq

Expanded text:
qui aperiens occultas divitias naturae, et in medium proferens, ex se quid omnes possimus, ostendit: docuitque quantus sit ille thesaurus animae, quem nos sine usu possidemus: et quod proferre nolumus, nec habere contrario ad ipsius culpam pertinere putetur, quod aliqui iniqui fuerint; Scripturarum utar testimoniis, quae peccantes ubique crimine voluntatis gravant, non excusant necessitate naturae. In Genesi legimus, Simeon et Levi fratres consummaverunt iniquitatem suam ex voluntate sua . Ad Jerusalem Dominus locutus est, Propter quod ipsi dimiserunt viam meam, quam dedi ante faciem eorum, et non exaudierunt vocem meam, sed abierunt post voluntatem cordis sui mali . Ac rursus idem propheta, Et peccastis Deo, et non exaudistis vocem ejus, et in mandatis illius et in legitimis et in testimoniis ejus ambulare noluistis. Per Isaiam quoque prophetam Dominus locutus est, Si volueritis et audieritis me, quae sunt bona terrae, manducabitis. Si autem nolueritis, neque
Abbreviated transcription (Latin):
bono leti: constantes: intrepidi sumus. id¬
que hoc ipso declarat bonum suum: quo
ei malum displicet: et dum in bono tãtũ
opere confidit: quid solum eam deceat
ostendit. Hinc illud est quod frequent̾¬
occulto carnifice in auctorem sceleris cõ¬
scientie tormenta descuiunt. et latentẽ
reum secreta mentis pena persequitur.
nec ullus patet culpe impunitatis locus:
dum fit reatus ipse supplicium. Hinc ẽ
tormenta fruitur conscientie securitate.
et dum de pena metuat: de innocentia glo¬
rietur. Est enim inꝗͣ in animis nostris
naturalis quedam ut ita dixerim scĩtas:
que uelud in arce animi: presidens ex̾cet
boni maliq iudicium. Et ut de honestis
rectisq actibus fauet: ita sinistra queque¬
opera contemnit: atq conscĩe testimoniu ad
diu̾sas partes domestica quadam lege di¬
iudicat: nec ullo prorsus ingenio: aut fu¬
cato aliquo argumentorum colore decipit
ipsis nos cogitationibus fidelissimis et

Expanded text:
bono laeti, constantes, intrepidi sumus, idbono laeti, constantes, intrepidi sumus, idquae hoc ipso declarat bonum suum, quo ei malum displicet; et dum in bono tantum opere confidit, quid solum eam deceat, ostendit? Hinc illud est, quod frequenter carnifice occulto in auctorem sceleris conscientiae tormenta desaeviunt, et latentem reum secreta mentis poena persequitur; nec ullus post culpam impunitati locus est, dum fit reatus ipse supplicium. Hinc esttormenta fruitur conscientiae securitate, et, cum de poena metuat, de innocentia gloriatur. Est enim, inquam, in animis nostris naturalis quaedam, ut ita dixerim, sanctitas, quae velut in arce animi praesidens, exercet mali bonique judicium; et ut honestis rectisque actibus favet, ita sinistra opera condemnat, atque ad conscientiae testimonium diversas partes domestica quadam lege dijudicat: nec ullo prorsus ingenio, aut fucato aliquo argumentorum colore decipit; ipsis nos cogitationibus, fidelissimis et
Abbreviated transcription (Latin):
dixi: uel omnia in uno: uel singula in sin¬¬
gulis habere uideamus: cum omnium u¬
na natura sit: exemplo suo sibi inuicem o¬
stendunt omnia in omnibus esse posse: q̃
uel omnia in omnibus: uel singula in sin¬
gulis inueniantur. Quod si et sine deo ho¬
mines ostendunt quales a deo facti sunt.
uide quid xp̃iani facere possint: quorũ
in melius per xp̃m instructa natura est.
Age iam ad aĩe nr̃e secreta ueniamus: se ip¬
sum unusquisq attentius respiciat. Intͥ¬
rogemus quid de hoc sentiant proprie
cogitationes. Ferat sententiã de nature
bono ip̃a conscĩa. instruamur domestico
magistio: animi et mentis bona non ali¬
unde magis queq ꝗͣ ab ipsa mente dis¬
camus. Quid illud obsecro est ꝙ ad om̃e
peccatum aut erubescimus: aut timemus:
et culpam facti nunc rubore uultus: nunc
pallore monstramus:ac trepidante anĩo:
ẽt in minimis delictis testes effugimus:
conscĩa remordemur. ediu̾so aũt in omni

