comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
adam in eius successionem quẽ frater
occidit. Et appellait nomen illiꝰ seth
dicẽs ut scriptũ est. Sustitauit enĩ mͥ
deus semen aliud pro abel quẽ occidit
cam. Cum itaqz iste due series gn̾atio¬
nũ una de seth altera de cai has duas
de quib agiiꝰ distinctis ordinib ẽsi¬
nuient ciuitates. unã celestẽ ĩ terris
tanquã sola sut gaudiis inherentem
uel inhiantem; nullus de ꝓgenie cain
cũ dinumerata sit ꝯnimierato adam
usq ad octauã generacõem. qͦt anuoꝵ
fuisset expressus est qñ genunit eũ qui
cõmenorat᷑ post eũ. Noluit enĩ sp̃s dei
in terre ‸ cmitatis generatoĩb tp̃a notare
ante diluuiũ. s in celestis maluit. tãꝙͣ
ẽent memoria digniores. Porro autẽ
seth qñ natus est non quidẽ taciti sunt
ãni prĩs eiꝰ s iã genuerat alios. Et
utrũ solor cam et abel. affirmare quis¬
audeat: Non em̃ qr soli noĩati st̃ ꝓpter
ordines gn̾acionũ quas ꝯmemorare o¬

Expanded text:
Adam in eius successionem, quem frater Adam in eius successionem, quem frater occidit, et appellauit nomen illius Seth dicens, ut scriptum est: Suscitauit enim mihi Deus semen aliud pro Abel, quem occidit Cain. Cum itaque istae duae series generationum, una de Seth, altera de Cain, has duas, de quibus agimus, distinctis ordinibus insinuent ciuitates, unam caelestem in terristanquam sola sint gaudiis inhiantem vel inhaerentem; nullus de progenie Cain, cum dinumerata sit connumerato Adam usque ad octavam generationem, quot annorum fuisset expressus est, quando genuit eum, qui commemoratur post eum. Noluit enim Spiritus Dei in terrenae ciuitatis generationibus tempora notare ante diluuium, sed in caelestis maluit, tamquam essent memoria digniores. Porro autem Seth quando natus est, non quidem anni patris ejus, sed jam genuerat alios: et utrum solos Caaudeat? Non enim quia soli nominati sunt propter ordines generationum, quas commemorari o
Abbreviated transcription (Latin):
rursus ad abrahã uidemꝰ ẽẽ ꝑuentũ.
ac deinde usq ad certũ articulũ tẽporis:
quãtũ oportebat signari eciã gn̾atõib
ꝯmemoratis cursũ gloriosissime ciuita¬
tis in hͦ mũdo ꝑegriuãtis et suꝑuã
patriam reguirentis. Quod eiñ ne¬
gari non p̃t. prior oĩb cam ex cõiũt¬
tione maris et feĩe natus est. Neqz em̃
illo nato dixiss adam qd̾ dixisse legr̃.
atquisiui hoĩem ꝑ deũ nisi illis duob
ip̃e fuisset homo nastendo additꝰ p̾mꝰ
Hũc secutus abel quem maior frater
occidit p̾figuratõem quandã ꝑegrinã¬
tis ciuitatis dei. ꝙ ab impiis et quodã
mͦ teruigenis id est terrenã origiuẽ
diligẽtib. et teruene tiuitatis terena
felicitate gandentib. ꝑsecucões iniquas
passura fuerit. p̾mitus ostendit. S
qͣt aunoꝵ erat adam cũ eos geniit nõ
apparet. Exinde digerũtur generãtões
alie de cain. alie de illo quẽ genuit

Expanded text:
rursus ad Abraham uidemus esse peruentum, rursus ad Abraham uidemus esse peruentum, ac deinde usque ad certum articulum temporis, quantum oportebat signari etiam generationibus commemoratis cursum gloriosissimae ciuitatis in hoc mundo peregrinantis et supernam patriam requirentis. Quod enim negari non potest, prior omnibus Cain ex coniunctione maris et feminae natus est. Neque enim illo nato dixisset Adam, quod dixisse legitur: Adquisiui hominem per Deum, nisi illis duobus ipse fuisset homo nascendo additus primus. Hunc secutus Abel, quem maior frater occidit, praefigurationem quandam peregrinantis ciuitatis Dei, quod ab inpiis et quodam modo terrigenis, id est terrenam originem diligentibus et. terrenae ciuitatis terrena felicitate gaudentibus, persecutiones iniquas passura fuerat, primus ostendit. Sed quot annorum erat Adam, cum eos genuit, non apparet. Exinde digeruntur generationes aliae de Cain, aliae de illo, quem genuit
Abbreviated transcription (Latin):
loco. si de ꝰ adiuuerit promisi diligentius
locuturũ. nũt qd̵ instat expediam. Non
eñ umbigendũ est ab hõĩe qui ex p̾mo
hoĩe natus est p̾mus qñ tam dui uine¬
bant potuisse constitui ciuitatẽ. sane
terrenam non illã q̃ dr̃ cinitas dei. de
qua ut striberemꝰ laborem tãti huiꝰ oꝑis
in manus sumpsimus¬
¶ Capłin. il. ¶ An credibile sit: p̾mi
scli uiros usq ad eã etatẽ qua filios
generasse referũtur a cõcubitu ꝯtinuisse
Itit ergo aliquis. Ita ne credendũ
est hoĩem filios generaturũ. nec
habente ꝓpositũ ꝯtiuẽcie centũ et ampliꝰ.
uel scdm̃ hebreos non multo minꝰ id est
prolis gignere potuisse; Hec questio
duob modis soluit᷑. Aut enĩ tãto serior
fuit ꝓportõe pubertas quãto uite tonꝰ
maior annositas aut qd̾ magis uideo.
ẽẽ credibile. non hic p̾mogeniti filii
ꝯuemorati sunt. s. qͣs successionis ordo
postebat. ut ꝑueniret᷑ ad noe. a quo

