comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ilud semen cui promissum. ẽ. dispositũ
c̃. ꝑ angelos in manu mediatoris. sic om¬
nia quae adipsius seminis aduentum
uel praenuntiandum uel annunciandũ
inrerum natura praeter usitatum natu¬
rae cursum mirabiliter facta sunt.:
ministrantibus angelis esse facta. ut tam̃
ubiq creator uel reparator creaturarum
nonsit: nisi qui plantatore & rigatore
quolibet. solus incrementum dat ds̃:
immisit in adam ut soporatus obdor¬
miret. rette intelligitur ad hoc inmis¬
sa: ut & ipsius mens per extasin par¬
ticeps fieret tanquam angelicae curiae.
& intrans in scũarium dĩ: intelligeret
innoussima : Deniq e uigilans tãquã
ꝓphetiae plenus cum adse adductam
costam mulierem suam uideret: eructa¬
uit continuo. quod magnum sacram̃tũ
commendat apostolis. hoc nune os
ex ossibus meis. et caro decarne mea:
haet uocabitur mulier. qm̃deuiro sũpta ẽ:
& propt̾ hoc relinquet homo patrẽ suum

Expanded text:
illud semen cui promissum est, dispositum illud semen cui promissum est, dispositum est per Angelos in manu mediatoris, sic omnia quae ad ipsius seminis adventum vel praenuntiandum vel annuntiandum in rerum natura, praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus Angelis esse facta: ut tamen ubique creator vel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat Deus immisit in Adam, ut soporatus obdormiret, recte intelligitur ad hoc immissa, ut et ipsius mens per ecstasim particeps fieret tanquam angelicae curiae, et intrans in sanctuarium Dei intelligeret in novissima . Denique evigilans tanquam prophetiae plenus, cum ad se adductam costam, mulierem suam videret, eructavit continuo, quod magnum sacramentum commendat Apostolus : Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur muli propter hoc relinquet homo patrem suum
Abbreviated transcription (Latin):
leui in lumbis abrahae. quando & ipse
decimatus. ẽ : sed indõ qui uniuersa
creauit: quam obrem omnia etiam
quae ad hanc grãm significandam
nonnaturali motu rerum sed mirabi¬
liter facta sunt: eorum etiam abscon
siunum erat quod ita mulier facta
.ẽ. delatere uiri & hoc dormientis.
quae peripsum firma facta est tanquã
eus osse firmata. ille autem propt̃
ipsam infirmus quia in locum costae
non costa. sed caro suppleta est: non
habuit hoc prima rerum conditio.
quando sexto die dictum ẽ. masculum
etfeminã fecit eos. ut femina omniro
sic fieret. sed tantum hoc habuit quia
& sic fieri posset: ne contra causas quas
uoluntate instituit. mutabili uoluntate
aliquid fieret: quid autem fieret. ut
omnino aliud futurum non esset:
absconditum erat indõ qui uniuersa
creauit: Sed qm̃ sic dixit absconditum
ut in notesceret principibus & potestatib
in caclestibus ꝑ aeccłam multi formis
sapientiae dĩ: ꝓbabiliter creditur sicut

Expanded text:
Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma facta est, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo, qui uniuersa creauit. Sed quoniam sic dixit absconditum, ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, probabiliter
Abbreviated transcription (Latin):
inmotu naturali. sed in eo quo it a
creata essent: ut eorum natura uolun¬
tati potentiori amplius subiaceret:
Hab& ergo ds̃ inseipso absconditas
quorundam factorum causas: quas
rebus conditis non inseruit. easq.
impl& non illo opere prouidentiae
quonaturas substituit ut sint.
sedillo quo eas amministrat. ut uolu
ꝑ quam salui fiunt peccatores:
Ham quod attin&e adnaturam iniqua
sua uoluntate deprauatam. recursum
persemetipsam non hab& : sed ꝑdĩ
gr̃am. qua ad uiuatur & instauratur
Neq enim desperandi sunt homines in illi
sententia in qua scriptum est: omnes
qui ambulant in ea non reuertentur:
Dictum ẽ enim setundum pondus iniqui¬
tatis suae: ut quod reuertitur qui reuer¬
titur non sibi tribuat. sed graciae dĩ
non exoperibus neforte extollatur:
Propterea misterium grãe huius apłs
absconditum dixit. noninmundo
inquosunt absconditae causales
rationes omnium rerum naturaliter
oriturarum. sicut absconditus erat

Expanded text:
in motu naturali, sed in eo, quo ita in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uolueper quam salui fiunt peccatores. nam quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus absconditum dixit non in mundo, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat
Abbreviated transcription (Latin):
in eis posuit. ut dehis fieri uel ab ipso
possit Neq enim potentia temeraria.
sed sapientiae uirtute ominipotens ẽ.
& hoc deuna quaq re insuo tẽpore
ftccit. quod ante in ea fecit ut possit:¬
Alius ergo ẽ. rerum modus quod illa
herba sic germinat. illa sic: illa ętas
parit illa non parit. homo loqui
potest. pecus non potest: Horum &
talium modorum rationes. nontantũ
indõ sunt : sed abillo etiam rebus crea¬
tis inditae atq concretae: Ut autem
lignum deterra excisum. aridum.
ꝑpolitum. sine radice ulla. sine terra
& aqua repente floreat & fructum
gignat. ut ꝑ ui uentam sterilis femi¬
na in senectute pariat. ut asina loqua¬
tur. & siquid eius modi est: dedit
quidem naturis quas creauit ut exeis
& haec fieri possent. neq enun exeis
uel ille faceret quod exeis fieri non
posse ipse praefiger&. qm̃ seipso
non est nec ipse potentior: uerumtam̃
alio modo dedit. ut non hoc haberent

Expanded text:
in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possitalius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent
Abbreviated transcription (Latin):
fides imbuit. etiam sinunc primitus
ista cognoscunt. dubitandum nonẽẽ.
iudicabunt: Omnis iste naturae usi¬
tatissimus cursus habet quasdam
naturales leges suas. secundum quas
& sp̃s uitae quicreatus. ẽ. habet quosdã
appetitus suos determinatos quod am-¬
modo. quos etiam mala uoluntas non
possit excedere. et elementa mundi
huius corporei habent definitam uim
qualitatemq suam. quid unũ quodq
ualeat uel nonualeat. quid dequo fieri
possit uel non possit: Ex his uelut
primordiis rerum. omnia quae gig¬
nuntur suo quoq tempore exortus
processusq sumunt. finesq & decessi¬
ones sui cuiusq generis: Vnde fit
ut degrano tritici nonnascatur faba.
uel defabae triticum. uel depecore
homo. aut dehomine pecus: Suꝑ hunc
autem motum cursumq rerum natu¬
ralem. potestas creatoris habet apud
se posse dehis omnib facere aliud
quam eorum quasi seminales ratio¬
nes habent. non tamen id quod non

Expanded text:
fides inbuit, etiam si nunc primitus fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑt urginalis uterus unde uirfieret
habebat. uirile autem latus unde femi¬
na fieret non habebat. cum hic dñs
defamula nasceretur. ibi deseruo famu'¬
ginis creare. sed qui posset ostendere
in corpore suo hoc se iterum fecisse qđ
factum. ẽ: utilius in matris corpore
ostendit mhil pudendum. eẽ. quod
castum est: quod si quaeritur. quomͦ
se habeat causalis illa conditio inqua
primum hominẽ ds̃ fecit ad imaginẽ
acsimilitudinẽ suam. ibi quippe &
hoc dictum. ẽ. masculum & feminã
fecit eos. utrum iam illa ratio quam
mundi primis operib concreauit
atq concreuit ds̃. id habebat ut scđm
eam iam necesse esset ex uiri latere
feminã fieri . an hoc tantum habebat
ut fieri posset. ut autem ita fieri neces¬
se esset Nonibi iam conditum. sed
indõ erat absconditum. si hoc ergo
quaeritur : dicam quid mihi uideatur
sine affirmandi temeritate: Quod
tamen cum dixero: fortasse prudent̃
ista considerantes quos iam xp̃ĩana

Expanded text:
et uirginalis uterus unde uir fieret et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famuginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum eam iam necesse esset ex uiri latere feminam fieri, an hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ibi iam conditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana
Abbreviated transcription (Latin):
ergo mirum si hominẽ ex osse homuins
factam nonnouimus. quando creanti
dõ quemadmodum angeli seruiant
ignoramus. qui nec arborem ex arbons
surculo in robore alieno factã nosse
possumus. si et ista dõ creanti quemad¬
modum agricolȩ seruiant similiter
nesciremus: Nullo modo tamen du¬
bitamus & hominum & arborum
non nisi dm̃ esse creatorem. fideliten
credimus factam feminã ex uiro. nullo
interueniente concubitu. etiam si
forte costa hominis ministrata sit
per angelos in opere creatoris: sicut
fideliter credimus etiam uirum fatũ
exfemina nullo interueniente con¬
cubitu. cum semen abrahȩ dispositũ
.ẽ per angelos inmanu mediatoris.
ꝙ trumq infidelib intredibile est: fide¬
lbus autẽ cur adrei gestae ꝓprietas
quod de xp̃o factum est. & tantum adfi¬
guratam significationem quod deeua
scriptum est credibile uideatur : An uꝰ
sine cuiusquam concubitu uir exfemi¬
nafieri potuit. femina ex uiro non potuit:

Expanded text:
ergo mirum, si hominem ex osse hominis ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus autem cur ad rei gestae proprietatem quod de Christo factum est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit?
Abbreviated transcription (Latin):
tam esset eisimilis ut sexi tantum
discerneretur: quaerimus in rebus
creationis huius similitudinem. qua
mulier deuiri latere facta est. nec
possimus inuenire. non abaliud:
nisi quia homines quemadmodum
operentur in hac terra nouimus. quẽ¬
admodum autem angeli in hoc mun¬
do quodammodo agricolentur
non utiq nouimꝰ: Nam profecto si
remota hominum industria. frũti¬
cũ genus naturae cursus operaretur
nihil aliuid nossemus quam ex terra
nasci arbores & herbas. & exearum
seminibus abeis itidem in t̾rã cadentib
N umquid in notescere nobis quid ualere
in setio. ut alterius generis lignum radut
ꝓpria poma portarte aliena. & coalescen¬
te unitate iam sua : haec ꝑ agricolatũ
opera didicimus. cumipsa creaturis
arborum nullomodo essent: sed naturs
cursum dõ creanti suum quoddam
officium ministeriumq prȩberent:
Nequaquam enim quicquam ꝑ eorum
opera existeret : si hoc indĩ opere in¬
tima naturae ratio non haberet: quid

Expanded text:
tam esset ei similis, ut sexu tantum tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid
Abbreviated transcription (Latin):
illa mulieris formatione. quis audeat
affirmare: Certissune tamen dixerim
supplementum illud carnis incostae
locum. ipsiusq feminae corpus & ani¬
mã conformationemq membrorum.
omnia uiscera. sensus omnes. & quic¬
quid erat quo illa & creatura & homo
& femina erat: Nonnisi in illo opere
dĩ factum. quod ds̃ non ꝑ angelos.¬
sed persemetipsum operatus ẽ. nec dimi¬
sit. sed ita continuanter operatur. ut
nec ullarum aliarum rerum. nec ipso
rum angelorum natura subsistat
sinonoperetur: Sed qm̃ carnem ani¬
matam atq sentientẽ quantum natu¬
rã rerum ꝓ humano captu experiri
potuimus. Non nouimꝰ nasci nisi aut
existis tanquã materialib elementis
hoc ẽ. aqua & terra. aut exfructib
uel lignorum fructibus. uel etiam
excarnibus animalium. sicut innu¬
merabilia genera uermium siue rep¬
tilium. aut certe exconcubitu paren¬
tum. Nullam autem carnẽ natã scimꝰ
excarne cuius lib& animantis. quae

Expanded text:
illa mulieris formatione, quis audeat illa mulieris formatione, quis audeat affirmare? Certissime tamen dixerim, supplementum illud carnis in costae locum, ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia viscera, sensus omnes, et quidquid erat quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi in illo opere Dei factum, quod Deus non per Angelos,sed per semetipsum, non operatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarurum angelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu experiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
e ministrare. emplastrum formare
& medicamenta illita apponere
Num etiam ex his quae adhibet. ope¬
rari & creare uires uel carnẽ potest.
Natura id agit interiore motu nobisq
occultissumo: cui tamen si ds̃ subtra¬
at operationem intimam qua eam
substituit & facit. continuo tanquam
extincta nulla remanebit: qua prop¬
ter. cumds̃ uniuersam creaturam
suam bipertito quodã modo opere pro¬
uidentiae dequo insuperiore libro
locuti sumus. & innaturalibus & inuo¬
luntariis motibus amministr&: creare
naturam tam nullus angelus potest
quam nec seipsum: uoluntas uero an¬
gelica oboedienter dõ subdita eiusq
executa ussionem. naturalib motib
derebus subiectis tanquam materiem
ministrare. ut secundum illas principa
les in uerbo dĩ noncreatas. uel secundũ
illas in primis sex dierum operibus
causaliter creatas rationes aliquid in
tempore creȩtur: more agricolandi
uel medendi potest: Quale itaq mini¬
sterium dõ exhibuerint angeli in

Expanded text:
et ministrare, emplastrum formare et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum adponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potest? natura id agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem minles in Verbo Dei non creatas, vel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid in tempore creetur, more agricolandi vel medendi potest. Quale itaque ministerium Deo exhibuerint Angeli in
Abbreviated transcription (Latin):
Nonenim qui plantat . ẽ. aliquid neq qui
rigat: sed qui incrementum dat ds̃:¬
I a hoc incrementum pertinet etiam in
corpore humano. quod osse dempto
locus carne suppletus est: illoscilicet
opere dĩ quo naturas substituit ut sint
quo ipsos quoq angelos creauit: opus
itaq agricolae. ẽ. ut aquam ducat cum
rigat. non autem opus eius est ut aqua
ꝑdecliuia ꝓlabatur : sed illius. qui
omnia inmensura & numero & pondere.
disposuit: Item opus agricolȩ est. ut
surculus auellatur ex arbore. terraeq
mandetur: atnon eius opus ẽ ut sucum
imbibat. ut germ̃ emittat ut aliud
eius solo figat. quo radicem stabiliat.
aliud in auras promoueat quo robur
nutriat ramosq diffundat: sed illius
qui dat incrementum: Medicus etiã
aegro corpori alimentum adhibet.
et uulnerato medicamentum: pͥmũ.
nonderebus quas creauit sed quas
creatas opere creatoris inuenit: dein¬
de. cibum uel potum preparare potuit

Expanded text:
non enim qui plantat, est aliquid neque qui non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illius, qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit
Abbreviated transcription (Latin):
misticae etiam aedificatio dicta est.
quem admodum facta sit: Natura quippe
mulieris creata est : quamuis exiuirili
quae iamerat. non aliquimotus iam
existentium naturarum: Angeli autem.
nullam omnino possunt creare naturã
Solus enim unus cuius libet naturae
seu magnae seu minimae creator. ẽ ds̃.
id est ipsa trinitas. pater & filius & sp̃s
sit soporatus adam costaq eius si ne
ullo dolores sensu acorporis compagi
detracta sit: haec enim fortasse dicantꝰ
potuisse per angelos fieri. formare aut̃
uel aedificare costam ut mulier esset
usq ad eo non potuit nisids̃ aquo uni¬
uersa natura subsistit. ut neillud quid̃
carnis supplementum incorpore uiri
quod in illius costae successit locum.
abangelis factum. ẽẽ. crediderim:
sicut nec ipsum hominẽ deterra pul¬
uere: non quo nulla sit angelorum
opera ut aliquid creętur. sed nonideo
creatores sunt: quia nec agricolas crea¬
tores segetum atq arborum dicimus:

Expanded text:
mystice etiam aedificatio dicta est, mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. Natura quippe mulieris creata est, quamvis ex virili, quae jam erat, non aliquo motu jam existentium naturarum. Angeli autem nullam omnino possunt creare naturam: solus enim unus cujuslibet naturae, seu magnae seu minimae, creator est Deus, id est ipsa Trinitas, Pater et Filius et Spisit soporatus Adam, costaque ejus sine ullo doloris sensu a corporis compage detracta sit. Haec enim fortasse dicantur potuisse per Angelos fieri; formare autem vel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi Deus, a quo universa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis supplementum in coquod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus.
Abbreviated transcription (Latin):
ut radicem cucurbitae roderet. subcuiꝰ
umbraculo propheta requieuerat:
Sienim homini donauit ds̃ sic eum
instituens ut etiam carnem peccati
portans possit nonsolum pecora & iu¬
menta suis usibus subdita. nectantum
domesticas aues. sed etiam libere uoli¬
tates. quas libet etiam seuas feras &
capere & mansuetas facere. et eis mira¬
biliter imperare potentia rationis
non corporis. cum earum appetitus
& dolores captans paulatuq inletando.
premendo. laxandoq moderans agres¬
ti eas exuit consuetudine. & tanquam
humanis moribus induit: quantoma¬
gis angeli hoc possunt. qui iussione
dĩ in ipsa eius quam sempit̾ne intuendir
in commutabili ueritate perspecta mo¬
uentes se pertempus. & corpora sibi s ub¬
dita pertempus et locum. agilitate muira¬
bili uisa quibus moueatur & appecitũ
carnalis indigentiae ualent efficere
omni anunaẽ uiuae. ut quo eã uenire
opus est nesciens adducatur : iamergo
uideamus ipsa mulieris formatio quae

Expanded text:
ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur! Iam ergo uideamus, ipsa mulieri
Abbreviated transcription (Latin):
temporaliter moto mouentur ipsa
temporalit̃: ut in his quae sibi subiec¬
ta sunt iussa eius efficiant: Omnis
enim anima uiua. non solum rationa¬
lis sicut in hominib. uerum etiam
irrationalis sicut inpecoribus et uola¬
tilibus etpiscibus uisis mouetur. sed
anima rationalis uoluntatis arbitrio
uel consentit uisis. uel non consentit:
In rationalis autem non habet hoc¬
iudicium. ꝓsuo tamen genere atq
natura uiso aliquo tacta ꝓpellitur:
nec inpotestate ullius animae .ẽ. quae
illi uisa ueniant. siue in sensũ corporis.
siue in ipsum spm̃ interius. quibus
uisis appetitus moueatur cuius libet
animantis: acsic cum ea uisa ꝑ ange¬
lorum oboedientiam desuper minis¬
trantur. peruenit iussio dĩ non solum
adhomines. nec solum ad aues & peco¬
ra. uerum etiam adea quae sub aquis
latent. sicut ad cętum qui gluctiuit
ionam. nec solum adista maiora.
uerum etiam ad uermiculum: Nam
ethuic legimus diuinitus iussum.

Expanded text:
temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hociudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: Et finxit ds̃ inquit adhuc det̾ra
omnes bestias agri & omnia uolatilia
caeli. unde iam quod uisum .ẽ. & quan¬
tum uisum ẽ. disseriumus: & addux̃
ea omnia adadam. ut uider& quid ea
uocaret: Quomodo haec adduxerit ds̃
ad adam ne carnaliter sapiamus: ad¬
iuuare nos debet. quod debipertito
opere diunae prouidentiae. in libro
superiore tractauimus: Neq enim
sicut indagant atq adigunt uenantes
aut aucupantes adretia quaecumq
animantia capiunt. ita hoc factum
ẽẽ credendum est. aut uox aliqua
iussionis denube facta est eis uerbis
quae rationales animae audientes
intelligere atq obȩdire assolent. non
enim hoc acceperunt ut possint bestiȩ
uel aues. in suo tamen genere obtẽ¬
perant dõ non rationali uoluntatis
arbitrio: sed sicut mouet ille omnia
temporibus oportunis. non ipse tem¬
poraliter motus. per angelica ministe¬
ria. quae capiunt in uerbo eius quid
quo tempore fieri debeat. et illo non

Expanded text:
sint. et finxit deus, inquit, adhuc de terra sint. et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iussionis de nube facta est eis uerbis, quae rationales animae audientes intellegere atque oboedire adsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat detrahenda. cur non altera ꝓ ea
costa reposita est: cur etiam nondictum
est fiuxit aut fecit sicut in omnib supra
operib. sed aedificauit inquit dñs ds̃
ilam costam non tanquam corpus hu¬
manum sed tanquam domum: non ẽ.
itaq dubitandum. qm̃ haec facta sunt &
stulta eẽ. non possunt: obaliquid signifi¬
candum esse facta. fructum futuri scłi
ib ipso iam primordia generis humani
dõ prȩscio inipsis suis operib misericor¬
diter predicante. ut certo tempore ser¬
uissuis site ꝑhominum successiones.
siue persuum e̾pm̃ uel angelorum
ministerium reuelata atq conscripta.
& promittendis rebus futuris. & recog¬
noscendis impletis testimonium per¬
hiberent: quod magis magisq incon¬
sequentibus apparebit: Uideamus ergo
quod isto opere suscepimus: non scdm
prefigurationem rerum futurarum.
sed secundum rerum gestarum non
allegoriam sed propriam significatio¬
nem. quem admodum haec accipi pos¬

Expanded text:
fuerat detrahenda, cur non altera pro ea fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? cur etiam non dictum est "finxit" aut "fecit" sicut in omnibus supra operibus, sed aedificauit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanum, sed tamquam domum? non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reuelata atque conscripta et promittendis rebus futuris et recognoscendis inpletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in consequentibus adparebit. Uideamus ergo, quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam, sed propriam significationem quemadmodum haec accipi pos
Abbreviated transcription (Latin):
quibusdam inderi potest: hoc ipsum
disputando demonstrem. quod ideo non
tanquam rerum gestarum naturali uel
usitato ordine factum est: ut cordibus
nr̃is fidelissima scãrum scripturarum
auctoritate pręlata. quia stultum esse
non potest misticum esse credatur:
quamuis eius expositionem uel in¬
quitionem. autalibi iam exhibuerimꝰ
aut intempus aliud differamus:
Quid ergo sibi uult etiam illud quod
mulier uiro delatere facta est.: uerun
esto. propter ipsius coniunctionis uin
commendandam: hoc ita fieri opor¬
tuisse credamus: Numquid etiam
ut dormienti fieret eadem ratio ues¬
necessitas flagitabat.: Deniq  seͥ
detractio. incuuis locum caro supplere¬
tur: num enim non potuit ipsa caro
detrahi. ut inde congruentius quod sit
sexus infirmior mulier formaretur
a nucro tam multis additis costam ds̃
uedificare potuit inmulierem. et carnẽ
pulpamue non potuit. qui depuluere
ipsum hominẽ fecit : aut si iam costa

Expanded text:
quibusdam uideri potest, hoc ipsum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus. Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uenecessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? aut si iam costa
Abbreviated transcription (Latin):
dõ credebat. posset hoc illi eo modo
dicere : quomodo & preceptum dedit
quomodo & peccantẽ interrogauit
atq udicauit: Si autem noncredebat:
profecto neq hoc scire poterat utrũ
adeum omĩa ille cui non credebat ad¬
duxerit. anforte in aliquibus ab illo
remotioribus terrae partibus. aliqua
ei similia quae non demonstrasset
absconderit: Non itaq arbitror du¬
bitandum. hoc alicuius propheticae
significationis grã factum: sed tamen
factum: Neq hoc opere suscepimus
prophetica enigata ꝑscrutari. sed
rerum gestarum fidem ad proprietatẽ
iistorue commendat: ut quod in pos¬
sibile uideri uanis atq incredulis potest
aut ipsi auctoritati scãe scripturae uelit
testificatione contraria repugnare : id
ꝓmeis uiribus quantum dĩ aduuat
disserendo. demonstrem neq impossibi.¬
le esse neq contrarium: Quod autem
possibile quidem apparet nec habet
ullam speciem repugnantiae. sed tamen
quasi superfluum uel etiam stultum

Expanded text:
deo credebat, posset hoc illi eo modo deo credebat, posset hoc illi eo modo dicere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et peccantem interrogauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum
Abbreviated transcription (Latin):
ita factum esset: proculdubio mistica
significatio resonaret: Sed credendum
est paulatim cognitis piscium gene¬
ribus nomina imposita tunc autem
cumpecora & bestiae et uolatilia ad
hominem adducta sunt. ut eis ad se
congregatis generatumq distinctis
nomina imponeret. quibus etiam
ipsis paulatim et multo cicius quam
piscibus si hoc factum non esset possa
nomina imponere: quid fuit causȩ nisi
ratio aliquid significandi quod ad pre¬
nuntiationem futurorum ualeret:
cui rei maxime ordo narrationis huiꝰ
inuigilat: deinde nun quid ignorabat
ds̃ nihil tale se creasse innaturis ani¬
malium quod simile adiutorium pos¬
set. ẽẽ. homini : an opus erat ut hoc
etiam homo ipse cognosceret. et eo
commendatiorem haberet uxorem
suam. quod in omni carne creata
subcalo & dehoc aere sicut ipse uiuen¬
te. nihil eius simile inuenerit: mirũ
si hoc scire non poss&. nisi omnibus
adse adductis atq ꝑspectis: Si enim

Expanded text:
ita factum esset, procul dubio mystica ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim
Abbreviated transcription (Latin):
nomina imposuit: si enim linguae
humanȩ consulantur: sic appellantur
haec omnia. quem ad modum eis homi¬
nes loquendo nomina posuerunt:
nonsolum haec quat sunt in aquis &
terris. uerum etiam ipsa terra & aqua
et caelum. et quae uidentur in caelo.
et quae non uidentur sed creduntur:
ꝓdiuersitate linguarum gentilium.
diuersis nominibus appellantur:
Unam sane linguam primitus fuisse
didicimus. antequam superbia turris
illius post diluuium fabricate. indi¬
uersos signorum sonos humanam
diuideret societatem: Quęcumq aut̃
illa lingua fuerit. quid attinet quȩre¬
re:: illa certe tunc loquebatur adam:
et inea lingua si adhuc usq ꝑ manet
sunt istae uoces articulate. quibus
primus homo animalibus terrestri¬
bus et uolatili bus nomina imposuit:
Nonigitur ullomodo credibile.ẽ. in ea¬
dem lingua nomina piscium non
ab homine sed diuinitus instituta:
quae dõdocente homo postea disceret:
Quod siita etiam factum esset. quare

Expanded text:
nomina inposuit? si enim linguae nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare
Abbreviated transcription (Latin):
ut cum anima pietate dõ subdita legẽ
istam peccati quae est inmembris corpo¬
ris mortis huius: quam primus homo
accepit inpoenam. uicerit ipsa pergrãm.
pręmium caeleste ꝑcipiat maiore gła.
demonstrans quanta sit laus obȩdientiae.
quae alienae in obȩdientiae pęnã potuit
uirtute superare : sedqm̃ cui adiutorio
femina facta sit uiro. satis quantum
existimo requisitum est. illud iã uidea¬
mus quare sit factum. quod adductae
sunt ad adam omnes bestiae agri et
omnia uolatilia caeli ut eis nomina
imponeret. atq ita uelut necessitas
oriretur creandi ei feminam ex eius
latere : cum inter illa animalia simile
illi adiutorium non fuisset inuentum:
U idetur enim mihi propter aliquam sig¬
nificationem propheticam factum: sed
tamen factum. ut res gesta confirmata.
figurae interp̃tatio libera relinquatur
Quidẽ enim hoc ipsum quod uolatilibus
terrestribusq animantib. non etiam
piscibus atq omnib natatilibus adam

Expanded text:
ut cum anima pietate Dut cum anima pietate Distam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam
Abbreviated transcription (Latin):
israhel. gentemq omnib iam notissimã
gentib. et ꝑ noe filios omnes gentes
quisquis dubitauerit. omnia cogit
nutare quae credimus. longeq
afidelium mentibus repellendus est:
Cum ergo quaeritur ad quod adiutori¬
um factus sit ille sexus uiro. diligent̃
quantum ualeo cuncta consideranti.
nonnisi causa prolis occurrit: ut per
eorum stirpem terra impleretur. et
non eomodo procreatam quo nunc
ꝓ creantur homines cum in est pec¬
cati lex in membris repugnans legi
mentis. etiam si ꝑdĩ grãm uirtute
superatur: hoc enim esse non potuili
credendum est: nisi in corpore mortds
huius. quod corpus mortuum est
propter peccatum: Et quid hac
poena iustius. quam ut non ad omñ
nutum seruiat corpus id ẽ. suus
famulus animae. sicut dño suo de
trectauit ipsa seruire. siue utrumq
exparentibus cre& ds̃. corpus
excorpore. animam ex anima
siue alio modo faciat animas. nonutiq
adopus impossibile nec mercede parua.

Expanded text:
Israhel gentemque omnibus iam notissimam Israhel gentemque omnibus iam notissimam gentibus et per Noe filios omnes gentes, quisquis dubitauerit, omnia cogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus sit ille sexus uiro, diligenter, quantum ualeo, cuncta consideranti nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum stirpem terra inpleretur, et non eo modo procreatam, quo nunc procreantur homines, cum inest peccati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per dei gratiam uirtute superatur; hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut dtrectavit ipsa servire; sive utrumque ex parentibus creet Deus, corpus ex corpore, animam ex anima; sive alio modo faciat animas: non utique ad opus impossibile nec mercede parva,
Abbreviated transcription (Latin):
& inminimis suis operibus magnus
.ẽ. apibus donauit ut sic operentur
generationem filiorum. quem admodũ
cęrae speciem liquoremq mellis. cur
incredibile uideatur primis hominib
talia fecisse corpora: ut si non peccasseił
et morbum quendam quo moreren¬
tur continuo concepissent. eo nutu
imperarent membris quibus fetus
exoritur. quo pedibus cum ambula¬
tur. ut neq cum ardore seminaretur.
neq cumdolore pareretur:: nunc
uero trans grediẽdo preceptum. motũ
legis illius quae repugnat legi mentis
in membris conceptȩ mortis habere
meruerunt: quem nuptiae ordinant.
continentia cohibet et refrenat. ut
quemadmodum depeccato factumẽ.
supplicium: sic desuppliciofiat meri¬
tum: Factam itaq feminã uiro deuiro
in eosexu. in ea forma et distinctione mem¬
brorum qua feminȩ notae sunt. quae
peperit cain & abel & omnes fratres eorũ
ex quibus omnes homines nascerentur.
inquibus peperit etiam seth ꝑquem

Expanded text:
et in minimis suis operibus magnus et in minimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum quendam, quo morerentur, continuo concepissent, eo nutu inperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum, ex quibus omnes homines nascerentur, in quibus peperit etiam Seth, per q
Abbreviated transcription (Latin):
lȩcalis mors ipsa concepta est: muta¬
uitq illam qualitatem. qua corpori sic
dominabantur ut nondicerent: uideo
aliam legem inmembris meis repug¬
nantẽ legi mentis meae quia et si non¬
dum spiritale sed animale corpus erat:
Nondum tamen erat mortis huius
dequa et cumqua natisumus : quid
enim aliud nondicam nati sed omĩno
concepti. nisi aegritudinem quandam
inchoauimus : qua sumus ne  morbo
mori Pleq enim tam necesse.ẽ. eum
ipso morbo mor qui ly dtopl uel
drsintericus uel elefantiosus factus fue¬
rit: quam eum qui hoc corpus habere
cęperit. in quo omnes homines natura
sunt filii irae: quia hoc nonfecit nisi
poena peccati: Quae cum ita sint: cur
non credamus illos homines ante pec¬
catum ita genitalibus membris ad pro¬
creandos filios imperare potuisse. sicut
ceteris quae in quolibet opere anima
sine ulla molestia et quasi prđ̃ritu
uoluntatis mouet. anuero sicreator
omp̃s in effabiliterq laudandus. qui

Expanded text:
letalis mors ipsa concepta est mutaletalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim sufficeret ei sidiceret quis me
liberabit dehoc mortali corpore : sed
decorpore inquit mortes huius: Sicut
etiam illud: corpus quidem inquit
mortuum est propter peccatum: nec
ibi ait mortale sed mortuum: quã uis
utiq et mortale. quia moriturum:
N on ia eredendum est fuisst illa corpori.
sedlicet animalia nondum spiritalia.
non tamen mortua. id est quae necesse
esset ut morerentur: quod eadie factũ
est quec lignum contra uetitum tetiger̃:
sicut in ipsis nrĩs corporibus. quaedam
ꝓsuomodo sanitas dicitur. quae si per¬
turbata sic fuerit ut letalis morbus
iam uscera depascatur. quo inspecto
medici mortem imminere pronuntient.
mortale utiq corpus etiam tunc dicitur.
sed aliter quam cum esset sanum. quã¬
uis quandoq sine dubio moriturum:
Ita illi homines animalia quidem cor¬
pora gerentes. sednon moritura nisi
peccassent. acceptura autem angeli¬
cam formam cȩlestemq qualitatem.
mox ubi preceptum transgressi sunt.
eorum membris uelut aliqua ȩgritudo

Expanded text:
non enim sufficeret ei, si diceret: quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed, de corpore, inquit, mortis huius. sicut etiam illud, corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum; nec ibi ait mortale, sed mortuum, quamuis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum membris uelut aliqua aegritudo