comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in rationabilis non habeat uoluntatis
arbitrium: subdita ista sunt eis naturis
quae prȩditae sunt arbitrio uoluntatis.
nec omnib omĩa. sed sicut distribuit
iustitia creatoris: Ergodĩ prouidentia
regens atq amministrans uniuersam
creaturam. et naturas & uoluntates.
naturas ut sint. uoluntates autẽ ut
nec infructuosae bonae. nec impunitae
malae: subdit primitus omnia sibi.
deinde creaturam corporalem creaturȩ
sp̃itali. in rationalem rationali. terrestrẽ
caelesti. femin eam masculinae. minus
ualentem ualentiori. indigentiorem
uero ipsis seruienti¬
bus sibi: ut hoc  patiatur uo¬
luntas mala. quod ex iussu dĩ fecerit
bona. siue ꝑseipstem siuie permalam.
in rebus dum taxat quae natura sunt
etiam malis uoluntatib subditae.
idẽ incorporib: Nam inseipsis malȩ
uoluntates habent interiorem penam
sum. candem ipsam inquitaten sium:
acperhoc sublimibus angelis do subdite
feruentibus. et dõ beate seruientibus

Expanded text:
inrationalis non habeat uoluntatis inrationalis non habeat uoluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis, quae praeditae sunt arbitrio uoluntatis, nec omnibus omnia, sed sicut distribuit iustitia creatoris. ergo dei prouidentia regens atque administrans uniuersam creaturam, et naturas et uoluntates, naturas, ut sint, uoluntates autem, ut nec infructuosae bonae nec inpunitae malae sint, subdit primitus omnia sibi, deinde creaturam corporalem creaturae spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala, quod ex iussu dei fecerit bona, sine per se ipsam sine per malam, in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae uoluntates habent interiorem poenam suam eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus
Abbreviated transcription (Latin):
non uult credere: non nimis urgen¬
dus est: substantiam uero dĩ nisi cre¬
dat nec pertempus nec perlocum
moueri: nondum ꝑfecte in commutibi¬
lem credit: Uerum quia omnino
in commutabilis. ẽ. illa natura trinita¬
tis. & obhoc ita aeterna ut ei aliquid
coȩternum ͤ nonpossit: ipsa apud se
ipsam & inseipsa sine ullo tempore
acloco. mouet tamen ꝑ tempus & locũ
sibi subditam creaturam. naturas cre-¬
ans bonitate. uoluntates ordinans
potestate : ut innaturis nulla sit quae
non abillo sit. in uoluntatibus autem
Nulla bona sit cui non presit: nulla
malasit qua bene uti nonpossit: Sed
quia non omnib naturis dedit uolun¬
tatis arburium. illae autẽ quibus
aedit potentiores acsuperiores sunt.
Illac naturae quae non habent uolunta¬
tem. subditae sint necesse. ẽ. illis quae
habent: & hoc ordinatione creatoris.
qui nunquam ita ponit uoluntatem
malam: ut naturae perunat dignitatẽ:
Cum igitur omẽ corpus & omnis anima

Expanded text:
non uult credere, non nimis urguennon uult credere, non nimis urguendus est; substantiam uero dei nisi credat nec per tempus nec per locum moueri, nondum perfecte incommutabilem credit. Uerum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempore ac loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam, naturas creans bonitate, uoluntates ordinans potestate, ut in naturis nulla sit, quae non ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bona sit, cui non prosit, nulla mala sit, qua bene uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis arbitrium, illae autem, quibus dedit, potentiores ac superiores sunt, illae naturae, quae non habent uoluntatem, subditae sint necesse est illis, quae habent, et hoc ordinatione creatoris, qui numquam ita punit uoluntatem malam, ut naturae perimat dignitatem. cum igitur omne corpus et omnis anima
Abbreviated transcription (Latin):
aqua utrem siue spongiam. sed miris
modis ipso incorporeo nutu commixta
sit uiuificando corporr quo et imperat
corpori quadam intentione nonmole.
quantomagis inquam nutus ipse uolun¬
tatis eius non ꝑlocum mouetur ut
corpus perlocum moueat. quando to¬
tum ꝑ partes mouet. nec aliquas loco
mouet. nisi perillas quas loco ñ mouet:
quod suntelligere difficile est: utrũq
credatur. et quod creatura sp̃italis
non perlocum motit moueat corpus
motus. moueat creaturam spiritalem
pertempus: quod side anima quisq
non uult hoc credere quod quidem sine
dubio non solum crederet uerum etiã
intelligeret. si eam posset sicuti ẽ. incor¬
poream cogitare. cui enim non facile
occurrat quodꝑ locum non moueatur
quod ꝑloci spacia nondistenditur. quic¬
quid autem ꝑ loci spacia distenditur
corpus est. ac ꝑhoc consequens est ut
anima ꝑ locum moueri non putetur.
si corpus nonesse credatur. Sed ut
diccre cȩperam. side anima hoc quisq

