comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
puniente conmissum : ꝯuod antequamsier & nudierant ut dictũ est & con
sundebantur : N ullus erat motus incorpore cui usr stundia deber&ur :¬
nihilputabant uelandũ quia nihil senserant resrenandũ : quema dmo¬
dũ propagaturi sint filiosiam antea dispẽtatũ est : non tamen eo mo¬
do credendũ est quo propagauerunt postea quã crimen admisi prȩ¬
dicta ultio consecutaest . Cumpriusquã morerentur iam incorpose
u noboedientiũ hominũ iustis simoreciprocatu in obo ed entiũ membrorum
tumultũ nors conceptauersar& : Nondũ rant ialesadam & ȩua
dentissimi squidem sed omniũ bestiarũ quaȩ erant suꝑterram. uas fecerat
dr̃is ds̃ : Trans leto ergo uerbo dictũ est prudentis simus ielsicut plurer
latinicodices habent sapientissimus non proprio uiꝰ inbonũ accipi
sapientia scle ueldĩ uel angelorũ uelani mȩ rationalis : tã q÷ uãsis api¬

Expanded text:
puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur; nullus erat motus in corpore, cui uerecundia debernihil putabant velandum, quia nihil senserant refrenandum. Quemadmodum propagaturi essent filios, jam antea disputatum est : non tamen eo modo credendum est, quo propagaverunt posteaquam crimen admissum praedicta ultio consecuta est; cum priusquam morerentur, jam in corpore inobedientium hominum justissimo reciprocatu inobedientium membrorum tumultum mors concepta versaret. Nondum erant tales Adam et Eva, dentissimus quidem, sed omnium bestiarum quae erant super terram, quas fecerat Dominus Deus. Translato enim verbo dictum est, prudentissimus, vel sicut plures latini codices habent, sapientissimus, non proprio quo in bonum accipi solet sapientia vel Dei, vel Angelorum, vel animae rationalis; tanquam si sapi
Abbreviated transcription (Latin):
cherubin & flãmeã rũ pheã quae uertitur custodire uiã ligniuita : antequs
huius propositȩ scripturȩ textũ ex ordine ꝑ tractemus admonendu
arbitror quodiãme & alibi in hocopere iemini prȩlocutum. Illud a nob
esse flagitandũ ut ad propri &atẽ litterȩ defendatur quod gestũ narrati
ipsequi scripsit : Siautem in uerbis dĩ uelcuius quã ꝑsonȩ in officiũ pro¬
f&icũ ac supitȩdicitur aliquid quodalitterã nis absurde nom possit intel¬
legi proculdubio sigurate dictũ obaliquã significationẽ accipideb &&
Dictũ tamen essedubitare fasnonest: hocenimas denarrators & pol¬
licitatione expositoris exigitur : Er antergo ambo nudi uerũ est om¬
ninc nudaerant corporadua hominũ in para diso conuersantiũ nec pu¬
debateos: Quidenĩ puder & quando nullã legẽ senserdeit in menbris
suis repugnantẽ legȩ mentissuae : qua illos poc peccati postꝑ p&rati¬
nem preuaricationis secuta est usurpante in oboedientia proibitũ & iustitia

Expanded text:
cherubim et flammeam romphaeam, quae uertitur, custodire uiam ligni uitae. huius propositae scripturae textum ex ordine pertractemus, admonendum arbitror, quod iam me et alibi in hoc opere memini praelocutum, illud a nobis esse flagitandum, ut ad proprietatem litterae defendatur, quod gestum narrat ipse qui scripsit. si autem in uerbis dei uel cuiusquam personae in officium propheticum adsumtae dicitur aliquid, quod ad litteram nisi absurde non possit intellegi, procul dubio figurate dictum ob aliquam significationem accipi debet; dictum tamen esse dubitare fas non est . hoc enim a fide narratoris et pollicitatione expositoris exigitur., Erant ergo ambo nudi: uerum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conuersantium. nec pudebat eos: quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post pnem praeuaricationis secuta est usurpante inoboedientia prohibitum et iustitia
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc est tã quã regula nuptiarum : quauel naturae decoratur fecundi¬
tas uel in continentiȩre itur prruitas: Vnde quia satis disscruimus
in eo libro quem debono coniugali nuper edimus. ubi & continentiã
uidualem excellentiam uirginalem ꝓsuorũ gnrduum dignitate:
dis tinximus : diutius hic stilus nostor non est occupandus: punc enĩ
querimus cui adiutoriũ mulier factasit uiro: si eis ad gignendos filios
mis ccris ibim& in paradiso non licebat: quienim hoc sentiunt: for¬
tepeccatũ esse omnem concubitũ putant: difficfle est namq utdũ
euita pte¬

Expanded text:
haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecundihaec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distinximus, diutius hic stilus noster non est occupandus. Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, deuitant
Abbreviated transcription (Latin):
delis apia uirginitas hab&: pisiqui iam isto tempore continendi
ab amplexucum ex omnibus gentib: ad inplendum sc̃orũ numerum
largissima suppl&a sit copia ꝑcipiendȩ sordidac uoluptatis libido non
r&te excipitur honestate nuptiarum: ut qd sanis esse poss& officium:
sit egrotis remedium: peq enim quia in continentia malumest: ideo
conubium uel quo in continentes copulantur. non est bonum: Immo
uereꝰ ponꝓpt̃ illumꝰ malũ cul pabile est hocbonum : sed ꝓpt̃ hocbonũ
uenia le est illud malum: qm̃ idq̃d bonum habent nuptiȩ &q̃d
bonȩ sunt nuptiȩ peccatũ esse num quã potest: hocaũt triꝑtitũ est
fides ꝓlis. sacurm̃tũ : infide attenditur: pepret̃ uinculum coniugale
cum altero uel altero concubatur: inꝓle ut amant̃ suscipiatur benig¬
naenutriatur relegiose edocctur : insarrimento : utco nubium non
separdur : & dimissus aut dimissa pexcausa ꝓlis alteri coniungatur

Expanded text:
delis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi delis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi ab amplexu, cum ex omnibus gentibus ad inplendum sanctorum numerum largissima subpetat copia, percipiendae sordidae uoluptatis libido non recte excipitur honestate nuptiarum, ut, quod sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. neque enim quia incontinentia malum est, ideo conubium uel quo incontinentes copulantur, non est bonum; immo uero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum ueniale est illud malum, quoniam id, quod bonum habent nuptiae et quo bonae sunt nuptiae, peccatum esse numquam potest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur.
Abbreviated transcription (Latin):
morituris succeder& quȩ rer&ur: utaũt ꝑduos homines terra
*impleraur: quomodo ipsi nisi gignendo officium socidatis im¬
plerant᷑ anucro ita quicecus est mente ut non cernat quanto tris
ornam̃to sitgenus humanim.: &iã cum a paucis recte laulabilit̃¬
que uiuatur quantumq: ualcatordor ei publicȩ regitur hocuius¬
dam pacis terrenȩuinculum coereens Mampeccatores: pet eñ
tantum deprauatisunt homines ut non&iã tales peco rib: & uo¬
latilib antecelle̾nt: quot᷑am̃ omnium generib hanc insimã mund
partem ꝓsui locis orte decoratam quem non considerare delect&a
quis aũt ita sit excors ut put& minus ram ornareͥ potuisse suustis
non morientib: in plera ur pam quia numerosissima est suꝑna¬
tarentur : ponitaq uideo quod aliud adiutoriũ mubor facta sit uiro si
gener andicausa sub trahitur quaeni hilominus quare subtrahĩtur
ignoro : unde enim magnũ magniq: honoris meritũ apuddm̃ fi¬

Expanded text:
morientibus succederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra morientibus succederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra inpleretur, quomodo ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita quis caecus est mente, ut non cernat, quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque uiuatur, quantumque ualeat ordo reipublicae in cuiusdam pacis terrenae uinculum coercens etiam peccatores? neque enim tantum deprauati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et uolatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam quem non considerare delectet? quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est sutarentur! Non itaque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim magnum magnique honoris meritum apud deum fi
Abbreviated transcription (Latin):
peruerse homines uitiadiuit ant : pon ineorum contraria ꝑniciter
curnent : & enim sicut ehorrens auaritiã sit ꝓfusus aut exhorrens lu¬
xuriam sit auarus. aut inqui&is sit cuius pigritiã reprehenderis.
autcuius in qui& lidinem piger. aut quir eprehiensus odisse coepe¬
rit audatiã suã ad timiditatm fugit: aut quitq̃midus nones se cona
tam quã abrupto uinculo fit tsꝰmerarius. dumnonratione sed
opinione crimina m&untur : Itadum nesciunt homines quid in
adulteriis & formicationibus diuino iure clamn&ur. &iam causa
ꝓercandi coniugalem concubitum daestantur: qđ qui non faciur̃
sed tam̃ fccunditatem carnis ꝓpt̃ successionẽ mortalitatis diui¬
nus cdatã sentiunt: pecipsiputant primos illos homines potuisse
concumbere pisi ꝓpt̃ peccatum q̃d aclmiserant morituri gignan¬
do requererent successores : Nec at tendunt sir& tepotuerunt
successores queri morituris multo retius socios quȩri potuisse
uitores: Inpl&a enĩ terra genere humano ratȩples non nisi quȩ

Expanded text:
peruerse homines uitia deuitant, non in eorum contraria perniciter currant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse uicturis. inpleta enim terra genere humano recte proles, nonnisi quae
Abbreviated transcription (Latin):
meis repugnantem legim̃tis meae : & captiuantẽme in legepeccati
mortale corpore : sed de corpore inquit mortis huius: sicut &ĩã
illud corpusquidem inquit mortuũ est ꝓpt̃ peccatũ: pecibi ait
mortale sesmortuũ: quã iis utiq & mortale quia moritunũ:
non ita credendum est fuisse illa corpora sedlic& animalia non¬
dum sp̃italia. pontam̃ mortua: id est quae necesse ess& utmore¬
rantur quod ea die factũ est: qualignũ contrauĩtum t&i gerañ:¬

Expanded text:
meis, repugnantemeis, repugnantemortali corpore? sed, de corpore, inquit, mortis huius. sicut etiam illud, corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum; nec ibi ait mortale, sed mortuum, quamuis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigeran
Abbreviated transcription (Latin):
aequalss angelisdĩ : hic uero cum inplenda ess& hominib terra:
&iã ꝓpt̃ cognationes artiorem necessi tudinẽ. & unitatis uinculũ
maxime conm̃dandum exuno oporter& implere : ꝓpt̃ qͥd aliud
secundũ ipsũ quȩsitus est femineus sexus adiutor pisiut serantem
genus humanũ natura muliebris tamquã t̃rȩ fecunditas adiu
hominum corpus animale constitutorũ inparadiso non dũ mor¬
tis lege damnatũ: ut non haberent app&itum carnales uolupta¬
tes qualem nunc habent ista corpora quaeiam ex mortis ꝓpagine¬
amihe
ducta sunt: peq enĩ nibil est in eis factum: cum deligno ꝓ hibito
edissent: quando quidem dr̃ dixerat : ponsi ederitis morte mor¬
emini : sed quadie eder&is morte moriemini: Ut hoc ipsum in eis
illa facera dies. q̃d a postolus gemitdicens: condelector legdĩ se¬
cundum interiorem hominem: uideo aũt aliã legem in membris

Expanded text:
aequales Angelis Dei : hic vero cum implenda esset hominibus terra, aequales Angelis Dei : hic vero cum implenda esset hominibus terra, et eam, propter cognationis arctiorem necessitudinem et unitatis vinculum maxime commendandum, ex uno oporteret impleri; propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adjutor, nisi ut serentem genus humanum natura muliebris, tanquam terrae fecunditas, adjuhominum corpus animale constitutorum in paradiso, nondum mortis lege damnatum, ut non haberent appetitum carnalis voluptatis, qualem nunc habent ista corpora, quae jam ex mortis proagine ducta sunt. Neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibite edissent: quandoquidem Deus dixerat, non, Si ederitis, morte moriemini; sed, Quo die ederitis, morte moriemini : ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod Apostolus gemit dicens, Condelector legi Decundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris
Abbreviated transcription (Latin):
homines natura sunt filii irȩ: quia hoc non facit nis p̾ena peccatus
quae cumita sint: cur non credamus illos homines antepet eatum
ita gnitalibus mẽbris ad ꝓcreandis filios imperare potuisse si cit
c&eris quac in quoliba oper eanima sin eulla molestia & quasi pra¬
ritu uoluptatis mou&a: : sicnĩ creator omni potens ineffabilit̃ eu
laud anꝰ us qui & inminimis suisoperibus magnus est apibusdonas
utsicoperontur generationẽ siliorum. quemadimodum eqn spccie
liquor mq mellis : cur inered ꝯbile uideat᷑ primis hominibus d
fecttre corpora utsi non peccas sent & morbum quẽdã quomos¬
ciuitas angelorum: Ideonon recte conubio copularentur. pisimori¬
rentur : hanc quippe numerositatem ꝑfectã & iã in resurrectione
scorum angelis sociandã dñs prȩsciensait : In resurrectione : peq
nubent: peq uxorłs ducait: ponenim incipient mori sederunt

Expanded text:
homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum quendam, quo mocivitas Angelorum, ideo non recte connubio copularentur, nisi morerentur. Hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum Angelis sociandam Dominus praesciens ait, In resurrectione neque nubent, neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt
Abbreviated transcription (Latin):
sicut in ipsis nostris corporibus quaedam ꝓsuo modo sanitas diettu:
quae siꝑturbatasse fuerit udoctalis morbus iam uiscerẽ depasca¬
tur. quo inspectome dicimortan inminere ꝓnuntient.
mines animalia quidem corpora geretes sed non moritura
nisi peccassent acceptura aũt angelicam formam cȩlestemq qua¬
litatem mox ubi preceptũ trans gressi sunt eorũ membris uelut
aliqua egrqtudo lo& alis mors ipsa concpta est: mdtauitq illam
qualitatẽ quae corpori sicdominaba tur ut non dicerait: uideo
aliã legm in membris meis repugnantem legim̃tis meae: quia
& si nondum sp̃itale sedanimale corpus erat: pondũ tam̃erat
mortis huius dequa & cum quanatisumus: quilenim aliud non
dicam nati sed omnino concepti nisi egritudinẽ qualam inecho¬
auimus quasumus necessario morituri : peq enĩ tã necesse estcũ
ipso morbomori: quiaut hrdropr᷑ uels ĩect̾us uelelefantiosis
factus suerit : quam cũ qui hoc corpus habere coeperit inquo omnes

Expanded text:
Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient,  homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum membris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes
Abbreviated transcription (Latin):
opus essa : melius adiutor masculus sier&: hoc & desolatio dicipotest.
si solitudinis fortasse tedebat: quanto enim congruentius adue uen
dum & coloquandum duo amici parit̃ quamuir & mubior habitaren
quohsioportebat alium iubendo alium obsequendo parit̃ uiuere
ne contrariae uoluntatis pacem cohabitantium ꝑ turbarent: perad
hoc r&inendum ordo desuiss quoprior unus alt̃ posterior maximȩ
siposterior &priore crear&ur sicut femina creata est: analiquis di¬
xerit decosta hominis dm̃feminã tantũ pon&iam masculum si hoc
uella& faccrepotiuisse : qua ꝓpt̃ non inuemo ad quod ad iutoriũ factasit
mulier : si pariendi causa sub trahitur : pamsi parentes filiis suis cedere
ex hac uita oportebat ut ita omne humanũ genus ꝑdecessiones & suc¬
cessiones eeta numerositate mnpleralir : potuerunt & iam homines
genitis filis ꝑfectaq humani officii iustitia hinc admeliora transferni :¬

Expanded text:
opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudum et colloquendum duo amici pariter quam vir et mulier habitarent? Quod si oportebat alium jubendo, alium obsequendo pariter vivere, ne contrariae voluntates pacem cohabitantium perturbarent; nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearxerit de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapropter non inuenio, ad quod adiutorium facta sit mulier uiro, si pariendi causa subtrahitur. Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate inpleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis perfectaque humani officii iustitia hinc ad meliora transferri
Abbreviated transcription (Latin):
cam formã ponꝑcarnis mortem sed ꝑdi uir tutẽmultosdicius indꝰ¬
nulla uesustatis. darenenta paterentur : cur ergo non coierunt nisicum
exissent depa radisocitorepondere potest : quia moxereata muliere
prius quam coirent facta est illatrans gressio cuius mcritoin mortem
distinati & iam decͦo illius felicitatis exierant: ponenim scriptura tẽp
expres sit. quantũ int̃fucrit int̾eos factos & exeis natũ cam: potest¬
&iamdici quia nondũ dr̃ iusserat ut coirant curenĩ non ad hanc
rem diuina &xpectar&ur auctorita s. ubinulla concupiscentia tam¬
quam stimulus inoboechentis carni surghat: Ileo aũt hoc nonius se¬
ratdr̃ quia secundum suã prȩscientiã disponebat omnia inqua & corũ
autsi ad hoc adiutoriũ gignandi filios non est
factamulier uiro : ad q̃d ergo uiro adiutorium facta est᷑: siquȩ simul ope¬
rar&ur terram : nondum erat labor ut adiumento indiger& : & si

Expanded text:
cam formam non per carnis mortem, sed per dei uirtutem multo felicius cam formam non per carnis mortem, sed per dei uirtutem multo felicius nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos factos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut adiumento indigeret, et, si
Abbreviated transcription (Latin):
se quia hoc scriptura nondxit quũuis & deceliba tu eius nihil dixꝙrit
quid de enoch respondebit. quifiliis genitis dõ placens non mor tuus
sed trans latus est : cur ergo & adam & eua siusteuiuentis castesilios
ꝓcreas sent. pon eis possant trans latione non morte succedentibus
cedere : pansi enoch & helias inadam mortur mortisq ꝓpaginem
in carne gestantes. qd debitum ut soluant credantur & iam re dituri
aclhancuitam & q̃đ tamdiu dila tũ est morituri. pune tam̃ alia ui¬
ta sunt ubi anteresurrectionẽ carnis. antequã animale corpus in
sp̃italemutur pec morbo pecsenetute dificiunt: quanto iustius
ader ꝓbabilius primis illis hominibus prȩstaraur sineullosuo paren¬
tum ue peccato uiuentib ut in meliorem aliquan statũ siluis geniti
cederent. undes& ulo finito cum omni postcritate s c̃orum in angels¬

Expanded text:
se. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit se. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angeli
Abbreviated transcription (Latin):
receptis corporib sient sc̃i sicut angeli incelis: autsullã clarinonopor¬
ta nisi omnibus simul insaeculi÷ fine : aliqua inferiore quã illaerit
quac tamen haber& meliorm statum : quam uel hoc corpus hab&:
uel illa &am quae primitus facta sunt. uur glimo terre. mulier
ex uiri carne: peq enim arbi trandum est heliam uel sic esse iam sicut enr̃t
sc̃i quando ꝑacto operis diedinarium parit̃ accturi sunt : uelsic quan¬
ad modum sunt homines exista uita nondum emigrarunt: dequa ille
tamen non morte : sedtrans latione migrauit: iam itaq aliquid me¬
lius hab& quã in hacuita posset: quã uis nondũ habeat q̃dex hac uita rec¬
te gesta infine habitorus est: pronobis enim meliora ꝓuisa sunt: pesi ne
nobis ꝑfeti ꝑficerentur: Aut siquis quamputat hoc eliam mereri non
potuis se si duxiss& uxorem siliosq ꝓcreass&. crediturenim non liabuis¬

Expanded text:
receptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oporreceptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa etiam, quae primitus facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri carne. Neque enim arbitrandum est Heliam uel sic esse iam, sicut erunt sancti, quando peracto operis die denarium pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homines, qui ex ista uita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migrauit. iam itaque aliquid melius habet, quam in hac uita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uita recte gesta in fine habiturus est; pro nobis enim meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem filiosque procreasset — creditur enim non habuis
Abbreviated transcription (Latin):
meus : quidergo ex his omnibus factum sit: adliquidum cõnprehen¬
dere non ualemus: uerũ tamen certissime teneamus clixis se hoc
dm̃: Sed & si corporali uoce uel temporalitor & pressa similitudine
corporis dixit : poneum ꝑsub stantiã suã sed ꝑ aliquã impcriosuo sub¬
ditam dixisse creaturam : sicut in libro prȩcedente tractauimus:
fiam in sus est dr̃ &iampost eascĩs uirisalias capite albosicut lana
subditam quamereauitcã prebuisse : a ꝑsimilitudines formarum
uocumq corporalium q̃duoluit ostendisse ac dixisse. certissimum ẽ
uel &iam &cellent̃ intellegunt : Nonergoiam quaeramus quomoclo
istud dixeritdr̃ : scd potius intellegamus quid dixit: adiutoriũ quippc
hominis secundum ipsum fuisse faciendum a erna ipsaucritas haba.
ꝑquã creata sunt omnia : & in illa hoc audit: qui potest in ca cognoscen
hoc adiutorium
gultum exutroq nascatur: hocenim & in prima rerũ conditione
non ꝑmortem : sedꝑaliquam comindtationem: aut illam sum mam quȩ

Expanded text:
meus? quid ergo ex his omnibus factum sit, ad liquidum conprehendere non ualeamus; uerum tamen certissime teneamus et dixisse hoc deum et, si corporali uoce uel temporaliter expressa similitudine corporis dixit, non eum per suam substantiam, sed per aliquam imperio suo subditam dixisse creaturam, sicut in libro praecedente tractauimus. Nam uisus est deus etiam postea sanctis uiris alias capite albo sicut lana,subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat uel etiam excellenter intellegunt. non ergo iam quaeramus, quomodo istud dixerit deus, sed potius intellegamus quid dixerit. adiutorium quippe homini secundum ipsum fuisse fper quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit qui potest in ea cognoscere hoc adjutorium,gultum ex utroque nascatur: hoc enim et in prima rerum conditioneper mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam, qua
Abbreviated transcription (Latin):
accepit in poenam uiccritipsa ꝑgratiã prȩinium cęleste ꝑcipiat malo¬
regloria demonstrans quanta sitlaus oboedientiȩ quȩ alienae in oboe¬
dientiae poenã uirtute ƿotuit superare: sed qm̃ cui adiutorio femina
factasit uiro satis quantũ ex istimore quisitũ est: Illudiam uideamus
quare sit factum q̃d ad ducta sunt ad adam omnes bestiȩ agri &om¬
nauolatilia cęli ut eis nomina inponer&: adq: ita uelutnecessitas
operar&uir creandi ei feminam ex eius latere : cum int̃ animalia¬
illa simileilli a diutoriũ non fuisseinuentũ: Uiida ur em̃ mihi ꝓpt̃
aliquam significationẽ ꝓf&icã factum: sadtam̃ factũ ut res gesta

Expanded text:
accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen f
Abbreviated transcription (Latin):
informitate sua conuertiad formantẽ dm̃ &creare atq: forma
ri: poste auero inceteris creaturas dicitur. & sic est factũ. Vbi
significatur in illa luce hoc est in intellect ualicreatura prius
facta uerbi cognitio ac de inde cumdicitur. Et fecit ds̃ ipsiuscrea¬
turae genus fieride monstratur. quod in uerbo dĩ dictũ eratut fie¬
r& hoc & in hominis conditione seruatur : Dixit enimdis : faciamus

Expanded text:
informitainformitari, postea uero in ceteris creaturis dicitur: et sic est factum, ubi significatur in illa luce, hoc est in intellectuali creatura, prius facta uerbi cognitio, ac deinde, cum dicitur: et fecit deus, ipsius creaturae genus fieri demonstratur, quod in uerbo dei dictum erat, ut fieret: hoc et in hominis conditione seruatur; dixit enim deus: faciamus
Abbreviated transcription (Latin):
imaginẽ dĩ inquorationabilib: dnimantib: antecell& : ⁊daũt est
ipiaratio uel mens uel in tellegentia uelsiquo al io uocabulo con¬
÷ modiusappellat᷑ : Vinde & a posto lusdicit : re nouaminiautẽ spũ
÷menti s uestrȩ & ineluite nouium hominẽ quire nouat᷑ in agnitio¬
nẽ dĩ secundũ imaginẽ eius quicre auiteum : Satis ostenden subi
sit homocreatus adimag in emdĩ qui a non corporis lincamentis
sed formaquadã intellegibilementis in luminatȩ : deꝑ hoc sicut
in illa prim alucesiineo nomine iecto intellegitur factalux intella¬
tualis particeps een& atq: in cõnmnutabilis sapientiae dĩ non
dictumẽ & sic estfictũ ut indereper&᷑. En fecitd̃ : quia sicut
iã quantũ potuimus disseruimus nonfiebat cognitio aliquauer
bidĩ in primã creaturã ut posteã cognitionẽ inferiuscre ar& qđ
in eo uerbo creabat᷑ : Sed ipsa primacitabat᷑ lix inquafierit
cognitio uerbi dĩ ꝑ quod creabatur atq ipsa cognitio illiess& ab

Expanded text:
imaginem dei, in quo inrationalibus animantibus antecellit. id autem est ipsa ratio uel mens uel intellegentia uel si quo alio uocabulo commodius appellatur. unde et apostolus dicit: renouamini in spiritu mentis uestrae et induite nouum hominem, qui renouatur in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum, satis ostendens, ubi sit homo creatus ad imaginem dei, quia non corporis liniamentis, sed forma quadam intellegibili mentis inluminatae. Ac per hoc, sicut in illa prima luce, si eo nomine recte intellegitur facta lux intellectualis particeps aeternae atque incommutabilis sapientiae dei, non dictum est: et sic est factum, ut deinde repeteretur: et fecit deus, quia, sicut iam, quantum potuimus, dissbi Dei in prima creatura, ut post eam cognitionem inferius crearetur, quod in eo Verbo creabatur; sed ipsa prima creabatur lux, in qua fieret cognitio Verbi Dei, per quod creabatur, atque ipsa cognitio illi esset ab
Abbreviated transcription (Latin):
deceptã pacto quodã societatis irretiant. Sol& aut̃ quȩri utrũ cęli luminaria ista
conspicua corpora sola sint: an habeant quosdã rectores sp̃s suos. & si habent. utrũ ab
eis etiã uitalit̃ inspirent᷑. sic̃ animant᷑ carnes ꝑ animas animaliũ. ansola sine ulla
ꝑmixtione p̃sentia. Qđ lic& ñ facile conp̃hendi possit. arbitror tam̃ in ꝓcessu tracꝰ¬
tandarũ scripturarũ oportuniora loca occurrere. ubi nobisde hacre scđm sc̃ȩ auc¬
toritatis regulas & si ñ ostendere certũ aliqͥd tam̃ credere licebit. Nunc aut̃ serua
ẽꝑ moderatione piȩ grauitatis nihil credere dere obscura temere deben
neforte qđ pꝰ ea ueritas patefecerit quãuis librisscĩs siue testam̃ti ueteris siue noui
nullo mͦ eẽ possit aduersũ. tam̃ ꝓpt̃ amorẽ nr̃i erroris oderimꝰ. nunc ad li¬
brũ operis nr̃i iam tertium transeamus.

Expanded text:
deceptam pacto quodam societatis inretiant. Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista deceptam pacto quodam societatis inretiant. Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista conspicua ceis etiam vitaliter inspirentur, sicut animantur canes per animas animalium, permixtione praesentia. quod licet non facile conprehendi possit, arbitror tamen in processu tractandarum scripturarum oportuniora loca posse occurrere, ubi nobis de hac re secundum sanctae auctoritatis regulas etsi non ostendere certum aliquid, tamen credere licebit. nunc autem seruata semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura temere debemus, ne forte, quod postea ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis sine testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit aduersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamus.
Abbreviated transcription (Latin):
fatendũ ẽ quando ab istis uera dicunt᷑ instinctu quodã occulttissimo dici. que nesci¬
entes humanȩ mentis patiunt᷑. Qđ cũ ad decipiendos homines fit: sp̃uũ seductoꝵ
operatio ẽ. Quib: quȩdã uera de tẽporalib reb nosse ꝑmittit᷑. partim subtilioris
sens acumine. quia corporib subtiliorib uigent. partim experientia
callidiore ꝓpt̃ tã magnã longitudinẽ uitȩ. partim sc̃ĩs angłis qđ ipsi ab om̃i¬
potente dõ discunt etiã iussu ei sibi reuelantib: qͥ merita humana occultissi mȩ
iustitiȩ sinceritate distribuit. Aliquando aut̃ iđe nefandi sp̃s etiã quȩ ipsi facturis
uelut diuinando p̃dicunt. Qua ꝓpt̃ bono xp̃ianosiue mathematici siue qui lib& im¬
pie diuinantiũ maxime uera dicentes cauendis̃ : ne consortio demonioꝵ anim̃a

Expanded text:
fatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescifatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescientes humanae mentes patiuntur. quod cum ad decipiendos homines fit, spirituum seductorum operatio est: quibus quaedam uera de temporalibus rebus nosse permittitur partim subtilioris sensus acumine, quia corporibus subtilioribus uigent, partim experientia callidiore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iustitiae sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter bono christiano siue mathematici siue quilibet inpie diuinantium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemoniorum animam
Abbreviated transcription (Latin):
stellationes accipiunt. & quia & si int̃fuit aliquid cũ de utero funderent᷑. inñ nal¬
lis tam̃ tantũ int̃ ẽ quantũ abistis cõphendi cõputatione ñ possit. Mlañ sequentisia¬
cob dũ nascerent᷑. inuenta ẽ pedẽ fr̃is p̃cedentis tenens. Vsq adeo sicnits uta
quasi umꝰ in fans in dupłu ꝓloxior nasci uideret᷑. Hoꝵ certe constellationes quas
appellat. nullo mͦ dispares eẽ potuerunt. Quid gͦ uanius quã ut illas constel¬
lationes intuens mathematic̃ ad eundẽ horoscopũ ad tandẽ luna dicere unũ
r&e. Qđ si huic historiȩ quia de nr̃is ꝓfert᷑ nolunt credere . nũ quid & natarant
rerũ delere possunt : Cũ eñ se minime fallidicant. si hoꝵ conceptiones in ue¬
nerint. salt̃i sic̃ homines ñ dedignent᷑ conceptũ considerare geminoꝵ. Ideoq

Expanded text:
stellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnulstellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnullis tamen tantum interest, quantum ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis tenens; usque adeo sic nati sunt, quasi unus infans in duplum prolixior nasci uideretur. horum certe constellationes, quas appellant, nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum ret. quodsi huic historiae, quia de nostris profertur, nolunt credere, numquid et naturam rerum delere possunt? cum ergo se minime falli dicant, si horam conceptionis inuenerint, saltem sicut homines non dedignentur conceptum considerare geminorum. Ideoque
Abbreviated transcription (Latin):
filosophos suos. Quid uͦ t̃renis corporib: illa corpora suꝑiora ñ ad eaquȩ ipsi trat¬
tant potentiora sunt ł hinc aliquando cognoscant. quia cũ multa corpora diuer¬
soꝵ generũ ł animantiũ ł herbarũ & arbustoꝵ unosimul puncto tẽporis seminent᷑
unoq puncto tẽporis in numerabilit̃ multa nascant᷑. Non tantũ diuersis sed etiã
hisdẽ t̾rarũ locis tantȩ s̃ uarietates in ꝓgressib in actib & passionib eoꝵ. ut uere isti
sic̃ dr̃ ꝑdant sydera si ista considerent. Quid aut̃ insulsius ẽ & hebetius qũa cũ istis
reb conuincunt᷑ dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalẽ stellarũ ꝑtinere
oñe : In quib tam̃ etiã ipsis de geminis conuincunt᷑. quoꝵ diuerse ui¬
uentiũ diuerse feliciũ ł infeliciũ diuerseq morientiũ. easdem plerũq: con¬

Expanded text:
philosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tracphilosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tractant, potentiora sunt, uel hinc aliquando cognoscant, quia, cum multa corpora diuersorum generum, uel animantium uel herbarum et arbustorum, uno simul puncto temporis seminentur unoque puncto temporis innumerabiliter multa nascantur, non tantum diuersis, sed etiam isdem terrarum locis tantae sunt uarietates in progressibus, in actibus et passionibus eorum, ut uere isti, sicut dicitur, perdant sidera, si ista considerent. Quid autem insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarum pertinere rationem? in quibus tamen etiam ipsi de geminis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque con
Abbreviated transcription (Latin):
taliq in quisitione reb grauiorib & meliorib necessariũ tẽpꝰ impendere
nec expedit nec congruit. & melius credimꝰ ea eẽ cȩteris maiora lum inaria.
Luminare maiꝰ in inchoationẽ diei . & luminare minꝰ in inchoationẽ noctis. Cer¬
te enĩ hoc concedent oculis nr̃is. ut ea manifestũ sit amplius cȩteris lucere
suꝑ t̾rã. nec diem clarere nisi luce solis. nec noctẽ tot stellis apparentib ita lu¬
angustias & quasi de matesi docum̃toꝵ experim̃ta quȩ illi apotalis mata uocant.
om̃ino a nit̃e fidei sanitate respuamꝰ. Talib enĩ disputationib etiã orandicau¬
sas nobis auferre conant᷑. & impia ꝑuersitate in malis factis quȩ rectissime rep̃¬
hendunt᷑ in gert̃ accusandũ potius dm̃ auctorẽ syderũ quã hominẽ scelerũ.
Sed qđ animȩ nr̃aẽ ñ sint natura corporib: ne quidẽ cȩlestib subditȩ. audiant &

Expanded text:
talique inquisitioni rebus gravioribus et melioribus necessarium tempus impendere, talique inquisitioni rebus gravioribus et melioribus necessarium tempus impendere, nec expedit, nec congruit. Et melius credimus ea esse caeteris majora luminaria, Luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem nactis. Certe enim vel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius caeteris lucere super terram, nec diem clarere nisi luce solis, nec noctem tot stellis apparentibus ita lucerargutias, et quasi de mathesi documentorum experimenta, quae illi ἀποτελέσματα vocant, omnino a nostrae fidei sanitate respuamus: talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur, et impia perversitate in malis factis, quae rectissime reprehenduntur, ingerunt accusandum potius Deum auctorem siderum, quam hominem ssed quod animae nostrae non sint natura corporibus ne quidem caelestibus subditae, audiant et
Abbreviated transcription (Latin):
sẏdus ab oriente stati ꝑꝰ occasũ solis emergere. qđ itẽ cũ nad mediã¬
cursu ꝓpͥo. Nlam enĩ fit ueri simile maiores aut etiã aequales uiolentia radioꝵ eiꝰ posse
suꝑari. Aut si suꝑiores signoꝵ stellas ł septentrionũ maiores ẽẽ asser̃ quinihilta¬
lea sole patiunt᷑. cur istasꝑ signa circũ euntes ãplius uenerant᷑. cur eas signoꝵ do¬
minas ꝑhibent: &si enĩ regradationes illas syderũ ł fortasse tarditates ñ a sole
sieriquisq contendat. sed aliis occultiorib causis : soli tam̃ istos in suis deliram̃tis
quib uim factoꝵ aueritate deui suspicant᷑ p̃cipuã tribuere potestatẽ ex li¬
bris eꝵ certe manifestũ ẽ. Sed dicant qđ uolunt de cȩlo alieni a patre quiẽ in
cȩlis. nobis aut̃ de int̃ uallis & magnitudme sẏderũ subtilius aliquid quȩrere

Expanded text:
aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad merialiquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad mericursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe ma subtilius aliquid quaerere,
Abbreviated transcription (Latin):
ad p̃uidendas aeris qualitates ꝑ aestatẽ & hiemem & autũ nalẽ uerna¬
lẽq tẽperiem. & nimirũ hȩc uocat tẽpora quȩ ꝑ sydera fiunt. ñ spa¬
cia morarũ sed uicissitudines effectionũ cȩlihuiꝰ. Nã si aliquis ł corpo¬
ralis ł sp̃italis motꝰ conditionẽ istoꝵ luminariũ p̃cessit ut aliquid a
futura expectatione ꝑ p̃sens in p̃teritũ traicer& sine tẽpore ẽe ñ po¬
tuit. Et quis obtineat ñ fuisse nisi ab exordio syderũ conditoꝵ: Sed
certe horae & dies & anni quos usitate nouimꝰ. ñ fierent nisi ad occiden¬
tẽ motib syderũ. Itaq si hoc modo intelligamꝰ tẽpora dies & annos ut
articulos quosdã quos ꝑ horo logiũ cõputamꝰ ł in cȩlo notissimos cũ
ab oriente usq in meridianã altitudinẽ sol insurgit. ac deinde rurs
usq ad occidentẽ uergit ut possit deinceps aduertił lupa ł aliqđ

Expanded text:
ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernaad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, qu caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel
Abbreviated transcription (Latin):
quãuis in reb formatis intelligi tam̃ in ipsa mutabilitate in formita
teriȩ : Non enĩ spaciis ł locoꝵ quasi remotior ł tẽpoꝵ quasi anterior
discerni potest. An potius in ipsa re facta atq formata eadẽ mutabilitis hoc
ẽ deficiendi ut ita dixerim possibilitas nox appellata sit. quia inẽ reb facdtis
etiã si ñ mutent᷑ posse mutari: Uespera aut̃ & mane ñ quasi ꝑ tẽporis p̃te¬
ritionẽ & aduentũ. sed ꝑquendã t̃minũ quod intelligit᷑ quousq sit natu¬
rae ꝓpriȩ modus. & unde sit naturae alterius consequent̃ exordiũ. An ali¬
qua alia ratio sit hoꝵ uerboꝵ diligentius inuestiganda. quis in tantũ secre¬
tũ facile irrũpat & quȩ signa dicat cũ dicit de syderib & sint insigna:
Neq enĩ illa dicit quȩ obseruare uanitatis ẽ: sed utiq utilia & huiꝰ uitȩ
usib necessaria. quȩ ł nautȩ obseruant ingub̾nando. ł om̃s homines

Expanded text:
quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines
Abbreviated transcription (Latin):
oꝵ habitatoꝵ succedentẽ motib qui ete reparant᷑. factũ ẽ ut circũ eun¬
uͦ illa ñ indecora remaner&. sed lunae ac syderũ luce & ipsos consolaret᷑
homines quib plerũq: operandi ẽ etiã nocturna necessitas & quib dã
animalib quȩ lucẽ solis ferre ñ possint ad sufficientiã tẽperaret᷑.¬
Iuud aut̃ qđ dictũ ẽ & sint in signa & in tẽpora & in dies & in annos.
uis ñ uideat quã obscure positũ sit. quarto die cȩpisse tẽpora quasis¬
perius triduũ sine tẽpore p̃terire potuerit: Quis igit᷑ animo penetrat
quomodo illitres dies transierint Ante quã inciperent tẽpora quȩ quar¬
to die dicunt᷑ incipere.: Uel utrũ omino transierint dies illi. an circa
speciem factȩ rei dies appellatꝰ sit & cirta priuationẽ nox : ut ñdũ specie
formata materia nox dicta sit unde formanda erant cȩtera. sicut potest

Expanded text:
orum habitatorum, succedente motibus quiete reparantur, factum est ut circumeunorum habitatorum, succedente motibus quiete reparantur, factum est ut circumeunvero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce, et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est etiam nocturna necessitas; et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam temperaretIllud autem quod dictum est, Et sint in signa et tempora, et in dies, et in annos, quis non videat quam obscure positum sit, quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? Quis ergo animo penetrat quomodo illi tres dies transierint, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere; vel utrum omnino transierint dies illi? An circa speciem factae rei dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest
Abbreviated transcription (Latin):
uiꝰ generis herbȩ atq arbores ñ sunt . radicib quippe ista fixast̃ terrȩ
& quauis habeant motos incrementoꝵ suoꝵ. Delocis tam̃ ꝓprus non
mouent᷑ nisib sius. sed ubi fixa st̃. ibi aluntͥ & crescunt. Propterea ma¬
gis ꝑtinent ad terrã. quã ad genera ferarũ. quae in aquis & terris mo¬
uent᷑ Quia ergo uisibili mundo constituendo hoc est cȩlo & terrȩ
duos attributi dies. restat ut his mobilib & uisibilib partib quȩ creant᷑ intra
illũ tres dies reliqui deputent᷑. Et quia sicut prius cȩlũ factũ ẽ : ita prius e¬
rat ordinandũ huiꝰ modi partib suis. Quarto diefiunt sydera. quib: suꝑ¬
trã lucentib habitatio quoq inlustret᷑ in ferior. ne habitatores eiꝰ in ha¬
bitationẽ tenebrosã inducerent᷑. Et ideo quia infirma corpora inferi¬

Expanded text:
Cujus generis herbae atque arbores non sunt. Radicibus quippe ista fixa sunt terrae: Cujus generis herbae atque arbores non sunt. Radicibus quippe ista fixa sunt terrae: et quamvis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non moventur nisibus suis; sed ubi fixa sunt, ibi aluntur et crescunt: propterea magis pertinent ad terram, quam ad genera rerum quae in aquis et terris moventur. Quia ergo visibili mundo constituendo, hoc est coelo et terrae, duo sunt attributi dies, restat ut his mobilibus et visibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur; et quia, sicut caelum prius factum est, ita prius est ordinandum huiusmodi partibterram lucentibus habitatio quoque illustretur inferior, ne habitatores ejus in habitationem tenebrosam inducantur. Et ideo, quia infirma corpora inferi