comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qui cũ philosopharent᷑ tam̃ administratione rei publice
regendisq reb humanis occupatissimi fuerunt: aut coc
utroq genere tẽperatã. sicut hi qui partĩ crudito ocio.
partim necessario negocio. alt̾nantia uitȩ suȩ tempora
tribuerunt: ꝓpter has differentias potest etiã triplicari
numerꝰ iste sectarũ. & ad ducentas occoginta octo ꝑduci
aec de uarronis libro quantũ potui breuit̃ ac dilucide
Sposui: sententias eiꝰ meis explicans uerbis. Quomodo aut̃
refutatis cȩceris unã eligat quã uult cẽ academicoꝵ ueterũ
quos a platone institutos usq ad polemonẽ qui ab illo
quartus eiꝰ scolã tenuit quȩ academica dicta est habuisse
certa dognata uult uideri & obhoc distinguit ab acade.¬
micis nouis quib incerta sunt om̃ĩa. qđ philosophiȩ genꝰ
ab archesila coepit successore palemonis. camq sectã
id est ueterũ acadtͦmicoꝵ sicut dubitatione. ita om̃i errore

Expanded text:
qui cum philosopharentur tamen administratione rei publicae qui cum philosopharentur tamen administratione rei publicae regendisque rebus humanis occupatissimi fuerunt,. aut ex utroque genere temperatam, sicut hi, qui partim erudito otio partim necessario negotio alternantia uitae suae tempora tribuerunt: propter has differentias potest etiam triplicari numerus iste sectarum et ad ducentas octoginta octo perduci. Haec de Varronis libro, quantum potui, breuiter ac dilucide posui, sententias eius meis explicans uerbis. Quo modo autem refutatis ceteris unam eligat, quam uult esse Acaderaicorum ueterum quos a Platone institutos usque ad Polemonem, qui ab illo quartus eius scholam tenuit, quae Academia dicta est, habuisse certa dogmata uult uideri et ob hoc distinguit ab Academicis nonis, quibus incerta sunt omnia, quod philosophiae genus ab Arcesila coepit successore Polemonis, eamque sectam, id est ueterum Academicorum, sicut dubitatione ita omni errore
Abbreviated transcription (Latin):
sic tenere ac defendere ut certã: quẽ admodũ defender̃¬
stoici qđ hominis bonũ quo beatus cẽt. in anuni tantũ modo
uirtute consisteret. Potest alius ut incertã: sicut defender̃
academici noui. qđ cis & si ñ certũ: tam̃ ueri simile uide¬
batur. Uigintiqͣttuor ergo fiunt. ꝑeos qͥ eas uelut certas
ꝓpter ueritatẽ: & aliȩ uigintiqͣttuor ꝑ eos qui easdẽ qͣm¬
uis incertas. ꝓpter ueri similitudinẽ sequendas putant:
Rursus quia unã quãq istarũ quadraginta sectarũ
potest quisq sequi habitu cȩceroꝵ philosophoꝵ. itẽq
alius potest habitu crnicoꝵ: ex hac etiã differentia du¬
plicantur. & nonaginta sex fiunt. Deinde qͥa carũ singu¬
las quasq ita tueri homines possunt atq sectari. ut auc
ociosam diligant uitã sicut ni qͥ tantũ modo studus doctri.¬
nȩ uacare uoluerunt atq ualuer̃. aut negociosã sicut li

Expanded text:
sic tenere ac defendere ut certam, quem ad modum defendersic tenere ac defendere ut certam, quem ad modum defenderStoici, quod hominis bonum, quo beatus esset, in animi tantummodo uirtute consisteret; potest alius ut incertam, sicut defenderunt Academici noui, quod eis etsi non certum, tamen ueri simile uidebatur. Viginti quattuor ergo fiunt per eos, qui eas uelut certas propter ueritatem, et aliae uiginti quattuor per eos, qui easdem quamuis incertas propter ueri similitudinem sequendas putant. Rursus, quia unamquamque istarum quadraginta octo sectarum potest quisque sequi habitu ceterorum philosophorum, itemque alius potest habitu Cynicorum, ex hac etiam differentia duplicantur et nonaginta sex fiunt. Deinde quia earum singulas quasque ita tueri homines possunt adque sectari, ut aut otiosam diligant uitam, sicut hi, qui tantummodo studiis doctrinae uacare uoluerunt adque ualuerunt, aut negotiosam, sicut hi,
Abbreviated transcription (Latin):
uirtuti tres sectas facit: ita quies. ita utrũq ita prima na¬
turȩ: alias ternas inueniunt᷑ efficere: Pro uarietate qͥppe
humanarũ opinionũ. uirtuti aliqͣndo subdunt᷑. aliqͣndo
p̃feruntur. aliquando iungunt᷑: ac sic adduodenariũ secta¬
rũ numerũ ꝑuenit᷑. Sed iste quoq numerus duplicat᷑
adhibita una lifferentia. socialis uidelicet uitȩ: qm̃ qͥsqͥs
se tantũ id agit. aut etiã ꝓpter sociũ: cui debet hoc uelle
qđ sibi. Quocirca. duodecĩ sunt eoꝵ qͥ propt̃ se tantũ
unã quãq tenendã putant: & aliȩ duodecĩ eoꝵ qui non
solum ꝓpter se sic uł sic philosophandũ eẽ decernunt.
sed etiã ꝓpter alios quoꝵ bonũ appetunt sicut suũ. Hȩ
autẽ sectȩ uginti qͣttuor. iterũ geminant᷑ addita diffe¬
rentia ex academicis nouis: & fiunt qͣ draginta octo. Illarũ
quippe iugintiqͣituor unã quanq sectarũ. potest qͥsq

Expanded text:
uirtuti tres sectas facit, ita quies, ita utrumque, ita prima nauirtuti tres sectas facit, ita quies, ita utrumque, ita prima naturae alias ternas inueniuntur efficere. Pro uarietate quippe humanarum opinionum uirtuti aliquando subduntur, aliquando praeferuntur, aliquando iunguntur, ac sic ad duodenarium sectarum numerum peruenitur. Sed iste quoque numerus duplicatur adhibita una differentia, socialis uidelicet uitae, quoniam, qu propter se tantum id agit aut etiam propter socium, cui debet hoc uelle quod sibi. Quocirca duodecim sunt eorum, qui propter se tantum unamquamque tenendam putant, et aliae duodecim eorum, qui non solum propter se sic uel sic philosophandum esse decernunt, sed etiam propter alios, quorum bonum adpetunt sicut suum. Hae autem sectae uiginti quattuor iterum geminantur addita differentia ex Academicis nouis et fiunt quadraginta octo. Illarum quippe uiginti quattuor unamquamque sectarum potest quisque
Abbreviated transcription (Latin):
inusũ uirtutis assumit᷑. Pertinet ad uirtutis officiũ et
uiuere patriȩ. & ꝓpter patriã filios ꝓcreare: quoꝵ neu¬
trum fieri potest sine corporis uoluptate. Nam sine illa.
nec cib potusq sumit᷑ ut uiuatur: nec concũbitur ut
generatio ꝓpaget᷑. Cũ uc̾ro p̃stitur uirtuti: ipsa appe̾.¬
titur ꝓpt̃ seipsã. Uirtus autẽ assum̃da credit᷑ ꝓpt̃ illa:
idest ut nichil uirtus agat. nisi ad consequendã uł conser¬
uandã corporis uoluptatẽ. Quȩ uita deformisẽ. quidẽ.
quippe ubi uirtus seruit dominȩ uoluptati. quãuis nul-¬
lomodo hȩc dicenda sit uirtus: sedtam̃ etiã ista horribił
turpitudo. habuit quosdã philosophos patronos & de.¬
fensores suos. Uirtuti porro uoluptas iungitur: quando
neutra earũ ꝓpter alterã. sed ꝓpter se ipsas ambȩ appetunt᷑.
Quaꝓpter. sicut uoluptas uel subdita uł prelatauł iuncta