Expanded text:
aqua utrem sine spongiam, sed miris aqua utrem sine spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et inperat corpori quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius non per locum mouetur, ut corpus per locum moueat, quando totum per partes mouet nec aliquas loco mouet nisi per illas, quas loco non mouet! Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod creatura spiritalis non per locum mota moueat corpus motus moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de anima quisque non uult hoc credere - quod quidem sine dubio non solum crederet, uerum etiam intellegeret, si eam posset, sicuti est, incorpoream cogitare. cui enim non facile occurrat, quod per locum non moueatur, quae per loci spatia non distenditur? quidquid autem per loci spatia distenditur corpus est; ac per hoc consequens est, ut anima per locum moueri non putetur, si corpus non esse credatur — sed, ut dicere coeperam, si de anima hoc quisque
Abbreviated transcription (Latin):
loci spacium quod mouetur: Sic
plantae intalo est articulus. quo stante
moueatur. sic cruris ingenu. & totius
pedis incora: et nullus membri motꝰ
omnino est quem uoluntas mouet.
nisi ab aliquo articuli cardine. quem
nutus eiusdem uoluntatis primitus
figit : ut abeo quod locispacio non¬
mouetur. agi ualeat quod mouetur:
Deniq nec in ambulando pes leuatur
nisi alius fixus totum corpus ferat:
donec ille qui motus. ẽ. aloco unde
fertur. ad locum quo fertur. immoto
articulo sui cardinis innitatur: Porro
si incorpore nullum membrum per
locum uoluntas mouet. nisi ab eo mem¬
bri articulo quem non mouet. cum &
illa pars corporis quae mouetur. & illa
qua fixa fit ut moueatur. corporeas
habent quantitates suas quibus occu¬
pent spacia locorum suorum. quanto
magis ipse animae nutus cu membra
deseruiunt. ut quod placuerit figatur
unde id quod mouendum est innitatur.
cum anima non sit natura corporea.
nec locali spacio corpus impleat sicut

Expanded text:
loci spatium, quod mouetur; sic loci spatium, quod mouetur; sic plantae in talo est articulus, quo stante moueatur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa. et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas mouet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio nonmouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpore nullum membrum per locum uoluntas monet nisi ab eo membri articulo, quem non mouet, cum et illa pars corporis, quae mouetur, et illa, qua fixa fit, ut moueatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum, quanto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit figatur, unde id, quod mouendum est, innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus inpleat, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
motus. moueat temporaliter & localit̃
reaturam suam: nonputo posse asseqͥ.
nisi prius intellexerit quemadmodum
anima hoc.ẽ. sp̃s creatus. non ꝑ locum
sed tantum ꝑ tempus motus: moueat
corpus pertempus etlocum: Si enun
quod inscipso agitur capere nondum
potest. quantominus illud quod supra ẽ:
Affecta quippe anima carnalium sensuũ
consuetudine. etiam seipsam cumcorpore
ꝑ locum moueri putat. dum id ꝑlocũ
mouet: Quae siposset diligenter in¬
spicere tanquam cardines menbrorum
corporis sui. quemadmodum articulatĩ
dispositisunt. aquibus initia motio¬
num nitantur : inueniet ea quae per
spacia locorum mouentur: nisi abeis
quae loco firasunt non moueri: Non
enim mouetur solus digitus nisi fixa
sit palma: cuius articulo uelut immo¬
to cardine moueatur: Sic tota palma
ab articul pcubiti. sic cubitus ab arti¬
culo humeri. humerus abscie pula
commouetur: stantibus utiq cardini¬
bus quibus motio nitatur. id per

Expanded text:
motus, moueat temporaliter et localiter motus, moueat temporaliter et localiter creaturam suam, non eum puto posse adsequi, nisi prius intellexerit, quemadmodum anima, hoc est spiritus creatus non per locum, sed tantum per tempus motus, moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud, quod supra est! Adfecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam se ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si posset diligenter inspicere tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum articulatim dispositi sint, a quibus initia motionum nitantur, inueniet ea, quae per spatia locorum mouentur, nisi ab eis, quae loco fixa sunt, non moueri. non enim mouetur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo, uelut inmoto cardine, moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab scapula cum mouetur stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per
Abbreviated transcription (Latin):
Perloca autem corpus. uel aterra incelũ.
uel acaelo in terram. uel aboriente in
occidentem. uel siquo alio similimodo:
Omne autem quod mouetur perlocum.
non potest nisi &e per tempus simul
moueri: At non omne quod mouetur
ꝑtempus. necesse est etiam ꝑ locum
moueri: sicut ergo substantiam quȩ
mouetur pertempus etdocum. p̃cedit
substantia quae tantum ꝑtempus.
ita ipsam precedit illa. quae nec ꝑlocũ
nec pertempus: ac ꝑ hoc sicut pertẽpus
& locum mou& corpus ipse tantum
per tempus motus conditus sp̃s: ita
pertempus mouet conditum spm̃
ipse nec pertempus nec perlocum motꝰ.
conditor sp̃s: Sed sp̃s creatus. mouet
scipsum pertempus. et pertempus
aclocum corpus: sp̃s autem creator
mouet seipsum sine tempore ac loco.
mouet conditum sp̃m pertempus sine
loco. mouet corpus pertempus & locũ:
Quo circa quisquis intelligere conatur.
ipse nec pertempus nec perlocum