Expanded text:
loco, si Deus adiuuerit, - promisi diligentius loco, si Deus adiuuerit, - promisi diligentius locuturum; nunc quod instat expediam. Non enim ambigendum est ab homine, qui ex primo homine primus est natus, quando tamdiu uiuebant, potuisse constitui ciuitatem, sane terrenam, non illam, quae dicitur ciuitas Dei, de qua ut scriberemus, laborem tanti huius operis in manus sumsimus. CAPUT XV. An credibile sit primi saeculi uiros usque ad eam aetatem, qua filios generasse referuntur, a concubitu continuisse. Dicet ergo aliquis: Itane credendum est hominem filios generaturum nec habentem propositum continentiae centum et amplius, uel secundum Hebraeos non multo minus, id esprolis gignere potuisse?\' Haec quaestio duobus modis soluitur. Aut enim tanto serior fuit proportione pubertas, quanto uitae totius maior annositas; aut, quod magis uideo esse credibile, non hic primogeniti filii commemorati sunt, sed quos successionis ordo poscebat, ut perueniretur ad Noe, a quo
Abbreviated transcription (Latin):
non multo ampliꝰ. de quib dictũ ẽ. et
amplius eis labor. Illa uero nimerorũ
uarietas que inter codites hebreos iue¬
nitur et nr̃os neqz de hac ãtiqͦꝵ longeui¬
tate dissentit. et si quid ht̃ ita diuersiẽ ut
uerũ ẽẽ utrũq non possit. rerũ gestarũ
fides as ea lingua repetenda est. ex qua
interpretatũ est qd̾ habemiꝰ. Que facul¬
tas cũ uolentib ubiq gẽciũ presto sit. nõ
que diuersa ditere uidentur. ex hebreis
codicib emendare ausus ẽ nemo. Ilec
em̃ est illa diuersitas putata mendositas.
nec ego ullo mͦ putandũ existimo. S
ubi non est scaiptoris ernor. aliquid eos
diuino spũ ubi sensus cõsentaueꝰ ẽ ueri¬
tati et p̾dicans ueritatẽ. non int̾pretãciũ
munere. s ꝓphetanciũ libertate aliter di¬
cere uoluisse credendũ est. Unde merite
non solũ hebreis. uerũ eciã ip̃is cũ adhibet
testimonia de scripturis uti apostolica ĩ¬
uenit᷑ auctoritas. S hinc me oportunore

Expanded text:
non multo amplius, de quibus dictum est: Et amplius eis labor et dolor. Illa uero numerorum uarietas, quae inter codices Hebraeos inuenitur et nostros, neque de hac antiquorum longaeuitate dissentit, et si quid habet ita diuersum, ut uerum esse utrumque non possit, rerum gestarum fides ab ea lingua repetenda est, ex qua interpretatum est quod habemus. Quae facultas cum uolentibus ubique gentium praesto sit, non quae diuersa dicere uidentur, ex Hebraeis codicibus emendare ausus est nemo. Non enim est illa diuersitas putata mendositas; nec ego ullo modo putandam existimo: sed ubi non est scriptoris error, aliquid eos diuino spiritu, ubi sensus esset consentaneus ueritati et praedicans ueritatem, non interpretantium munere, sed prophetantium libertate aliter dicere uoluisse credendum est. Unde merito non solum Hebraeis, uerum etiam ipsis, cum adhibet testimonia de scripturis, uti apostolica inuenitur auctoritas. Sed hinc me opportuniore
Abbreviated transcription (Latin):
pãi eciã ciues ciuitatis dei in huiꝰ uite
ꝑegrinatõe patiũt᷑. et a quib deo medẽti
Lilla ĩobediencia. de qua in libro qͣrto
decimo disseruimꝰ pͥme ĩobediẽcie supplitiũ.
et ideo non natura s uitiũ est. ꝓpter qd̾
dicitur ꝓficientib bonis. et ex fidei peg̾¬

Expanded text:
peccati etiam ciues ciuitatis Dei in huius uitae peccati etiam ciues ciuitatis Dei in huius uitae peregrinatione patiuntilla inoboedientia, de qua in libro quarto decimo disseruimus, primae inoboedientiae supplicium, et ideo non natura, sed uitium; propter quod dicitur proficientibus bonis et ex fide
Abbreviated transcription (Latin):
exortũ est. quẽ admodũ aduersũ seip̃an
terrena ciuitas diuidatur ostendi: ꝙ
autẽ inter cain et abel: inter duas ip̃as
ciuitates dei et hoĩm ĩnuicitias demon-¬
strauit. Pugnãt inter se mali et mali.
Item pugnãt inter se mali et boui
Boui ꝟo et boui si ꝑfecti sũt inter se pu.¬
gnare non possunt ꝓficiẽtes autẽ nõdũ¬
q ꝑfecti. ita possũt. ut boiꝰ quisq ex
ea parte pugnet contra alterũ ꝙͣ eciã
ꝯcupistit aduersus spm̃. et sp̃s adu̾sus
carnem. Contupistẽcia gͦ spiritalis
contra alteriꝰ p̃t pugnare carnalem.
uel ꝯcupistencia tarualis ꝯtra alterius
spũalem. sicut inter se pugnãt bori
et mali. uel terte ip̃e ꝯcupistencietarua¬
les mnt̾ se duoꝵ bonoꝵ nõdũ utiq ꝑfec¬
torũ. sicut inter se pugnãt mali et
mali. denec eoꝵ qui curãt᷑ ad ultimã
uictoriã sanitas perducatur.¬
¶ Capłm .G.¶ De langorib qͦs ex pena

Expanded text:
exortum est, quem ad modum aduersus se ipsam exortum est, quem ad modum aduersus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiaconcupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem. Concupiscentia ergo spiritalis contra alterius potest pugnare carnalem uel concupiscentia carnalis contra alterius spiritalem, sicut inter se pugnant boni et mali; uel certe ipsae concupiscentiae carnales inter se duorum bonorum, nondum utique perfectorum, sicut inter se pugnant mali et mali, donec eorum, qui curantur, ad ultimam uictoriam sanitas perducatur. CAPUT VI. De languoribus, quos ex poena
Abbreviated transcription (Latin):
quãtã si unus ẽẽt habere non poterant
Qui enĩ uolebat dũando glĩari. minꝰ
utiq dũaretur. si eius pt̃as unio ꝯsorte
minueret᷑. Ut gͦ totã dñationem hr̃ẽt
unus ablatus ẽ sociꝰ. et scelere creuit in
peius. qd̾ ĩnotẽtia minꝰ ẽet et melius.
Hii autẽ frẽs cain et abel non habebant
inter se similem rerũ terrenarũ cuꝑidi¬
eiꝰ fieret angustior qui alterũ occidit. si
ambo dñarentur. Abel quippe non
querebat dñacionem in ea ciuitate que
condebatur a frẽ. s ĩuidencia illa dya¬
bolita qua lident bonis mali. milla
alia causa nisi qr illi boui sũt illi mali
Nullo eni ni᷑ fit minor accedente seu
ꝑmanẽte consorte possessio bonitatis
sotioꝵ possidet caritas. Non habebit
deuiq istam possessionẽ qui eã noluerit
hr̃e ꝯmunẽ. et tãto eã reperiet ãpliorẽ.
quãto ampliꝰ ibi potuerit amare ꝯsor¬
tem. Illud ig̃r qd̾ inter remũ et romulũ