Expanded text:
dixi, vel omnia in uno, vel singula in sindixi, vel omnia in uno, vel singula in singulis haberi videamus; cum omnium natura una sit, exemplo suo sibi invicem ostendunt, omnia in omnibus esse posse, quae vel omnia in omnibus, vel singula in singulis inveniantur. Quod si etiam sine Deo homines ostendunt, quales a Deo factuide quid christiani facere possint, quorum in melius per Christum instaurata natura est Age jam ad animae nostrae secreta veniamus. Seipsum unusquisque attentius respiciat: interrogemus quid de hoc sentiant propriae cogitationes; ferat sententiam de naturae bono ipsa conscientia; instruamur domestico magisterio animi, et mentis bona non aliunde magis quaeque, quam ab ipsa mente, discamus. Quid illud, obsecro, est quod ad omne peccatum aut erubescimus, aut timemus, et culpam facti nunc rubore vultus, nunc pallore monstramus, ac trepidante animo etiam in minimis delictis testem effugimus, conscientia remordemur; ex diverso autem in omni
Abbreviated transcription (Latin):
hec sola habet ẽt uoluntatis. Sed pleriq ĩ¬
pie non minus ꝗͣ imꝑite: cum suꝑ statu
hominis queruntur: uereor dicere quasi re¬
prehendentis opus illud domini: talem il¬
lum aũt debuisse fieri: qui omnino facere
non possit malum. Dicit itaq figmentũ
ci qui se finxit: quid me fecisti sic: Et ĩp¬
bissimi hominum dum simulant: bene¬
idipsum ad ministrare qđ facti sunt. alit̾
se factos fuisse malunt: ut qui uitam suã
emendare nolunt: uideantur cmendare
uelle naturam. cuius bonum ita gn̾alit̾
bus: qui sinc ullo cultu dei funt: se nõnũ¬
ꝗͣ ostendit ac profert. Quam enim mul.¬
gimus: et ipsi uidimus castos patientes
modestos liberales abstinentes benigͦs
et honores simul mundi et delicias res¬
puentes. et amatores iusticie nõ minus
ꝗͣ scĩe. Un de queso hominibus alienis a
deo ista que deo placent: unde aũt illis
bona. nisi de nature bono: Et cum ista q̃

Expanded text:
haec sola habeat etiam voluntatis. Sed plerique imhaec sola habeat etiam voluntatis. Sed plerique impie, non minus quam imperite, cum super statu hominis quaeritur vereor dicere, quasi reprehendentes opus Domini, talem illum aiunt debuisse fieri, qui omnino facere non posset malum. Dicit itaque figmentum ei, qui se finxit: Quid me fecisti sic ? Et improbissimi hominum, dum dissimulant idipsum bene administrare quod facti sunt: aliter se factos fuisse malunt, ut qui vitam suam emendare nolunt, videantur emendare velle naturam. Cujus bonum ita generalitnibus, qui sine ullo cultu Dei sunt, se nonnumquam ostendat, ac proferat. Quam mulgimus, et ipsi vidimus castos, patientes, modestos, liberales, abstinentes, benignos, et honores mundi simul et delicias respuentes, et amatores justitiae non minus quam scientiae? Unde, quaeso, hominibus alienis a Deo ista, quae Deo placent? unde autem illis bona, nisi de naturae bono? Et cum ista, quae
Abbreviated transcription (Latin):
creaturam: uoluntaru boni munere. et li¬
beri arbitrii põtate donare. utriusq partis¬
possibilitatem homini inserendo. propri¬
um eius fecit esse quod uellet: ut boniacma
li capax naturaliter utrunq posset. et ad al¬
t̾utrum uoluntatem deflecteret. Neq enĩ
alit̾ spontancum habere poterat bonum:
nisi eque ẽt malum habere potuisset. Utrũ¬
q nos posse uoluit optimus creator: sedu¬
num facere bonum scilicet quod imꝑauit.
maliq facultatem ad hoc tm̃ dedit: ut uo¬
luntatem eius ex nr̃a uoluntate faceremꝰ.
Quod cum ita sit: hoc quoq ipsum quod ẽt
mala facere possumus bonum est. boni inꝗͣ
quia boni partem meliorem facit. Fecit e¬
nim ipsam uoluntariam sui iuris: non neo
cessitate deuictam: sed iudicio liberã. Licet
quippe nobis eligere: refutare: probare. re¬
spuere: nec est quo magis rõnabilis creatu.¬
ra cet̾is preferatur: nisi ꝙ cum omnia alia
conditionis tm̃. ac nec̃citatis bonum hãnt:¬