Expanded text:
per locos autem corpus uel a terra in caelum per locos autem corpus uel a terra in caelum uel a caelo in terram uel ab oriente ad occidentem uel si quo alio simili modo. omne autem, quod mouetur per locum, non potest nisi et per tempus simul moueri; at non omne, quod mouetur per tempus, necesse est etiam per locum moueri. sicut ergo substantiam, quae mouetur per tempus et locum, praecedit substantia, quae tantum per tempus, ita ipsam praecedit illa, quae nec per locum nec per tempus. ac per hoc, sicut per tempus et locum mouet corpus ipse tantum per tempus motus conditus spiritus, ita per tempus mouet conditum spiritum ipse nec per tempus nec per locum motus conditor spiritus. sed spiritus creatus mouet se ipsum per tempus et per tempus ac locum corpus; spiritus autem creator mouet se ipsum sine tempore ac loco, mouet conditum spiritum per tempus sine loco, mouet corpus per tempus et locum. Quocirca quisquis intellegere conatur, ipse nec per locum nec per tempus
Abbreviated transcription (Latin):
N eq enim est in eius substantia quads ẽ
quod breuius sit inparte quã in toto.
sicut necesse est esse quae in locis sunt.
aut fuit in eius substantia quod iam
non est. uel erit quod nondum est.
sicut innaturis quae possunt temporis
mutabilitatem pati: hic ergo in commu¬
tabili acternitate uiuens. creauit omĩ
simul: ex quib currerent tempora
& implerentur loca. temporalibusq
et localibus rerum motibus scła uolue:¬
rentur: Inquibus rebus quaedam sp̃iti¬
lia. quaedam corporalia condidit.
formans materiam. quam nec alius
nec nullus sed omnino ipse informẽ
acformabilem instituit: ut formatio¬
nem suam. non tempore sed origine
pręueniret: Sp̃italem autem creatu¬
ram corporali preposuit: quod sp̃ita¬
lis tantum modo pertempora mutari
posset. corporalis autem. pertẽpori
et loca : ł xemplienim grã. percẽpis
mouetur animus. uel reminiscendo
quod oblitus erat. uel discendo quod
nesciebat. uel uolendo quod nolebat:

Expanded text:
neque enim est in eius substantia, qua deus est, neque enim est in eius substantia, qua deus est, quod breuius sit in parte quam in toto, sicut necesse est esse quae in locis sunt, aut fuit in eius substantia quod iam non est, uel erit quod nondum est, sicut in naturis, quae possunt temporis mutabilitatem pati. Hic autem incommutabili aeternitate uiuens creauit omnia simul, ei quibus currerent tempora et implerentur loca temporalibusque et localibus rerum motibus saecula uoluerentur. in quibus rebus quaedam spiritalia, quaedam corporalia condidit, formans materiam, quam nec alius nec nullus, sed omnino ipse informem ac formabilem instituit, ut formationem suam non tempore, sed origine praeueniret. spiritalem autem creaturam corporali praeposuit, quod spiritalis tantuposset, corporalis autem per tempora et locos. exempli enim gratia per tempus mouetur animus uel reminiscendo, quod oblitus erat, uel discendo, quod nesciebat, uel uolendo, quod nolebat;
Abbreviated transcription (Latin):
locutum homini inparadiso: sicut
etiam postea locutus est patribus.
sicut abrahȩ. sicut moysi: id ẽ in ali¬
qua specie corporali: hino ẽ. enim
quod audierunt eius uocem ambu¬
lantis in paradiso aduesperam. et
absconder̃ se: Locus itaq magnus.
neti pretereundus ꝓponitur: ut in¬
tuamur quantum possumus. quantũ
ipse adiuuare et donare dignatur.
opus diuinae prouidentiae biꝑtitum
quod superius cumde agri cultura
loqueremur transitoria quadam
occasione perstrinximus: ut inde iam
inciperet legentis animus hoc assues¬
cere contueri. quod adiuuat plurimũ
nequid indignum deipsa dĩ substan¬
tia sentiamus : Dicimus itaq ipsum
summũ uerum. unum ac solum
trinitatem ipsam. neq confusam neq
separatam. dm̃ qui solus habet immor:¬
talitatem & lucem habitat in accessibilẽ.
quem nemo hominum uidit nec iudere¬
potest: nec locorum uel finito uel infin¬
to spacio contineri: nec temporum
uel finito uel infinito uolumine uarian:

Expanded text:
locutum homini in paradiso, sicut locutum homini in paradiso, sicut etiam postea locutus est patribus, sicut Abrahae, sicut Moysi, id est in aliqua specie corporali. hinc est enim, quod audierunt eius uocem perambulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se. Locus itaque magnus neque praetereundus proponitur, ut intueamur, quantum possumus, quantum ipse adiuuare et donare dignatur, opus diuinae prouidentiae bipertitum, quod superius, cum de agricultura loqueremur, transitoria quadam occasione perstrinximus, ut inde iam inciperet legentis animus hoc adsuescere contueri, quod adiuuat plurimum, ne quid indignum de ipsa dei substantia sentiamus. dicimus itaque summum ipsum, uerum, unum ac solum trinitatem ipsam neque confusam neque separatam, deum, qui solus habet inmortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum uidit nec potest, nec locorum uel finito uel infinito spatio contineri nec temporum uel finito uel infinito uolumine uariari.
Abbreviated transcription (Latin):
lam hic tanquam ad ambos pluraliter
loquitur. & pluraliter preceptum
terminat dicens: Qua die autem
ederitis abeo. morte moriemini:
An sciens quod ei facturus erat mulierẽ
ita p̾cepit ordinatissime. ut ꝑ uirum
preceptum dñi ad feminam ꝑuenir&:
Quam disciplinam in aeccła seruat
apostolus dicens. siquid autẽ discere
uolunt : domi uiros suos interrogent:
Item quęri potest quomodo nunc dĩ
locutus sit adhominẽ quem fecit.
iam certe sensu acmente preditum.¬
ut audire & intelligere loquentẽ ualer&.
Neq enim aliter preceptum posset acciꝑe
quo transgressor eius esset: nisi hoc
acceptum intelligeret: Quomodo ergo
illi locutus. ẽ. ds̃: utrum intus inm̃te
scđm intellectum. id ẽ. ut sapienter
intelligeret uoluntatẽ acpreceptum
dĩ sine ullis corporalib sonis uel
corporalium similitudinib rerum:
Sed nonsic existimo primo homini locu¬
tum dm̃, Talia quippe scriptura nar¬
rat. ut potius credamus sic esse dm̃

Expanded text:
iam hic tamquam ad ambos pluraliter iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat apostolus dicens: si quid autem discere uolunt, domi uiros suos interrogent. Item quaeri potest, quomodo nunc deus locutus sit ad hominem, quem fecit, iam certe sensu ac mente praeditum,ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter praeceptum posset accipere, quo transgressor eius esset, nisi hoc acceptum intellegeret. quomodo ergo illi locutus est deus? utrum intus in mente secundum intellectum, id est ut sapienter intellegeret uoluntatem ac praeceptum dei sine ullis corporalibus sonis uel corporalium similitudinibus rerum? sed non sic existimo primo homini locutum deum. talia quippe scriptura narrat, ut potius credamus sic esse deum
Abbreviated transcription (Latin):
is quae iam nouimus si priuationũ
sunt: aut exsimilibus si specierum
sunt: sine ullo estu dubitationis
agnoscere : Nisi forte aliquẽ mouae
quem admodum loqui potuerint
uel loquentem intelligere: qui non
didicerant. uel crescendo int loquentes
uel aliquo magisterio: quasi magnũ
fuerit dõ loqui eos docere quos ita fece¬
rat: ut hoc possent etiam ab homini¬
bus discere. si essent aquibus: Merito
sane quaeritur. utrum hoc preceptũ
uiro tantum dederit ds̃: an etiã femi¬
ne: Sed nondum narratum est: quẽ¬
ad modum facta sit femina: Anforte
iam erat facta. sed hoc quẽ ad modum
gestum sit quod prius ertet gestum.
postea recapitulando narratum est.
Uerba enim scripturae sic se habent:
Et precepit dñs ds̃ adȩ dicens nondix̃
precepit eis: deinde sequitur: ab om¬
ni ligno quod ẽ. in paradiso escae edes:
nondixit edetis: deinde adiungit:
deligno autẽ cognoscendi bonum
& malum non manducabitis de illo:

Expanded text:
is. quae iam nouimus, si priuationum is. quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. nisi forte aliquem mouet, quemadmodum loqui potuerint uel loquentem intellegere, qui non didicerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si essent a quibus. Merito sane quaerituviro tantum dederit Deus, an etiam feminae? Sed nondum narratum est quemadmodum facta siiam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo.
Abbreviated transcription (Latin):
quendo. quo sonante agnoscat: quod
etiam sine signo cogitaret: Alirum
est enim quem ad modum rerum quas
habet amissionem etiam in expertam
patura deuitet: Quis enim pecora
aocuit deuitationem mortis. nisi sen¬
sus uitae : quis paruulum puerum
adhȩrescere baiulo suo. si eum fuerit
exalto iacere minitatus : quod ex quo¬
dam tempore incipit: sed tamen ante¬
quam aliquid huiusmodi expertus
sit: Sic ergo illis primis hominibus
um uita erat dulcis. quam profecto
amittere deuitabant. idque ipsum
quibuscumq modis uel sonis significan¬
tem. dm̃ intelligere poterant: nec alit̃
eis posset persuaderi peccatum: nisi
prius ꝑsuaderetur eos ex illo facto
nonesse morituros. id ẽ. illud quod
babebaent. et se habere gaudebant.
non amussuros: Vnde suoloco loquen¬
dum est: Aduertant itaq si quos mo¬
uit. quomodo potuerint intelligere
in experta nominantẽ uel minantem
dm̃. et uideant nos omniũ in exper¬
torum nomina. nonnisi ex contrari¬

Expanded text:
quentium, quo sonante agnoscat quod quentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim, quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexpertam natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae? quis paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid eius modi expertus sit. Sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant. nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud, quod habebant et se habere gaudebant, non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerint intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina nonnisi ex contrari
Abbreviated transcription (Latin):
uatione quid etiam nonsit agnoscit
Sic et in ane cumdicitur: intuendo cor¬
poris plenitudinem. priuationem eius
tanquam contrariã. quiddicatur in¬
ane intelligimus: Sicut audiendi
sensu. non solum deuocibus: uerum
etiam desilentio iudicamus: Sic ex
uita quae inerat homini posset eius
cauere contrarium. id ẽ. uitȩ priua¬
tionem quae mors uocatur. & ipsam
causam qua perderet quod amabat.
id ẽ. quod libet factum suum quo fiere
ut amitteret uitam. quibus libet silla¬
bis appellaretur ⁊ uem ad modum
latine cumdicitur peccatum uel malũ.
ut tanquam signum eius intelligeret
quod mentẽ discerner&: Nos enun
quomodo intelligimus. cum dicitur
resurrectio quam nunquã experti
sumus : nonne quia sentimus quid
sit uiuere et eius rei priuationẽ uoci¬
mus mortẽ. unde reditum adid qd̃
sentimus. resurrectionem appellamꝰ.
et siquo alio nomine inquacumq
lingua id ipsum appellatur : menti
utiq signum insinuatur inuoce lo¬

Expanded text:
uatione quid etiam non sit agnoscit? uatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus. sicut audiendi sensu non solum de uocibus. uerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus, quid sit uiuere, et eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id, quod sentimus, resurrectionem appellamus ? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce lo
Abbreviated transcription (Latin):
& mali: setl utiq etiam si obedientes
essent. et nihil inde contra preceptum
usurpassent : id recte uocaretur. quod
ibi eis accideret si usurpassent: Quẽ¬
admodum si uocaretur arbor satu¬
ritatis quod inde possent homines
saturari : Numquid si nemo accessis¬
s&. ideo nomen illud esset in congru¬
um. quandoquidem cum accederent¬
& saturarentur. tunc probarent quã
hoc recte arbor illa uocaretur.:
Et quomodo inquiunt intelligeret
homo quod ei dicebatur lignũ dinoscen¬
ciae boni etmali. quando ipsũ malum
quid esset omnino nesciebat: hoc qui
sapiunt. parum attendunt quem¬
admodum a contrariis notis. sic plera¬
q intelligantur ignota. ut etiam uer:¬
ba rerum quae non sunt cũ inloquen¬
do interponuntur. nullus caliget
auditor: hoc enim quod omnino
non est: nihil uocatur: & has duas
sillabas nemꝰ non intelligit: qui latine
audit & loquitur : Unde nisi cum
sensus intuetur id quod est. et eius pri¬

Expanded text:
et mali, sed utique, etiam si oboedientes et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum adtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur id, quod est, et eius pri
Abbreviated transcription (Latin):
sentiret amittendo. quid amittere
non debebat: singulare exemplum
obedientiae: quippe qui nonuenit
facere uoluntatem suam. sed eius¬
uoluntatem a quo missus est: non sic̃
ille qui elegit facere uolutatem suã.
noneius aquo factus est: Merito sic̃
per unius in obedientiam peccatores
constituti sunt multi : ita ꝑ unius
obedientiam iusti constituuntur
multi. quia sicut in adam om̃s mori¬
untur: sic et in xp̃o oms uiuificabun¬
tur: Frustra autẽ non nulli acute
obtunsi sunt. cum requirunt quo¬
modo potuerit appellari lignum
dinoscentiae boni et mali. antequã
in eo transgressus esset homo pre¬
ceptum. atq ipsa experientia dinoscera&.
quid interesset inter bonum quod ami¬
sit. & malum quod amͦmisit: Lignũ
enim tale nomen accepit: ut eo scđm
ꝓhibitionem non tacto caueretur.
quod eo contra prohibitionẽ tacto sen¬
tiretur: Neq enim quia inde contra
preceptum manducauer̃ : ideo factũ
est illud lignum dinoscentiae boni