Expanded text:
quantam, ni unus esset,- habere non poterant. quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupidi eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis,sociorum possidet caritas. Non habebit denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem, et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur, quod inter Remum et Romulum
Abbreviated transcription (Latin):
diligantur. necesse est miseria ꝯseqͣtur
et que merat augeatur.¬
¶ Capłm.h. ¶ De pͥmo terrene tiuita¬
tis auctore fratriada cuiꝰ ĩpietati romane
urbis ꝯditor germani tede responderit.
Rimius itaq fuit terrene ciuitatis
ꝯditor fratritida. Nam suũ frẽm ciuẽ
cuuitatis eterne in hac terra pegrinãtẽ.
iuidentia uictus occdit. Unde mrandũ
non est ꝙ tanto post in ea tiuitate cõdeni¬
da que fuerat huiꝰ terrene ciuitatis de
qua loquiui᷑ caput futura. et tã mltis
gentib regnatura. Huic exemplo p̾mo.
et ut greci appellant archeotipo quedã
sui gu̾is imago respondit Nam et illit
sicut ipm facuiꝰ quidã poeta comemo¬
rauit illoꝵ. fraterno p̾mi maduerunt
sanguinem muri. Sit eñ ꝯdita est
roma: qñ occisũ remũ a fr̃e roniulo
romana testatur historia nisi ꝙ isti
teruene ciuitatis ambo tiues erant
aiubo glĩam de romaue rei pu ͤ ĩstitu¬
cione querebant. Sed ambo eã tantã

Expanded text:
diligantur; necdiligantur; necet quae inerat augeatur. CAPUT V. De primo terrenae ciuitatis auctore fratricida, cuius inpietati Romanae urbis conditor germani caede responderit. Primus itaque fuit terrenae ciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam,
Abbreviated transcription (Latin):
subiugare uiucendo. Nan autẽ recte dr̃
ea bona non ẽẽ q̃ concupistit hec ciuitas.
qñ est et ip̃a in suo hũano genere ielior.
Concupistit em̃ terrenã quãdã ꝓ rebus
ĩfimis pacem. did eã nãq desiderat ꝓue¬
nire bellando. quõ si uicerit et qui resistat
non fuerit. pax erit ꝙͣ non habebant
ꝑtes ĩuicẽ aduersantes. et ꝓ hiis reb qͣs
simul hr̃e non poterant infeliti egestate
certantes. Hanc pacẽ requirũt laboriosa
bella. haut adipistitur que putat᷑ glorio¬
sa uictoria. Qñ autẽ uiucũt. qui tausa
iustiore pugnabant quis dubitet gratu¬
landam ẽẽ uictoriã et ꝓuenisse oꝑtabilẽ
patẽ: Hec bona sunt: et sine dubio dei
dona sunt. Sed si neglectis melioribus
que ad supernã ꝑtinent ciuitatẽ. ubierit
uictoria eterna et sũma pate secura boã
ista sit ꝯtupistũtur. ut uel sola eẽ credã¬
tur. uel hiis que meliora credũtur ampliꝰ

Expanded text:
subjugare vincendo. Non autem recte dicuntur subjugare vincendo. Non autem recte dicuntur ea bona non esse, quae concupiscit haec civitas, quando est et ipsa in suo genere humano melior. Concupiscit enim terrenam quamdam pro rebus infimis pacem: ad eam namque desiderat pervenire bellando. Quoniam si vicerit, et qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes invicem adversantes, et pro his rebus quas simul habere non poterant infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella; hanc adipiscitur quae putatur gloriosa victoria. Quando autem vincunt qui causa justiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse victoriam, et provenisse optabilem pacem? Haec bona sunt, et sine dubio Dei dona sunt. Sed si, neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent civitatem, ubi erit victoria in aeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut vel sola esse credantur, vel his quae meliora creduntur, amplius
Abbreviated transcription (Latin):
filios gr̃e. ciues ciuitatis libere. socios patis
que sempiterna non erit. nec enim
cũ extremo suplicio dampnata fuerit iam
ciuitas erit. hic habet bonũ suũ tuiꝰ socie¬
tate letatur: qualis ẽẽ de talib leticia reb
pater. Et quĩ non est tale bouũ ut nullas
angustias faciat amatorib suis. ideo tiꝰ¬
uitas ista aduersus seip̃am plerũq diui¬
ditur litigundo. bellando atq pugnãdo
et aut mortiferas aut certe mortales uit¬
torias requirendo. Nlã ex quatũq sui parte
aduersus alterã sui ꝑtem bellando surrexe¬
rit. querit ẽẽ uictrix genciũ cũ sit captiua
uitioꝵ. et si quidem cũ uicerit superbus
extollitur eniã mortifera. Si uero ꝯditõe
cogitans casusq ꝯmuues magis q̃ acci¬
dere possunt aduersus angitur. quã eis
que ꝓuenerũt scdĩs rebus inflat᷑ tñin¬
mortalis est ista uictoria. Neq enĩ sẽꝑ
dũari poterit ꝑuiauendo eis qs potuerit

Expanded text:
filios gratiae, ciues ciuitatis liberae, socios pacis filios gratiae, ciues ciuitatis liberae, socios pacis quae sempiterna non erit neque enim, cum extremo supplicio damnata fuerit, iam ciuitas erit, hic habet bonum suum, cuius societate laetatur, qualis esse de talibus laetitia rebus potest. Et quoniam non est tale bonum, ut nullas angustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, superbius extollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt smortalis est ista victoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis quos potuerit
Abbreviated transcription (Latin):
est ergo ismahel sicut nascũt᷑ hoĩes ꝑmix¬
tione sexus utriusq usitata lege nature.
Ideo dictũ est scdm̃ carnẽ. nõ ꝙ ista benefi¬
cia dei non sint aut non illa operetur deus
cuiꝰ opifex sapĩa actingit sicut scriptũ ẽ.
a fine usq in finẽ fortiter. et disponit oĩa
suauiter. s ubi significandũ fuerat dei
donũ qd̾ indebitũ hoĩb gratis gr̃a largiret᷑.
sic oportuit dari filiũ quẽadmodũ nature
non debebatur excursib. Nlegat enĩ nat᷑a
iam filios tali ꝯnuxtioni maris et feĩe
qualis ẽẽ poterat abrahe et sare in illa iã
etate eciã milieris accedente sterilitate q̃
nec tũc parere potuit qñ non etas fecũdi¬
tati s etati fecunditas defuit. Qd̃ gͦ nature
sic affecte fructus posteritatis nõ debebatur
significat qd̾ natura gu̾is hũaui ptło ui¬
ciata. ac ꝑ hoc iure dãnata. nichil uere
felicitatis posterũ merebat᷑. Recte igitur