Expanded text:
creaturam voluntarii boni munere  Al. munire, et licreaturam voluntarii boni munere  Al. munire, et liberi arbitrii potestate donare: utriusqpossibilitatem homini inserendo, proprium eius fecit esse, quod uelit, ut boni aut man capax naturaliter utrumque posset et ad alterutrum uoluntatem deflecteret. Neque enim aliter spontaneum poterat habere bonum, nisi ea, quae etiam malum habere potuisset. Utrumque nos posse uoluit optimus creator, sed unum facere, bonum scilicet quod imperauit; malique facultatem ad hoc tantum dedit, ut uoluntatem eius ex nostra uoluntate faceremus. Quod cum ita sit, hoc quoque ipsum, quod etiam mala facere possumus, bonum est: bonum inquam, quia boni partem meliorem facit. Facit enim ipsam uolcessitate devinctam, sed judicio liberam. Licet quippe nobis eligere, refutare, probare, respuere. Nec est quo magis rationabilis creatura caeteris praeferatur, nisi quod cum omnia alia conditionis tantum, ac necessitatis bonum habean
Abbreviated transcription (Latin):
actum: et ideo reliquit eum in manu con-¬
sili sui.posuitq ante eum uitam et mor-¬¬
tem: bonum et malum: et quod placuerit
ei dabitur illi. Unde ẽt in deuteronomio.
legimus. Uitam et mortem dedi ante faciẽ
tuam. benedictionem et maledictionem eli
mere imꝑium uulgus offendit: ut ideo
non uere bonum factum hominem putes.
quia is facere malum põt:nec ipsa natuͬe
uiolentia astringatur ad immutabilis
boni neccitatem. Nam si diligenter retra¬
ctes: et ad subtiliorem intellectum cogas
animum: hinc tibi melior status homĩs
ac suꝑior apparebit: unde putatur infe¬
rior. In hocͥ gemini itineris discrimine:¬
in hac utriusq libertate partis: rationalis
aĩe decus positum est. Hinc inꝗͣ totus na-¬
ture nr̃e honor consistit. hinc dignitas:
hinc deniq optimi quiq laudes merent᷑.
hinc premium: nec esset oĩo ulla uirtus in
bono ꝑseuerantis: si is ad malum transire
non potuisset. Uolens nanq deus rõnalẽ

Expanded text:
actum. Et ideo reliquit eum in manu conactum. Et ideo reliquit eum in manu consilii sui . Posuitque ante eum vitam et mortem, bonum et malum: et quod placuerit ei, dabitur illi. Unde etiam in Deuteronomio legimus: Vitam et mortem dedi ante faciem tuam, benedictionem et maledictionem: elimere imperitum vulgus offendit. Et ideo non vere bonum factum hominem putes, quia is facere malum potest: nec ipsa naturae violentia astringitur  Al. astringatur ad immutabilis boni necessitatem. Nam si diligenter retractes, et ad subtiliorem intellectum cogas animum: hinc tibi melior status hominis ac superior apparebit, unde putatur inferior. In hoc enim gemini itineris discrimine,in hac utriusque libertate partis, rationabilis animae decus positum est. Hinc, inquam, totus naturae nostrae honor consistit: hinc dignitas, hinc denique optimi quique laudem merentur, hinc praemium. Nec esset omnino virtus ulla in bono perseverantis si is ad malum transire non potuisset. Volens namque Deus rationabilem
Abbreviated transcription (Latin):
uniu̾sa mundi: et que intra mundum st̃
opera bona: et ualde bona fecisse referatur.
ꝗͣto putas p̃stantiorem ipsum hominem fe-¬
cit propter quem ẽt intelligitur hec om̃ĩa
condidisse: Quem dum ad ymaginem: et
inde cum subiecit el uniu̾sa aĩalia: eisq ẽt
constituit dominum. que uel mole corpo.¬
ris: uel uirium magnitudine: uel armis dẽ¬
uum multa ualentiora homine fecerit satis
declarat: ꝗͣto pulchrior sit homo ipse cõdi¬
tus quem uel ex hoc uoluit nature sue in¬
telligere dignitatem: dum fortia sibi sub¬
iecta miratur aĩalia. Neq enim nudum il¬
lum ac sine presidio reliquit. nec diuersis
ꝑiculis. sicut exposuit in firmum. et quem
inermem extrinsecus fecerat: melius ĩtus
armauit. ratione scilicet: atq prudentia.
ut per intellectum uigoremq mentis: quo
cet̾is prestabat aĩalibus. factorem om̃ium
solus agnosceret: et in de seruiret deo: uñ
aliis dominabatur. Quem tñ iusticie do-

Expanded text:
universa mundi, et quae intra mundum sunt, universa mundi, et quae intra mundum sunt, opera bona, et valde bona fecisse referatur: quanto, putas, praestantiorem ipsum hominem fecit: propter quem omnia etiam intelligitur illa condidisse! Quem dum ad imaginem et inde cum subjecit ei universa animalia: eumque etiam constituit eorum dominum, quae vel mole corporis, vel virium magnitudine, vel armis dentium multo valentiora homine fecerit: satis declarat, quanto pulchrius sit homo ipse conditus, quem vel ex hoc voluit naturae suae intelligere dignitatem, dum fortia sibi subjecta miratur animalia. Neque enim nudum illum, ac sine praesidio reliquit, nec diversis periculis velut exposuit infirmum. Sed quem inermem extrinsecus fecerat, melius intus armavit: ratione scilicet atque prudentia, ut per intellectum vigoremque mentis, quo caeteris praestabat animalibus, factorem omnium solus agnosceret: et inde serviret Deo, unde aliis dominabatur. Quem tamen justitiae e