Expanded text:
in usum uirtutis adsumitur. Pertinet quippe ad uirtutis officium et in usum uirtutis adsumitur. Pertinet quippe ad uirtutis officium et uiuere patriae et propter patriam filios procreare, quorum neutrum fieri potest sine corporis uoluptate; nam sine illa nec cibus potusque sumitur, ut uiuatur, nec concumbitur, ut generatio propagetur. Cum uero praefertur uirtuti, ipsa adpetitur propter se ipsam, uirtus autem adsumenda creditur propter illam, id est, ut nihil uirtus agat nisi ad consequendam uel conseruandam corporis uoluptatem; quae uita deformis est quidem, quippe ubi uirtus seruit dominae uoluptati, quamuis nullo modo haec dicenda sit uirtus; sed tamen etiam ista horribilis turpitudo habuit quosdam philosophos patronos et defensores suos. Virtuti porro uoluptas iungitur, quando neutra earum propter alteram, sed propter se ipsas ambae adpetuntur. Quapropter sicut uoluptas uel subdita uel praelata uel iuncta
Abbreviated transcription (Latin):
molestiã corporis quisq patiatur: aut utrãq quã tamen
uno nomine uoluptatis epicurus appellat: aut uniuersa.¬
liter prima naturȩ. in quib & hȩc sunt & alia. ul incorpo¬
re ut membroꝵ integritas. & salus atq incolomitas eiꝰ: uel
in animo ut sunt ea quȩ uel parua uł magna in hominũ res¬
periunt᷑ ingenus. Hȩo igitur qͣttuor id est uoluptas. quies.
utrumq prima naturȩ ita sunt in nob̾. ut ul uirtus quã
postta doctrina inserit ꝓpter hȩc appetenda sit: aut ista
ꝓpter uirtutẽ. aut utraq ꝓpter se ipsã: ac ꝑ hoc fiunt
hinc duodecĩ seccȩ. Per hanc enĩ rationẽ: singulȩ tripli¬
cantur: Qđ cũ in una demonstrauero: difficile ñerit id
ince̾teris inuenire. Cũ ergo uoluptas corporis animi uir.¬
tuti aut subditur aut p̃fertur aut iungitur: triꝑtita ua¬
riatur diuersitate sectarũ. Subdit᷑ autẽ iurtuti: qͣndo

Expanded text:
molestiam corporis quisque patiatur, aut utramque, quam tamen molestiam corporis quisque patiatur, aut utramque, quam tamen uno nomine uoluptatis Epicurus appellat, aut uniuersaliter prima naturae, in quibus et haec sunt et alia, uel in corpore, ut membrorum integritas et salus adque incolumitas eius, uel in animo, ut sunt ea, quae uel parua uel magna in hominum reperiuntur ingeniis. Haec igitur quattuor, id est uoluptas, quies, utrumque, prima naturae, ita sunt in nobis, ut uel uirtus, quam postea doctrina inserit, propter haec adpetenda sit, aut ista propter uirtutem, aut utraque propter se ipsa; ac per hoc fiunt hinc duodecim sectae; per hanc enim rationem singulae triplicantur; quod cum in una demonstrauero, difficile non erit id in ceteris inuenire. Cum ergo uoluptas corporis animi uirtuti aut subditur aut praefertur aut iungitur, tripertita uariatur diuersitate sectarum. Subditur autem uirtuti, quando
Abbreviated transcription (Latin):
diuersis errantes modis. naturȩ limes in cantũ ab itincre
ueritatis deuiare ꝑmisit: ut ñ alii in anuno. alii incorpore.
alii inutroq fines bonoꝵ ponerent & maloꝵ. Ex qua tri¬
pertita uelut generaliũ distributione sectarũ: marcus uar¬
ro in libro de philoso phia. tã multã dogmatũ uarictatẽ
diligent̃ & subtilit̃ scrutatus ad uertit: ut adducentas et¬
octoginta octo scitas. ñ quȩ iã essent sed quȩ eẽ possent:
adhibens quasdã differentias facilline ꝑueniret. Qđ ut
breuiter ostendã: inde oportit incipiã qđ ipse aduercit.¬
& posuit in libro memorato: quattuor eẽ quȩdã quȩ homines
sine magistro. sine ullo doctrinȩ adminiculo. sine industria
uel arte uiuendi quȩ uirtus dicit᷑ & ꝓculdubio discitur.
uelut naturalit̃ appetunt: aut uoluptatẽ qua delectabilit̃
mouetur corporis sensus. aut quictẽ qua fit ut nullam

Expanded text:
diuersis errantes modis, naturae limes in tantum ab itinere diuersis errantes modis, naturae limes in tantum ab itinere ueritatis deuiare permisit, ut non alii in animo, alii in corpore, alii in utroque fines bonorum ponerent et malorum. Ex qua tripertita uelut generalium distributione sectarum Marcus Varro in libro de philosophia tam multam dogmatum uarietatem diligenter et subtiliter scrutatus aduertit, ut ad ducentas octoginta et octo sectas, non quae iam essent, sed quae esse possent, adhibens quasdam differentias facillime perueniret. Quod ut breuiter ostendam, inde oportet incipiam, quod ipse aduertit et posuit in libro memorato, quattuor esse quaedam, quae homines sine magistro, sine ullo doctrinae adminiculo, sine industria uel arte uiuendi, quae uirtus dicitur et procul dubio discitur, uelut naturaliter adpetunt, aut uoluptatem, qua delectabiliter mouetur corporis sensus, aut quietem, qua fit ut nullam
Abbreviated transcription (Latin):
prius exponenda sunt quantũ operis huius terminandi
ratio patit᷑ argum̃ta mortaliũ. quib sibi ipsi beatitudinẽ
facere in huiꝰ uitȩ infelicitate moliti sunt: ut ab eoꝵ reb
adhibert. cdarescat. De finb enĩ bonoꝵ & maloꝵ. multa
& multiplicit̾ inter se philosophi disputarunt. Quã quęsti
onem maxima intentione uersantes: inuenire conati sudł
quid efficiat hominẽ beatũ. Illud enĩ est finis boni nr̃i.
ꝓpter qđ appetenda sunt eetera: ipsũ autẽ ꝓpt̃ seipsum:
ꝑinẽ boni ergo nunc dicimꝰ: non quo consumat᷑ ut non sit.
sed quo ꝑficitur ut plenũ sit. Et finẽ mali: non quo esse
desinat. sed quousq nocendo pducat.
LiNESitaq isti sunt: sũmũ bonũ & sũmũ malũ. De qͥb
inueniendis atq in hac uita sũmo bono adipiscendo. uitando
autẽ sũmo malo: multũ sicut dioxi laborauer̃. qͥ studiũ
sapientiȩ inscłi huiꝰ uanitate ꝓfessi sunt. Nectam̃ eos quãuis

Expanded text:
prius exponenda sunt, quantum operis hujus terminandi ratio patitur, argumenta mortalium, quibus sibi ipsi beatitudinem facere in hujus vitae infelicitate moliti sunt, ut ab eorum rebus adhibere, clarescat. De finibus enim bonorum et malorum multa et multipliciter inter se philosoponem maxima intentione uersantes inuenire conati sunt, quid efficiat hominem beatum. Illud enim est finis boni nostri, propter quod adpetenda sunt cetera, ipsum autem propteFinem boni ergo nunc dicimus, non quo consumatur, ut non sit, sed quo per- ficiatur, ut plenum sit; et finem mali, non quo esse desinat, sed quo usque nocendo perducat. Fines itaque isti sunt summum bonum et summum malum. De quibus inueniendis adque in hac uita summo bono adipiscendo, uitando autem summo malo, multum, sicut dixi, laborauerunt, qui studium sapientiae in saeculi huius uanitate professi sunt; nec tamen eos, quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ uidetur: non ẽ. spes. Quod enĩ uidet qͥs quid
sperat: Si autẽ qđ non uidemꝰ speramꝰ: ꝑ patientiã ex¬
pectamꝰ. Sicut ergospe salui: ita spe beati facti sumus:
Et sicut salutẽ. ita bcatitudinẽ non iã cenemꝰ prȩsentem:
sed expcctamꝰ fucurã. Et hoc ꝑpatientiã : quia inmalis
sumus quȩ patient̃ colerare debemꝰ. donec ad illa bona ue.¬
autẽ qđ ĩã tolerare debeamꝰ Talis salus quȩ infucuro erit
scło: ipsa erit etiã finalis beatitudo. Quã beatitudinẽ
isti philosophi qm̃ non udentes nolunt eredere. hic sibi eo¬
nantur falsissimã fabricare: qͣnto suꝑbiore. tanto m̃daciore

Expanded text:
 spes. Quod enim uidet quis, quid et sperat? Si autem quod non uidemus speramus, per patientiam expectamus. Sicut ergo spe salui, ita spe beati facti sumus, et sicut salutem, ita beatitudinem non iam tenemus praesentem, sed exspectamus futuram, et hoc per patientiam; quia in malis sumus, quae patienter tolerare debemus, donec ad illa ueautem, quod jam tolerare debeamus. Talis salus, quae in futuro erit saeculo, ipsa erit etiam finalis beatitudo. Quam beatitudinem isti philosophi, quoniam non videntes nolunt credere, hic sibi conantur falsissimam fabricare, quanto superbiore, tanto mendaciore
Abbreviated transcription (Latin):
diuit abrahã pater cius uocẽ meã: & custodiuit
precepta mea & mandata mea. & iustificationes meas :¬
& legitima mea: Et alio rursus oraculo: egosũ inqͥt
ds̃ abrahã patris tui. noli timere: tecũ enĩ sũ & benedixi
te. Et multiplicabo sem̃tuũ ꝓpter abrahã patrẽ
tuum: ut intelligamꝰ quã caste abrahã fecerit. qđ
hominib impudicis & neqͥciȩ suȩ de scripturis sc̃ĩs
patrocinia requirentib uidet᷑ fecisse libidine
Deinde. ut etiã hoc nouerimꝰ non exbonis singulis
inter se homines cõparare: sed inuno quoq consi¬
deremus uniuersa . E ieri enĩ potest. ut habeat aliqͥ d

Expanded text:
diuit Abraham pater tuus uocem meam et custodiuit diuit Abraham pater tuus uocem meam et custodiuit praecepta mea et mandata mea et iustificationes meas et legitima mea; et alio rursus oraculo: Ego sum, inquit, Deus Abraham patris tui, noli timere; tecum enim sum et benedixi te et multiplicabo semen tuum propter Abraham patrem tuum; ut intellegamus quam caste Abraham fecerit, quod hominibus inpudicis et nequitiae suae de scripturis sanctis patrocinia requirentibus uidetur fecisse libidine; deinde ut etiam hoc nouerimus, non ex bonis singulis inter se homines conparare, sed in uno quoque consideremus uniuersa. Fieri enim potest, ut habeat aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
centur insemine tuo om̃s gentes terrȩ ꝓ eo qđ ob¬
diuit p̃cepta mea & mandata mea. & iustificatio¬
nes meas: & legitima mea.
Sit patriarcha. nec uxorẽ habuit aliã nec aliquam
concubinã: sed posteritate duoꝵ geminoꝵ ex uno
concubitu ꝓcreatoꝵ. contentꝰ fuit: Timuit sane etiã
ipse periculũ de pulchritudine coniugis. cũ habi¬
taret inter alienos: fecitq qđ pater. ut eam sororẽ
diceret: taceret uxorẽ. Erat enĩ ei ꝓpinqua: & pat̾no
& materno sangiune. Sed eciã ipsa ab alienis cognito
quoduxor eẽt: mansit intacta. Nec ideo tam̃ istũ patri
eius prȩferre debemꝰ: quia iste nullã feminã pret̃ unã¬
is tͣaxconiugẽ nouerat. Erant enĩ ꝓculdubio pat̾nȩ fidei
& oboedientiȩ merita potiora: intantũ ut ꝓpt̃ illũ
dicat ds̃ huic se facere bona quȩ facit. Benedicent᷑
inquit in semine cuo om̃s gentes terrȩ. ꝓeo qđ obau.¬

Expanded text:
centur in semine tuo omnes gentes terrae, pro eo quod obcentur in semine tuo omnes gentes terrae, pro eo quod obdiuit praecepta mea et mandata mea et iustificationes meas et legitima mea. Iste patriarcha nec uxorem habuit aliam nec aliquam concubinam, sed posteritate duorum geminorum ex uno concubitu procreatorum contentus fuit. Timuit sane etiam ipse periculum de pulchritudine coniugis, cum habitaret inter alienos, fecitque quod pater, ut eam sororem diceret, taceret uxorem; erat enim ei propinqua et paterno et materno sanguine; sed etiam ipsa ab alienis, cognito quod uxor esset, mansit intacta. Nec ideo tamen istum patri eius praeferre debemus, quia iste nullam feminam praeter unam coniugem nouerat. Erant enim procul dubio paternae fidei et oboedientiae merita potiora, in tantum, ut propter illum dicat Deus huic se facere bona quae facit. Benedicentur, inquit, in semine tuo omnes gentes terrae, pro eo quod obau
Abbreviated transcription (Latin):
idest israhelitico. eiq fuerat futura subiecta: tam̃
in aliquid maius intentã fuisse istã ꝓphetiã qͣ dictũ
est popłs popłm superabit. & maior seruiet minori:
conuenientius credit᷑. Et quid est hoc nisi quod
in udȩis & xp̃ianis euidenter impletur:¬
Accteri etiã isaac tale oraculũ: quale aliquotiens
pater eius acceperat. De quo oraculo: dictũ est: Facta
est autẽ fames suꝑ terrã: preter famẽ quȩ pͥus facta ẽ.
in tempore abrahȩ. Abut autẽ isaac ad ab imelech regẽ
palestinoꝵ: ingerara: Apparuit autẽ illi dñs: & dix̃.
Noli descendere inegiptũ: Habita autẽ interra quã
cibi dixero. & incole interra hac: & crocecũ. & bene¬
dicamte. Tibi enĩ & semini tuo dabo omne terram
hanc: & statuã iuramentũ meũ qđ iuraui abrahȩ pa¬
tri tuo. Et multiplicabo sem̃tuũ tanquã stellas
cęli. & dabo semini tuo omnẽ terrã hanc: & benedi¬

Expanded text:
est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum superabit et maior seruiet minori, conuenientius creditur. Et quid est hoc, nisi quod in Iudaeis et Christianis euidenter inpleturAccepit etiam Isaac tale oraculum, quale aliquotiens pater eius acceperat. De quo oraculo sic scriptum est: Facta est autem fames super terram praeter famem, quae prius facta est in tempore APhilistinorumin Gerara. Apparuit autem illi Dominus et dixit: Noli descendere in Aegyptum; habita autem in terra, quam tibi dixero, et incole in terra hac; et ero tecum et benedicam te. Tibi enim et semini tuo dabo omnem terram hanc, et statuam iuramentummeum, quod iuraui Abrahae patri tuo; et multiplicabo semen tuum tamquam stellas caeli, et dabo semini tuo omnem terram hanc, et benedi
Abbreviated transcription (Latin):
responsũ. Duȩ gentes inutero tuo sunt. & duo popłi
de uentre tuo separabunt᷑: & popłs popłm superabit.
& maior seruiet minori. Qđ paulus apłs magnũ uult
intelligi grẽ docum̃tum: quia nondũ illis natis. nec
aliquid agentib boni seu mali. sine ullis bonis me¬
ritis eligitur minor maiore reꝓbato: quando ꝓcul
dubio quantũ attinet ad originale peccatũ. ambo
pareserant: quantũ autẽ ad ꝓpriũ. ullius eoꝵ nullũ
erat. Sed ñc de hac re dicere aliqͥd latius instituti oꝑis
ratio ñ sinit: unde in aluis multa iam diximꝰ.
Uod autẽ dictũ est maior seruiet minori: nemofere
roꝵ aliter intellexit. quã maiorẽ popłm iudeoꝵ.
minori popło xp̃iano seruiturũ. Et re uera quãuis
ingente idumcoꝵ quȩ nata est de maiore cui duo
nomina erant. Nam̃ & esau uocabat᷑ & edom unde
idumei. hoc uideri posset impletũ: quia postea
superanda fuerat a popło qͥ ortus est ex minore¬

Expanded text:
responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur et populus populum superabit et maior seruiet minori. Quod Paulus apostolus magnum uult intellegi gratiae documentum, quia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat. Sed nunc de hac re dicere aliquid latius instituti operis ratio non sinit, unde in aliis iam multa diximus. Quod autem dictum est: Maior seruiet minori, nemo fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaeorum minori Christiano populo seruiturum. Et re uera quamuis in gente Idumaeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore
Abbreviated transcription (Latin):
est. In isaac uocabitur tibi sem̃. Neq enĩ uideo: cur etiã
cetchura post uxoris mortẽ ducta. nisi ꝓpt̾ hoc miste¬
rium dicta sit concubina: Sed quisqͥs hȩc ñ uult in
istis significationib accipere: non calũ miet᷑ abrahȩ
Quidsi cnĩ & hoc ꝓuisum est contra hereticos futuros
secundarũ aduersarios nuptiarũ. ut in ipso patre
multarũ gentiũ. post obitũ coniugis iterũ coniugari
demonstraretur non esse peccatum :¬
centenarius genuit. Iã ex hoc quẽ ad modũ ꝑposteros
abrahȩ ciuitatis dĩ ꝓcurrant tẽpora: uideamꝰ.
euiuo igitur anno uitȩ isaac usq ad sexcagesimũ
quo ei nati sunt filu. illud memorabile est qđ cũ illi
dm̃ roganti ut pareret uxor eiꝰ quȩ sterilis erat conces-¬
sisset dñs qđ petebat. atq haberet illa conceptũ: gesti¬
ebant geminii adhuc inutero eius inclusi. Qua mo¬
lestia cũ angeretur: dñm interrogauit. accepitq

Expanded text:
est, In Isaac vocabitur tibi semen . Neque enim video, cur etiam est, In Isaac vocabitur tibi semen . Neque enim video, cur etiam Cethura post uxoris mortem ducta, nisi propter hoc mysterium, dicta sit concubina. Sed quisquis haec non vult in istis significationibus accipere, non calumnietur Abrahae. Quid si enim et hoc provisum est contra haereticos futuros secundarum adversarios nuptiarum, ut in ipso patre multarum gentium post obitum conjugis iterum conjugari demonstraretur non esse peccatum? Ena responsio. Iam ex hoc, quem ad modum per posteros Abrahae ciuitatis Dei procurrant tempora, uideamus. A primo igitur anno uitae Isaac usque ad sexagensimum, quo ei nati sunt filii, illud memorabile est, quod, cum illi Deum roganti ut pareret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogauit accepitque
Abbreviated transcription (Latin):
numquã dicta est concubina. Nam quando & data
est agar abrahȩ: ita scriptũ est. Et apprehendit
sara uxor abrahã agar egiptiã ancillã suã. post decẽ
annos quã habitauerat abrahã interra chana an:
& dedit eã abraham uiro suoipsi uxxorẽ. De cecthu¬
ra autt̃. quã post obitũ sarȩ accepit: sic legitur.
Adiciens autt̃ abrahã: sũpsit uxcort̃ cui nom̃ cetthu¬
ra. Ecct ambȩ dicunt᷑ uxores: Ambȩ porro
concubinȩ fuisse repperiunt᷑: postea dicente scrip¬
tura. Dedit autẽ abrahã omnẽ censũ suũ isa ac filio
nes. & dimisit eos ab isaac filio suo ad huc se uiuo¬
ad orientẽ: interra orientis. Habent ergo ñ nulla
munera filii concubinarũ. sed ñ ꝑuenunt ad regnũ
ꝓmissũ necheretici nec iudȩi carnales. quia preter
is aac nullus est heres: & non qui filucarnis hifilii dĩ.
sed filii ꝓmissionis deputant᷑ in semine : de quo dictũ

Expanded text:
numquam dicta est concubina. Nam et quando data numquam dicta est concubina. Nam et quando data est Agar Abrahae, ita scriptum est: Et adprehendit Sara uxor Abram Agar Aegyptiam ancillam suam post decem annos, quam habitauerat Abram in terra Chanaan, et dedit eam Abram uiro suo ipsi uxorem. De Cettura autem, quam post obitum Sarrae accepit, sic legitur: Adiciens autem Abraham sumsit uxorem, cui nomen Cettura. Ecce ambae dicuntur uxores; ambae porro concubinae fuisse reperiuntur, postea dicente scriptura: Dedit autem Abraham omnem censumsuumlsaaseparavit illos ab Isaac filio suo. Quid hoc siad Orientem, in terram Orientis . Habent ergo nonnulla munera filii concubinarum, sed non perveniunt ad regnum promissum, nec haeretici, nec Judaei carnales: quia praeter Isaac nullus est haeres; et non qui filii carnis, hi filii Dei; sed filii promissionis deputantur in semine , de quo dictum
Abbreviated transcription (Latin):
aliud demonstratũ est cũ eidẽ seruo dixxit abrahã
pone manũ tuã subfemore meo & adiurabote per
dñm dm̃ cęli & dñm terrȩ. ut ñ sumas uxorẽ filio meo
uenturũ: Nũ quid hȩc parua sunt p̾nunciatȩ in¬
dicia ueritatis. quã cõpleri uidemꝰ inxp̃o: Quid¬
autẽ sibi uult qđ abrahã post mortẽ sarȩ cetthurã
duxit uxorẽ : Ubi absit ut in continentiã suspicem᷑:
presertĩ in illa iam ȩtate. & in illa fidei scĩtate: An
adhuc ꝓcreandi filii quȩrebant᷑. cũ iam dõ ꝓmitten¬
te tanta multiplicatio filioꝵ eocisaac ꝑstellas cęli
& harenã terrȩ. fide ꝓbatissima teneretur: Sed pro¬
fecto si agar & ismahel doctore apło significauer̃
carnales ueteris testam̃ti. cur ñ etiã cetthura & filu
eius significent carnales. qui se ad testamentũ no¬
uum excistimant ꝑtincre : Ambȩ quippe: & uxores
abrahȩ & concubinȩ sunt appellatȩ. Sara uero:

Expanded text:
aliud demonstratum est, cum eidem seruo dixit Abraham: aliud demonstratum est, cum eidem seruo dixit Abraham: Pone manum tuam sub femore meo, et adiurabo te per Dominum Deum caeli et Dominum terrae, ut non sumas uxorem filio meo uenturum? Numquid haec parua sunt praenuntiatae indicia ueritatis, quam conpleri uidemus in autem sibi uult, quod Abraham post mortem Sarrae Cetturam duxit uxorem? Ubi absit ut incontinentiam suspicemur, praesertim in illa iam aetate et in illa fidei sanctitate. An adhuc procreandi filii quaerebantur, cum iam Deo promittente tanta multiplicatio filiorum ex Isaac per stellas caeli et harenam terrae fide probatissima teneretur? Sed profecto si Agar et Ismael, doctore apostolo, significauerunt carnales ueteris testamenti, quur non etiam Cettura et filii eius significent carnales, qui se ad testamentum nouum existimant pertinere? Ambae quippe et uxores Abrahae et concubinae sunt appellatae; Sarra uero
Abbreviated transcription (Latin):
terrȩ: quia obaudisti uocc̃ meã. Hoc modo: est
illa de uocatione gentiũ in semine abrahȩ post
holo chaustũ quo significatus c̃. xp̃s. etiã iuratione
dĩ firmata ꝓmissio. Sȩpe enĩ ꝓmiserat: sed nũ quã
iurauerat. Quid est autẽ dĩ ueri ueracisq iuratio
nisi ꝓmissi confirmatio. & infideliũ quȩdã increpa.¬
tio: Post hȩc sara mortua est centesimo & uiccsimo
Decem quippe annis eam p̃cedebat ȩtate: sicut ipse
quando sibi exxilla ꝓmissus ẽ. filius ait: Si michi an¬
Tunc ergo scłm narrationẽ stephani in t̾ra illa est collo.¬
catus qm̃ coepit ibi cẽ possessor. post mortẽ scilicet
patris sui: qui colligitur ante bienniũ fuisse defunc¬
annor quadraginta eẽt isaac dux̃ uxcorẽ. centesimo
scilicet & qͣdragesimo anno uitȩ patris sui: triennio
post mortẽ matris suę Ut autẽ illã duceret. qͣndo
ab eius patre in mesopotamiã seruus missus. ẽ. quid

Expanded text:
terrae, quia obaudisti uocem meam. Hoc modo est terrae, quia obaudisti uocem meam. Hoc modo est illa de uocatione gentium in semine Abrahae post holocaustum, quo significatus est Christus, etiam iuratione Dei firmata promissio. Saepe enim promiserat, sed numquam iurauerat. Quid est autem Dei ueri ueracisque iuratio nisi promissi confirmatio et infidelium quaedam increpatio? Post haec Sarra mortua est, centensimo uicensimo Decem quippe annis eam praecedebat aetate; sicut ipse, quando sibi ex illa promissus est filius, ait: Si mihi anTunc ergo, secundum narrationem Stephani, in terra illa est collocatus, quoniam coepit ibi esse possessor ; post mortem scilicet patris sui, qui colligitur ante biennium fuisse defuncannorum quadraginta esset Isaac, duxit uxorem, centensimo scilicet et quadragensimo anno uitae patris sui, triennio post mortem matris suae. Ut autem illam duceret, quando ab eius patre in Mesopotamiam seruus missus est, quid
Abbreviated transcription (Latin):
num tuã suꝑ pucrũ: neq facias illi quicquã. Nunc
cnĩ sciui quia times dm̃ tuũ: & ñ peꝑcisti filio tuo
dilecto ꝓpter me. Nunc sciui dictũ est: nunc sciri
feci. Neq enĩ hoc nondũ sciebat ds̃: Deinde aricte
illo immolato ꝓisa ac filio suo: uocauit ut legitur
abraham nom̃ lociillius dñs uidit. ut dicant hodie:
dñs in monte apparuit. Sicut dictũ est nunc sciuii.
ꝓeo qđ est nc̃ scire feci: ita hic dñs uidit. ꝓco qđ est
dñs apparuit: hoc est uideri se fecit. Et uocauit
angłs dñi abraham sedõ de cęlo: dicens. Perintꝰ.
met ipsũ iuraui dicit dñs ꝓpter qđ fecisti uerbũ
hoc & non peꝑcisti filio tuo dilecto ꝓpter me: nisi
benedicens benedicã te & multiplicans multipli¬
cans multiplicabo sementuũ tanquã stellasceli.
hereditate possidebit sem̃ tiũ ciuitates aduersa¬
riorũ. & benedicent᷑ insemine tuo om̃s gentes

Expanded text:
num tuam super puerum, neque facias illi quicquam; nunc num tuam super puerum, neque facias illi quicquam; nunc enim sciui quia times Deum tuum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me. Nunc sciui dictum est \'nunc sciri feci\'; neque enim hoc nondum sciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac filio suo uocauit, ut legitur, Abraham nomen loci illius: Dominus uidit; ut dicant hodie: In monte Dominus apparuit. Sicut dictum est: Nunc sciui, pro eo quod est nunc sciri feci: ita hic Dominus uidit, pro eo quod est Dominus apparuit, hoc est uideri se fecit. Et uocauit angelus Domini Abraham secundo de caelo dicens: Per me ipsum iuraui, dicit Dominus, propter quod fecisti uerbum hoc et non pepercisti filio tuo dilecto propter me, nisi benedicens benedicam te, etmultiplicansmultiplicabosementuum tamquam stellas caeli ereditatepossidebitsemen tuum ciuitates aduersariorum, et benedicentur in semine tuo omnes gentes
Abbreviated transcription (Latin):
addidit: ꝓ hoc etiã . eũ & insimilitudinẽ adduxit.
Cuius similitudinẽ. nisi illius unde dicit apłs. qui
ꝓprio filio suo ñ peꝑcit. sed ꝓ nob̃ om̃ib tradidit eũ:
ꝓpterea. asaac sicut dñs crucẽ suã: ita sibi ligna ad
uictimȩ locũ quib fuerat imponendus ipse porta¬
uit. Postremo quia is aac occidi ñ oportebat: postea
quam est pater ferire ꝓhibitꝰ. qͥs erat ille aries.
quo immo lato impletũ est significatiuo sangui¬
ne sacrifici um: Nempe quando uidit eũ abrahã:
cornib infr̾utice tenebat᷑. Quis ergo illo figurabat᷑.
nisi iħs ante quã immolaret᷑ spinis iudaicis corona¬
tus: Sed diuina ꝑ angłm uerba᷑ potius audiamꝰ.
Nit quippe scriptura. Et exctendit abrahã manũ
suam. sumere macherã: ut occideret filiũ suum.
Et uocauit illũ angłs dñi decęlo: & dixit: Abrahã :
Ille autẽ dix̃. Ecce ego. Et dixit. Non inicias ma¬

Expanded text:
addidit: Pro hoc etiam eum et in similitudinem adduxit; addidit: Pro hoc etiam eum et in similitudinem adduxit; cuius similitudinem, nisi illius unde dicit apostolus: Qui proprio filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum? Propterea et Isaac, sicut Dominus crucem suam, ita sibi ligna ad uictimae locum, quibus fuerat inponendus, ipse portauit. Postremo quia Isaac occidi non oportebat, postea quam est pater ferire prohibitus, quis erat ille aries, quo immolato inpletum est significatiuo sanguine sacrificium? Nempe quando eum uidit Abraham, cornibus in frutice tenebatur. Quis ergo illo figurabatur, nisi Iesus, antequam immolaretur, spinis Iudaicis coronatus? Sed diuina per angelum uerba potius audiamus. Ait quippe scriptura: Et extendit Abraham manum suam sumere machaeram, ut occideret filium suum. Et uocauit illum angelus Domini de caelo et dixit: Abraham! Ille autem dixit: Ecce ego. Et dixit: Non inicias ma
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ ancillȩ huius. in magnã gentẽ faciam illũ:
quia sem̃ tuũ est. Quomodo ergo dictũ est inis aac
uocabitur tibi semen. cũ & ismahelẽ ds̃ sem̃ ciꝰ uoca:¬
uerit: Exponens autẽ apłs quid sit inis a ac uocabit᷑
tibi semen: id est inqͥt non qui filii carnis hu filu
dĩ. sed filu ꝓmissionis deputant᷑ insemine: ac ꝑhoc
filii ꝓmissionis ut sint sem̃ abrahȩ in isaac uocant᷑:¬
hoc est in xp̃o uocante grã congregant᷑. Hanc ergo
ꝓmissionẽ pater pius fideliter tenens. qͥa ꝑ hunc
oportebat impleri quẽ ds̃ iubebat occidi: non hesi¬
tauit qđ sibi reddi poterat immolatus. qͥ dari po¬
tuit non speratus: Sic intellectũ est & in epłã ad
hebrtos. & sic exxpositũ E ide inqͥt obtulit abraham
isaac temptatus. & unicũ obtulit qui suscepit ꝓmis
siones: ad quẽ dictũ est inisaac uocabitur tibi sem̃.¬
cõgitans quia ex mortius excitare potest ds̃. Pinde

Expanded text:
autem ancillae huius in magnam gentem faciam illum, autem ancillae huius in magnam gentem faciam illum, quia semen tuum est. Quo modo ergo dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, cum et Ismaelem Deus semen eius uocauerit? Exponens autem apostolus quid sit: In Isaac uocabitur tibi semen: Id est, inquit, non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint semen Abrahae, in Isaac uocanthoc est in Christo uocante gratia congregantur. Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens. quia per hunc oportebat inpleri, quem Deus iubebat occidi, non haesitauit, quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Sic intellectum est et in epistula ad Hebraeos, et sic expositum. Fide, inquit, praecessit Abraham Isaac tentatus et unicum obtulit, qui promissiones suscepit, ad quem dictum est: In Isaac uocabitur tibi semcogitans quia et ex mortuis suscitare potest Deus. Proinde
Abbreviated transcription (Latin):
ipso isaac. ut pia eius oboedientia ꝓbaret᷑. scłis inno.¬
ticiam ꝓferenda non dõ. Neq enĩ om̃is est culpanda
temptatio: quia & gratulanda est qua fit ꝓbatio.
& plerũq aliter animꝰ humanus sibi ipsi innotesce.¬
re non potest: nisi uires suas sibi uerbo sed experim̃to
temptatione quodã modo int̾rogante respondeat:
Ubi sidĩ munus agnouerit: tunc pius est. tunc so¬
lidatur firmitate grẽ. non inflatur in anitate iactan¬
tiat. Num quã sane crederet abrahã. qđ uictimis ds̃
delectaretur humanis. quãuis diuino intonante pre.¬
cepto oboediendũ sit: non disputandũ. Uerũntamen
abraham confestim filiũ cum fuisset immolaturus:
resurrecturũ credidisse laudandus est. Dixerat nanq
illi ds̃: cum de ancilla & filio eiꝰ foras ciciendis. uolũ.¬
tatem coniugis nollet implere. Inisaac uocabit᷑ tibi
semen. Et certe ibi sequit᷑: ac dicitur. Et filium

Expanded text:
ipso Isaac, ut pia eius oboedientia probaretur, saeculis in noipso Isaac, ut pia eius oboedientia probaretur, saeculis in notitiam proferenda, non Deo. Neque enim omnis est culpanda tentatio, quia et gratulanda est, qua fit probatio. Et plerumque aliter animus humanus sibi ipsi innotescere non potest, nisi uires suas sibi non uerbo, sed experimento tentatione quodam modo interrogante respondeat; ubi si Dei munus agnouerit, tunc pius est, tunc solidatur firmitate gratiae, non inflatur inanitate iactantiae. Numquam sane crederet Abraham, quod uictimis Deus delectaretur humanis; quamuis diuino intonante praecepto oboediendum sit, non disputandum; uerum tamen Abraham confestim filium, cum fuisset immolatus, resurrecturum credidisse laudandus est. Dixerat namque illi Deus, cum de ancilla et filio eius foras eiciendis uoluntatem coniugis nollet inplere: In Isaac uocabitur tibi semen. Et certe ibi sequitur ac dicitur: Et filium
Abbreviated transcription (Latin):
filius: cũq nominauit isaac. qđ interp̃tat᷑ risus.
Riserat enĩ & pater quando ci ꝓmissus. ẽ: ad mirans
ingaudio. Riserat & mater. quando ꝑ illos tresuiros
iterũ ꝓmissus ẽ. dubitans ingaudio: quãuis exxꝓbran¬
te angło qđ risus ille etiasi gaudu fuit. tam̃ plenȩ
fidei non fuit Post ab eodẽ angło: infide etiã confir¬
mata est. Ex hoc ergo: puer nom̃ accepit. Nam qđ
risus ille non ad irridendũ obꝓbriũ. sed ad celebrandũ
gaudiũ ꝑtinebat: nato isa ac & co nomine uocato
sara monstrauit: Ait quippe. Risũ michi fecit dñs:
Quicũq enĩ audicrit: congaudebit michi. Sed post
aliquantulũ tempus. ancilla de domo eicit᷑ cũ filio
uetus & nouũ: ubi sara illa suꝑnȩ hicrłm hoc est ciui¬
tatis dĩ figuram gerit:¬
arita hȩc quȩ omia cõmemorare nimis longum est.
temptatur abraham de ĩmolando dilectissimo filio

Expanded text:
filius, eumque nominauit Isaac, quod interpretatur risus. filius, eumque nominauit Isaac, quod interpretatur risus. Riserat enim et pater, quando ei promissus est, admirans in gaudio; riserat et mater, quando per illos tres uiros iterum promissus est, dubitans in gaudio; quamuis exprobrante angelo, quod risus ille, etiamsi gaudii fuit, tamen plenae fidei non fuit, post ab eodem angelo in fide etiam confirmata est. Ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam quod risus ille non ad inridendum obprobrium, sed ad celebrandum gaudium pertinebat, nato Isaac et eo nomine uocato Sarra monstrauit; ait quippe: Risum mihi fecit Dominus; quicumque enim audierit, congaudebit mihi. Sed post aliquantulum tempus ancilla de domo eicitur cum filiouetus et nonum, ubi Sarra illa supernae Hierusalem, hoc est ciuitatis Dei, figuram geritr haec, quae omnia commemorare nimis longum est, tentatur Abraham de immolando dilectissimo filio
Abbreviated transcription (Latin):
diuini: Nam quo ꝑtinet qđ ꝓhibiti sunt qͥ libera.¬
bantur ab angłis retro respicere. nisi qͥa non ẽ animo
redeundũ ad ueterẽ uitã qua ꝑ grãm regeneratꝰ
exuitur. si ultimũ euadere iudiciũ cogitamus:
Deniq uxor loth ubi resped̃ remansit: & in salẽ
conuersa. hominib fidelib qđdã prestitit condi¬
mentũ: qͦ sapiant aliqͥd unde illud cautat᷑ exẽplũ:
Ne rursus abraham fecit ingeraris apud
regem ciuitatis illius abimelech qđ in egipto de
coniuge fecerat: eiq intacta similit̃ reddita est
Ubi sane abraham obiurganti regi cur tacuisset
uxorem. sororẽq dixisset: aperiens qͥd timuerit.
etiam hoc addidit. Et enĩ uere soror mea ẽ. de
patre sed non de matre: quia de patre suo soror erat
abrahȩ. de quo ꝓpinqua erat eiꝰ. Tantȩ autẽ pulchri¬
tudinis fuit: ut etiã in illa ȩtate posset ad amari:¬
Dosł hec natus est abrahȩ scdm̃ ꝓmissionẽ dĩ de sara

Expanded text:
fuit. Nam quo pertinet quod prohibiti sunt qui liberafuit. Nam quo pertinet quod prohibiti sunt qui liberabantur ab angelis retro respicere, nisi quia non est animo redeundum ad ueterem uitam, qua per gratiam regeneratus exuitur, si ultimum euadere indicium cogitamus? Denique uxor Loth, ubi respexit, remansit et in salem conuersa hominibus fidelibus quoddam praestitit condimentum, quo sapiant aliquid, unde illud caueatur exemplum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset uxorem sororemque dixisset, aperiens quid timuerit etiam hoc addidit: Etenim uere soror mea est de patre, sed non de matre, quia de patre suo soror erat Abrahae, de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetate posset adamariost haec natus est Abrahae secundum promissionem Dei de Sarra
Abbreviated transcription (Latin):
bant. Angłos autẽ scriptura fuisse testatur. non
solum in hoc genesis libro ubi hȩc gesta narrant᷑:
uerũetiã in epła adhebreos Ubi cum hospitalitas lau¬
diretur: ꝑ hanc inquit etiã quidã nescientes. hospi¬
cio receperunt angłos. ꝑillos igitur tres uiros cum
rursus filius isaac de sara ꝓmitteret᷑ abrahȩ: diuinũ
cdatum ẽ. etiam tale responsũ. ut diceret᷑ ad abra hã:
Erit in magnã gentẽ & multã: & benedicent᷑ in eo
om̃s gentes terre:. Et hic duo illa breiuissime plenis.¬
sucq ꝓmissa sunt: gens israhel secundũ carnem.
& om̃s gentes sccundum fidem.
siꝰ hanc ꝓmissiont̃ liberato de sodomis loth. et
ueniente igneo imbit de cęlo. tota illa regio impiȩ
ciuitatis in cinerẽ uersa est: ubi stupra in mascu¬
los intantã consuetudinẽ conualuerant. qͣntam
leges solent alioꝵ factoꝵ prebere licentiã. Uerũ
& hoc coꝵ suppliciũ: specimen futuri udicii fuit

Expanded text:
bant. Angelos autem fuisse scriptura testatur, non bant. Angelos autem fuisse scriptura testatur, non solum in hoc genesis libro, ubi haec gesta narrantur, uerum etiam in epistula ad Hebraeos, ubi, cum hospitalitas laudaretur: Per hanc. inquit, etiam quidam nescientes hospitio receperunt angelos. Per illos igitur tres uiros, cum rursus filius Isaac de Sarra promitteretur Abrahae, diuinum datum est etiam tale responsum, ut diceretur: Abraham erit in magnam gentem et multam, et benedicentur in eo omnes gentes terrae. Et hic duo illa breuissime plenissimeque promissa sunt, gens Israel secundum carnem et omnes gentes secundum fidem.st hanc promissionem liberato de Sodomis Loth et ueniente igneo imbre de caelo tota illa regio inpiae ciuitatis in cinerem uersa est, ubi stupra in masculos in tantam consuetudinem conualuerant, quantam leges solent aliorum factorum praebere licentiam. Verum et hoc eorum supplicium specimen futuri iudicii diuini
Abbreviated transcription (Latin):
teris in tota regione. in monte saluũ te fac. neqͣn¬
do cõprehencdaris. Dixit autẽ loth adillos. Oro
dñc. quia inueiut puertuus miscđam ante te:
& quȩ secunt᷑ Deinde post hȩc uerba singularit̃
illi respondit & dñs: cũ in duob cẽt angłis dicens
Ecce miseratus sũ faciẽtuã: & cętera. Unde multo
est credibilius. qđ abrahã intrib & loth in duob
uiris dñm agnoscebant: cui ꝑsingularẽ numerũ
loquebant᷑: etiã cum eos homines cẽ arbitrarent᷑.
Neq enĩ aliam ob causã sic tos susceperunt. ut tanqͣm
mortalib & humana refectione indigentib mi¬
nistrarent: sederat ꝓfecto aliqͥd qđ ita eoccellebant.
licet tanquã homines: ut in eis cẽ dñm sicut eẽ asso¬
let in ꝓpħis. ni qui hospitalitatẽ illis exhibebant
dubitare ñ possent: atq ideo & ipsos aliqͣndo plu.¬
raliter. & in eis dñm aliqͣndo singularit appella¬

Expanded text:
teris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quanteris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quando conprehendaris. Dixit autem Loth ad illos: Oro, Domine, quia inuenit puer tuus misericordiam ante te, et \'quae sequuntur. Deinde post haec uerba singulariter illi respondet et Dominus, cum in duobus angelis esset, dicens: Ecce miratus sum faciem tuam, et cetera. Unde multo est credibilius, quod et Abraham in tribus et Loth in duobus uiris Dominum agnoscebant, cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur; neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tamquam mortalibus et humana refectione » indigentibus ministrarent; sed erat profecto aliquid, quo ita excellebant, licet tamquam homines, ut in eis esse Dominum, sicut esse adsolet in prophetis, hi, qui hospitalitatem illis exhibebant, dubitare non possent; adque ideo et ipsos aliquando pluraliter et in eis Dominum aliquando singulariter appella
Abbreviated transcription (Latin):
ad dñm singulariter est locutus. Sic enĩ scriptũ ẽ.
& ecce tres uiri stabant iuxta eũ. & uidens ꝓcurrit
obuã illis abostio tab̃naculi sui. & adorauit suꝑ t̾rã
& dixit. dñe si inueni grãm ante te & cętera: cur ñ
& illud aduertunt. duos ex eis uenisse ut sodomite
delerentur cũ adhuc abraham ad unũ loqueret᷑
dñm appellans. & intercẽdens ne simul iustũ cũ
impio in sodomis ꝑderet. illos autẽ duos sic susce¬
pit loth. ut etiã ipse in colloquio cũ illis suo singu¬
lariter dñm appellet: Nam cũ eis pluralit̃ dixis
set. ecce dñi declinate indomũ pueri ur̃i. & cętera
quȩ ibi dicuntur: postea tam̃ ita legit᷑. & tenuer̃
angłi manũ cius & manũ uxoris eiꝰ & manus du¬
arum filiarũ eius: eo qđ parceret dñs ipsi Et¬
factum est mox ut ecduxerunt illũ foras dixeru&:
Saluã fac animã tuã. Ne respexeris retro nec ste¬

Expanded text:
ad Dominum singulariter est locutus sic enim scriptum est: ad Dominum singulariter est locutus sic enim scriptum est: Et ecce tres uiri stabant super eum, et uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabernaculi sui, et adorauit super terram et dixit: Domine, si inueni gratiam ante te, et cetera: quur non et illud aduertunt, duos ex eis uenisse, ut Sodomitae delerentur, cum adhuc Abraham ad unum loqueretur, Dominum appellans et intercedens, ne simul iustum cum inpio in Sodomis perderet? Illos autem duos sic suscepit Loth, ut etiam ipse in conloquio cum illis suo singulariter Dominum appellet. Nam cum eis pluraliter dixset, Ecce, Domini, declinate in domum pueri vestri, et caetera, quae ibi dicuntur, postea tamen ita legitur, Et tenuerunt angeli manum ejus, et manum uxoris ejus, et manus duarum filiarum ejus; ideo quod Dfactum est, mox ut eduxerunt illum foras, et dixerunt: Saluam fac animam tuam, ne respexeri} retro, nec ste
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpterea michi uidet᷑ illi quã secuti sumus huiꝰ quęsti¬
onis solutio prȩferenda: quia centenarius qͥdẽ senea
sed tẽporis nr̃i. de nulla potest femina gignere: non
tunc quando adhuc tãdiu uiuebant. ut centũ anni
nondũ facerent hominẽ decrepitȩ senectutis.
łtai ds̃ apparuit abrahȩ ad quercũ mambre. intrib
uiris quos dubitandũ non est angłos fuisse: quã uis
quidã ecistiment unũ in eis fuisse dm̃ nr̃m xp̃m.
asserentes eũ etiã ante indumentũ carnis fuisse uisibilẽ
Est quidẽ diuinȩ potestatis. & inuisibilis. incorpo¬
ralis. incõmutabilisq naturȩ. sine ulla sui mutatione
etiã mortalib aspectib apparere: non ꝑid qđ est. sed
per aliquid qđ sibi subditũ est. Quid autẽ illi sub¬
ditum non est: Ueruntam̃ si ꝓpterea confirmant
horum triũ aliquẽ fuisse xp̃m. qͥa cũ tres uidisset.

Expanded text:
propterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestipropterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius quidem senex, sed temporis nostri, de nulla potest femina gignere; non tunc, quando adhuc tamdiu uiuebant, ut centum anni nondum facerent hominem decrepitae senectutis.tem Deus apparuit Abrahae ad quercum Mambre in tribus viris, quos dubitandum non est Angelos fuisse; quamvis quidam existiment unum in eis fuisse Dominum Christum, asserentes eum etiam ante indumentum carnis fuisse visibilem. Est quidem divinae potestatis, et invisibilis, incorporalis incommutabilisque naturae, sine ulla sui mutatione etiam mortalibus adspectibus apparere, non per id quod est, sed per aliquid quod sibi subditum est; quid autem illi subditum non est? Verum tamen si propterea confirmant horum trium aliquem fuisse Christum, quia, cum tres uidisset,
Abbreviated transcription (Latin):
sterilis & cruore menstruo iã destituta. ꝓpt̃ qđ iã
parere non posset: etiamsi sterilis ñ fuisset Porro si
femina ita sit ꝓuectioris ętatis. ut ei solita mulierũ
ad huc fluant: de iuuene parere potest. de seniore
non potest: quãuis adhuc possit ille senior sed de
adolescentula gignere. sicut abriham post mortem
sarȩ de cetthura potuit: qͥa uiuidã eiꝰ inuenit ȩtatem
Hoc ergo est qđ mirũ cõmendat apł̃s: & ad hoc dicit
abrahȩ iamfuisse corpus emortuũ. qm̃ non ex om̃i femi¬
na cui adhuc eẽt aliqđ pariendi tempꝰ extremũ generart
ipse in illa ȩtate adhuc posset: Ad aliquid enĩ emor.¬
tuũ corpus intelligere debemꝰ: non ad omĩa. Nam si
ad omĩa : non iã senectus uiui. sed cadauer est mortui:
quamuis etiã sic solui soleat ista quęstio. qđ de cet.¬
tura postea genuit abraham: quia donũ gignendi
qđ a dño accepit. etiã post obitũ mansit uxcoris. Sed

Expanded text:
sterilis et cruore menstruo iam destituta, propter quod iam sterilis et cruore menstruo iam destituta, propter quod iam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit prouectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de iuuene parere potest, de seniore non potest; quamuis adhuc possit ille senior, sed de adulescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sanae de Cettura potuit, quia uiuidam eius inuenit aetatem. Hoc ergo est, quod mirum commendat apostolus, et ad hoc dicit Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui, sed cadauer est mortui. Quamuis etiam sic solui soleat ista quaestio, quod de Cettura postea genuit Abraham, quia donum gignendi, quod a Domino accepit, etiam post obitum mansit uxoris. Sed