Expanded text:
est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixest ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quem ad modum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc iure damnata nihil uerae felicitatis in poste
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ ancille cũ filio ineo ꝓsaat. qd̾ ait
apłs cũ filio libere. Inuenimꝰ gͦ ĩt̾rena
ciuitate duas formas unã suã p̾senciam
demonstrantem alterã celesti ciuitati signi¬
ficande sua pñcia seruitutẽ. Parit autẽ
tiues teruene ciuitatis pc̃to uiciata natura
turã liberans gr̃a. Unde illa uocãt᷑ ua sa
in duob filiis abrahe ꝙ unus de aucilla q̃
dicebatur agar sedm̃ carnem natus ẽ ismahel.
alter est autẽ de sarra libera scdm̃ ꝓmissionẽ
natus ysaac. Uterq quidẽ de seĩe abrahe.
usus ostendit᷑. hic diuinũ bñficiũ ꝯmẽdat᷑.¬
¶ Capłmn.3.ͫ ¶ Desterilitate sare quam
dei gr̃a fecundauit.
Iolra quippe sterilis erat et desperacõe
prolis saltem de antilla sua ꝯcupiscẽs
hr̃e qd̾ de ip̃a non se posse cernebat. dedit eã
fetandã uiro. de qͦ parere uoluerat nec
potuerat. Exegit itaq etiã sic debitũ de
marito utens iure suo in utero alieno. Natꝰ

Expanded text:
filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filio liberae. Inuenimus ergo in terrena ciuitate duas formas, unam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccatota uasa in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae dicebatur Agar, secundum carnem natus est Ismael, alter est autem de Sarra libera secundum repromissionem natus Isaac. Uterque quidem de semine Abrahae; usus ostenditur, hic diuinum beneficium commendatur. CAPUT III. De sterilitate Sarrae, quam Dei gratia fecundauit. Sarra quippe sterilis erat et desperatione prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo in utero alieno. Natus
Abbreviated transcription (Latin):
et nũc. S quid dicit scriptura: Eice
ancillã et filiũ eiꝰ. Non eñ heres erit
filius ancille tũ filio libere. Nos autem
frẽs non sumus ancille filii sz libere.
Qua libertate xp̃s nos liberauit. Hec
forma intelligendi de apłiea auctoritate
destendẽs locũ nobis aꝑit quẽ admodũ
scripturas duoꝵ testaientoꝵ ueteris et
noui accipere debeauus. Pars eñ q̃dã
terrene ciuitatis imago telestis ciuitatie
effecta ẽ. non se significando. s alteram.
et ideo seruiẽs. non eñi ꝓpter se ip̃am s
ꝓpter aliam significaudã est instituta.
et ꝓcedente alia significatõe et ip̃a p̾fi¬
gurans p̾figurata est. Nãq agar ãcilla
sare eiusq filiꝰ imago q̃dã huiꝰ imagi¬
nis fuit. Et qm̃ transiture erãt umbre
luce ueniente i deo dixit libera sara que
siguificabat liberam ciuitatẽ. tui rursus
alio miͦ. significãde etiã illa umbra seruiebat
eite autillã et filiũ eiꝰ. non enĩ heres erit

Expanded text:
quid dicit scriptura? Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio liberae. Nos autem, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenae ciuitatis imago caelestis ciuitatis effecta est, non se significando, sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm .ixͫ ¶ De differencia qua iut̾
hebreos et mõs codites. uidentur amnoꝵ
numeri dissonare.
ocirta et si inter hebreos et mos co¬
dices de ip̃o numero anuoꝵ nõnulla
uidelur ẽẽ distancia qd̾ ignoro qua ratõe
sit factũ. non tñ tanta est ut illos hoĩes
tam longeuos fuisse dissenciant Ilain
ip̃e homo p̾mus adam antequã gigneret
filiũ qui appellatus est seth ducentos tri¬
ginta annos uixisse reꝑitur ĩ codicibus
nr̃is. in hebreis autẽ centũtrigniita ꝑhi¬
betur. S postea quã eũ genut septu
uiuuersitatis sũma cõcordat. At deide
ꝑ ꝯsequentes generacões auteꝙͣ gignãt᷑
qui gigni ꝯmemorant᷑. minꝰ uixisse
apud hebreos pr̃ eiꝰ ĩuenitur cẽtũ ãnos
s postea quã ẽ genitus idem ip̃e. tẽtũ
minꝰ quã in hebreis ĩueniũtur in nris
Atqz ita hinc et inde numeri uniu̾st¬
tas ꝯsonat. In sexta autẽ generacione
nusꝙͣ uterq codices discrepant. In sey¬
tima uero ubi ille qui natus ẽ enoch

Expanded text:
 CAPUT X. De differentia. qua inter Hebraeos et nostros codices uidentur annorum numeri dissonare. 25 Quocirca etsi inter Hebraeos et nostros codices de ipso numero annorum nonnulla uidetur esse distantia, quod ignoro qua ratione sit factum: non tamen tanta est, ut illos homines tam longaeuos fuisse dissentiant. Nam ipse homo primus Adam, antequam gigneret filium, qui est appellatus Seth, ducentos triginta uixisse annos reperitur in codicibus nostris, in Hebraeis autem centum triginta perhibetur; sed posuniversitatis summa concordat. Ac deinde per consequentes generationes antequam gignatur qui gigni commemoratur, minus vixisse apud Hebraeos pater ejus invenitur centum annis; sed posteaquam est genitus idem ipse, centum minus quam in hebraeis inveniuntur in nostris. Atque ita hinc et inde numeri universitas consonat. In sexta autem generatione nusquam utrique codices discrepant. In septima vero, ubi ille qui natus est Enoch,
Abbreviated transcription (Latin):
malis aute aut ꝓbatur aut eniendat᷑.
Illi uo qui ꝓbitati eiꝰ iusultãt: eiq dicũt
cũ forte ii aliqua tempora lia mala de¬
uenerint ubi est deꝰ tuus: ip̃i dicãt ubi
sunt dii eoꝵ cũ talia patuĩt᷑ ꝓ qͥb euitã¬
dis eos uel colũt uel colendos eos ẽẽ ꝯteu
dũt. Nain ista respondet. Deus meus
adesse secretꝰ: ab esse non motus. Ille
tũ me aduersis reb exagitat. aut me¬
rita examinat aut p̾cta castigat:
mercedẽq mͥ et̾uã pro toleratis pie małis
tꝑalib seruat. Uos autẽ qui estis. cũ qͥb
loqui dignũ sit Altem de diis ur̃is: ꝙͣto
minꝰ de deo meo qui terribilis est sr̃ͥ
om̃s deos: qr oñs dii genciũ demonia
dũs autemi celos fecit

Expanded text:
 aut probatur aut emendatur. Illi uero, qui probitati eius insultant eique dicunt, cum forte in aliqua temporalia mala deuenerit: Ubi est Deus tuus? ipsi dicant, ubi sint di eorum, cum talia patiuntur, pro quibus euitandis eos uel colunt udunt. Nam ista respondet: Deus meus adesse secretus, abesse non motus: ille cum me adversis rebus exagitat, aut merita examinat, aut peccata castigat, mercedemque mihi aeternam pro toleratis pie malis temporalibus servat: vos autem qui estis, cum quibus loqui dignum sit saltem de diis vestris, quanto minus de Deo meo, qui terribilis est super omnes deos; quoniam dii gentium daemonia, Dominus autem coelos fecit
Abbreviated transcription (Latin):
marti cathonis tensorii nepotes fuerũt. geniti
et orator et cenisor fuit filios habuit ex malb
diu̾sos et etate longe dispares. nã adolestente
altero et matre eiꝰ amssa ip̃e qͦ multũ seuex
solonis clientis sui filiã uirgiuem duxit iii
matͥmoniũ. Ex quanatꝰ est ei martus catho
solonianus. Ex maiore autẽ tathonis filio. qͥ

Expanded text:
M. illius Catonis Censorii nepotes fuerunt, geniti et orator et censor fuit, filios habuit, et matribus diversos et aetatibus longe dispares. Nam iam adulescente altero, matre eius amissa, ipse quoque iam multum senex, Saloni clientis sui filiam virginem duxit in matrimonium, ex qua natus est ei M. Cato Salonianus;
Abbreviated transcription (Latin):
pestilenciam iau fiue debito cessaturain.
aliam longe grauiorẽ qua plurimiũ gau¬
det ex hac occasione non corporib s mo¬
⁊ib curauit immictere: que aĩos miseroꝵ
tautis obcecauit tenebris. tãta deformita
te fedauit: ut etiã modo ꝙͭ credibile forsitã
erit si a urĩs posteris audiet᷑ romana ur¬
be uastata qͦs pestilentia ista possedit atq
inde fugientes. tartaginẽ ꝑuenire potus¬
rũt in theatris cottidie certatim prohista¬
onib insauirent.

Expanded text:
pestilentiam iam fine debito cessaturam pestilentiam iam fine debito cessaturam aliam longe grauiorem, qua plurimum gaudet, ex hac occasione non corporibus, sed moribus curauit inmittere, quae animos miserorum tantis obcaecauit tenebris, tanta foedauit deformitate, ut etiam modo quod incredibile forsitan erit, si a nostris posteris audietur Romana urbe uastata, quos pestilentia ista possedit adque inde fugientes Carthaginem peruenire potuerunt, in theatris cottidie certatim pro histrionibus insanirent.
Abbreviated transcription (Latin):
ista uestitis qui uos nestire dissinru¬
iatis aduertite qui aduersus liberatore a
talib dñis murmuratis: ludi steniti spec¬
tatula iurpitudinũ et licẽtia uanitatum
non hõmi uiciis: sed deoꝵ ur̃oꝵ iussis ro¬
me instituti sunt. Tolerabiliꝰ diumos
honores deferretis illi stipioni ꝙͣ deos eiꝰ mo¬
di coleretis. Ileq enĩ erant illi dii. suo põ¬
tifice meliores. Ecte actendite: si mens
tam diu potatis eruorib ebria. uos ali¬
quid sanũ considerare ꝑmictit. Dii ꝓpl̾
sedandam corporũ pestilentiã ludos sibi
stenicos exhiberi iubebant. pontifex autẽ
ꝓpler aĩoꝵ cauendã pestilenciã ip̃arii ste¬
na construi ꝓhibebat. Si aliqua luce
mẽtis añ corpori ppͥonitis: eligite quẽ
colatis. Neq enĩ et illa corporũ pestilẽ¬
cia ideo ꝯquienit: que ppło bellicoso et
solis antea ludis cirtensib assueto ludoꝵ
stenicoꝵ delicata subuitauit in sama: s
astucia spirituũ nephandoꝵ p̾uidẽs illã

Expanded text:
ista nescitis et qui uos scire dissimulatis, aduertite, qui aduersus liberatorem a talibus dominis murmuratis: ludi scaenici, spectacula turpitudinum et licentia uanitatum, non hominum uitiis, sed deorum uestrorum iussis Romae instituti sunt. Tolerabilius diuinos honores deferretis illi Scipioni quam deos huius modi coleretis. Neque enim erant illi di suo pontifice meliores. Ecce adtendite, si mens tam diu potatis erroribus ebria uos aliquid sanum cogitare permittit! Di propter sedandam corporum pestilentiam ludos sibi scaenicos exhiberi iubebant; pontifex autem propter animorum cauendam pestilentiam ipsam scaenam constitui prohibebat. Si aliqua luce mentis animum corpori praeponitis, eligite quem colatis! Neque enim et illa corporum pestilentia ideo conquieuit, quia populo bellicoso et solis antea ludis circensibus adsueto ludorum scaenicorum delicata subintrauit insania; sed astutia spirituum nefandorum praeuidens illam
Abbreviated transcription (Latin):
anferri: qui eruor eis fortasse sublatus ẽ.
Tñ enĩ cogitant qua ꝯstiã deo seruierint
et fide incõtussa nõ de illo sentĩt ꝙ ita
sibi seruiẽtes eñq ita ĩuotãtes desorere
ullo mͦ potuerit. quãtũq illi castitas
placeat dubitare non possunt: uident
ẽẽ ꝯsequẽs nequaꝙͣ illũ fuisse ꝑiuissurũ
Ut hec acciderent sauctis suis: si eo mͦ
pire posset sauctitas quã ꝯtulit eis et
diligitu eio

Expanded text:
auferri: qui error eis fortasse sublatus est. auferri: qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant. qua conscientia Deo seruierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt, quod ita sibi seruientes eumque inuocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, uident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et diligit in
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ suꝑbie fastũ si hanc humilitatẽ ĩ uasta¬
cione illa euasissent ex tolli. Sicut gͦ qͥdã
morte rapti sunt. ne malicia nuitaret
intellectũ eoꝵ: ita quidã ab istis ui raptũ
est ne ꝓsperitas mutaret modestiã earum.
Utrisqz igitur que de carne sua qd̾ turpẽ
nulliꝰ ẽẽnt ꝑpesse cõtactũ uel iã suꝑbiebãt
uel suꝑbire si nec hostiũ uiolentia contrec¬
tate essent forsitan poterãt: nõ ablata
est castitas s huruilitas ꝑsuasa. Illarũ
tumiori occursum est ĩmanenti: istaꝵ occur¬
sum est ĩmiẽti. Quãꝙͣ et illud nõ sit
tacendũ quibusdam que ista ppesse sunt
potuisse uideri. contiuẽcie bonũ in bouis
corꝑalib deputãdũ. et tũt manere si mil¬
lius libidine corpus actrectaret᷑: nõ autẽ
ẽẽ posituri in solo adiuto diuinitꝰ robore
uolũtatis. ut sit sanctũ et corpus et sp̃s:
net tale bouũ ẽẽ qd̾ inito aĩo non possit

Expanded text:
in superbiae fastum. si hanc humilitatem in uastain superbiae fastum. si hanc humilitatem in uastatione illa euasissent, extolli. Sicut ergo quidam morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum, ita quiddam ab istis ui raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, uel iam superbiebant uel superbire, si nec hostium uiolentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est inmanenti, istarum occursum est inminenti. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit uideri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus adtrectaretur; non esse autem positum in solo adiuto diuinitus robore uoluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod inuito animo non possit
Abbreviated transcription (Latin):
tis uel cõiugalis pudicicie suꝑbisse. sed
hũi lib ꝯsentiendo dedono dei tñ tremore
exultasse. nec ĩuidisse cuiquã paris ex¬
tellentia stĩtatis et castitatis. s hũana
laude postpoĩta. que tãto maior de ferri
solet. quanto est bonũ rariꝰ qd̾ ex hibet
laudem. optasse pociꝰ. ut amplioru eaꝵ
iumerꝰ esset ꝙͣ ut ipe in paucitate aplius
eminerent; nec iste que tales sunt. si eaꝵ
qͦ aliquas barbarita libido conpressit ꝑ¬
missũ hͦ eẽ causentur: nec ideo tredant deũ
ista negligere: qr ꝑmictit quod nemo ĩpu¬
ne ꝯmictit. Quedam enĩ ueluti pondera
malarũ cupiditatũ et ꝑ occultũ pũs dini¬
nũ iudiciũ relaxant᷑: et manifesto ultiͦ
reseruãt᷑. Fortassis autem iste que bene
sibi sunt conscie non se ex isto castitatis
bono cor inflatũ extulisse. et tñ uiui ho-¬
stilen in carne ꝑpesse sunt. habebant
aliquid latẽtis infirauitatis. que posset

Expanded text:
tis uel coniugalis pudicitiae superbisse, sed tis uel coniugalis pudicitiae superbisse, sed humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse, nec inuidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius quod exigit laudem, optasse potius ut amplior earum numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido conpressit, permissum hoc esse causentur, nec ideo Deum credant ista neglegere, quia permittit quod nemo inpune committit. Quaedam enim ueluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens diuinum iudicium relaxantur et manifesto ultimo reseruantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen uim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset
Abbreviated transcription (Latin):
uod si forte tur ꝑmissi sunt queritis:
altaquidẽ est ꝓuidencia creatoris
mũdi. atq rectoris: et instrutabilia sunt
iuditia eiꝰ: et ĩuestigabiles uie eiꝰ. Uerũ¬
ini interuogate fideliter aĩas ur̃as. ne forte
de isto integritatis et ꝯtinẽcie uel pudicitie
bono uos inflatiꝰ extulistis: et humanis
laudib delectate in hoc eciã aliquib ĩuidi¬
stis. Non actuso qd̾ nestio: nec audio quid
uobis interrogata corda ur̃a respondent
Tiĩ si ita ẽẽ responderunt. nolite mirari
hoc uos auusisse unde hoĩb placere ges-¬
tistis: illud uobis remãsisse qd̾ ostendi hõi-¬
bus non p̃t. Si peccantibz non consen-¬
sistis diuine gre ne amicteret᷑ diuinũ ac¬
cessit auxiliũ: hũane głie ne amaretur.
hũauũ successit opprobriũ. In utroq ꝯso¬
lauuni pusillammes: illit ꝓbate huit
castigate. illuit iustifitate. huic eniẽdate
Quarũ ꝟo corda interuogata responderĩt
nũꝙͣ se de bono uirgiuitatis uel uiduita¬

Expanded text:
uod si forte, cur permissi sint quaeritis, alta quidem est providentia Creatoris mundi atque Rectoris, et inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus . Verumtamen interrogate fideliter animas vestras, ne forte de isto integritatis et continentiae vel pudicitiae bono vos inflatius extulistis, et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus invidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod vobis interrogata corda vestra respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite mirari hoc vos amisisse, unde hominibus placere gestiistis; illud vobis remansisse, quod ostendi hominibus non potest. Si peccantibus non consensistis, divinae gratiae, ne amitteretur, divinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit opprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum uero corda interrogata respondent numquam se de bono uirginitatis uel uiduita
Abbreviated transcription (Latin):
alienũ. neminem ꝓpter sua pcta p̾t̾ita
ꝓpter que magis hac uita opus ẽ ut possit
percitendo sanari: neminẽ uelut desiderio
uite melioris que post mortem speratur.
qr reus sue mortis. meliorẽ post mortẽ
uitani non sustipit

Expanded text:
alienum; neminem propter sua peccata praeterita, alienum; neminem propter sua peccata praeterita, propter quae magis hac uita opus est, ut possint paenitendo sanari; neminem uelut desiderio uitae melioris, quae post mortem speratur, quia reos suae mortis melior post mortem uita non suscipit
Abbreviated transcription (Latin):
tiuitatis sue lege reus ẽ homitdii: ymo
nisi fecerit reꝰ est imperii deserti atq
contempti: quod si sua sponte atz aut¬
toritate feciss. crimẽ effusi hũaui sau¬
guinis incidiss. Itaq unde muentur
si ficerit ĩuuissus: inde puniet᷑ nisi fe¬
cerit iussus. Quod siita est iubente
ĩperatore: ꝙͣto magis iubente creatore:
Qui gͦ audit nõ licere se occidere faci-¬
at sicut iussit cuiꝰ non licet iussa cõtem¬
noere. tiĩ mͦ uideat utrũ diuina iussio
nullo nutet interto. Nos ꝑ aurẽ ꝯstiẽcias
quenimꝰ: occultorũ nobis iudiciũ nõ
usurpamꝰ. Nemo stit quid agat᷑ in hoĩe:
nisi sp̃s hoĩs qui in ip̃o ẽ. hõt diximꝰ
hͦ asserimꝰ h. modis oĩb approbauius
nemiuẽ spontanẽa mortemi sibi inferre
debere uelut fugiendo molestias tꝑpales
ne nicidat in ppetuas: nenimẽ ꝓptor
aliena prta ne hoc ip̃o iupiat habere
grauissimũ ꝓpͥum quẽ nõ polluebat

Expanded text:
ciuitatis suae lege reus est homicidii, immo, ciuitatis suae lege reus est homicidii, immo, nisi fecerit, reus est imperii deserti adque contemti; quod si sua sponte adque auctoritate fecisset, crimen effusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecit iniussus. inde punietur nisi fecerit iussus. Quod si ita est iubente imperatore, quanto magis iubente creatore! Qui ergo audit non licere se occidere, faciat, si iussit cuius non licet iussa contemnere; tantummodo uideat utrum diuina iussio nullo nutet incerto. Nos per aurem conscientiam conuenimus, occultorum nobis iudicium non usurpamus. Nemo scit quid is, qui in ipso est. Hoc dicimus, hoc adserimus, hoc modis omnibus adprobamus, neminem spontaneam mortem sibi inferre debere uelut fugiendo molestias temporales, ne incidat in perpetuas; neminem propter aliena peccata, ne hoc ipse incipiat habere grauissimum proprium, quem non polluebat
Abbreviated transcription (Latin):
Ed inquiũt. quedam sancte femine
Otpe ꝑsetutionis ut in sectatores sue
pudicitie deuitarest in rapturũ atq ne¬
caturũ se fluiũ ꝓiecerũt eoq modo de¬
functe sunt: earũq martiria in catholi¬
ta eccłia ueueratione celeberrima frequẽ¬
tantur. De hiis iuchil tenere audeo iu¬
dicare. Utrũ enĩ eccłie aliqͥb fide dignis
testificaroĩb. ut earũ memoriã sit hono¬
ret diuina ꝑsuaserit auctoritas nestio:
et fieri p̃t̃. ut ita sit. Quid si enĩ hoc
fecerũt nõ hũanitꝰ decepte s diuinilus
iuisse nec errantes s obedientes: sicut de
sampsone aliuid nobis phas ẽ nõ tredere:
Cñ autẽ deꝰ iubet seq iubere sine ullis
ambagib intimat. quis ebediẽtiã in
crimen uocet: qͥs obsequiũ pietatis ac¬
cuset. S non ideo siue stelere facit qͥsqͥs
deo filiũ ĩmolare decreuerit: qr hͦ. abra¬
ham eciã laudabiliter fecit. Nlani et
miles cũ obediẽs potestati sub qua legi¬
luue ꝯstitutꝰ est hominẽ occidit nulla

Expanded text:
 inquiunt, sanctae feminae tempore persecutionis, ut insectatores suae pudicitiae deuitarent, in rapturum adque necaturum se fluuium proiecerunt eoque modo defunctae sunt earumque martyria in catholica ecclesia ueneratione celeberrima frequentantur. De his nihil temere audeo iudicare. Utrum enim ecclesiae aliquibus fide dignis testificationibus, ut earum memoriam sic honoret, diuina persuaserit auctoritas, nescio; et fieri potest ut ita sit. Quid si enim hoc fecerunt, non humanitus deceptae, sed diuinitus iussae, nec errantes, sed oboedientes? sicut de Samsone aliud nobis fas non est credere. Cum autem Deus iubet seque iubere sine ullis am. bagibus intimat, quis oboedientiam in crimen uocet? quis obsequium pietatis accuset? Sed non ideo sine scelere facit, quisquis Deo filium immolare decreuerit, quia hoc Abraham etiam laudabiliter fecit. Nam et miles cum oboediens potestati, sub qualibet legitime constitutus est, hominem occidit, nulla.
Abbreviated transcription (Latin):
Enmerit sane in ip̃is inimicis
latere ciues futuros. ne infructuosũ
Uel apud ip̃os putet. quas douec puemat
ad ꝯfessos portat infessos: sicut ex illoꝵ
nuuero eciã dei curitas habet secũ ꝙͣ diu
ꝑegrinatur in mũdo. cõnexos cõmuone
sacramentoꝵ nec secũ fuluros in et̾na sorte
mͦ cũ illis theatra. mͦ eccłias nobistũ replẽtes
De coruectione autẽ quarũdã etiã talium
multominꝰ e desperãdũ: si apud aꝑtissimos
aduersarios p̾destinati amiti latitant. adͦ¬
hut ignorati etiã sibi. Perplexe quippe sti
iste due tiuitates in hͦ stło. iuicemq prui¬
xte. douec ultimo indicio dirimãtur.. De
quaꝵ exortu et ꝓcursu. et debitis finib
qd̾ diceudũ arbitior. quãtũ diuinitus
adinuabor expediam ꝓpter głiam ciuita

Expanded text:
nerit sane in ipsis inimicis latere ciues futuros, ne infructuosum uel aput ipsos putet, quod, donec perueniat ad confessos, portat infensos; sicut ex illorum numero etiam Dei ciuitas habet secum, quamdiu peregrinatur in mundo, conexos communione sacramentorum, nec secum futuros in aeterna sorte modo cum illis theatra, modo ecclesias nobiscum replentes. De correctione autem quorundam etiam talium multo minus est desperandum, si aput apertissimos aduersarios praedestinati amici latitant, adhuc ignoti etiam sibi. Perplexae quippe sunt istae duae ciuitates in hoc saeculo inuicemque permixtae, donec ultimo iudicio dirimantur; de quarum exortu et procursu et debitis finibus quod dicendum arbitror, quantum diuinitus adiuua
Abbreviated transcription (Latin):
michi direnda sunt aduersũ eos qui
romane reipublite clades in religionem
ur̃am referũt: qr diie suis sacrificare ꝑhi¬
bentur. Cõmeniorauda sunt enĩ que et
quãta occuruere potuerint. uel satis esse
uidebiuit᷑ mala. que illa ciuitas ptulit
uel ad eiꝰ nuperiũ ꝓuintie ꝑtinentes

Expanded text:
aduersus eos, qui Romanae rei publicae clades in religionem nostram referunt, qua dis suis sacrificare prohibentur. Commemoranda sunt enim quae et quanta occurrere potuerint uel satis esse uidebuntur mala, quae illa ciuitas pertulit uel ad eius imperium prouinciae pertinentes,
Abbreviated transcription (Latin):
reni publicã. sed luxuriã queritis ĩpunitã:
qui de prauati reb ꝓsperis: nec coruigi
potiustis aduersis. Uolebat uos ille stipio
terueri ab hoste: ne luxuria flueretis: nec
contriti ab hoste repressistis. Perdidastis
utilitatem calamitatis. et miseruiui fctĩ
tis dei est. qui uobis parcendo. admonet
ut toruigamiini penitendo. Qui uobis eciã
ingratis prestitit. ut uel sub noĩe seruo¬
rum eiꝰ uel in locis martirũ eiꝰ. hostiles
manus euaderetis

Expanded text:
rem publicam, sed luxuriam quaeritis inpunitam. rem publicam, sed luxuriam quaeritis inpunitam. qui deprauati rebus prosperis nec corrigi potuistis aduersis. V Volebat uos ille Scipio terreri ab hoste, ne in luxuriam flueretis: nec contriti ab hoste luxuriam repressistis, perdidistis utilitatem calamitatis, et miserrimi facti tis Dei est, qui uobis parcendo admonet, ut corrigamini paenitendo; qui uobis etiam ingratis praestitit, ut uel sub nomine seruorum eius uel in locis martyrum eius hostiles manus euaderetis
Abbreviated transcription (Latin):
Mentes amentes. ¶Capłm¬
quis est hic tantus non erpor. sed
furor: ut exiciũ urm sicut audiuimꝰ plan¬
gentib orientalib ppłis. et maximis ci¬
nitatib ĩremotissimis terris. p̾ublicum
luctũ merorẽq ducẽtib uos theatra que¬
reretis. intraretis. impleretis: et mnlta
insaniora ꝙͣ fuerant antea faceretis:
Hant aĩoꝵ labem ac pestem. hanc ꝓbi¬
tatis et honestatis euersio. uobis scipio ille
metuebat. qñ conftrui theatra ꝓhibebat
qñ rebus ꝓsperis uos facile coruũpi atz
euerti posse cernebat: qñ uos ab hostili
teruore securos ẽẽ nolebat. Neq enĩ ten¬
sebat ille felitem ẽẽ rempublica: stãtib
menib. ruẽtib morib. S in uobis plus
ualuit ꝙ demones impii seduxerũt: ꝙͣ ꝙ
hoĩes prouidi precauerũt. hũit est ꝙ mala
que facitis uobis ĩputari non uultis. ma¬
la uero que patiniui xpĩanis tp̃ib ĩpu-¬
tatis. Noq enĩ in ur̃a securitate pacatam

Expanded text:
mentes amentes! quis est hic tantus, non error, sed furor, ut exitium vestrum sicut audivimus plangentibus orientalibus populis, et maximis civitatibus in remotissimis terris publicum luctum moeroremque ducentibus, vos theatra quaereretis, intraretis, impleretis, et multo insaniora, quam fuerant antea, faceretis? Hanc animorum labem ac pestem hanc probitatis et honestatis eversionem vobis Scipio ille metuebat, quando construi theatra prohibebat, quando rebus prosperis vos facile corrumpi atque everti posse cernebat, quando vos ab hostili terrore securos esebat ille felicem esse rem publicam stantibus moenibus, ruentibus moribus. Sed in uobis plus ualuit quod daemones inpii seduxerunt, quam quod homines prouidi praecauerunt. Hinc est quod mala, quae facitis, uobis inputari non uultis, mala uero, quae patimini, Christianis temporibus inputatis. Neque enim in uestra securitate pacatam
Abbreviated transcription (Latin):
ipm̃ ꝯfugientib ĩpimitatẽ quã ob tausami.
multitudinem fiuitinoꝵ qͥ aliquã apud suos
tiues offensan ꝯtraxerant ad se fugientem
in ciuitatẽ recepit ¶Latini deuiq tustiq
pastores. et etã transmariui fages. qͥ sub
enea et archades sub euandro duce ĩfluxerãt¬
Et ita ex uariis qͣi elemẽtis ꝯgregauit corus¬
ut unũ pplũi romanũ efficeret. hec eutro¬

Expanded text:
ugientibus inpunitatem; quam ob causam multitudinem finitimorum, qui aliquam apud suos cives offensam contraxerant, ad se confugientem in civitatem recepit. || Latini denique Tuscique pastores, etiam transmarini Phryges, qui sub Aenea, Arcades, qui sub Euandro duce, influxerant. ita ex variis quasi elementis congregavit corpus unum populumque Romanum effecit. ce
Abbreviated transcription (Latin):
Omulus et remꝰ asllũ constituisse ꝑ¬
Ihibentur. qͦ quisquis confugeret ab
oĩ noxa liber ẽẽt; augere querentes cre¬
ande multitudinẽ ciuitatis. Miraudũ
in honorem xp̃i precessit exemplũ. Hoc
constituerũt euersores urbis: qd̾ ꝯstitue¬
z aut antea ꝯditores. Quid autẽ magnũ
si hͦ fecerũt illi ut tiuiũ suoꝵ numerꝰ suꝑ¬
pleretur: qd̾ fecerũt isti ut suoꝵ hostiũ
numerositas seruaret᷑: het et alia. si qͣ¬

Expanded text:
omulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem ciuitatis. Mirandum in honorem Christi processit exemplum. Hoc constituerunt euersores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut ciuium suorum numerus subpleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas seruaretur? CAPUT XXXV. De