Expanded text:
sentiret amittendo quod amittere sentiret amittendo quod amittere non debebat. singulare exemplum oboedientiae! quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius, a quo missus est, non sicut ille, qui elegit facere uoluntatem suam, non eius, a quo factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi, quia, sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtunsi sunt, cum requirunt, quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo prceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur, quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignum dinoscentiae boni
Abbreviated transcription (Latin):
sentiat. eligat tenere ne amittat.
super omnes homines prȩdicandus
est: Sed hoc nisi cuiusdam singularis
laudis esset. non illi puero tribueret᷑.
qui exgenere istahel factus emmanuel
nobiscum ds̃. reconciliauit nos dõ.
hominum dĩ homo mediator
uerbum apud dm̃. caro apud nos.
uerbum caro. in terdm̃ et nos : Deillo
quippe : propheta dicit: Priusquã
sciat puer bonum aut malum. con¬
tẽpnet maliciam ut eligat bonum:
Quomodo quod nescit aut contẽ nit
aut eligit. nisi quia haec duosciuntur.
aliter perprudentiam boni. aliter
per experientiam mali: Perprudentiã
boni malum scitur : & si nonsentitur:
Tenetur enim bonum: ne amissione
eius sentiatur malum: Item per expe¬
rientiam mali scitur bonum. qm̃ quid
amiserit sentit: cui debono amisso
male fuerit: Priusquam sciret ergo
puer per experientiam aut bonum
quo careret. aut malum quod boni
amissione sentiret: contempsit
malum ut eligeret bonum. idẽ no¬
luit amitere quod habe bat: ne

Expanded text:
sentiat, eligat tenere, ne amittat, sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissio eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est noluit amittere quod habebat, ne
Abbreviated transcription (Latin):
in commutabile ut ds̃: Mutabile aut̃
bonum quod est post in commutabile
bonum. melius bonum fit cumbono
in commutabili ad hȩserit. amando
atq seruiendo. rationali et propria
uoluntate: Ideo quippe & haec mag¬
niboni natura est: quia et hoc acceps
ut possit summi boni adhȩrere nis
quod sinoluerit: bono sepriuat. & hoc ei
malum.ẽ. : unde per iusticiam di etiam
cruciatus consequitur: quid enim tam
iniquum. quam utbene sit desertori
boni : Neq ullomodo fieri potest ut ita
sit: sed aliquando amissi superioris
boni non sentitur malum: cum habe¬
tur quod amatum . ẽ. inferius bonum:
Sed diuina iustitia est: ut qui uolunta¬
te amisit quod amare debuit. amittat
cumdolore quod amauit: dumnatura¬
rum creator ubiq laudetur: Ad huc
enim est bonum: quod dolet amissũ
bonum: Nam nisi aliquod bonum
remansisset innatura. Nullus boni
amissi dolor esset inpoena: Cui autẽ
sine mali experimento placet bonum
id ẽ. ut antequam boni amissionem

Expanded text:
incommutabile ut deus. mutabile autem incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae; quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei . malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo fieri potest ut ita sit, sed aliquando amissi. superioris boni non sentitur malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhenim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem
Abbreviated transcription (Latin):
tius requiramus: si haec ipsa mag¬
na est utilitas homini quod dõser
uit iubendo ds utile facit. quic¬
quid iubere uoluerit. dequo metuendĩ
non est ne iubere quod inutile.ẽ. possit.
Nec fieri potest ut uoluntas propria non
grandi ruinae pondere superhomirẽ
cadat: si eam uoluntati superioris
extollendo preponat : hoc expertus
est homo contempnens p̃ceptum dĩ.
et hoc experimento didicit. quid inter¬
esset in terbonum et malum: Bonum
scilicet obedientiae: malum autem
in obedientiae. id ẽ superbiae & contu¬
matiae. peruersȩ imitationis dĩ. et
noxiae libertatis: Hoc autem inquo
ligno accidere potuit: exipsa re it
iam supra dictum est nomen accepit:
Malum enim nisi experimento non sen¬
tiremus : quia nullum esset sinon
fecissemus: Neq enim ulla natura
mali est: sed amissio boni. hoc nom̃
accepit: Bonum quippe in commuta¬
bile ds̃ est: homo autem quantum
adeius naturam inqua eum ds̃ condie
pertinet. bonum. ẽ. quidem: sed non

Expanded text:
tius requiramus, si haec ipsa magtius requiramus, si haec ipsa magna est utiliuit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris ex- . tollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae, malum autem inoboedientiae, id est superbiae, contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura mali est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non
Abbreviated transcription (Latin):
uelut siquisquam in alienam petuniã
misiss&e manum prohibitus ab eo cuiꝰ
erat illa pecunia: ideo esset prohibi¬
to peccatum. quia prohibenti poterat
ẽẽ. dam nosum : cum uero illud tangi¬
tur quod nec tangenti obesset sinon
prohiberetur. nec̃ cuiquam alteri
quandolibet tangeretur: quare pro¬
hibitum est nisi ut ipsius persebonũ
obedientiae. & ipsius perse malum
in obedientiae monstraretur: deniq
apeccante nihil aliud appetitum est
nisi non esse sub dominatione dĩ. quan¬
do illud ad missum ẽ inquo ne aid mit¬
teretur. sola deberet iussio dominan¬
tis adtendi: quae si sola attenderet᷑.
quid aliud quam dĩ uoluntas atten¬
deretur. quid aliud quam dĩ uolun¬
tas amaretur. quid aliud quamdĩ
uoluntas humanae uoluntati prepo¬
neretur: dñs quidem cur usserit
uiderit. faciendum. ẽ. a seruiente quod
iussit: Et tunc forte uidendum est
apromerente: cur uisserit: Sed tam̃
ut causam iussionis huius nondiu¬

Expanded text:
uelut si quisquam in alienam pecuniam uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen, ut causam iussionis huius non diu
Abbreviated transcription (Latin):
nusquam est mali ulla natura. quod
diligentius sidñs uoluerit disseremus
cum deillo serpente dicere coeperimus
Abeo ligno quod malum non erat pro¬
hibitus est: ut ipsa perse precepti con¬
seruatio bonum illi esset. & transgres¬
sio malum: Nec potuit melius et dili¬
gentius commendari quantũ malũ
sit sola in obedientia. cum ideo iͣniqui¬
tatis factus est homo: quia eam rem
tetigit contra prohibitionem. quam
si non prohibitus tetigiss&e: nonutiq
peccasset: Nam qui dicit uerbi gr̃ã
noli tangere hanc herbam. si forte
uenenosa est mortemq pręnuntiat.
sitetigerit sequitur quitdem mors
contemptorem prȩcepti: sed etiam si
nemo prohibuisset atq ille tetigissec:
pihil ominus utiq moreretur: Illec
quippe res contraria saluti uitaeq
eius esset: siue inde uetaretur. siue
nonuetaretur : Item cumquisq ꝓhibet
eam rem tangi quae nonquidem tan¬
gent i. sed illi qui prohibuit obesset.

Expanded text:
nusquam est mali ulla natura — quod nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset,
Abbreviated transcription (Latin):
in exoperibus. neforte quis extolla¬
tur: Ipsius enim sumus figmentum.
geati in xp̃o iħu inoperib bonis: quȩ
prȩparauit d̃s. ut in illis ambulemus:
Et alibi cum dixisset. cumtimore et tre¬
more ur̃am ipsorum salutem oꝑ amini.
ne sibi putarent tribuendum tanquam
ipsise facerent bonos & iustos: continuo
subiecit: Dĩ enim est qui operatur in
uobis: Sumpsit ergo dñs ds̃ hominẽ
quem fecit. etposuit eum inparadiso
operari eum: hoc.ẽ. operari ineo. et
custodire eum: Et precepit dñs ds̃ adȩ
dicens: Abomni ligno quod est in para¬
diso edes ad escam. deligno autem cog¬
noscendi bonum et malum non mandu¬
cabitis deillo: Qua die autem ederitis
abeo: morte moriemini: Si aliquid
mali eẽt. lignum illud unde prohibuit
hominẽ ds̃: eius ipsuis mali natura
uenenatus uideretur ad mortem: quia
uero ligna omia inparadiso bona plan¬
tauerat. qui fecit omnia bona ualde.
Nec ulla ibi natura mali erat. quia

Expanded text:
non ex operibus, ne forte quis extollanon ex operibus, ne forte quis extollatcreati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eum." Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, edes ad escam: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia
Abbreviated transcription (Latin):
hominem iustum. idest iustificando
eum. ut si abscesserit maneat in absen¬
te quod fecit: sed potius sicut aer
presente lumine nonfactus . ẽ. lucidus
sed fit. quia si factus esset nonfieret.
sed etiam absente lumine lucidus
maneret: sic homo dõ sibi p̃sente
illuminatur. absente autem contins
enebratur. a quo non locorum inter
uallis. sed uoluntatis auersione discedit᷑:
lle itaq operetur hominem bonum
atq custodiat. qui incommutabiliter
bonus est: semper ab illo fieri. semꝑq
perfici debemus. mherentes ei & in ea
conuersione quae ad illum est ꝑmanen¬
tes : dequo dicitur: Mihi autẽ adhere¬
se dõ bonum est: et cuidicitur: forcitu¬
dinem meam ate custodiam: Ipsius enĩ
sumus figmentum. non tantum adhoc
ut homines simus: sed adhoc etiam.
ut boni simus: Nam & apostolus cum
sidelibus ab impietate conuersis gr̃am
qua salui facti sumus commendaret:
qr̃a enim inquit salui estis facti ꝑ fidem:
thoc non exuobis. seddĩ donum est.

Expanded text:
hominem iustum, id est iustificando hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer prsed fit; quia si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus permaneret: sic homo, Deo praesente illuminatur, absente autem continuo tenebratur: a quo non locorum intuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non ex uobis, sed dei donum est,
Abbreviated transcription (Latin):
tota eius actio bona est conuerti adeũ
a quo factus est .: et abeo iustus. pius.
sapiens. beatusq semper fieri. nonfien
et recedere: sicut acorporis medico sini¬
ri & abire: quia medicus corporis ope¬
rarius fuit extrinsecus seruiens natur
intrinsetus operanti. subdĩ qui operatur
omnẽ salutẽ gemino illo opere ꝓuider¬
tiae : dequo supra locuti sumus: Non
ergo ita se debet homo addnm conuer¬
tere. ut cum abeo factus fuerit iustus
abscedat : sed ita ut ab illo semperfut:
Eo quippe ipso cum ab illo nondiscedt
eius ibi presentia iustificatur. & illum¬
natur etbeatificatur : operante et cuso¬
diente dõ. dum obedienti subiectoq
dominatur : Neq enim ut diceb amus
sicut operatur homo terram ut culta
atq fecunda sit. qui cumfuerit oꝑatis
abscedit relinquens eam uel aratam
uel satam uel rigatam. uel siquid aluis
manente opere quod factum. ẽ cum
operator abscesserit: ita ds̃ operatur

Expanded text:
tota eius actio bona est ad eum conuerti. a tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur
Abbreviated transcription (Latin):
eum ut iustus. ẽẽt. &custodire ut tutus
esset. ipsa utiq dominatione sua: quae
non est illi sed nobis utilis : Illequippe
nr̃a ser uitute non indiget. nos uero
dominatione illius indigemus: ut ope¬
retur et custodiat nos: et ideo uerus
solus . ẽ. dñs: quia non illi ad suam. sed
adnr̃am utilitatem salutemq seruimul :
Namsi nobis indigeret: eo ipso nonuerus
dnis esset. cumꝑnof eius adiuuaretur
necessitas. subqua et ipse seruiret:
Merito ille inpsalmo dixi inquit dño
ds̃ meus estu: qm̃ bonorum meorum
non eges: Nec ita sentiendum est quod
diximus nos illi ad utilitatem nram
salutemq seruire. tanquam aliud
aliquid ab illo expectemꝰ : quam eum
ipsum. qui summa utilitas ec salus nr̃a
est: Sic enim eum gratis. secundum
illam uocem diligimus: Mihi aut̃
adherere dũ bonum .ẽ.: Neq enim
tale aliquid ẽ. homo: ut factus
deserente quifecit. possit aliquid
agere bene tinquam exscipso: sed

Expanded text:
eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, domino: deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed
Abbreviated transcription (Latin):
et terram. usq adhunc locum. nusquã
positum est dñs ds̃. sed tantum modo
ds̃: nunc uero adubi id uentum est
ut hominem inparadiso constitueret.
eumq ꝑ preceptum operaretur & cus.¬
todiret : ita scriptura locuta est: Et
sumpsit dñs ds̃ hominẽ quem fecit.
et posuit eum inparadiso operari eum
et custodire: Nonquo supradictarum
creaturarum dñs. nonesset ds̃. sed
quia hoc nec propter angelos nec prop¬
ter alia quae creata sunt. sed propter
hominem scribebatur. ad eum ammo¬
nendum quantumei expediat habere
dñmdm̃. hoc est subeius dominatione
obedienter uiuere. quam licenciose
abuti propria potestate: nusquam
hoc prius ponere uoluit. nisi ubi ꝑuentũ
est adeum inparadisum collocandum.
operandum & custodiendum : ut non
diceret sicut et cętera omnia superius
& sumpsit ds̃ hominẽ quem fecit. sed
diceret & sumpsit dñs ds̃ hominẽ quem
fecit. & posuit eum inparadiso operari

Expanded text:
et terram usque ad hunc locum, nusquam et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deus", sed tantum modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari
Abbreviated transcription (Latin):
quod initium superbiae scriptura dicit:
lutium inquit superbiȩ hominis apos¬
atare adõ: Quia ergo ds est in commu¬
tabile bonum. homo autem & scđm
animã et scđi corpus mutabilis res. ẽ.
nisi ad incommutabile bonum quod
est dĩ conuersus substiterit: formari
ut uistus beatusq sit non potest: ac per
hoc ds̃ idem qui creat hominẽ ut homo
sit. ipse operatur hominẽ atq custodit.
ut etiam bonus beatusq sit, qua propt̃
qua locutione dicitur homooperari
terram quae iam terra erat ut ornata
atq fecunda sit: ea locutione dicitur
ds̃ operari hominẽ. qui iam homo
erat. ut pius sapiensq sit: eumq cus¬
todire. quod homo sua potestate in
se quam illius supra se delectatus.
dominationẽq eius contẽpnens tutus
esse nonpossit: Proinde nullomodo
uacare arbitror. sed nos aliquid & mag¬
num aliquid ammonere. quod abip¬
so diuini libri huius exordio in quo
ita coeptus. ẽ. in principio fecit dĩ cęlũ

Expanded text:
quod initium superbiae scriptura dicit. quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum