comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Nec non mori mortalem: Si uero po¬
testatem indõ atq homine ad efficien¬
da quae uelint quaerimus: magis
puto iħm mori potuisse. quam
non mori heliam ÷ Maior eni
pocestas in iħu : quam in helia: Et
si tu inpocentiorem contra naturȩ
licentiam leuas incaelum. consecras¬
q perpetuitati naturae et condicio¬
nis eius oblitus: ego iħm pocuisse
mori si uoluit cur non concedam
etiam si uere mortem illam mortẽ¬
fuisse. et non mortis figuram consen¬
tiam.: Ot enim abinicio sumpta
hominis similitudine. oms humanȩ
conditionis simulauit affectus.
sic abre nonerat: si infide quoq
consignandȩ economiȩ grã ftiisse
uisus et mori: Pre terea illud quoq
cominemorandum. quia siquid
cuiq
per naturã
liceat quȩ¬
ritur .
circa omĩa
id quęri deba
quae gessit iħe : non circa
mortem tantum modo ipsius:
Nam et cecum anatiuitate lumen
iħs potenter operatus uidetur.
Erga huius generis cętos: ad eo

Expanded text:
nec non mori mortalem. si uero ponec non mori mortalem. si uero potestatem in deo atque homine ad efficienda quae uelint quaerimus, magis puto Iesum mori potuisse quam non mori Heliam; maior enim potestas in Iesu quam in Helia. et si tu inpotentiorem contra naturae licentiam leuas in caelum consecrasque perpetuitati naturae et condicionis eius oblitus, ego Iesum potuisse mori, si uoluit, cur non concedam, etiamsi uere mortem illam fuisse et non mortis figuram consentiam? ut enim ab initio sumpta hominis similitudine omnes humanae condicionis simulauit adfectus, sic ab re non erat, si in fine quoque con signandae oeconomiae gratia fuisset uisus et mori. Praeterea illud quoque commemorandum, quia, si quid cuique per naturam liceat quaeritur, circa omnia id quaeri debet, quae Iesus gessit, non circa mortem tantummodo ipsius nam et caecum a natiuitate lumen Iesus potenter operatus uidetur erga huius generis caecos, adeo
Abbreviated transcription (Latin):
Et si helias in aeternum uiuit contra
naturam. iħm adtriduum tantum.
cur non magis contra naturã mori
potuisse concedas. p̃sertim cum
etiam hoc Nonsolum dehelia creda¬
cis. sed et demor se atq enoc qđ
sint immortales et ipsi rapti cum
corporibus suis incaelum: qua¬
propter si hoc argumento recte
colligitur iħm fuisse hominem
quia mortuus est: poterit eodem
nichilominus argunento colligi.
& heliam non fuisse hominẽ: quia
mortuus non est: Falsum . ẽ. autem
non fuisse heliam hominẽ. quãuis
inmortalis credatur .: falsum eque
erit iħm fuisse hominẽ. quam uis
ęstimetur mortuus : Et si michi
uera dicenti uis credere. uterq eorũ
apud hebreos falsam traxit opinio¬
nem: Iħs demorte : etde in mortalitate
helias : Nam nec hic mortuus est.
nec ille non mortuus : Sed uos quod
uultis credicis  quod non redigitis
ad naturam : Qua ꝓpter siquid natu¬
rae ꝓprium sit queritur. illa qui¬
dem Nec in mortalis mori uult.

Expanded text:
et si Helias in aeternum uiuit contra et si Helias in aeternum uiuit contra naturam, Iesum ad triduum tantum cur non magis contra naturam mori potuisse concedas, praesertim cum etiam hoc non solum de Helia credatis, sed et de Moyse atque Enoch, quod sint inmortales et ipsi rapti cum corporibus suis in caelum? quapropter si hoc argumento recte colligitur legum fuisse hominem, quia mortuus est, poterit eodem nihilominus argumento colligi et Heliam non fuisse hominem, quia mortuus non est. falsum est autem non fuisse Heliam hominem, quamuis inmortalis credatur; falsum aeque erit Iesum fuisse hominem, quamuis aestimetur mortuus. et si mihi uera dicenti uis credere, uterque eorum apud Hebraeos falsam traxit opinionem, Iesus de morte et de inmortalitate Helias; nam nec hic mortuus est nec ille non mortuus; sed uos quod uultis, creditis; quod non, redigitis ad naturam. quapropter si, quid naturae proprium sit, quaeritur, illa quidem nec inmortalem mori uult
Abbreviated transcription (Latin):
ca mente cogitarent: Nullomodo
irriderent: Sed quia uerum est et
quod sequitur. in mundis autem &
infidelibus nichil est mundum. sed
polluta sunt eorum et mens ce con¬
screntia. ridentes eos etdicaciter in¬
sultantes. leniter ammonenius: Si
scđm ipsos circumcisio turpis est.
non eos habere quod ibi rideant.
sed quod lugeant: quia deus corum
et illi particulȩ quae preciditur. et
illi sanguini qui distillat illigatus
et inquinatus admixtus est:
autem nemo nisi quem probationes
defeceruit: utitur: Respondebimus
tamen etiam ad hoc: nec aliunde
quam dehis quae credere soletis
afferentes exempla: quae siuera
sunt: confirmabunt etnos Si falsa:
destruent & uos: Dicis ergo: quomͦ¬
iħc mortuus est si homo non fuit:
Et ego abste requiro: helias quomͦ
mortuus non est. cum fuerit homo:
An huic mortali preter conditionem
suã licuit ius in mortalitatis in¬
uadere. xp̃o non licuit inmortali demorte
si necesse fuit aliquid usurpare.

Expanded text:
ca mente cogitarent, nullo modo ca mente cogitarent, nullo modo inriderent. sed quia uerum est et quod sequitur: inmundis autem et infidelibus nihil est mundum, sed polluta sunt eorum et mensetconscientia, ridentes eos et dicaciter insultantes leniter admonemus, si secundum ipsos circumcisio turpis est, non eos habere, quod ibi rideant, sed quod lugeant, quia deus eorum . et illi particulae, quae praedicitur, et illi sanguini, qui destilJat, inligatus et inquinatus admixtus est. autem nemo, nisi quem probationes defecerint, utitur. respondebimus. tamen etiam ad hoc nec aliunde quam de his, quae credere soletis, adferentes exempla: quae si uera sunt, confirmabunt et nos; si falsa, destruent et uos. dicis ergo: quomodo mortuus est Iesus, si homo non fuit? et ego abs te requiro: Helias quomodo mortuus non est, cum fuerit homo ? an huic mortali praeter condicionem suam licuit ius inmortalitatis inuadere, Christo non licuit inmortali de morte, si necesse fuit, aliquid usurpare?
Abbreviated transcription (Latin):
enim quaes cȩperit. quomodo sit ds̃
finitus quem nullus locus capit.
quomodo infintus quem cotus
nlius nouit. quomodo futus in men¬
sus. quomodo infinitus perfectus.
quomodo finitus Nullum habens
modum. quomodo infinitus modus
omnium: omis cogitatio carnalis
euanescit: Etsi uult se fieri quod
nondum est: prius ex eo quod est
crubescit: Qua propter hoc quod
uobis proponitis dedõ finito et infini¬
to. melius
tacendo fini¬
tis. donec
afine legis
tam longe aberrare desinatis:
Dedõ autem abraham & uaac & iacob
cumipse sit omnis creaturae uerus ds̃.
cur illo nomine se populo suo in¬
sinuare uoluerit: iam quantũ sat
erat diximus: De circuncisione etiã
insuperioribus huius operis parti¬
bus: contra calumpnias imperitas.
sepe respondimus  Isti autem signũ
in parte corporis congrua diuinitus
datum. quo carnis expoliatio figura¬
ta est: si queadmodum dictum sit omĩa
munda mundis. xp̃iana non hereti¬

Expanded text:
enim quaeri coeperit, quomodo sit deus enim quaeri coeperit, quomodo sit deus finitus, quem nullus locus capit, quomodo infinitus, quem totum filius nouit — quomodo finitus, inmensus; quomodo infinitus, perfectus; quomodo finitus, nullum habens modum; quomodo infinitus, modus omnium — omnis cogitatio carnalis euanescit; et si uult se fieri, quod nondum est, prius ex eo, quod est, erubescit. quapropter hoc, quod uobis proponitis de deo finito et infinito, melius tacendo finitis, donec a fine legis, tam longe aberrare desinatis. de deo autem Abraham et Isaac et Iacob, cum ipse sit omnis creaturae uerus deus, cur illo nomine se populo suo insinuare uoluerit, iam, quantum sat erat, diximus. de circumcisione etiam in superioribus huius operis partibus contra calumnias inperitas saepe respondimus. isti autem signum in parte corporis congrua diuinitus datum, quo carnis expoliatio figurata est, si quemadmodum dictum sit: omnia munda mundis, christiana, non haereti
Abbreviated transcription (Latin):
infinitus est ds̃: habet autem finem.
si malum est: Constat autẽ. ẽe malũ÷
nonigitur infinitus . ẽ. ds̃: illic enĩ
esse mala accipiunt: ubi bonorum¬
est finis
AUOUSTINUS RESPONDIT
Ab sit ut hoc uos quisquam in¬
terroget quos nouit: aut
de hac omninosum talibus disputet:
Prius enim estis afigmento carnalium
corporaliumq cogitationum. pia
fide et quantula cumq ueritatis ratio¬
ne mundandi: ut sp̃ualia quo quo
modo et exquanta cumq parte cogi¬
tare possits: Quod quandui rton
potestis. heresis quippe ur̃a nichi
aliud nouit quan et dorpus & anima.
et dm̃ ꝑ locorum spacia uel finita
uel infinita distendere. cum solum
corpus talia occupet spacia. uel
spacus talibus occupetur: consul¬
tius feceritis. si uos huic quęstioni
non commiseritis. ubi nec docere
potestis aliquid ueri. sicut
nec incęteris. Nec discexe estis ido¬
nei: Quod fortasse potestis incęteris.
si superbi litigiosiq nonsitis: Cum

Expanded text:
infinitus est deus; habet autem finem, infinitus est deus; habet autem finem, si malum est; constat autem esse malum . non igitur infinitus est deus; illinc enim esse mala accipiunt, ubi bonorumest finis. AUGUSTINUS respondit: Absit, ut hoc uos quisquam interroget, qui uos nouit, aut de hac omnino re cum talibus disputet. prius enim estis a figmento carnalium corporaliumque cogitationum pia fide et quantulacumque ueritatis ratione mundandi, ut spiritalia quoquo modo et ex quantacumque parte cogitare possitis. quod quamdiu non potestis — haeresis . quippe uestra nihil aliud nouit quam et corpus et animam et deum per locorum spatia uel finita uel infinita distendere, cum solum corpus talia occupet spatia uel spatiis talibus occupetur — consultius feceritis, si uos huic quaestioni non commiscueritis, ubi nec docere potestis aliquid ueri — sicut nec in ceteris — nec discere estis idonei, quod fortasse potestis in ceteris, si superbi litigiosique non sitis. cum
Abbreviated transcription (Latin):
solet unum habentib nomen:
u t eorum nemo appellatus respon¬
deat. nisi audito cognomine : Sie
namq et pastor atq armentarius
pecoribus notas inurunt: ne eorũ
quisq prosuo usurpet alienum :
Quibus quia et uos similiter facitis.
deum abraham dicentes. et dm̃ isaac
& dm̃ iacob: nonsolum finẽ osten¬
ditis habere dm̃. sed quod satis etiã
uos abeodem alieni. signi eius
ac sacramenti expertes quod ẽ uiri¬
lium mutilatio. ꝑ quam idem suos
agnoscit: Qua propter. hic est dĩ
quem colitis: Liquet admodum¬
ex hoc: quod habet᷑ finem: Si uero
infinitum dm̃. eẽ. uultis. huic uos
ante renuntiare necesse. ẽ: et oratio¬
ne mutata: erroris preteriti ur̃i
pentudinem gerere: Et hoc quidẽ
dictum ita est: ut deur̃o uos uicisse
udeamur : Alioquin sumnũ et
uerum deũ. utrum sit idem infini¬
tus necnesiquęritur: dehoc uero
nos boni etmali contrarietas
breuiter pocent edocere. Qi
quidem sinon est malum. ꝓfecto

Expanded text:
solet unum habentibus nomen, solet unum habentibus nomen, ut eorum nemo appellatus respondeat nisi audito cognomine. sic namque et pastor atque armentarius pecoribus notas inurunt, ne eorum quisque pro suo usurpet alienum. quibus quia et uos similiter facitis deum Abraham dicentes et deum Isaac et deum Iacob, non solum finem ostenditis habere deum, sed quod sitis etiam uos ab eodem alieni signi eius ac sacramenti expertes, quod est uirilium mutilatio, per quam idem suos agnoscit. quapropter hic si est deus, quem colitis, liquet ex hoc admodum, quod habeat finem. si uero infinitum deum esse uultis, huic uos ante renuntiare necesse est et oratione mutata erroris praeteriti uestri paenitudinem gerere. et hoc quidem dictum ita est, ut de uestro uos uicisse uideamur; alioquin summum et uerum deum utrum sit idem infinitus necne, si quaeritur, de hoc uero nos boni et mali contrarietas breuiter poterit edocere. quoniam quidem si non est malum, profecto
Abbreviated transcription (Latin):
gium passura ur̃a oratione nisi ad
signum nauiget abrahȩ: It haec qui¬
dem certa decausa iudeos orare haud
absurdum est ut̾pote circumcisi:
Sic enim circumcisionis se inuocare
designant dm̃: ꝓpt̃ deos preputii:
Vos uero quorsum hoc faciatis parum
intelligo: cũminime geratis signũ
quod habuerit abraham. cuius uos
inuocatis dm̃ Uere enĩ qđ intelligi
datur. cognitionis mũtu e causa.
Ne a se scilicet in uicem oberrarent.
notas sibimet huusmodi alt̾nis
imposuisse uidentur uidei ac iudeo¬
rum ds̃. acq ip̃se quidem eos circũ¬
cisionis obsceno caractere signauit.
quo ubicumq terrarum fuerint.
ubicumq gentium. ꝑ circuncisionẽ
tamen ipsus . eẽ. Nosclintur ldem
uero suum uicissim dm. parentũ
suorum cognomine signauer̃: quo
ubicumq ecipse fuerit in magna
quam uis deorum frequentia. cum
ds̃ abraham audierit. et ds̃ isaac.
et ds̃ iacob ꝓtinus se inuocari cog¬
noscat: Quod fere inmultis fieri

Expanded text:
gium passura uestra oratione, nisi ad gium passura uestra oratione, nisi ad signum nauiget Abrahae? et haec quidem certa de causa Iudaeos orare haud absurdum est utpote circumcisos; sic enim circumcdesignant Deum, propter deos praeputii: vos vero cur hoc ipsum faciatis, parum intelligo; cum minime geratis signum quod habuerit Abraham, cuius uos uocatis deum. uere enim, quod intellegi datur, cognitionis mutuae causa, ne a se scilicet inuicem aberrarent, notas sibimet huiusmodi alternis inposuisse uidentur Iudaei ac Iudaeorum deus . atque ipse quidem eos circumcisionis obscaeno charactere signauit, quo, ubicumque terrarum fuerint, ubicumque gentium, per circumcisionem tamen ipsius esse noscantur; idem uero suum uicissim deum parentum suorum cognomine signauerunt, quo, ubicumque et ipse fuerit, in magna quamuis deorum frequentia, cum deus Abraham audierit et deus Isaac et deus Iacob, protinus se inuocari cognoscat. quod fere in multis fieri
Abbreviated transcription (Latin):
s̃ finem habet. ant
infinitus est Si
oratio ur̃a non fallit
quae dicit. ds̃ abraham. & dĩ isaac. &
ds iacob habet finem ds̃: Hisi for¬
te alter est hic dequo ꝑrogas: et
alter quem oratis : Alioquin circum¬
cisionis terminus. qui abraham &
isaac. & iacob. agentium cęterarum
societate dissignat: etiam dĩ ip¬
sius circa eos terminat potestatem:
Cuius autẽ finita potestas est: et ipse
noncaret fine :Deniq Ne antiquo¬
rum quidem hac oratione mentionẽ
facitis qui fuer̃ ante habraham.
enoch dico ee noc. et sem. ac reliquos
corum similes. quos fuisse quideni
iustos in preputio non negatis : Sed
quia idem circuncisionis insigni
carebant: Neipsorum quidem u ultis
ẽẽ dm̃. sed solius abrahe et seminis
eius ÷ lgicur si est unus etinfinitus
ds̃. quid sibi uult haec inuocationis
urãe tam diligens et follicita cautio.
ut non contenti nominasse dm̃.
adiciatis et cuius. abraham scilicet
& isaac. & iacob: tanquam inturba
aliqua deorum erratura. aut naufra¬

Expanded text:
s finem habet aut infinitus est? si oratio uestra non fallit, quae dicit: deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob, habet finem deus, nisi forte alter est hic, de quo perrogas, et alter, quem oratis; alioquin circumcisionis terminus, qui Abraham et Isaac et Iacob a gentium ceterarum societate dissignat, etiam dei ipsius circa eos terminat potestatem, cuius autem finita potestas est, et ipse non caret fine. denique ne antiquorum quidem hac oratione mentionem facitis, qui ante Abraham fuerunt, Enoch dico et Noe et Sem ac reliquos eorum similes, quos fuisse quidem iustos in praeputio non negatis, sed quia idem circumcisionis insigni carebant, ne ipsorum quidem uultis esse deum, sed solius Abrahae et seminis eius. igitur si est unus et infinitus deus, quid sibi uult haec inuocationis uestrae tam diligens et sollicita cautio, ut non contenti nominasse deum adiciatis et cuius, Abraham scilicet et Isaac et Iacob, tamquam in turba aliqua deorum erratura aut naufra
Abbreviated transcription (Latin):
simulauit affectus : prorsus si dixit
euangelista dormiuit iħs: si dixit esuri¬
uit. con tristatus . ẽ. exhilaratus . ẽ. &
siquid aliud: omĩa uera sunt quae
ita narrata sunt. ut non eum simulasse.
sed plane fecisse: uel erhibuis se conscrip¬
ta sint: Sane non necessitate condicionis.
sed magisterii uoluntate: et diuina
etiam potestate : Nam homo plerũq
& si nolit irascitur. et si nolit contris¬
tatur: etsi nolit dormit. & si nolit
efurit acsitit: Ille autem omĩa ista.
quia uoluit: Sic etiam nascuntur
homines atq pationtur: non quia
uolunt. nec qđ uolunt : Ille autem
etiam ista: quia uoluit ÷ lamen uera hȩc
et de illo fideliter ueraciterq conscrip¬
ta sunt. ut quisquis cuangelio eius
crediderit. ueritate instruatur: Non
menciati is illudatur ⁊¬

Expanded text:
simulauit adfectus? prorsus si dixit simulauit adfectus? prorsus si dixit euangelista: dormiuit. Iesus, si dixit: esuriuit, sitiuit, contristatus est, exhilaratus est et si quid aliud: omnia uera sunt, quae ita narrata sunt, ut non eum simulasse. sed plane fecisse uel exhibuisse conscripta sint sane non necessitate condicionis, sed magisterii uoluntate et diuina etiam potestate. nam homo plerumque etsi nolit, irascitur; etsi nolit, contristatur; etsi nolit, dormit; etsi nolit, esurit ac sitit: ille autem omnia ista, quia uoluit. sic etiam nascuntur homines atque patiuntur, non quia uolunt nec quod nolunt; ille autem etiam ista, quia uoluit. tamen uera haec et de illo fideliter ueraciterque conscripta sunt, ut quisquis euangelio eius crediderit, ueritate instruatur, non mendaciis inludatur
Abbreviated transcription (Latin):
similitudine om̃s humane conditi¬
onis simulauit affectus. sic ab re
non erat si infine consignandae
etonomiae gra fuisset uisus et
mori: homo pessune et fallacis sime
Quomodo tibi ego credam quasi
uera dicenti. cum. xp̃m dicas mortẽ
potusse mentiri: Ergo ille men¬
tiebatur quando dicebat. oportet
filium hominis occidi & tertia die
resurgere. et tu non mentiris. et
dicis ut tibi uera dicenti credamus:
Ueratior ergo petrus quando ei dixit.
absit dñe nonfiet istud: et unde
meruit audire redi retro sathana
It ille quidem non hoc in fruetuose
audiuit: qui eam postea ueritatem
mortis xp̃i usq ad suam mortem
correctus perfectusq predicauit:
Uerum si ille quia tintum puteuit
meruit : tu quid mereris audire.
qui non solum negas mortuum.
sed etiam dicis mortem fuisse men¬
titum : sed ideo inquit mortem
quoq simulasse credendus est.
quia om̃s humanȩ condicionis
simulauit affectus ⁊ Quis enim tibi
hoc contra euangelium concessurus
est: qđ omnes humanae conditionis

Expanded text:
condicionis simulauit adfectus, sic ab re non erat, si in fine quoque consignandae oec.onomiae gratia fuisset uisus et mori. homo pessime ac fallacissime, quomodo tibi ego credam quasi uera dicenti, cum Christum dicas mortem potuisse mentiri? ergo ille mentiebatur, quando dicebat: oportet filium hominis occidi et tertia die resurgere, et tu non mentiris et dicis, ut tibi uera dicenti credamus? ueracior ergo Petrus, quando ei dixit: absit, domine, non fiet istud. et unde meruit audire: redi retro, satanas. et ille quidem non hoc infructuose audiuit, qui eam postea ueritatem mortis Christi usque ad suam mortem correctus perfectus'Iue praedicauit. uerum si ille, quia tantum putauit satanas, tu quid mereris audire, qui non solum negas mortuum, sed etiam dicis mortem fuisse mentitum ? sed ideo, inquit, mortem quoque simulasse credendus est, quia omnes humanae condicionis simulauit adfectus. quis enim tibi hoc contra euangelium concessurus est, quod omnes humanae condicionis
Abbreviated transcription (Latin):
uim facere ac diripere uoluit bo¬
num quod amauerat eius claricate
et specie delectata: nec eam uicissim
dilexit dĩ. sed odio detestans fru¬
isse uolentẽ. funditus eradicare
molitus est :Si ergo mali amant
bonum quo fruantur. boni autt̃
oderunt malum ne polluantur.
respondete manichei. quinam
corum impleant quod dñs ait.
diligite in imicos uros: Ecce si
has singulas repugnantesq
sententi.as. ẽẽ. uultis. ds̃ uester
fecit quod scriptum est inlege
moysi. oderis inimicum tuum.
et gens tenebrarum quod scrip¬
tum . ẽ. in euangłio. diligite ini¬
micos ur̃os: Quã quã nec fingen¬
do inuenite pocuistis quo paco¬

Expanded text:
uim facere ac diripere uoluit bouim facere ac diripere uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pac
Abbreviated transcription (Latin):
tum est inlege non solueret: preci¬
piendo utiq ut diligamus inimicos.
cogeret nos intelligere quontt̃ modo
possemus unum eundẽq hominẽ
et odisse ꝓpter culpam: & diligen
propter naturam ⁊ Sed hoc ad per¬
uersas eorum. mentes: intelligere
multum est: Urgendi sunt tantũ.
ut scđm calumpniȩ suae ꝑ ditam
rationem uel pocius amentiam.
defendant dm̃ suum: quem non
possunt dicere dilectorem gentis
tenebrarum: Ideoq ad eius exem¬
plum non habent que adimodim
Hortentur: ut suũ quisq diligat inimi¬
cum: pocius enim genti ipsi tenebra ta¬
rum dilectionem inimici tribuere
potuer̃: quamdõ suo: Illa quippe
sicut deliręnt uicinam sibi lucem
atq contiguã cu cupiuit. eaq frui
uoluit: atq ut frueretur inuadere
cogitauit Neq ista culpa est. cum
uerum etbeatificum bonum appe¬
titur: Vnde & dñs dicit: Regnum
caelorum uim patitur: et qui um
fecerint diripient illud: Ecce gens
tenebrarũ scđm eorum uanitatem.

Expanded text:
tum est in lege non solueret, praecitum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intellegere, quonam modo possemus unum eundemque hominem et odisse propter culpam et diligere propter naturam. sed hoc ad peruersas eorum mentes intellegere multum est. urguendi sunt tantum, ut secundum calumniae suae perditam rationem uel potius amentiam defendant deum suum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secundum eorum uanitatem
Abbreviated transcription (Latin):
qđ unusquisq iniquus homo. inquan¬
tum iniquus. ẽ. odio habendus est:
inquantum autẽ homo est diligen¬
dus: ut illud quod in eo recte odimꝰ
arguamus. idẽ. uitium qͦ possit
illud qđ in eo recte diligimus. id est
humana ipsa natura emendato uitio
liberari: Haec inquam regula est
qua & oderimus inimicum propt̾
nos non eum ꝑ naturam uel suam
uel allenam. sed ꝑpropriã uolunta¬
tem malum eẽ. conuincimus: illi
autem ꝑ naturam gentis tenebrarũ
putant. ẽe. hominẽ malum. quam
scdm ipsos ds̃ totus timuit ante¬
quam inparte uinceretur. & in par¬
te abea sic uictus est: ut nec totus
liberaretur: Audito igitur et non
intellecto qđ antiquis dictum erat
oderis inimicum tuum. ferebantur
homines in hominis odium: cum
deberent non odisse nisi uitium ⁊
Hos corrigit dñs dicendo. diligite
inimicos urõs: Ut qui iam dixerat.
nonueni legem soluere sed adimple¬
re. Ideoq de odio inimici qđ scrip¬

Expanded text:
quod unusquisque iniquus homo, in quanquod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus est. ut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligimus. id est humana ipsa natura emendato uitio liberari: haec, inquam. regula est, qua et oderimus inimicum propter 1108 non eum per naturam uel suam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimici quod scrip
Abbreviated transcription (Latin):
intelligatur exemplo dĩ. cui dixit
quosdam odibiles paulus odio ha¬
bendos inimicos: & rursus exem¬
plo di qui facit solem suum oriri
superbonos & malos. & pluit suꝑ
iustos & in iustos. diligendos inimi¬
cos Sic appardit q̃um male in¬
telligentibus id quod dictum est ode¬
ris inimicum tuum. inferre uolu¬
isse quod omnino non norant.
ut diligerent inimicos suos: Utrũq
autem quomodo seruandum sit.
longum est disputare: Sed adistos
interim quibus generaliter displi¬
cet siquis oderit inimicum suum.
est nobis sermo qui eorum frontem
pręmat: Cum eos interrogamus
utrum diligat dĩ eorum gentem
tenebrarum. aut si propterea nunc
inimici diligendi sunt qđ habeant
partem boni: cur non obhoc eos
& odisse debemus qđ habeant
partem mali: Ea quippe regula &
hoc soluȩtur : doceturq non esse con¬
trarium quod in antiqua scriptura
dictum est. oderis inimicum tuum.
&. in euangelio diligite inimicos uros.

Expanded text:
intellegatur exemplo dei, cui dixit intellegatur exemplo dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos, et rursus exemplo dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, diligendos inimicos. sic adparebit dominum male intellegentibus id, quod dictum est "oderis inimicum tuum," inferre uoluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. utrumque autem quomodo seruandum sit longum est disputare. sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo, qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum. aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi te inimicos uestros,"
Abbreviated transcription (Latin):
Itaq & apostolus in sermonibus
quos habuse purtaiar. nunquan
iurauit: ne iurandi consuetudine.
aliquando uel nescius in ꝑiurium
laberetur: Inscriptis autem ubi est
consideratio maior at propensior.
pluribus locis uirasse inuenitur.
Nequisquam putaret etiam uerum
iurando peccari. sed pocius intelli¬
geret humane fragilitatis corda.
non uirando tutius aꝑ uirio conser¬
uari: Quibus perspectis. inuenimus
nec illa. eẽ. destructa sicut faustus
putat: quȩ uelut proprie uult ad
moysen pertinere: Nam & hic que.¬
ro abistis. cur proprium uelint
ẽẽ. legis moysi qđ dictum est anti¬
quis. diliges proximum tuum : &
oderis inimicum tuum: An & apłs
paulus nondixit homines quosdã
dõ odibiles. & utiq in hac ammo.¬
nitione ipse dñs ad hoc nos hortat᷑.
ut imitemur dm̃: ut sr̃tis inquit
filii patris ur̃i qui in caelis ẽ: qui
facit solem suum oriri suꝑ bonos
& malos. & pluit super uistos & in¬
iustos. Querendum itaq est quomͦi

Expanded text:
itaque et apostolus in sermonibus, itaque et apostolus in sermonibus, quos habuisse narratur, numquam iurauit, ne iurandi consuetudine aliquando uel nescius in periurium laberetur. in scripturis autem. ubi est consideratio maior atque propensior. pluribus locis iurasse inuenitur. ne quisquam putaret etiam uerum iurando peccari. sed potius intellegeret humanae fragi. litatis corda non iurando tutius a periurio conseruari. quibus perspectis inunec illa esse destructa, sicut Faustus putat, quMoysen pertinere. Nam et hic quaero ab istis, cur proprium uelint esse legis Moysi, quod dictum est antiquis: diliges proximum tuum et oderis inimicum tuum. an et apostolus Paulus non dixit homines quosdam deo odibiles? et utique in hac admonitione ipse dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur deum. ut sitis, inquit, filii patris uestri, qui in caelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. quaerendum itaque est. quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
quae auctoritas est uel uobis ipsis.
ne dum mihi: aut cuiquam homini:
non ueni legem soluere sed adimple¬
re: Non his uidelicet additamentis
quae uel ad expositionem ꝑ tinent
propositarum antiquarum senten¬
tiarum. uel ad conuersationem non
ad impletionem : Quia enim non in¬
telligebant homicidium nisi per¬
emptionẽ corporis humtni per
quam uita priuaretur: aperuit
dñs omnẽ iniquum motum ad
nocendum frĩ. in homicidii genere
deputari: Vnde & iohannes dicit:
Qui odit frẽm suum: homicida est:
It qm̃ putabant tantum modo corpo¬
ralem cum femina illicitam commx¬
tionem. uocari moechiam: demons¬
trauit ma gister etiam talem concu¬
piscentiam nihil. eẽ. aliud: ltem
quia peierare graue peccatum est.
non iurare autem sicut uerum
iurare nullum pec catum est.
sed longius remotꝰ
quam qui uerum
iurare p̃rocluis .ẽ
maluit nos dñs & non iuran ces.
non recedere auero: quam uerum
iurantes propinquare per iurio

Expanded text:
quae auctoritas est uel uobis ipsis, quae auctoritas est uel uobis ipsis, nedum mihi, aut cuiquam homini? non ueni legem soluere, sed adinplere. non his uidelicet additamentis, quae uel ad expositionem pertinent propositarum antiquarum sententiarum uel ad conuersationem. non ad inpletionem. Quia enim non intellegebant homicidium nisi peremptionem corporis humani, per quam uita priuaretur, aperuit dominus omnem iniquum motum ad nocendum fratri in homicidii genere putari. unde et Iohannes dicit: qui odit fratrem suum, homicida est. et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina inlicitam conmixtionem uocari moechiam, demonstrauit magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. item quia peierare graue peccatum est, non iurare autem sicut uerum iurare nullum peccatum est, sed longius remotusquam qui uerum iurare procliuis est, maluit nos dominus et non iurantes non recedere a uero quam uerum iurantes propinquare periurio.
Abbreviated transcription (Latin):
& prolongato nomine: quasi fusio¬
nem addidistis. ubi amplius abere.¬
mini: Sic enim mihi quidam ur̃m
exposuit. cur appellatus sit mani
cheus: ut scilicet ingreca lingua.
tanquam ma na fund ere uideretur. qͥ a
grete fundichei dicitur : Ubi qͥd
egeritis nescio: nisi ut expressius¬
uobis somniaretis in saniam:
Neq enim ad didistis in parte priore
nominis unam litteram. ut agnos¬
ceretur manna: sed ad didistis in
posteriore duas sillabas. non appel¬
lantes inannicheum sed manicheũ:
ut nihil aliud uobis tam ꝓlixis
& uinis sermonib suis. nisi in saniã
fundere sonaret: Sepissime iuratis
& perparaclitum: Non sane illum
quem xp̃s discipulis. promisit &¬
misit: sed per eum ipsum. ut latine
nomen cius interpreter in sanȩ fusorẽ:
Cum ergo iuirare nunquam desina.
uellem scire quo
intelligatis. Hanc
quoq legis partẽ:
uultis antiquis¬
simam intelligi.
qđ uobii dñs adimpleuerit. & magis
propter iurationes apłi : Nam ura

Expanded text:
t prolongato nomine quasi fusiot prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini. sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appechaeus, ut scilicet in graeca lingua tanquam manna fundere videretur; quia Graece fundi χέειν dicitur: ubi quid egeritis nescio, nisi ut expressiusvobis somniaretis insaniam. Neque enim addidistis in parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna; sed addidistis in posteriore duas syllabas, non appellantes Mannichaeum, sed Manichaeum; ut nihil aliud vobis tam prolixis et vanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. Saepissime juratis et per Paracletum, non sane illum quem Christus discipulis promisit et misit : sed per eum ipsum, ut latine nomen ejus intcum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc que legis partem, quam uultis antiquissimam intellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iurationes apostoli. nam uestra
Abbreviated transcription (Latin):
quia dictum est non moechaberis:
go autem dico uobis: siquis uiderit
mulierem ad concupiscendum eam.
iam moechatus est eã incorde suo:
tane uero illi iusti sech. uel enoch.
uel siqui cis similes fuerunt.
moechabantur incordibus suis
Et aut non erat cor eorum templum
dĩ. aut moechabantur in templo
dĩ quod si non audes dicere:
quomodo etiam dehac re legem
illorum quae apud illos iam tunc
plena erat. modo ueniens xp̃s imple¬
uit:De non iurando autem quia
& hic illorum legem axp̃o adimple¬
tam esse dixisti. non possum affir¬
mare antiquos iustos non iurasse:
Nam & paulum apłm iurasse in ue¬
nimus. De ur̃o autem ore non
tollitur crebra uiratio: cũ iuretis
plumen quod amatis cum muscis ÷
N eq enim lumen illud mentium
abistis oculis penitus alienum.
quod illuminat omnẽ hominem
uenientem in hunc mundum
manis lingua patria uocabatur:
sed uos ut apud gręcos nomen in¬
same uitaretis. uelut declinato

Expanded text:
quia dictum est: non moechaberis; quia dictum est: non moechaberis; ego autem dico uobis: si quis uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. itane uero illi iusti, Seth uel Enoch uel si qui eis similes fuerunt, moechabantur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum dei, aut moechabantur in templo dei? quod si non audes dicere, quomodo etiam de hac re legem illorum, quae apud illos iam tunc plena erat, modo ueniens Christus inpleuit? De non iurando autem, quia et hic illorum legem a Christo adinpletam esse dixisti, non possum adfirmare antiquos iustos non iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse inuenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis cum muscis — neque enim lumen illud mentium ab istis oculis penitus alienum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. Manis lingua patria uocabatur. sed uos, ut apud Graecos nomen insaniae uitaretis, uelut declinato
Abbreviated transcription (Latin):
institutis in uenimus. nunc aliquid
non licere quod ante licuerit. uel
qđ ante non licuerit nunc liceẽ.
Non usq adeo desipis. ut hoc dicas
Sed etiam sidicas. respondebitur tͥ.
antiquȩ defuit. sed legem instituere
quae non fuit: si dicere frĩ fatuȩ
cum apud antiquos iustos non
fuisset iniustum. nune ita in¬
iustum xp̃s. ee. uoluit. ut quis quis
dixeritꝰ reus sit gehenne ÷ Proinde
nondum inuenisti cuinam legi
haec aliquando defuerint. quib
nunc additis eam xp̃s impleret:
An forte lex non mechandi apud
illos iustos antiquos semiplena
erat donec adñõ adimpleretur.
addente nequis ad concupiscendum
uideat mulierem. Sic enĩ comme¬
morasti ipsam sententiam. audistis.
dictum. eẽ. non mȩchabe ᷝ ᷤ ego autẽ
dico uobis. ne concupiscatis quidem:
adimplecio. ẽ inquis : ł xplica
planae ipsa uerba euangelica. noli
tuis extenuare quod dictum es.
& uide quid de illis antiquissimis
iustis senseris: Audistis inquit.

Expanded text:
institutis inuenimus nunc aliquid institutis inuenimus nunc aliquid non licere, quod ante licuerit uel quod ante non licuerit, nunc licere. non usque adeo desipis, ut hoc dicas.; sed etiam si dicas, respondebitur tibiantiquae defuit, sed legem instituere. quae non fuit, si dicere fratri "fatue," cum apud antiquos iustos non fuisset iniustum, nunc ita iniustum esse Christus uoluit. ut quisquis hoc dixerit, reus sit gehennae. proinde nondum inuenisti, cuinam legi haec aliquando defuerunt, quibus nunc additis eam Christus inpleret. An forte lex non moechandi apud illos iustos antiquos semiplena erat, donec a domino adinpleretur addente, ne quis ad concupiscendum uideat mulierem ? sic enim commemorasti ipsam sententiam: audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, ne concupiscatis quidem. adinpletio est, inquis. explica plane ipsa uerba euangelica, noli tuis extenuare, quod dictum est, et uide, quid de illis antiquissimis iustis senseris. audistis, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
dico uobis siquis irascitur frĩ suo.
aut siquis dicit racha. aut siquis
dicit fatue reus erit iudicio. uel
concilio. uł gehennȩ ignis: quando¬
quidem & illi eodem modo uiue¬
bant. eodem modo uiuendum mo-¬
nebant: An ignorabant illi iusti
frenandam. ẽẽ. iracundiam. nec pe¬
tulanti conuitio frẽm lacessendũ.
aut nouerant quidem. sed abhis
se abstinere non poterant. Ergo.
rei ertint gehennae: Quomodo
igitur iusti profecto enim nec
inperitã rerum ad suum officium
pertinentium. nec intemperantem
audes dicere eorum fuisse iustitiã.
in tantum ut eos faceret reos gehen¬
ne : Cur ergo illam legem scđm
quam uiuebant antiqui iusti hȩc
addendo xp̃s impleret. cum eorum
quoq usticia sine istis . eẽ. non
posset: andicturus es qđ p̃ceps
ex quo uenit xp̃s coepit adiniqui¬
tatempertinere: antea uero non
erat iniquum. uel ore uł corde
ista committere: sicut inquibusdã
rebus protemporum proprietatib

Expanded text:
dico uobis: si quis irascitur fratri suo dico uobis: si quis irascitur fratri suo aut si quis dicit "racha" aut si quis dicit "fatue." reus erit uel iudicii uel consilii uel gehennae ignis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, eodem modo uiuendum monebant. an ignorabant illi iusti frenandam esse iracundiam nec petulanti conuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere non poterant ? ergo rei erant gehennae, quomodo igitur iusti ? profecto enim nec inperitam rerum ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps ex quo uenit Christus, coepit ad iniquitatem pertinere, antea uero non erat iniquum uel corde uel ore ista committere? sicut in quibusdam rebus pro temporum proprietatibus
Abbreviated transcription (Latin):
cum & abira & a conuicio reuocauit.
quaedam uero soluit. quae propͥa
uidebantur legis hebreorum.
sicuti .ẽ. oculum pro oculo. dentẽ
prodente: quod uidetur pocius
abstulisse quam confirmasse cum
ait: Ego autem dico uobis non
resistere malo: Sed siqͥs tẽ ꝑcusserit
inmaxillam tuam dexteram.
prebe illi & alteram. & cętera.
Nos enim dicimus etiam haec quȩ
isti putant soluisse xp̃m uelut
contraria referendo. & tunc pro
tempore bene fuisse instituta.
& nune axp̃o non soluta sed
adimpleta: Proinde primum
abhis quęro utrum illi antiqui
iusti enoch & seth. hos enim
potissimum faustus commemorat.
& siqui alii non solum ante moysen.
sed& siqui ante abraham fuerunt
irati si nt frĩ sinc causa. aut dixer̃
fr̃ĩ fatue : Si enim nondixer̃acur non
& talia docuerunt: quod si & talia
docuer̃. quęro quem admodum
uel eorum iustitiam doctrinãq
xp̃s adimpleuerit addendo. ego aut̃

Expanded text:
cum et ab ira et a conuicio reuocauit. cum et ab ira et a conuicio reuocauit. quaedam uero soluit. quae propria uidebantur legis Hebraeorum, sicuti est: oculum pro oculo. dentem pro dente. quod uidetur potius abstulisse quam confirmasse. cum ait: ego autem dico uobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dextram. praebe illi et alteram et cetera. nos enim dicimus etiam haec. quae isti putant soluisse Christum. uelut contraria referendo et tunc pro tempore bene fuisse instituta et nunc a Christo non soluta, sed adinpleta. Proinde primum ab his quaero, utrum illi antiqui iusti. Enoch et Seth — hos enim potissimum Faustus commemorat — et si qui alii. non solum ante Moysen, sed et si qui ante Abraham fuerunt, irati sint fratri sine causa aut dixerunt fratri: fatue. si enim non dixerunt, cur non et talia docuerunt? quodsi et talia docuerunt, quaero, quemadmodum uel eorum iustitiam doctrinamque Christus adinpleuerit addendo: ego autem
Abbreviated transcription (Latin):
ani non deferunt. quod ibi p̃ceptũ
est. Numquid a fornicationibus.
aut homicidiis. aut furtis. aut
da re proximi. non se temperant
xp̃iani.: quae omnia: in illa lege
conscripta sunt: Haec precepta st̃
morum: illa sacramenta sunt pro¬
missorum: Haec implentur per
aduiuantẽ grãm: illa per redditã
gram semper donantem. nunc
etiam riuelantem: & hanc uerita¬
tem tunc promittentem. nunc
in recte uiuente conscientia con¬
seruantur: fide perdilectionem oꝑante
complentur : Illa uero quae
inpromittente significatione uer¬
sata sunt. rebus redditis transierunt.
ita & ipsa non soluta sed adimpleta
sunt. quia ea non irrita nec falla¬
tia xp̃s ostendit. cum id quod eorum
significatione promittebatur ex¬
ibuit: Nonitaq sicut faustus opi¬
natur quaedam dñs iħs adimple¬
uit. quae abantiquis iustis iam
dicta erant ante legem moy seos.
sicuti .ẽ. non occides. quod contra¬
rio redarguit sed magis formauit.

Expanded text:
ani non deferunt, quod ibi praeceptum ani non deferunt, quod ibi praeceptum est ? numquid a fornicationibus aut homicidiis aut furtis aut da re proximi non se temperant christiani? quae omnia in illa lege conscripta sunt. haec praecepta sunt morum, illa sacramenta sunt promissorum; haec inplentur per adiuuantem gratiam, illa per redditam illam gratiam semper donantem, nunc etiam reuelantem, et hanc ueritatem tunc promittentem, nunc in recte uiuente conscientia conseruantur, fide per dilectionem operante conplentur; illa uero, quae in promittente significatione uersata sunt, rebus redditis transierunt. ita et ipsa non soluta. sed adinpleta sunt, quia ea non inrita nec fallacia Christus ostendit, cum id quod eorum significatione promittebatur exhibuit. Non itaque. sicut Faustus opinatur. quaedam dominus Iesus adinpleuit. quae ab antiquis iustis iam dicta erant ante legem Moyseos, sicuti est: non occides. quod non contrario redarguit, sed magis firmauit.
Abbreviated transcription (Latin):
gentes cogerent iudaizare : Hi sunt
quos faustus sim machianorum
uel nazartorum nomine comme¬
morauit: qui usq ad nr̃a tẽpora
iam quidem in exigua. sed ad¬
huc tamen uel in ipsa paucitate
perdurant : Quid ergo habent
isti unde legi & prophetis calũp
rit pocius quam adimplere. quia
xp̃iani non obseruant quae ibi
precepta sunt. cum ea sola non ob¬
seruent perquȩ xp̃s promitteba¬
tur: & ideo non obseruent. magi
quia eadem promissa iam xp̃s
impleuit: nec adhuc promittun¬
tur. qua iam impleta sunt.
terminari debuerunt. quos fides xp̃i
haec adimplentis iam talibus imbu¬
tos inuenerat: Inumquid enim non
obseruant xpĩani quođ in illa scrip¬
unus est. non facies tibi idolum.
& cetera huiusmodi. Num quid
non obseruant xp̃iani quod ibi dr̃
non accipies nomen diidĩtui inuanũ:
Nuniquid ipsum sabbatum quod
ad intelligendam ueram requiem
ꝑtinet non obseruant xp̃iani.
Num quid honorem parentibus xp̃i.¬

Expanded text:
gentes cogerent iudaizare. hi sunt, gentes cogerent iudaizare. hi sunt, quos Faustus Symmachianorum uel Nazaraeorum nomine commemorauit, qui usque ad nostra tempora iam quidem in exigua, sed adhuc tamen uel in ipsa paucitate perdurant. Quid habent ergo isti, unde legi et prophetis calumnirit potius quam adinplere, quia christiani non obseruant, quae ibi praecepta sunt, cum ea sola non obseruent, per quae Christus promittebatur, et ideo non obseruent magis, quia eadem promissa iam Christus inpleuit, nec adhuc promittuntur, quia iam inpleta sunt, terminari debuerunt, quos fides Christi haec adinplentis iam talibus inbutos inuenerat? numquid enim non obseruant christiani, quod in illa scriptuus deus unus est; non facies tibi idolum et cetera huiusmodi? numquid non obseruant christiani, quod ibi dicitur: non accipias nomen domini dei tui in uanum? numquid ipsum sabbatum, quod ad intellegendam ueram requiem pertinet, non obseruant christiani? numquid honorem parentibus christi
Abbreviated transcription (Latin):
itaq populus dĩ antequam xp̃s
ueniret. legem ꝓphetasq ad imple¬
re. illa omĩa quae promittebant
obseruare iubeba tur. liber in
eis qui haec quo ꝑtinerent in tel¬
ligebant. seruus autem ieis
qui hoc non in telligebant : Posteri¬
or ergo populus accedens ad fidẽ
qua iam xp̃s uenisse. passus . ẽẽ.
ac resurrexisse predicabatur :
in his quidem hominibus quos
iam talibus sacramentis institu¬
tos. eadem fides inuenerat: nec
cogebatur ista obseruare. nec
prolibedaur. inhis aute qui
talibus uacui. nulla generis. nulla
consuetudinis. uel congruentiae
necessitudine retenti crediderant
etiam prohibebatur. ut ꝑ eos iam
inciperet apparere illa propter
promittendum xp̃m fuisse insti¬
tuta: Quo ueniente atq haec ꝓ¬
missa adimplente. iam oportere
cessare: Hoc igitur temperam̃tũ.
operantis. cum displicuisset quib¬
dam excircumcisi one credentib
qui haec non intelligebant. in ea
per uersitate manserunt: ut &

Expanded text:
itaque populus dei, antequam Christus itaque populus dei, antequam Christus ueniret legem prophetasque adinplere, illa omnia, quae hunc promittebant, obseruare iubebatur: liber in eis, qui haec quo pertinerent intellqui non intelligebant. Posterior ergo populus accedens ad fidem, quia jam Christus venisse, passus esse, ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos jam talibus sacramentis institutos eadem fides invenerat nec cogebatur ista observare, nec prohibebatur. In his autem qui talibus vacui, nulla generis, nulla consuetudinis uel congruentiae necessitudine retenti crediderant, etiam prohibebatur, ut per eos iam inciperet adparere illa omnia propter promittendum Christum fuisse instituta, quo ueniente atque haec promissa adinplente iam oportere cessare. hoc igitur temperamentum operantis cum displicuisset quibusdam ex circumcisione credentibus, qui haec non intellegebant, in ea peruersitate manserunt, ut et
Abbreviated transcription (Latin):
fierent in carnis circumcisione. &
cȩteris huiuscemodi obseruationib
legis : Atq in his erant qui hoc ideo
fieri magnopere insistębant. quia
timebant̃ uideos in quos uersaban¬
tur ÷ Contra apł̃s paulus multa
scripsit: Nam in horum simulati¬
onem etiam petrum adductum.
fraterna obiurgatione correxit:
Sed postea quam᷑ in unum apłi
congregati. etiam concilio suo cen¬
suer̃ gentes ad huius modi
opera legis non eẽ. cogendas: dis¬
plicuit quibusdam excircumcisi¬
one xp̃ianis. nonualentibus m̃te
discernere illos solos abhuius mo¬
di obseruationibus non fuisse
prohibendos: quos fides quae
reuelata est his iam inbutos in¬
uenerat. ut in eis iam consũma¬
retur ipsa actio prophetica quos
ante ad impletionem prophetiȩ
iam tenuerat Nesi &e abipsis
remoueretur. improbata pocius
quam terminata uideretur:
Si autem & gentibus imponeretur:
aut non xp̃i promittendi causa
instituta. ẽẽ.: aut adhuc xp̃m
promittere putaretur: primus

Expanded text:
fierent in carnis circumcisione et fierent in carnis circumcisione et ceteris huiuscemodi obseruationibus legis. atque in his erant, qui hoc ideo fieri magnopere insistebant, quia timebant Iudaeos, inter quos uersabantur. contra hos apostolus Paulus multa scripsit; nam in horum simulationem etiam Petrum adductum fraterna obiurgatione correxit. sed posteaquam in unum apostoli congregati etiam concilio suo censuerunt gentes ad huiusmodi opera legis non esse cogendas, displicuit quibusdam ex circumcisione christianis non ualentibus mente discernere illos solos ab huiusmodi obseruationibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae reuelata est, his iam inbutos inuenerat, ut in eis iam consummaretur ipsa actio prophetica, quos ante adinpletionem prophetiae iam tenuerat, ne si et ab ipsis remoueretur, inprobata potius quam terminata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, aut non Christi promittendi causa instituta esse, aut adhuc Christum promittere putaretur. primus