comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& cȩceri quispẽ non habent. Nã sicredimꝰ qđ iħs mor.¬
tuus ẽ. & resurreã: ita & ds̃ eos qͥ dormier̃ ꝑ iħm addu¬
cet cũ illo. Hoc enĩ uob̃ dicimꝰ in uerbo dñi: qͥa nos uiuen¬
tes qͥ reliqͥ sumꝰ in aduentu dni non p̃ueniemꝰ cos qui
ante dormicrunt: qm̃ ipse dñs in iussu. & inuoce ar.¬
changłi. & intuba dĩ descendet decȩlo. & mortui in

Expanded text:
abent. Nam si credimus, quod Iesus mortuus est et resurrexit: ita et Deus eos, qui dormierunt per Iesum, adducet cum illo. Hoc enim uobis dicimus in uerbo Domini, quia nos uiuentes, qui reliqui sumus in aduentum Domini, non praeueniemus eos, qui ante dormierunt; quoniam ipse Dominus in iussu et in uoce archangeli et in tuba Dei descendet de caelo, et mortui in
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã ꝑ nos missã. qͣsi instet dies dñi. Neqͥs uos sedu¬
cat ullomõdo: qm̃ nisi uenerit refuga primũ. & reuelatꝰ
fuerit homo peccati filius interitus qͥ aduersat᷑ & su¬
per eatollit᷑ supͣ om̃e qđ dicit᷑ ds̃ aut qđ colitur: ita
ut intemplo dĩ sedeat. ostendens se tanquã sit ds̃. Non

Expanded text:
tamquam per nos, quasi instet dies Domini, ne quis uos seducat ullo modo; quoniam nisi uenerit refuga primum et reuelatus fuerit homo peccati, filius interitus, qui aduersatur et superextollitur supra omne, quod dicitur Deus aut quod colitur, ita ut in templo d
Abbreviated transcription (Latin):
lignoq consilio. Ut udicent᷑ inqͥt om̃s qͥ non credider̃
ueritati: sed consenserunt iniqͥtati. Pinde iudicati sedu¬
centur. & seducti iudicabunt᷑. Sed iudicati seducent᷑
illis iudicus dĩ occulte iustis. iuste occultis: quib ab
inicio peccati rationalis creaturȩ nũquã iudicare cessa.¬
uit. Seducti autẽ iudicabunt᷑ nouissimo manifestoq
uidicatũ. Sed hic apłi tacuit: de resurrectione mor

Expanded text:
lignoque consilio: Ut iudicentur, inquit, omnes, qui non crediderunt lignoque consilio: Ut iudicentur, inquit, omnes, qui non crediderunt ueritati, sed consenserunt iniquitati. Proinde iudicati seducentur et seducti iudicabuntur. Sed iudicati seducentur illis iudiciis Dei occulte iustis, iuste occultis, quibus ab initio peccati rationa- . lis creaturae numquam iudicare cessauit; seducti autem iudicabuntur nouissimo manifestoque iudica
Abbreviated transcription (Latin):
faccre uideat᷑: an qͥa illa ipsa etiãsi crunt uera ꝓdigia.
ad mendaciũ ꝑtrahent credituros. ñ ea potuisse nisi
diuinitus fieri : uirtutẽ diaboli nescientes. maxime
quando tantã qͣntã nũ quã habuit acceꝑit potestatẽ
Non enĩ quando de celo igniscecidit & tantã familiã cũ
tantis gregib pecoꝵ scĩ iob uno unpetu absũsit. & turbo
irruens & domũ deiciens filios eiꝰ occidit phantasmata fu¬
hanc potestatẽ . Ppter qͥd hoꝵ ergo dicta sunt ꝓdigia
& signa mendacii: tunc pocius apparebit. Sed ꝓpter
qđ libet hoꝵ dictũ sit: seducent᷑ eis signis atq ꝓdigus
qui seduci merebunt᷑: ꝓeo qđ dilectionẽ ueritatis inqͥt
non receper̃ ut salui fierent. Nec dubitauit apłs ad dere:
ac dicere. Ideo mutet illis ds̃ oꝑationẽ erroris: ut credad̾
mendacio. Ds̃ enĩ nuttet: quia o diabolũ facere ista ꝑ¬
mittet iusto ipse iudicio. quãuis faciat ille iniquo ma¬

Expanded text:
facere uideatur, an quia illa ipsa, etiam si erunt uera prodigia, facere uideatur, an quia illa ipsa, etiam si erunt uera prodigia, ad mendacium pertrahent credituros non ea potuisse nisi diuinitus fieri, uirtutem diaboli nescientes, maxquando tantam quantam nunquam habuit acceperit potestatem. Non enim quando de coelo ignis cecidit et tantam familiam cum tantis gregibus pecorum sancti Job uno impetu absumpsit, et turbo irruens et domum dejiciens filios ejus occidit, phantesmata fuhanc potestatem. Sed propter quid horum ergo dicta sint prodigia et signa mendacii, tunc potius apparebit; sed propter quodlibet horum dictum sit, seducentur eis signis atque prodigiis qui seduci merebuntur: pro eo quod dilectionem, inquit, veritatis non receperunt ut salvi fierent. Nec dubitavit Apostolus addere ac dicere, Ideo mittet illis Deus operationem erroris ut credant mendacio. Deus enim mittet, quia Deus diabolum facere ista permittet, iusto ipse iudicio, quamuis faciat ille iniquo ma
Abbreviated transcription (Latin):
medio ȩccłȩ quos multos dicit antichristos: ita om̃s tunc
inde excibunt: qͥ ñ ad xp̃m sed ad illũ nouissimũ antixep̃m
ꝑtinebunt: & tuno reuelabit᷑: Alius ergo sic alius autẽ
sic apłi obscura uerba coniectat: qđ tamen eũ dixisse
non dubiũ est. ñ ueniet ad uiuos & mortuos iudicandos
xp̃s. nisi pͥus uenerit ad seducendos in anima mortuos
aduersarius eiꝰ antichristus: quãuis ad occultũ iã iudiciũ
dĩ ꝑtineat qđ ab illo secducent᷑. Prescntia qͥppe eiꝰ erit
sicut dictũ est scdm oꝑationẽ sathane: in om̃i uirtute.
& signis & ꝓdigiis mendacu: & in om̃i seductione ini.¬
quitatis. his qͥ pereunt. Tunc enĩ soluet᷑ sathanas: & ꝑ
illũ antichristũ in om̃i sua uirtute mirabilit̃ quidem.
sed mencdacit᷑ operabit᷑. Quȩ solet ambigi utrũ ꝓpt̃ca
dicta sint signa & ꝓdigia mendacii. qm̃ mortales
sensus ꝑ phantasmata decepturus. ẽ. ut qđ non facit

Expanded text:
medio ecclesiae, quos multos dicit Antichristos: ita omnes tunc medio ecclesiae, quos multos dicit Antichristos: ita omnes tunc inde exibunt, qui non ad Christum, sed ad illum nouissimum Antichristum pertinebunt, et tunc reuelabitur. Alius ergo sic, alius autem sic apostoli obscura uerba couiectant; quod tamen eum dixisse non dubium est: non ueniet ad uiuos et mortuos iudicandos Christus, nisi prius uenerit ad seducendos in anima mortuos aduersarius eius Antichristus; quamuis ad occultum iam iudicium Dei pertineat, quod ab illo seducentur. Praesentia quippe eius erit, sicut dictum est, secundum oet signis et prodigiis mendacii et in omni seductione iniquitatis his qui pereunt. tunc enim soluetur satanas et per illum antichristus in omni sua uirtute mirabiliter quidem, sed mendaciter operabitur. quae solet ambigi utrum propterea dicta sint signa et prodigia mendacii, quoniam mortales sensus per phantasmata decepturus est, ut quod non facit
Abbreviated transcription (Latin):
dictũ nisi de malis & fictis qͥ sunt inȩccła. donec ꝑueni¬
ant ad tantũ numerũ qͥ antichristũ magnũ popłm
faciat: & hoc ec̃ misteriũ iniqͥtatis. qͥa uidet᷑ occultum:
Hortari autẽ apłm fideles: ut infide quã tenent tenacit᷑
perseuerent: dicendo. tantũ qͥ modo tenet teneat donec
de medio fiat: hoc ẽ. donec eceat de medio ȩcdȩ̃ miste¬
riũ iniqͥtatis. qđ nunc occultũ est. Ad ipsũ enĩ miste¬
rium ꝑtinere arbitrant᷑: qđ ait in epła sua ioħs euangłista
Pueri nouissima hora est: Et sicut audistis qđ antixp̃s
sit uenturus: nunc autẽ antichristi multi factis. Unde
cognoscimꝰ: qđ nouissima sit hora: Ex nob̾ excierunt:
sed ñ erant ex nob̃. Qđ si fuissent cac nob̃: ꝑmansissent
utiq nob̃cũ. Sicut ergo ante finẽ in hac hora inqͥunt
quã ioħs nouissimã dicit exierunt multi heretici de

Expanded text:
dictum nisi de malis et fictis, qui sunt in ecclesia, donec peruenidictum nisi de malis et fictis, qui sunt in ecclesia, donec perueniant ad tantum numerum, qui Antichristo magnum populum faciat; et hoc esse mysterium iniquitatis, quia uidetur occultum; hortari autem apostolum fideles, ut in fide quam tenent tenaciter perseuerent, dicendo: Tantum qui modo tenet teneat, donec de medio fiat, hoc. est, donec exeat de medio ecclesiae mysterium iniquitatis, quod nunc occultum est. Ad ipsum enim mysterium pertinere arbitrantur, quod ait in epistula sua Iohannes euangelista: Pueri, nouissima hora est; et sicut audistis, quod Antichristus sit uenturus, nunc autem Antichristi multi facti sunt; unde cognoscimus quod nouissima sit hora. Ex nobis exierunt; sed non erant ex nobis. Quod si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum. Sicut ergo ante finem in hac hora, inquiunt, quam Iohannes nouissimam dicit, exierunt multi haeretici de
Abbreviated transcription (Latin):
retur ȩernũ: ut hoc qđ dixit. iam enĩ misteri ĩ iniqͥtatis
operat᷑: neronẽ uoluerit intelligi. cuius iã facta uelut
antichristi uidebant᷑. Unde ñ nulli. ipsũ resurrecturũ
&e futurũ antichristũ suspicant᷑. Alu uero nec occisũ¬
putant. sed subtractũ potius ut putartꝰtur occisus. et
uiuũ occultari in uigore ipsius ȩtatis inqua fuit cũ
crederet᷑ extinctꝰ: donec suo tẽpore reuelet᷑ & restitu¬
atur in regnũ. Sed multũ mͥmira est: hec opinantiũ
tanta presũptio. Illud tam̃ qđ ait apłs. tantũ qͥ modo
tenet teneat donec de mediofiat: ñ absurde de ipso roma¬
no imꝑio credit᷑ dictũ. tanquã dictũ sit: tantũ qͥ modo
imperat imperet donec de medio fiat. id est de medio
tollatur: & tunc reuelabit᷑ iniquus. quẽ significare
antichristũ nullus ambigit Alii uero. & qđ ait quid
detineat scitis. & misteriũ operari iniqͥtatis: ñ putant

Expanded text:
retur aeternum; ut hoc quod dixit: iam enim mysterium iniquitatis retur aeternum; ut hoc quod dixit: iam enim mysterium iniquitatis operatur, Neronem uoluerit intellegi, cuius iam facta uelut antichristi uidebantur. unde et futurum Antichristum suspicantur. Alii vero nec occisuputant, sed subtractum potius, ut putaretur occisus, et uiuum occultari in uigore ipsius aetatis, in qua fuit, cum crederetur exstinctus, donec suo tempore reueletur et restituatur in regnum. Sed multum mihi mira est haec opinantium tanta praesumtio. Illud tamen, quod ait apostolus: Tantum qui modo tenet teneat, donec de medio fiat, non absurde de ipso Romano imperio creditur dictum, tamquam dictum sit: \'Tantum qui modo imperat imperet, donec de medio fiat\', id est de medio tollatur. Et tunc reuelabitur iniquus, quem significari Antichristum nullus ambigit. Alii uero et quod ait: Quid detineat scitis et mysterium operari iniquitatis non putant
Abbreviated transcription (Latin):
ȩccła sicut dicimꝰ. sed et in amicũ id est uelut amicus:
uel siqͥd aliud isto locutionis genere dici solet: Qđ
autẽ ait. & nunc qͥd detineat scitis. id est qͥd sit in
mora. quȩ causa sit dilationis eiꝰ: ut reuelet᷑ in suotẽ¬
pore scitis. Qm̃scire illos dix̃: aꝑte hoc dicere noluit:
& ideo nos qͥ nescimꝰ qđ illi sciebant. ꝑuenire cũ labore
ad id qđ sensit apłs cupimꝰ nec ualemꝰ: p̃sertĩ qͥa et
illa que addidit. hunc sensũ faciunt obscuriorems
Nam qͥd est iã enĩ misteriũ iniqͥtatis oꝑatur. tantũ qͥ
modo tenet teneat donec de medio fiat. & tunc reue
labitur iniquus: Ego ꝓrsus qͥd dixerit me fateor ig¬
norare. Suspiciones tam̃ hominũ quas uel audire
uel legere potui: ñ tacebo. Quidã putant hoc de
apłm non id aꝑte scribere uoluisse. ne calũniã uidelicet
incurreret: qđ romano imꝑio male optauerit: cũ sꝑa¬

Expanded text:
ecclesia; sicut dicimus; \'Sedet in amicum\', id est uelut amicus, ecclesia; sicut dicimus; \'Sedet in amicum\', id est uelut amicus, uel si quid aliud isto locutionis genere dici solet. Quod autem ait: Et nunc quid detineat scitis, id est, quid sit in mora, quae causa sit dilationis eius, ut reueletur in suo tempore, scitis: quoniam scire illos dixit, aperte hoc dicere noluit. Et ideo nos, qui nescimus quod illi sciebant, peruenire cum labore ad id, quod sensit apostolus, cupimus nec ualemus; praesertim quia et illa, quae addidit, hunc sensum faciunt obscuriorem. Nam quid est: Iam enim mysterium iniquitatis operatur. Tantum qui modo tenet teneat, donec de medilabitur iniquus? ego prorsus quid dixerit me fateor ignorare, suspiciones tamen hominum, quas uel audire uel legere potui, non tacebo. quidam putant hoc de apostolum non id aperte scribere uoluisse, ne calumniam uidelicet incurreret, quod Romano imperio male optauerit, cum spera
Abbreviated transcription (Latin):
ut salui fierent: & ideo mutet illis ds̃ oꝑationẽ crroris
ut credant m̃dacio. & iudicent᷑ om̃s qͥ ñ credideruN
ueritati: sed consenser̃ iniqͥtati. Nulli dubiũ est cum
de antichristo ista dixisse: dieq iudicii. Hunc enĩ ap.¬
pellat diẽ dñi non eẽ uenturũ: nisi ille pͥor uenerit.
quẽ refugã uocat utiq adño dõ. Qđ si de om̃ibus
impiis merito dici potest. qͣntomagis de isto: Sed in
quo tẽplo dĩ sit sessurus incertũ est: utrũ in illa riuna
templi qđ a salomone rege constructũ est. an uero in
ȩccła. Non enĩ templũ alicuiꝰ idoli aut doemonis: tem¬
plum dĩ apłs diceret. Unde ñ nulli ñ ipsũ principem.
sed uniuersũ quodã modo corpus eiꝰ idest ad eũ ꝑtinen¬
tẽ hominũ multitudinẽ. simul cũ ipso suo pͥncipe
hoc loco intelligi antichristũ uolunt: rectiusq putad
etiã latine dici sicut ingreco. ẽ. non intẽplodĩ sed in
templũ dĩ sedeat tanquã ipse sit tẽplũ dĩ qđ est

Expanded text:
ationem erroris, ut credant mendacio et iudicentur omnes, qui non crediderunt ueritati, sed consenserunt iniquitati. Nulli dubium est eum de Antichristo ista dixisse, diemque iudicii hunc enim appellat diem Domini non esse uenturum, nisi ille prior uenerit, quem refugam uocat, utique a Domino Deo. Quod si de omnibus inpiis merito dici potest, quanto magis de isto! Sed in quo templo Dei sit sessurus, incertum est; utrum in illa ruina templi, quod a Salomone rege constructum est, an uero in ecclesia. Non enim templum alicuius idoli aut daemonis templum Dei apostolus diceret. Unde nonnulli non ipsum principem, sed uniuersum quodam modo corpus eius, id est ad eum pertinentem hominum . multitudinem, simul cum ipso suo principe hoc loco intellegi Antichristum uolunt; rectiusque putant etiam Latine dici, sicut in Graeco est, non in templo Dei, sed in templum Dei sedeat, tamquam ipse sit templum Dei, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
nouitate sensus ur̃i ad ꝓbandũ uos que sit uolun-¬
tas dĩ. quod bonum & bene placitũ & ꝑfectum.
UM igitur uera sacrificia opera sint miscricordiȩ
siue in nosipsos siue in ꝓximos quȩ referuntur ad
dmñ. opera ucro miscricordiȩ non ob aliud fiant nisi
ut a miseria liberemur. ac ꝑ hoc ut beati simus. qued
non fit nisi abono illo de quo dictum est michi autẽ
adhertre dõ bonum est: ꝓfecto efficitur ut tota ipsa
redempta ciuitas hoc est congregatio societasq scõꝵ.
uniuersale sacrificium offeratur dõ ꝑsacerdotem
magnum. qui etiam seipsum obtulit in passione ꝓ
nobis: ut tanticapitis corpus essemus. scđm formã
serui. Hanc enim obtulit. in hac oblatus est: quia
secundum hanc mediator est Inhac sacerdos:
in hac sacrificium est.
VMitaq nos exchortatus eẽt apłs ut exhibeamꝰ
corpora nr̃a hostiam uiuam . scãm . deo placentẽ.

Expanded text:
nouitate mentis uestrae ad probandum uos quae sit uolunnouitate mentis uestrae ad probandum uos quae sit uoluntas Dei, quod bonum et bene placitum et perfectum. Cum igitur uera sacrificia opera sint misericordiae siue in nos ipsos siue in proximos, quae referuntur ad Deum, opera uero misericordiae non ob aliud fiant, nisi ut a miseria liberemur ac per hoc ut beati simus quod non fit nisi bono illo, de quo dictum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est: profecto efficitur, ut tota ipsa redemta ciuitas, hoc est congregatio societasque sanctorum, uniuersale sacrificium offeratur Deo per sacerdotem magnum, qui etiam se ipsum obtulit in passione pro nobis, ut tanti capitis corpus essemus, secundum formam serui. Hanc enim obtulit, in hac oblatus est, quia secundum hanc mediator est, in hac sacerdos, in hac sacrificium est. Cum itaque nos hortatus esset apostolus, ut exhibeamus corpora nostra hostiam uiuam, sanctam, Deo
Abbreviated transcription (Latin):
placens dõ. Corpus etiã nr̃m cũ temperantia casti.¬
gamus. si hoc quẽ ad modũ debemus ꝓpter dm̃ facimꝰ.
ut non exhibeamus membra nr̃a arma iniquitatis
peccato sed arma iusticiȩ dõ: sacrificiũ est: Ad quod
exhortans apłs: ait. Obsecro itaq uos fr̃s ꝑmiscdam¬
dr̃ ut eahibeatis corpora ur̃a hostiam uiuã. scãm. dõ
placentẽ: racionabile obsequium ur̃m. Siergo corpꝰ
qđ inferiore tanquã famulo uel tanquã instrumento
utitur anima cum eius bonus & rectus usus ad dm̃
refcrtur sacrificium est: quantomagis anima ipsa
cumse refert ad dm̃ ut igne amoris eius accensa formã
concupiscentiȩ secularis amittat. eiq tanquã in com.¬
mutabili forme subdita reformetur. hinc ei placens
quod ex eius pulchritudine acceperit fit sacrificiũ:
quod idem apł̃s consequenter adiungens: & nolite
inquit conformari huic scło. sed reformamini in

Expanded text:
placens Deo. Corpus etiam nostrum cum temperantia castiplacens Deo. Corpus etiam nostrum cum temperantia castigamus, si hoc, quem ad modum debemus, propter Deum facimus, ut non exhibeamus membra nostra arma iniquitatis peccato, sed arma iustitiae Deo, sacrificium est. Ad quod exhortans apostolus ait: Obsecro itaque uos, fraDei, ut exhibeatis corpora uestra hostiam uiuam, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium uestrum. Si ergo corpus, quo inferiore tamquam famulo uel tamquam instrumento utitur anima, cum eius bonus et rectus usus ad Deum refertur, sacrificium est: quanto magis anima ipsa cum se refert ad Deum. ut igne amoris eius accensa formam concupiscentiae saecularis amittat eique tamquam incommutabili formae subdita reformetur, hinc ei placens, quod ex eius pulchritudine acceperit, fit sacrificium! Quod idem apostolus consequenter adiungens: Et nolite, inquit, conformari huic saeculo; sed reformamini in
Abbreviated transcription (Latin):
Porro autẽ miscdia uerũ sacrificiũ est: unde dictũ
est qđ paulo ante cõmemoraui. talib enĩ sacrificus
placatur ds̃. Quȩcumq in ministerio tab̾naculisiue
templi. multis modis desacrificus leguntur. diui.¬
nitus et̃ precepta: ad dilectionẽ dĩ & ꝓximi signi.¬
ficando referuntur. In his enim duob p̃ceptis ut
inhertamus dõ: relatũ scilicet adillũ finẽ boni quo
ueraciter beati ẽẽ possimus. Unde & ipsa miscđia
qua homini subuenitur. si non ꝓpter dm̃ fit: non est
sacrificium: Etsi enĩ ab homine fit uel offertur.
tamen sacrificium res diuina est: ita ut hoc quoque
uocabulo id latini ueteres appellauerint. Unde
ipse homo dĩ nomine consetratus & dõ deuotus. in
quantũ mundo moritur ut dõ uiuat: sacrificiũ est
Nam & hoc admiscdiam ꝑtinet: quam quisq inscipsũ
facit. ꝑpterea scriptum est. Miserere animȩ tuȩ :¬

Expanded text:
Porro autem misericordia uerum sacrificium est; unde dictum Porro autem misericordia uerum sacrificium est; unde dictum est, quod paulo ante commemoraui: Talibus enim sacrificiis placetur Deo. Quaecumque igitur in ministerio tabernaculi siue templi multis modis de sacrificiis leguntur diuinitus esse praecepta, ad dilectionem Dei et proximi significando referuntur. In his enim duobus praeceptis, ut inhaereamus Deo, relatum scilicet ad illum finem boni, quo ueraciter beati esse possimus. Unde et ipsa misericordia, qua homini subuenitur, si non propter Deum fit, non est sacrificium. Etsi enim ab homine fit uel offertur, tamen sacrificium res diuina est, ita ut hoc quoque uocabulo id Latini ueteres appellauerint. Unde ipse homo Dei nomine consecratus et Deo deuotus, in quantum mundo moritur ut Deo uiuat, sacrificium est. Nam et hoc ad misericordiam pertinet, quam quisque in se ipsum facit. Propterea scriptum est: Miserere animae tuae
Abbreviated transcription (Latin):
Si acceptauerit dñs inmilib arietũ aut in denis milib
hrrcorum pinguiũ : si dedero primogenita mea ꝓ mea¬
impietate. fructũ uentris mei ꝓpeccato animȩ meȩ :
Si an nunciatum est tibi homo bonũ. aut quid dñs
ex quirat atẽ. nisi facere iudiciũ & diligere miscdiam.
& paratũ eẽ ire cum dño dõ tuo: Et in huiꝰ ꝓpħȩ
uerbis utrumq distinctũ est satisq declaratũ:
illa sacrificia ꝑse ipsa non requirere dm̃. quib
significantur hȩc sacrificia: quȩ requirit ds̃. In
epistola quȩ scribitur ad hebreos. bene facere inqͥt
& cõmunicatores eẽ nolite obliuisci: talib enĩ sacri¬
ficiis placatur ds̃. Ac ꝑ hoc ubi scriptum est miscđiam
uolo quã sacrificiũ: nichil aliud quam sacrificiũ sacri.¬
ficio prȩlatũ oportet intelligi. qm̃ illud qđ ab homi¬
nib appellatur sacrificiũ: signum est ueri sacrificii.

Expanded text:
Si acceptauerit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus Si acceptauerit Dominus in milibus arietum aut in denis milibus hircorum pinguium? Si dedero primogenita mea inpietatis, fructum uentris mei pro peccato animae meae? Si adnuntiatum est tibi, homo, bonum? Aut quid Dominus exquirat a te nisi facere iudicium et diligere misericordiam et paratum esse ire cum Domino Deo tuo? Et in huius prophetae uerbis utrumque distinctum est satisque declaratum illa sacrificia per se ipsa non requirere Deum, quibus significantur haec sacrificia, quae requirit Deus. In epistula, quae inscribitur ad Hebraeos: Bene facere, inquit, et communicatores esse nolite obliuisci; talibus enim sacrificiis placetur Deo. Ac per hoc ubi scriptum est: Misericordiam uolo quam sacrificium nihil aliud quam sacrificium sacrificio praelatum oportet intellegi; quoniam illud, quod ab omnibus appellatur sacrificium, signum est ueri sacrificii.
Abbreviated transcription (Latin):
uelut suȩ gratia uoluptatis. Namsi ca sacrificia quȩ
uult quoꝵ hoc unum est cor contritũ & humiliacũ
dolore poenitentis. nollet cis sacrificus significari quȩ
uelut sibi delectabilia desiderare putatus est: ñ utiq
de his offerendis inlege ueteri p̃cepisset. & ideo mutan.¬
da erant oportuno certoq iam tempore ne ipsi dõ
desiderabilia uel certe in nob̃ acceptabilia: ac non po.¬
tius quȩ his significata sunt crederentur. Hinc et
alio loco psalmi alterius. Siesuri ero inquit ñ dicã
tibi: meus est enĩ orbterrȩ & plenitudo cius: Nũqͥd
manducabo carnes tauroꝵ. aut sanguinẽ hyrcoꝵ
potabo: T̃anquã diceret. Ctiq si michi essent ne
cessaria: non ate peterẽ quȩ habeo in potestate
Deinde ad iungens quid illa significent: immola
inquit dõ sacrificiũ laudis. & redde altissimo uota
tua: & inuoca me indie tribulationis. & eximã te
& glorificab me. Item apud aliũ ꝓpħam. In quo

Expanded text:
velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae velut suae gratia voluptatis. Nam si ea sacrificia quae vult, quorum hoc unum est, cor contritum et humiliatum dolore poenitendi, nollet eis sacrificiis significari, quae velut sibi delectabilia desiderare putatus est, non utique de his offerendis in Lege vetere praecepisset. Et ideo mutanda erant opportuno certoque jam tempore, ne ipsi Deo desiderabilia, vel certe in nobis acceptabilia, ac non potius quae his significata sunt, crederentur. Hinc et alio loco psalmi alterius: Si esuriero, inquit, non dicam tibi; meus est enim orbis terrae, et plenitudo ejus. Numquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo ? tanquam diceret, Utique si mihi necessaria essent, non a te peterem, quae habeo in potestate. Deinde subjungens quid illa significent: Immola, inquit, Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua et inuoca me in die tribulationis, et eripiam te et magnificabis me. Item aput alium prophetam: In quo,
Abbreviated transcription (Latin):
legit non facit. aliud intelligendum est: nisi reb illis
eas res fuisse significatas quȩ aguntur in nob̾ ad hoc¬
tantum ut inhereamus dõ. & ad eundẽ finẽ ꝓximo
consulamus. Sacrificiũ ergo uisibile. in uisibilis sacri.¬
ficu sacram̃tum: idest sacrũ signum est. Unde ille
poenitens apud ꝓpħam. uel ipse ꝓpħa quȩrens dm̃
peccatis suis habere ꝓpicium: si uoluisses inqͥt sacri¬
ficium dedissẽ. utiq holocaustis non delectaberis
Sacrificiũ dõ sp̃s contribulatus: cor contritũ & humi
liatum ds non spernit. Intueamur quẽ admodũ ubi
dm̃ dixit nolle sacrificiũ: ibi dm̃ ostendit uelle sacrifi.¬
cium. Non uult ergo sacrificiũ pecoris trucidati: sed
uult sacrificiũ cordis contriti. Illo igitur quoͦ dm̃ nollo¬
digxit: hoc significatur qđ eum uelle subiecit. Sic itaq
illa nolle dm̃ dixit. quomodo abstultis ea uelle credit᷑:

Expanded text:
legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis legit, non facit, aliud intellegendum est, nisi rebus illis eas res fuisse significatas, quae aguntur in nobis, ad hoc ut inhaereamus Deo et ad eundem finem proximo consulamus. Sacrificium ergo uisibile inuisibilis sacrificii sacramentum, id est sacrum signum est. Unde ille paenitens aput prophetam uel ipse propheta quaerens Deum peccatis suis habere propitium: Si uoluisses, inquit, sacrificium, dedissem utique; holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus contribulatus: coliatum Deus non spernet . Intueamur quemadmodum ubi Deum dixit nolle sacrificium, ibi Deum ostendit velle sacrificium. Non vult ergo sacrificium trucidati pecoris, sed vult sacrificium contriti cordis. Illo igitur quod eum nolldicit, hoc significatur quod eum velle subjecit. Sic itaque illa Deum nolle dixit, quomodo ab stultis ea velle creditur,
Abbreviated transcription (Latin):
orandi. Quis uero sacrificandũ censuit nisi ei quẽ din
aut sciuit aut putauit aut finocit: Quam porro anti¬
quus sit insacrificandũ dĩ cultus. duo illi fr̃s cain &
abel satis indicant: quoꝵ maioris ds̃ reꝓbauit sacri.¬
ficium. minoris aspexit. Quis autẽ ita desipiat ut
exxistimet aliquib usib dĩ eẽ necessaria. quȩ insacri.¬
ficiis offeruntur : Qđ cũ multis locis scriptura diuina
testetur: ne longũ faciamus. breue illud de psalmo
cõmemorare suffecerit. Dixi dño. ds̃ m̃s estu: qm̃bo.
norum meoꝵ non eges. Non solũ igitur pecore uł
qualibet alia re corruptibili atq terrena. sed ne ipsa
quidẽ iusticia hominis ds̃ egere credendus est: totũq
qđ recte colitur ds̃. homini ꝓdeẽ non dõ. Neq enĩ
fonti se quisquã dixerit consuluisse si biberit: aut
luci si uiderit: Nec qđ ab antiquis patrib alia sacri¬
ficia facta sunt inuictimis pecoꝵ quȩ nunc dĩ popłs

Expanded text:
orandi: quis uero sacrificandum censuit nisi ei, quem deum orandi: quis uero sacrificandum censuit nisi ei, quem deum aut sciuit aut putauit aut finxit? Quam porro antiquus sit in sacrificando Dei cultus, duo illi fratres Cain et Abel satis indicant, quorum maioris Deus reprobauit sacrificium, minoris aspexit. CAPUT V. Dexistimet aliquibus usibus Dei esse necessaria, quae in sacrificiis offeruntur? Quod cum multis locis diuina scriptura testetur, ne longum faciamus, breue illud de psalmo commemorare suffecerit: Dixi Domino, Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. Non solum igitur pecore uel qualibet alia re corruptibili adque terrena, sed ne ipsa quidem iustitia hominis Deus egere credendus est, totumque quod recte colitur Deus homini prodesse, non Deo. Neque enim fonti se quisquam dixerit consuluisse, si biberit; aut luci, si uiderit. Nec quod ab antiquis patribus alia sacrificia facta sunt in uictimis pecorum, quae nunc Dei populus
Abbreviated transcription (Latin):
pictas: hȩc tancũ dm̃ decuit scruitus. Quecunq igit᷑
immortalis potestas. quantalibet uutute p̃dita. si nos
diligit sicut ipse ipsam: ciuult cẽ subditos ut beati simꝰ.
cui & ipsa subdita beata est. Si ergo dm̃ non colit. mi¬
sera est: quia priuatur dõ. Si autẽ colit dm̃: non uult se
coli ꝓdõ. Illi enĩ potius diuinȩ sententiȩ suffragatur.
& dilectionis uirib fauet: qua scriptum est. Sacrificans
dus eradicabitur: nisi dõ soli. Nam ut alia nunc taceã
quȩ ꝑtinent ad religionis obsequiũ qua colitur ds̃:
sacrificium certe nullus hominũ est qui audeat dicere
deberi nisi dõ. Multa deniq de cultu diuino usurpata¬
sunt quȩ honorib deferrentur humanis. siue humi¬
litate nimia. siue adulatione pestifera: ita tam̃ ut qͥb
ea deferrentur homines haberentur. qui dicuntur
colendi & uencrandi: si autẽ multũ eis additur. & ad¬

Expanded text:
pietas, haec tantum Deo debita seruitus. Quaecumque igitur pietas, haec tantum Deo debita seruitus. Quaecumque igitur inmortalis potestas quantalibet uirtute praedita si nos diligit sicut se ipsam, ei uult esse subditos, ut beati simus, cui et ipsa subdita beata est. Si ergo non colit Deum, misera est, quia priuatur Deo; si autem colit Deum, non uult se coli pro Deo. Illi enim potius diuinae sententiae suffragatur et dilectionis uiribus faudiis eradicabitur, nisi Domino soli. Nam, ut alia nunc taceam quae pertinent ad religionis obsequium quo colitur Deus, sacrificium certe nullus hominum est qui audeat dicere deberi, nisi Deo. Multa deniqsunt, quae honoribus deferrentur humanis, siue humilitate nimia siue adulatione pestifera; ita tamen, ut, quibus ea deferrentur, homines haberentur, qui dicuntur colendi et uenerandi, si autem multum eis additur, et ad
Abbreviated transcription (Latin):
dilectione tendimus. ut ꝑueniendo quiescamus:
ideo beati. quia illo fine ꝑfecti. Bonum enĩ nr̃m de
cuius fine int̾ philosophos magna contentio est.:
nullum est aliud quam illi cohertre. cuius unius
anima intellectualis in corporeo sidici potest amplexu.
ueris impletur fecundaturq uirtutibus. Hoc bonum
diligere intoto corde. in tota anima. & intota uirtute
prȩcipimur. Ad hoc bonũ debemus et aquib diligim᷑
duci. & quos diligimus ducere: si cõplentur duoilla
se diligere nosset: constitutus est ei finis quo referret
omnia que ageret. ut beatus eẽt. Non enim quise dili.¬
git: aliud uult eẽ quam beatus. Hic autc̃ finis: est ad¬
herere dõ. Iam igitur scienti diligere scipsũ. cũ man¬
datur de ꝓximo diligendo sicut scipsũ. quid aliud
mandatur nisi ut ci quantũ potest cõmendet diligen.¬
dum dm̃: hic est di cultus. hȩc uera religio: hȩcrecta

Expanded text:
dilectione tendimus, ut perueniendo quiescamus, dilectione tendimus, ut perueniendo quiescamus, ideo beati, quia illo fine perfecti. Bonum enim nostrum, de cuius fine inter philosophos magna contentio est, nullum est aliud quam illi cohaerere, cuius unius anima intellectualis incorporeo, si dici potest, amplexu ueris inpletur fecundaturque uirtutibus. Hoc bonum diligere in toto corde, in tota anima et in tota uirtute praecipimur; ad hoc bonum debemus et a quibus diligimur duci, et quos diligimus ducere. Sic conplentur duo illase diligere nosset, constitutus est ei finis, quo referret omnia quae ageret, ut beatus esset; non enim qui se diligit aliud uult esse quam beatus. Hic autem finis est adhaerere Deo. Iam igitur scienti diligere se ipsum, cum mandatur de proximo diligendo sicut se ipsum, quid aliud mandatur, nisi ut ei, quantum potest, commendet diligendum Deum? Hic est Dei cultus, haec uera religio, haec recta
Abbreviated transcription (Latin):
tenditur. nec partitione minuitur: cum ad illũ sursũ
est cius est altare cor nr̃m. cius unigenito eũ sacerdote
placamus. cicruentas uictimas cędimus. quando usq
ad sanguinẽ ꝓeius ucritate certamus: Eum suauissi.¬
mo adolemus incenso. cũ incius conspectũ pioscõq
amore flagramus. cidona eius in nob̃ nosq ipsos uoue¬
mus & reddimus. cibencficioꝵ eius solenitatib
festis & dieb statutis dicamus sacramusq memoriã.
ne uolumine tẽporum ingrata subrepat obluuo.
Ei sacrificamus hostiam humilitatis & laudis in ara
cordis: igne feruida caritatis: Adhũc uidendũ sicut
uideri poterit eiq coherendũ ab om̃i peccatoꝵ et
cupiditatũ malarum labe mundamur: & cius nomi.¬
ne consecramur: Ipse enĩ fons nr̃e beatitudinis: ipse
omnis appetitionis est finis. Hunc eligentes uł potius
religentes. amiseramus enĩ neglegentes. hunc ergo
religentes unde & religio dicta ꝑ hibetur.: ad eum

Expanded text:
tenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum tenditur nec partitione minuitur. Cum ad illum sursum est, eius est altare cor nostrum; eum Unigenito eius sacerdote placamus; ei cruentas uictimas caedimus, quando usque ad sanguinem pro eius ueritate certamus: eum suauissimo adolemus incenso, cum in eius conspectum pio sanctoque amore flagramus: ei dona eius in nobis quoque ipsos uouemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne uolumine temporum ingrata subrepat obliuio; ei sacrificamus hostiam humilitatis et laudis in ara cordis igne feruidam caritatis. Ad hunc uidendum, sicut uideri poterit, eique cohaerendum ab omni peccatorum et cupiditatum malarum labe mundamur et eius nomine consecramur. Ipse enim fons nostrae beatitudinis, ipse omnis adpetitionis est finis. Hunc eligentes uel potius religentes amiseramus enim neglegentes — hunc ergo religentes, unde et religio dicta perhibetur, ad eum
Abbreviated transcription (Latin):
qualis erat in iohanne. sibi lumen ẽẽ non posse: sed
alterius ueri luminis participatione lucere. Hoc et
ipse ioħs fatetur: ubi ei ꝑhibens cestimoniũ dicit.
Nos om̃s de plenitudine eius accepimꝰ. Quȩ cum ca. .iiͫ.
ita sint: si platonici uł quicũq alii ista senserunt
cognoscentes dm̃ sicut dm̃ glorificarent & grãs agere&.
nec cuanescerent in cogitationib suis. nec popłoꝵ
errorib partim auctores ficrent. partim resistere
non auderent: ꝓfecto confittrentur & illis immortalib
acbeatis. & nob̃ mortalib ac miseris ut immortales et
beati cẽ possimus. unũ dm̃ deoꝵ colendũ. qui& nostor.ẽ.
& illoꝵ: huic nosseruir tutt̃ quȩ latria grece dicitur. siue
inquibusq sacram̃tis.: siue in nob̃ ipsis debemꝰ. Huius
enim templũ simul om̃s. & singuli templa sumus: quia
& omniũ concordiã & singulos in habitare dignatur.
non in om̃ib quã insingulis maior: qm̃ nec mole dis-¬

Expanded text:
qualis erat in Iohanne, sibi lumen esse non posse, sed qualis erat in Iohanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius ueri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Iohannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus. CAPUT III. ita sint, si Platonici uel quicumque alii ista senserunt cognoscentes Deum sicut Deum glorificarent et gratias agerent nec euanescerent in cogitationibus suis nec populorum erroribus partim auctores fierent, partim resistere non auderent: profecto confiterentur et illis inmortalibus ac beatis et nobis mortalibus ac miseris, ut inmortales ac beati esse possimus, unum Deum deorum colendum, qui et noster est et illorum. Huic nos seruitutem, quae Xatpeia Graece dicitur, siue in quibusque sacramentis siue in nobis ipsis debemus. Huius enim templum simul omnes et singuli templa sumus, quia et omnium concordiam et singulos inhabitare dignatur; non in omnibus quam in singulis maior, quoniam nec mole dis
Abbreviated transcription (Latin):
ille sit sol & ipsa sit luna. Lunã quippe. solis obiectu
illuminari putat: Dicit ergo ille magnus platonicꝰ
animã rationalẽ suic potius intellectualis dicenda
sit: ex quo genere etiã immortaliũ beatorũq animas
eẽ intelligit. quos incęlestib sedib habitare non du-¬
bitat non habere supra se naturã nisi dĩ qui fabricatꝰ
est mundum. aquo & ipsa facta est: nec aliunde
illis suꝑnis preberi uitã beatã & lum̃ intelligentiȩ
ueritatis. quam unde prȩbetur & nobis: consonans
euangelio ubi legitur E uit homo missus adõ: cui
nomen erat iohannes: Hic uenit intestimoniũ. ut
testimoniũ ꝑhiberet de lumine: ut om̃s crederent
ꝑ eum: Non erat ille lumen: sed ut testimoniũ ꝑhib̾et
de lumine. Orat lum̃ uerũ: qđ illuminat omnẽ
hominẽ uenientẽ in hunc mundũ. In qua differen¬
tia satis ostenditur animã rationalẽ uł intellectualẽ

Expanded text:
ille sit sol et ipsa sit luna. Lunam quippe solis obiectu ille sit sol et ipsa sit luna. Lunam quippe solis obiectu inluminari putant. Dicit ergo ille magnus Platonicus animam rationalem, siue potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam inmortalium beatorumque animas esse intellegit, quos in caelestibus sedibus habitare non dubitat, non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi uitam beatam et lumen intellegentiae ueritatis, quam unde praebetur et nobis, consonans euangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Iohannes; hic uenit in testimonium, ut testimestimonium perhiberet de lumine. Erat lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem uel intellectualem,
Abbreviated transcription (Latin):
tales & beati: si nos non amant. nec beatos c̃ẽ nos uolunt:
colendi utiq non sunt. Si autt̃ amant. & bcatos uolunt:
ꝓfecto inde uolunt unde & ipsi sunt. An aliunde ipsi
ribus philosophis in hac quȩstione conflictus. Uiderunt
enim. siuisq litteris multis modis copiosissime mandaue.¬
runt hinc illos unde & nos ficribeatos obicdo quodã
lumine intelligibili qđ ds̃ est illis & aliud est quã illi.
aquo illustrantur ut clareant: atq cius participatio.
ne ꝑfecti beatiq subsistant. Sȩpe multũq plotinus
asscrit sensũ platonis explanans. ne illã quidẽ quam
credunt eẽ uniuersitatis animã aliunde beatam esse
quam nrãm: idq eẽ lumen qđ ipsa non est sed a quo
creata est: & quo intelligibiliter illuminante. intel.¬
ligibiliter lucet. Dat etiã similitudinẽ ad illa incor¬
porea de hiscȩlestib conspicuis amplisq corporib: cã qͣm

Expanded text:
tales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos uolunt, tales et beati, si nos non amant nec beatos esse nos uolunt, colendi utique non sunt. Si autem amant et beatos uolunt, profecto inde uolunt, unde et ipsi sunt; an aliunde ipsi ribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandauerunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili. quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo inlustrantur, ut clareant adque eius participatione perfecti beatique subsistant. Saepe multumque Plotinus adserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse uniuersitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter inluminante intellegibiliter lucet. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis araplisque corporibus, tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃. eaq sibi uel ꝓsacrificuis uł prȩ sacrificus placere
testatur. ex qua loquendi consuetudine factum est: ut
& d̃s ipse dicatur pius. quem sane greci nullo sui sermo.
etiam uulgus usurpet. Vnde inquibusdã scripturarũ
locis ut distinctio certior appareret: non cusebian qđ ex
bono cultu. sed cheusebian qđ ex dĩ cultu cõpositũ reso¬
nat dicere maluerunt: Quod libet autt̃ horũ: nos uno
uerbo enunciare non possumꝰ. Quȩ itaq latria grece
nuncupatur. & latine interp̃tatur seruitus. sed ea
qua colimus dm̃: uel quȩ tresciã grece. latine aucẽ
religio dicitur. sedea quȩ nobis est erga dm̃: uel quã
illi cũsebiañ. nos ucro non uno uerbo exprimere. sed dĩ
cultum possumus appellare: hanc citantum dõ deberi
dicimus qui uerus est dĩ. facitq suos cultores deos.
Qui cumq sunt ĩgitur incęlestib habitationib immor.¬

Expanded text:
Deus eaque sibi uel pro sacrificiis uel prae sacrificiis placere Deus eaque sibi uel pro sacrificiis uel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est, ut et Deus ipse dicatur pius; quem sane Graeci nullo suo sermonillorum etiam uulgus usurpet. Unde in quibusdam scripturarum locis, ut distinctio certior appareret, non εὐσέβειαν, quod ex bono cultu, sed θεοσέβειαν, quod ei Dei cultu conpositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno uerbo enuntiare non possumus. Quae itaque λατρεία Graece nuncupatur et Latine interpretatur seruitus, sed ea qua colimus Deum; uel quae θρησκεία Graece, Latine autem religio dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; uel quam illi εὐσέβειαν, nos uero non uno uerbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare: hanc ei tantum Deo deberi dicimus, qui uerus est Deus facitque suos cultores deos. Quicumque igitur sunt in caelestibus habitationibus inmor
Abbreviated transcription (Latin):
bo significari cultus dõ debitus non potest. Nam et
ipsa religio quamuis distinctius non quelibet sed dĩ
cultum significare uideatur. unde isto nomine inter¬
pretati sunt nr̃i eam quȩ grece trẽsciã dicitur. tam̃ qͥa
latina. loquendi consuetudine non imperitoꝵ uerũ etiã
doctissimorũ. & cognationib humanis atq affinitatib
& quibq necessitatib dicitur exhibenda religio:
non eouocabulo uitatur ambiguũ cumde cultu dei-¬
tatis uertitur questio. ut fidenter dicere ual eamus
religionem non eẽ nisi cultũ dĩ. qm̃ uidetur hoc uer¬
bum a significanda obseruantia ꝓpinqͥtatis humanȩ
insolenter auferri. Pictas quoq ꝓprie dĩ cultus intel.¬
ligi solet: quam greci eũsebian uocant. Hȩc tamen:
& erga parentes officiose haberi dicitur. More autẽ
uulgi hoc nomen etiã in oꝑib miscdĩȩ frequentatur:
qđ ideo arbitror ͤ uenisse. quia hȩc fieri p̃cipue mandat

Expanded text:
bo significari cultus Dbo significari cultus Dipsa Religio quamvis distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur; unde isto nomine interpretati sunt nostri eam quae grece θρησκεία dicitur: tamen quia latina loquendi consuetudine, non imperitorum, verum etiam doctissimorum, et cognationibus humanis atque affinitatibus et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio; non eo vocabulo vitatur ambiguutatis uertitur quaestio, ut fidenter dicere ualeamus religionem non esse nisi cultum Dei, quoniam uidetur hoc uerbum a significanda obseruantia propinquitatis humanae insolenter auferri. Pietas quoque proprie Dei cultus intellegi solet, quam Graeci εὐσέβειαν uocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. More autem uulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur; quod ideo arbitror euenisse, quia haec fieri praecipue mandat
Abbreviated transcription (Latin):
uel recordatione uł pręsentia frequentamꝰ. Nec so¬
lum ea quib: nos religiosa humilitate subicimus.
sed quȩdã etiã quȩ subiecta sunt nob̃ phibent᷑ coli:
Nam ex hoc uerbo & agricolȩ & coloni & incolȩ uocant᷑:
& ipsos deos non ob aliud appellant cęlicolas. nisi
quod clum colant: non utiq uenerando sed inhabitan.¬
do tanquam cęli quosdam colonos: non sicut appellan-¬
tur coloni qui conditionem debent genitali solo ꝓpt̃
agriculturam sub domino possessoꝵ: sicut ait qͥdã
latini eloquii magnꝰ auctor. Urbs antiqua fuit trrutenu.¬
ere coloni: Ab incolendo enĩ colonos uocauit: non ab
agricultura. Hinc & ciuitat᷑es: maiorib ciuitatib uelut
popłoꝵ examinib: conditȩ coloniȩ nuncupantur :
ac ꝑ hoc cultũ quidẽ non deberi nisi dõ ꝓpria qͣdam
noti one uerbi huius omino uerissimũ est: sed quia
& aliarum rtrũ dicitur cultus. ideo latine uno uer¬

Expanded text:
vel recordatione, vel praesentia frequentamus. Nec sovel recordatione, vel praesentia frequentamus. Nec solum ea quibus nos religiosa humilitsed quaedam etiam, quae subiecta sunt nobis, perhibentur coli. Nam ex hoc uerbo et agricolae et coloni et incolae uocantur, et ipsos de os non ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique uenerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos; non sicut appellantur coloni. qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni. Ab incolendo enim colonos uocauit, non ab agricultura. Hinc et ciuitates a maioribus ciuitatibus uelut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac per hoc cultum quidem non deberi nisi Deo propria quadam notione uerbi huius omnino uerissimum est; sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo Latine uno uer
Abbreviated transcription (Latin):
dõsuo qui etiam noster est placeat eis ut sacra faciamꝰ
& sacrificemus. uł aliqua nr̃a seu nos ipsos religionis
ritibus consecremus. Hi c est enim diuinitati uel si
expressius dicendum est deitati debitus cultus ꝓpt̃
quem uno uerbo significandũ. qm̃ michi satis idoncũ
non occurrit latinũ: greco ubi necesse est insinuo
quid uelim dicere: Latriam quippe nr̃i ubicũq
scãrum scripturarũ positum est interpretati sunt
seruitutẽ. sed ea scruitus quȩ debetur hominib.
scđm quam precepit apłs seruos dominis suis sub¬
ditos eẽ debere. alio nomine grece nuncupari solet.
Tatria uero scđm consuetudinẽ qua locuti sunt
qui nobis diuina loquia condiderunt. aut semꝑ.
aut frequenter. ut pene semꝑ ea dicitur seruitꝰ.
quȩ ꝑtinet ad colendũ dm̃. Pinde si tantũ modo
cultus ipse dicatur: non soli dõ deberi uidetur.
Dicimus enim colerẽ etiam homines. qͦs honorifica

Expanded text:
Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra, seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. Hic est enim divinitati, vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus; propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. Latriam quippe nostri, ubicunque sacrarum Scripturarum positum est, interpretati sunt servitutem. Sed ea servitus, qusecundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet. Latria vero secundum consuetudinem qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper, aut tam frequenter ut pene semper, ea dicitur servitus quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim colere egregios homines, quos honorifica
Abbreviated transcription (Latin):
factus est: beatam eẽ non posse. Ita illud qđ om̃s
homines appetunt idest᷑ uitam beatã quãquã isti
assecuturũ negant. qui non illi uni optimo qͥ est
incõmutabilis ds̃ puritate casti amoris ad heserit:
sed quia ipsi quoq siue cȩdentes uanitati erroriq
popłoꝵ. siue ut ait apłs euanescentes in cogitatio¬
nib suis multos deos colendos ita putauerunt uł
putari uoluerunt. ut quidam eoꝵ etiam docmonib
diuinos honores sacroꝵ & sacrificioꝵ deferendos
esse censerent: quib iam non parua ex parte respon¬
dimus. N unc uidendũ ac disserendum est quantũ
ds̃ donat immortales acbeati incęlestib sedibus.
dominationib. principatib. potestatib constituti:
quos isti deos & ex quib quosdã uel bonos doemo.¬
nes uł nobiscum angłos nominent quomodo creden.¬
di sint uellȩa nob̾ religionẽ pictatemq scruari.
hoc est ut aꝑtius dicam utrum etiam sibi an tantũ

Expanded text:
factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines adpetunt, id est uitam beatam, quemquam isti adsecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse censerent, quibus iam non parua ex parte respondimus: nunc uidendum ac disserendum est, quantum Ddominationibus, principatibus, potestatibus constituti, quos isti deos, et ex quibus quosdam vel bonos daemones, vel nobiscum angelos nominant, quomodo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi, an tantum
Abbreviated transcription (Latin):
QUIRATIONE QUÕQuOMODOONI
possunt: beatoseẽ om̃s homines
uelle. Qui autẽ sint uel unde fiant dũ mortaliũ
quȩrit infirmitas. multȩ magnęq controuersiȩ
concitatȩ sunt: in quib philoso phi sua studia et
ocia contriuerunt. quas in mediũ adducere atq
discutere. & longum est & ñ necessariũ. Si cnim
rẽcolit qui hȩe legit quid in libro egerimꝰ octauo
in cligendis philosophis. cum quib: hȩc debcata uita
quȩ post mortẽ futura est quęstio tractaretur. utrũ
adcam uni dõ uero qui etiã effector est deoꝵ. an pluri¬
mis dus religione sacrisq seruiendo ꝑuenire possimꝰ
non etiã hic eadem repeti expetat: prescrtu cũ possit
relegendo si forte oblitus est adminiculari memoriã.
Elegimus enĩ platonicos omniũ philosoꝵ merito nobi.¬
lissimos. ꝓpterta quia sapere potuerunt licet immor¬
talem ac rationalẽ uel intellectualẽ hominis animã
nisi participato lumine illius dĩ aquo & ipsa & mundꝰ

Expanded text:
qui ratione quoquo modo uti possunt, beatos esse omnes homines uelle. Qui autem sint uel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controuersiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriuerunt, quas in medium adducere adque discutere et longum est et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octauo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata uita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo uero, qui etiam effector est deorum, an plurimis dis religione sacrisque seruiendo peruenire possimus: non etiam hic eadem repeti expectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet inmortalem ac rationalem uel intellectualem hominis animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus