comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ad uirtutem. nam aͥd tale ĩ p̾stis
hystoriis inuenitur. ¶ Cum em
frruentibus medis acies ꝑsars
pulsata in fugam ageretur
et omnino defficiens nec uitorẽ
respicere auderet matres et uro¬
res eorur passim obiuam fu¬
gientibus occurrunt et nilie¬
rum densata acie orant in p̾¬
lium reuertantur nolentibus
sublata ueste obscena corporis
ostendunt rogantes, num in
uteros matrum uel uxorum
castigacione in prelium redent
et facta imp̾ssione quos fugie¬
baut fugere compulerunt. ũt
sic faciant uxores et matres
nostrorum marchionum dum
quacunqz occasione patriaui
seruent incolumen et labem
ꝓudoris. amoueant.
minc querimus iam pridem
preterut et eousqz maiorum
nrorum uirtus manaut ad
alios ut pleuitudo diuitis bene
a fonte uideatur in riuulos de¬
ficisse. ¶Neqz eium a romais
et grecis tautini nobis sunt
exempla uirtutis nam et do¬
mesticis habundamus tradunt
hystorie brennum ducem seno¬
num qui exercitum romanoꝵ

Expanded text:
ad virtutem. Nam aliquid tale in priscis ad virtutem. Nam aliquid tale in priscis historiis invenitur. Cum enim irruentibus Medis, acies Persarum pulsata in fugam ageretur, et omnino deficiens, nec victorem respicere auderet, matres et uxores eorum passim obviam fugientibus currunt, et mulierum densata acie orant in praelium revertantur. Nolentibsublata ueste obscena corporis ostendunt quaerentes, num in uteros matrum uel uxorum centes in proelium redeunt et facta inpressione quos fugiebant fugere cosic faciant uxores et matres nostrorum Marchiorum, dum quacunque occasione patriam servent incolumem, et labem pudoris amoveant. nunc quaerimus, jampridem praeteriit, et eo usque majorum nostrorum virtus manavit ad alios, ut plenitudo divitis venae a fonte videatur in rivulos defecisse. Neque enim a Romanis, et Graecis tantum nobis sunt exempla virtutis, nam et domesticis abundamus. Tradunt historiae Brennum ducem Senonum, qui exercitum Romanorum
Abbreviated transcription (Latin):
tumi feritas facile. uel per mu¬
lieres osteuditur. qͥ defficientibz
telis infautes suos asslictos hu¬
ni in ora muilitum aduersa
miserunt si eeut plaue qui im¬
pugnarent nucolliuos nr̃os
ꝓculdubio uincerentur sed ut
ait ãnitiꝰ. nou est qui faciat
facieuda que sere perfici. ultro¬
nea fortuua compellit. ¶Ar¬
in bellisqz barbaries aggreditur
depplatur et uastat et qui donu
sue esurit nlite nr̃o cedente
de ur̃o saciatur et ii nr̃o facit
luxurie diem festum. ¶ Nui¬
quid eniui nou cedit nules qui
non repellit hosteu irruenteur
et inuumentent si uero nec aor
patrie nec rerum dampua nec
salutis inminencius ab hoste
dispendium uel pudoris stiu¬
lus uirtutem milicie nr̃e excita¬
re debuerat cui iam iueruus
et iusolens u̾ualensis uisultat¬
¶ Prouerbialiter dici solet qͥa
inisera terra est. quam agaso
uel uulio depplatur quod i iuil¬
la exhortacõe uirili nr̃i put mi¬
lites ad uirilia ucitari uel ires
et uxores cedencuu eos urgeãt

Expanded text:
tium feritas facile vel per mutium feritas facile vel per mulieres ostenditur, quae deficientibus telis, infantes suos afflictos humi in ora militum adversa miserunt. Si essent plane qui impugnarent Nivicollinos nostros, procul dubio vincerentur. Sed, ut ait Amentius, non est qui faciat facienda, quae fere perfici ultronea fortuna compellit. Arimbellisque barbaries aggreditur, depopulatur et vastat, et qui domi suae esurit, milite nostro cedente, de nostro satiatur, et in nostro facit luxuriae diem festum. Nunquid enim non cedit miles, qui non repellit hostem irruentem, et imminentem? Si vero nec amor patriae, nec rerum damna, nec salutis imminentis ab hoste dispendium, vel pudoris stimulus virtutem militiae nostrae excitare debuerat, cui jam inermis et insolens Walensis insultat. Proverbialiter dici solet, quia misera terra est quam agaso vel mulio depopulatur. Quod si nulla exhortatione virili, nostri possunt milites ad virilia incitari, vel matres et uxores cedentium eos urgeant
Abbreviated transcription (Latin):
thos. Et si quid aliud hostili cẽ¬
set᷑ nomie. dũ hoc facuit mili¬
tes gli̾osi nuncolliuius in domi¬
tus insolescit merines britones
iutumescũt. ipõs qz dicuntur
palatun countes et regumi sau¬
guine gloriantur fere ad de¬
dicioneu compellut et quasi
tributarios facunt. non est qͥ
cumi eis uelit manũ conserere
aut qui uelit equo marte quid
ualeant experiri. ¶Armati
mermnes ad campestria pro¬
uocant. sed merines ad silue¬
stria. quia de propria uirtu¬
te diffidit nemo nostrorum
persequitur. ¶ Dima me¬
moriter tenuissent quod de ci¬
salpuns romana narrat histo¬
salpiorum inicolis cĩ ferarũ
corpora plusꝙ̃ hũana eraut
sed exꝑimẽto dep̾hensũ est. quia
uirtꝰ eor sicut pͦ impetu maior
ꝙͣ feminarũ est. alpina em̃ cor¬
pora humĩte celo educata hũt aͥd
simile inuibus suis. cum mox
incaluerint pugna statum
in sudorem emit et leui
motu quasi sole laxautur.
¶ Alibi quoqz alpinarum gen¬

Expanded text:
thos, et si quid aliud hostili centhos, et si quid aliud hostili censetur nomine, dum hoc faciunt milites gloriosi. Nivicollinus indomitus insolescit, inermes Britones intumescunt, ipsosque qui dicuntur Palatini comites, et regum sanguine gloriantur, fere ad deditionem compellunt, et quasi tributarios faciunt. Non est qui cum eis velit manum conserere, aut qui velit aequo Marte quid valeant experiri. Armati inermes ad campestria provocant; sed inernies ad silvestria, quia de propria virtute diffidit, nemo nostrorum persequitur. Utinam memoriter tenuissent, quod de Cisalpinis Romana narrat histoAlpium incolis animi ferarum, corpora plus quam humana erant, sed experimento depraehensum est. quippe virtus eorum sicut primo impetu maior quam feminarum. Alpina corpora humente caelo educata habent quiddam simile nivibus suis: cum mox caluere pugna, statim in sudorem eunt et levi motu quasi sole laxant Alibi quoque Alpinarum gen
Abbreviated transcription (Latin):
uir tute re¬
plico et reuoluo deffecit etas
nrã et fere ad nichilũ redacta ẽ
honoribz intumescit. honorũ ne¬
cõtepta uerũ ueri ͭ ͤ et fructu.
¶Alea tor anceps quodq magis
mirere stulticiens. Et qui uirilia
nuꝙͣ tractauerũt. sed neq no¬
ta habuerunt officia cum ad
opera lascune pilo fructificauite
cute q indurata tanqmͣ inha¬
biles reprobantur. militem in¬
diuint primpilatum ducatũ¬
qz affectant et seductores et doc ͤ
polticentur officii quod uuꝙͣ di¬
dicerunt. ¶Porro nullum ui¬
ꝙͣ imperium sic uirtus dilata¬
uit. cuius isti non sufficiant
contrahere siues aut ouiino
uires euacuare si michi non
credis uel operibus crede pudet
dicere quod dolor est et Ignonu¬
ma sustinere. dum armata uo¬
uis milicia stertit. dum aliena
expuguant pudiciciam suaui
prostituut dum nobilium
circumeñt domos. cõuuna explo¬
rant ut epuletur cotidie splẽdi¬
de. dõ ampullas ꝓicuit. et sex¬
qui pedalia uerba siue cruore
trucidantes sarraceuos et par¬

Expanded text:
irtutem replico, et revolvo? Defecit aetas nostra, et fere ad nihilum redacta est, honoribus intumescit, honorum necontempta rerum vanitate et fructu. Aleator, auceps, quodque magis mirere, stulticines et qui nunquam virilia tractaverunt, sed neque nota habuerunt officia, cum ad opera lasciviae pilo fruticante, cuteque indurata tanquam inhabiles reprobantur, militem induunt, primipilatum ducatumque affectant, et se ductores et doctores pollicentur officii, quod nunquam didicerunt. Porro nullum unquam imperium sic virtus ulla dilatavit, cujus isti non sufficiunt contrahere fines, aut omnino vires evacuare. Si mihi non credis, vel operibus crede. Pudet dicere, quod dolor est et ignominia sustinere. Dum armata nobis militia stertit, dum alienam expugnant pudicitiam, suam prostituunt, dum nobilium circumeunt domos, convivia explorant, ut epulentur quotidie splendide, dum ampullas projiciunt et sesquipedalia verba, sine cruore trucidantes Saracenos et Par
Abbreviated transcription (Latin):
reuerentia. dicam tamen quod
uerum esl adeo ut ei nemo
sidelium audeat resragari. di¬
cam quod ipi predicant. dica
inqmͣ quia non pi ciuitas ab¬
scondi supra montem poita
et nequaꝙͣ̃ latere possunt no¬
ticiam priblicami qrie in cou¬
spectu gentium siunt. Si quide
omne anim uicun tanto¬

Expanded text:
reverentia. Dicam tamen quod reverentia. Dicam tamen quod verum est, adeo ut ei nemo fidelium audeat refragari, dicam quod ipsi praedicant. Dicam, inquam, quia non potest civitas abscondi supra montem posita, et nequaquam latere possunt notitiam publicam, quae in conspectu gentium fiunt: siquidem Omne animi
Abbreviated transcription (Latin):
eum cum homimibus conuer¬
sari. nullus qui ad bona oꝑa
primorum decanrtet. gloria in
excelsis deo et in terra pax ho¬
minibus bone uolun tatis. hoc
si quidem canticum est fidelui
prelatorum qui speciosis ince¬
dunt pedibus et ex eo beatis
q paceui portant et pacem
sancturiome sociam sirie qua
nemo uidebit deuii. dicunt et
hii cum scipientia quia bona
est substancia cui non est pec¬
catum in consciencia et nequis¬
suna paupertas in ore impn
clamitant in plateis quia uts
nir qui inuentus est siue ici¬
cula et qui post aurum nou
abiit ac si aperte dicant. quis
quiri nec ee pot apud auidum
possessorem. Quis umꝙͣ pec¬
cumam sine sordidacione ma¬
nuumi tracteuit diucius. Ex ea
tamen certe mins manus
sordet ꝙͣ ammius nolo michi
ineuorum srigescant lumnci
aut de ncre canma soncire
hic lictera uidecitur non pouo
os meum in celum ui de prib
qui or beui iudicant et a nullo
iudicantur in terris. aͥd diccm
nisi plenum side caritate ei

Expanded text:
eum cum hominibus convereum cum hominibus conversari, nullus qui ad bona opera proximorum decantet: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis . Hoc siquidem canticum est fidelium praelatorum, qui speciosis incedunt pedibus, et ex eo beatis, quod pacem portant, et pacem sanctimoniae sociam, sine qua nemo videbit Deum. Dicunt et hi cum Sapientia, quia bona est substantia, cui non est peccatum in conscientia, et nequissima paupertas in ore impii . Clamitant in plateis, quia beatus vir qui inventus est sine macula, et qui post aurum non abiit ; ac si aperte dicant: Quisqquiri, nec esse potest apud avidum possessorem. Quis unquam pecuniam sine sordidatione manuum tractavit diutius? Ex ea tamen certe minus manus sordet quam animus. Nolo mihi malorum frigescant limina, aut de nare canina sonare hic littera videatur, non pono os meum in coelum, ut de patribus, qui orbem judicant, et a nullo judicantur in terris, aliquid dicam, nisi plenum fide, charitate et
Abbreviated transcription (Latin):
tur eis et in eis multipliciter
luxuriantur. acceptores per¬
sonaum et quasi quidem
bonorum mallei. hoc emiri
didiscerunt ab eis ci quibus
electi sunt. ait sapiencia uenaco
leouis. ouager in heremo. sic
Et sicut ab hominacio est suꝑbo
humilitas sic execracio duntis
pauper. diues commotus cou¬
sir mabitur ab amicis. humi¬
lis autem cum ceciderit expel¬
litur et a notis diuiti decepto
multi recuperatores locutus est
superbe et iusti suauerunt illũ
hunulis deceptus est et argͬ¬
locutus est seusate. et nou qt
ei datus locus. diues locutus est
et oumes tatuerunt et uerbum
Illius uiq ad nuibes perducent.
pauper locutus est et dicunt qͥs
est hic. et si offenderit subuer¬
tiuut illum. Et hec quidem sũt
iudicici eorum quos curia do¬
cuit iuimio oñi qui iusticie
diuicias preferunt. et nichil
pocius ducunt ꝙͣ habere diuicias
quo tamen uix aliquid uuiti¬
lius est. nullus Istorum exul¬
tat cum xpiii uidei in terris
nullus eorum est qui uelit

Expanded text:
tur eis, et in eis multipliciter tur eis, et in eis multipliciter luxuriantur. Acceptores personarum, et quasi quidam bonorum mallei: hoc enim didicerunt ab eis a quibus electi sunt. Ait Sapientia: Venatio leonis onager in eremo, sic Et sicut abominatio est superbo humilitas, sic exsecratio est divitis pauper. Dives commotus confirmabitur ab amicis, humilis autem cum ceciderit, expelletur et a notis. Diviti decepto multi recuperatores: locutus est superba, et justificaverunt illum. Humilis deceptus est, et Locutus est sensate, et non est ei datus locus. Dives locutus est, et omnes tacuerunt, et verbum illius usque ad nubes perducent. Pauper locutus est, et dicunt: Quis est hic? Et si offenderit, subvertunt illum . Et haec quidem sunt judicia eorum, quos curia docuit, imo omnium qui justitiae divitias praeferunt, et nihil potius ducunt, quam habere divitias, quo tamen vix aliquid inutilius est. Nullus istorum exsultat, cum Christum videt in terris, nullus eorum est qui velit
Abbreviated transcription (Latin):
uit in cruce. Commouent et
contur bant terrain ut uidecur
habere quod sanari oporteat. hu
tamien non de omnibus sermo
est. sed de his qui patris uolunͭ
contempta seruinni sue. Con¬
stat erum quia in ouini ossi¬
cio donius donumi. sic relir¬
quuntur quid̃ ut alii assumau¬
tur. uidi ego ipse in omnibus
his decanos .s. archidiaconos
epos et legatos tata sollici¬
tudine operari in messe doͬ
ui merito sidei et uirtutis rec¬
te uideri posset uiueam patris
i nicumi eorum prudenter
et utiliter collocatam. at alii
sic uer santur ac si ad chebas
in facuius excitaudas micta¬
tur ab iuferis tesiphone uel
megera. nam fere sit ab aula
contra ou uota fidelium ad
ecclesias publica officia acces¬
serunt. apud hos iudicium in¬
chil est nsi publica merces
atqz eq̃s in causci qui ie dei
empta probat. iustisicam im¬
pium pro numieribus. exul¬
tant in rebus pessuuis letan¬
tur cum mala suint uixqz
tenent lacrimas cum iul la¬
crunabile teriuint si quide

Expanded text:
vit in cruce. Commovent et vit in cruce. Commovent et conturbant terram, ut videantur habere quod sanari oporteat. Hic tamen non de omnibus sermo est, sed de his qui, Patris voluntate contempta, serviunt suae. Constat enim quia in omni officio domus Domini, sic relinquuntur quidam, ut alii assumantur. Vidi ego ipse in omnibus his, decanos scilicet, archidiaconos, episcopos et legatos, tanta sollicitudine operari in messe Domini, ut merito fidei et virtutis, recte videri posset vineam Patris in manu eorum prudenter et utiliter collocatam. At alii sic versantur, ac si ad Thebas in facinus excitandas mittatur ab inferis Thesiphone vel Megaera. Nam fere sic ab aula contra omnium vota fidelium, ad Ecclesiae publica officia accesserunt. Apud hos . . . judicium nihil est, nisi publica merces, Atque eques, in causa qui sedet, empta probat. Justificant impium pro muneribus, exsultant in rebus pessimis, laetantur cum mala fiunt: Vixque tenent lacrymas, cum nil lacrymabile cernunt. Siquidem
Abbreviated transcription (Latin):
dum pascitur ambicione. Et di¬
ligerentur ut patres tuneren;
ut donnin. colerentur ut sancti
si exactiouibus parcerent et pice
rent ex aumio quicquid ꝓueuit
ex calumpnia et omueni que stu
nuuime crederent pietaten¬
¶ Ceterum sͥ reuerentiam
subtrahunt et amorem dum
honores amnbunt peccumau
cupunt et uel suas facut uel
alieuas calumpinas fouent. Et
quid̃ uescio quomodo notam et
penam oumeui euadent qui ex¬
actionum et tocius calumpino¬
si questus sibi ad minus bessem
uendicant nam aut solidum
assem u surpant sibi aut mul¬
tum trientem dumi taxct archi¬
dicitoius et aliis officialibus ue
dicam cum populo uniustris mi¬
quitatis cedunt. sed uec legati
sedis apostolice manus iuas ex¬
cutiunt ab omni munere qui
interdium in ꝓuiciis Ita de bat¬
catur at si adeccliau flagel¬
laudam egressus sit saihan ci
facie domini. Concuciunt an¬
gulos domus ut prosternant
silios et silias eius qui lauguo¬
res et dolores ammarum cura¬

Expanded text:
dum appetitur ambitione: et didum appetitur ambitione: et diligerentur ut patres, timerentur ut domini, colerentur ut sancti, si exactionibus rent ex animo quidquid provenit ex calumnia, et omnem quaestum minime crederent pietatem. Caeterum sibi reverentiam subtrahunt et amorem, dum honores ambiunt, pecuniam cupiunt, et vel suas faciunt, vel alienas calumnias fovent. Et quidem nescio quomodo notam et poenam omnem evadant qui exactionem totius calumniosi quaestus sibi ad minus bessem vindicant. Nam aut solidum assem usurpant sibi, aut ut multum, trientem duntaxat archidiaconis et aliis officialibus, ne dicam cum populo ministris iniquitatis, cedunt. Sed nec legati sedis apostolicae, manus suas excutiunt ab omni munere, qui interdum in provinciis ita debacchantur, ac si ad ecclesiam flagellandam egressus sit Satan a facie Domini. Concutiunt angulos domus, ut prosternant filios et filias ejus, qui languores et dolores animarum cura
Abbreviated transcription (Latin):
aut omnino aliquis magratus
tale testimonium a ꝓunicialibz
meruit ad puniciam uram que¬
so accedat ut ur̃os doceai magra¬
tus. nami de uiceconutibus et
iusticiis q̃ ut uulgari nr̃o utar
recte dicuntur errantes. iichil
tale auditur eo ꝙ diligunt mu¬
uera et sequiitur retribucoes
uec liuerant pauperem a poten¬
te. aduene et pupillo nou udi¬
cant et causa uidue non ingre¬
ditur ad eos. Porro nec uidices
eccliastici sequuntur sanuele.
sed situt populus sic et sacerdos
in conuue conqueͬ sapiencia
tenentes legeni nescierunt me
principes facti sunt et ego igno¬
raui quod ut ab humilioribus
in quorum manibus iuiquita¬
tes sunt dextera eorum reple¬
ta est inuueribus. felicissiniũ
regem auglorum et normano¬
duce interroga. Quid etiam
de siuis senciat qͦs intrudit et dicet
bt opinor qr nõ est malum
in ero quod isti uou faciant.
Eporum tamen nomen et officui
ueuerabile est. si tanta implere¬
tur sollicitudine quanta inter¬

Expanded text:
aut omnino aliquis magistratus aut omnino aliquis magistratus tale testimonium a provincialibus meruit, ad provinciam nostram, quaeso, accedat, ut nostros doceat magistratus. Nam de vicecomitibus, et justitiis, quae, ut vulgari nostro utar, recte dicuntur errantes, nihil tale auditur, eo quod diligunt munera, et sequuntur retributiones, nec liberant pauperem a potente, advenae et pupillo non judicant, et causa viduae non ingreditur ad eos. Porro nec judices ecclesiastici sequuntur Samuelem, sed sicut populus, sic et sacerdos. In commune conqueritur Sapientia: Tenentes legem nescierunt me; principes facti sunt, et ego ignoravi . Quod ut ab humilioribus in quorum manibus iniquitates sunt, dextera eorum repleta est muneribus? Felicisimum regem Anglorum, et Normannducem, interroga quid etiam de suis sentiat, quos intrudit, et dicet, ut opinor: « Non est malum in clero, quod isti non faciaporum nomen et officium venerabile esset, si tanta impleretur sollicitudine, quanta inter
Abbreviated transcription (Latin):
eius putebat caro uel sangius
qui iuillum umꝙͣ oppressit.
di euuiii ini manus eius quisꝙͣ
inciderat. non eum iidex sed
ꝓpria imquitas opprimebat.
de incum cuiusꝙͣ munus acce¬
pi contempnam illud hodie
restituamqz uobis quid queso
expressiꝰ dici poterat ut in
suuima ouinem auaricie sa¬
spicionem tollat nullius mu¬
ueris conscienciam se docet
habuisse paratus contempri̾e
et restituere si quid oumnino
exigi posset. malebat eum
Illud restituere in presenti ꝙͣ
cum usuris reddere in futuro
et contempnere illud hodie saciꝰ
iudicabatꝙͣ in conspectu dei
et onuium electorum ex ea
causa in euuii contemptibi¬
lis apparere. sed quid ad hanc
contestacionem eius rũdit
auditor. audi. Et dixerunt qͥ
utiq totus Isrł. nam ad om̃es
sermonem direxerat nou es
calumpuatus nos. neqz oppres¬
sisti ueq tulisti de manu ali¬
cuius quippiam si quis ꝓ consu¬
lum presidum ue aut tribu¬
ius aut centutio decurio ue

Expanded text:
ejus pervertebat caro vel sanguis, ejus pervertebat caro vel sanguis, qui nullum unquam oppressit. Si enim in manus ejus quisquam inciderat, non eum judex, sed propria iniquitas opprimebat. Si de manu cujusquam munus accepi, contemnam illud hodie, restituamque vobis. Quid, quaeso, expressius dici poterat? Ut in summa omnem avaritiae suspicionem tollat, nullius muneris conscientiam docet se habuisse, paratus contemnere et restituere, si quid omnino exigi posset. Malebat enim illud restituere in praesenti, quam cum usuris reddere in futuro, et contemnere illud hodie, satius judicabat, quam in conspectu Dei et omnium electorum, ex ea causa in aevum contemptibilis apparere. Sed quid ad hanc constitutionem ejus respondit auditor? Audi. Et dixerunt : Qui? Utique totus Israel. Nam ad omnes sermonem direxerat. Non es calumniatus nos, neque oppressisti, neque tulisti de manu alicujus quidpiam . Si quis proconsulum praesidumve, aut tribunus, aut centurio, decuriove,
Abbreviated transcription (Latin):
que locuti estis adme et consti¬
tui super uos regemi. Et nunc
rex graditur ante uos. ego aute
senu et incaum. Porro silni
mei uobiscum sunt. Ita conuer¬
satus sum coram uobis cib ado¬
lescencia mea usqz ad diem hauc
Ecce presto sum. loquiniui de me
coram domno et coram xp̃o eiꝰ
utrum bonem cuuqͣmͣ tuleriui
an asuium si ꝙͣ piaui calump
matus sum si oppressi aliqueui
si de manu cuiusꝙͣ inunus ac¬
cepi et contempnam illud hodie
restituauiqz uobis O pudicum
ammum. O continentem ma¬
num. Ouidicem incorruptum
et uocem magnificam admi¬
randani et mirandam unuerf
que de couscieutia pura sic loqͥ
loquinum de me coram domio
et coram xp̃o eius qui in celo et¬
in terra iundices indicat. loqͥmi
inꝙͣ si bonem cuiusqz aut asi¬
nuui tuleran utiq uillas ei
predia aut uniuersa pondera
auri uel argenti at preuosi
suppellectil ouera nou extorse
aliquem neminem inuiste ue¬
rauerat qui ouines calurupin¬
as excludebat. nec iudicium

Expanded text:
quae locuti estis ad me, et constiquae locuti estis ad me, et constitui super vos Regem. Et nunc Rex gradietur ante vos: ego autem senui et canui. Porro filii mei vobiscum sunt: itaque conversatus coram vobis ab adolescentia mea usque ad diem hanc. Ecce presto sum. Loquimini de me coram Domino: et coram Christo ejus. Utrum bovem cujusquam tulerim: an asinum: si quempiaiatus sum, si oppressi aliquem, si de manu cujusquam munus accepi, et contemnam illud hodie, restituamque vobis . O pudicum animum! o continentem manum! o judicem incorruptum, et vocem magnificam, admirandam, et imitandam universis, quae de conscientia pura sic loquitur! Loquimini de me coram Domino et Christo ejus, qui in coelo et terra judices judicant. Loquimini, inquam, si bovem cujusquam aut asinum tulerim. Utique villas et praedia, aut immensa pondera auri vel argenti, aut pretiosae supellectilis onera non extorseraliquem. Neminem injuste vexaverat, qui omnes calumnias excludebat, nec judicium
Abbreviated transcription (Latin):
postremo quacumqz de ccuisa imi¬
probum iudicem potuerut appro
bare is uel aduiustrante eo uel
post admiistracoem depoitam
in publicum prodeat deferat c̾me
delatum approbet. cum probau̾it
et uictoriam reportaturus et glo¬
riam. ut hec uel audi antur a
nris nam ut seruentur optare
uix audeo quos quociens diligen¬
cius intueor. concussores mͬ po¬
cuis uideor uidere ꝙͣ uidices.
ac si ad hoc solum dati suit ut
ꝓuiiciam spolient sed et leges
ipse et consuetudines quibu
iiuit uiuitur insidie sunt et
laquei calumpmantium uerbor
tendicule ꝓponutur. et aucupa¬
ciones sillabarui ue sumplici qͥ
sillabificare non noui. feci inqͥi
uidicium et iusticiam non tra¬
das me calumpiantibus me.
ac si aperte diccit. qui iudicium
puertunt et iusticiam deserunt
tradantur calumpiatori qui
silios adaui aute couspectum
dei accusat die ac nocte. ¶ Legit᷑
in libro regnorum ad uiuuer sũ
Irl dixisse sanuelem. Ecce au¬
diui uocem uram iuxta ommna

Expanded text:
postremo quacumque de causa inpostremo quacumque de causa inprobum iudicem potuerit abare, is vel administrante eo, vel post administrationem depositam in publicum prodeat, deferat crimen, delatum approbet, cum probaverit, et victoriam reportaturus et gloriam. Utinam haec vel audiantur a nostris, nam ut serventur optare vix audeo! Quos quoties diligentius intueor, concussores mihi potius videor videre quam judices, ac si ad hoc solum dati sint, ut provinciam spolient. Sed et leges ipsae et consuetudines, quibus nunc vivitur, insidiae sunt et laquei calumniantium. Verborum tendiculae proponuntur, et aucupationes syllabarum; vae simplici qui syllabizare non novit! Feci, inquit, judicium et justitiam, non tradas me calumniantibus me ; » ac si aperte dicat: Qui judicium pervertunt, et justitiam deserunt, tradantur calumniatori, qui filios Adam ante conspectum Domini accusat die ac nocte. Legitur in libro Regum ad universum Israel dixisse Samuelem: Ecce audivi vocem vestram juxta omnia
Abbreviated transcription (Latin):
pena repetitur. Iuspice uerba le¬
gis et quanta indignacione
crimen hoc persequaͬ actende
ut unius inquit pena metus
possit ee multorum ducem qui
male egit. ad ꝓuinciam qua
nudauerat cum custodia com¬
peteuti ire precipunus. ut nõ
solum quodegit non dicani do¬
mesticus sed inampularius
et miuister accepit. uerum ui
Id quod ipse a meis ꝓuincialib
rapuit aut sustulit in quadruplus
inuitus exsoliat. Itemqz omines
coguitores et iuidices a peccunus
atqz patrinoniis manus absti¬
neant neqz alienum iurgium
putent suam predam. Et enimi
priuatarum litium coguitor
Idemqz mercator statutam legi¬
bus cogetur subire iacturam ¶ Et
Illud iubenius quoqz et hortanur
ut si quis sorte honoratorum. de¬
curionum. possessorum. postreo
etiam colonorum a cuius libet
ordiis iudice suerit aliqua racoe
conuissus si quis sciat uenalem
de uire suisse sententiam si quis
penani. uel precio renussam uel
uicio cupiditatis ingestam. si ꝙͥ

Expanded text:
poena repetitur. Inspice verba lepoena repetitur. Inspice verba legis, et quanta indignatione crimen hoc persequatur attende. « Ut unius, inquit, poena metus possit esse multorum, ducem qui male egit ad provinciam quam nudaverat, cum custodia competenti ire praecipimus, ut non solum quod egit, non dicam domesticus, sed manipularius et minister accepit, verum ut id quod ipse a provincialibus meis rapuit, aut sustulit, in quadruplum invitus exsolvat. » Itemque: « Omnes cognitores et judices a pecuniis atque patrimoniis manus abstineant, neque alienum jurgium putent suam praedam. Etenim privatarum litium cognitor, idemque mercator, statutam legibus cogetur subire jacturam. » Et illud: « Jubemus quoque et hortamur, ut, si quis forte honoratorum, decurionum, possessorum, postremo etiam colonorum, a cujuslibet ordinis judice fuerit aliqua ratione concussus, si quis scit venalem de iure fuisse sententiam, si quis poenam vel pretio remissam vel vitio cupiditatis ingestam, si quis
Abbreviated transcription (Latin):
dicta. ad eo quidem ut qui or¬
dinariam gesserit potestaten
quicquid ex uetere delegacionis
titulo proftigauerit cum dispen¬
dio pudoris atq fortune .i. io
noris atqz dignitatis de ppriis
facultatibus intra ꝓuniciam
positus in ferre cogatur. lege quoqz
uilia repetundarum tenetur. qui
cum aliquam ptãtem haberet
obiudicandum uel non iudicã¬
dum deceruendum uel non de¬
cernendum aut obdenunciau¬
dum iestimonium uel non de¬
nunciandum peccuniam acce¬
perit et in sunima quo magis
aut minus quid ex officio suo
faceret. nec usu capi pt̃ quod
accipitur anteꝙͣ redeat in ptãtẽ
eius a quo profectum est aut
heredis. ¶ Pendiciones quoq
et locaciones pluris mirioris ne
factas. lex Ista rescuidit. et ea
dampnati testimonium publi¬
cum dicere aut iuidices ẽe aut
postulare ꝓhibentur. Et licet co̾¬
uicti extra ordinem hodie pum¬
antur. plerumqz dampuant᷑
exilio uel eticum durius prout
adiuiserint sedet abheredibus

Expanded text:
dicta. Adeo quidem, ut qui ordicta. Adeo quidem, ut qui ordinariam gesserit potestatem, quidquid ex vetere delegationis titulo profligaverit, cum dispendio pudoris atque fortunae, id est honoris atque dignitatis, de propriis facultatibus intra provinciam positus inferre cogatur. Lege quoque Julia repetundarum tenetur, qui, cum aliquam potestatem haberet ob judicandum, vel non judicandum, decernendum vel non decernendum, aut ob denuntiandum testimonium, vel non denuntiandum, pecuniam acceperit; et in summa, quo magis aut minus quid ex officio suo faceret. Nec usu capi potest quod accipitur, antequam redeat in potestatem ejus a quo profectum est, aut haeredis. Venditiones quoque et locationes, pluris minorisve factas, lex ista rescindit, et ea damnati, testimonium publicum dicere, aut judices esse, aut postulare prohibentur. Et licet convicti extra ordinem hodie puniantur, plerumque damnantur exsilio, vel etiam durius, prout admiserint. Sed et ab haeredibus
Abbreviated transcription (Latin):
accepisset. eundem restituit
donatori ex quo eum ab micio
dati muneris causam in roma¬
na ecclesia uentilandam ha¬
buisse cognoi quod et plemus
sauctus bernardus clareuallen¬
sis abbas qui eum profectius
nouerat refert in libro doctrina¬
li quem ad sanctum eugeniũ
de contemplacoe uel considera¬
cione scribit. Taceo ꝙ uenerabi¬
lis pater gauffridus carnoten¬
sis legatus acquitanie ꝓuincia¬
liumi nunera non recepit insi
in causa exculenti et poculenti
et hoc cum sumina frugalitate
sed omiuia que in exemorum roe
offerebantur ut stercora con¬
tempnebai. Testatur sanctus
clareuallensis ꝙ piscem quẽ
uulgo sturionem dicunt a de¬
noto quodam legacionis sue
clerico gratis accipere uoluit.
nec ante acquieuit offeren¬
tis improbitati ꝙͣ ei ꝓ amisso
exenio precium numeraret
ed crebrescentib
bicis etiamt in clero sunt hodie
continencie tante exempla ra¬
rissuma cum tameu de censu¬
ra legum summa continencia
magrãtibus omnibrs sit in¬

Expanded text:
accepisset, eumdem restituit accepisset, eumdem restituit donatori, ex quo eum ab initio dati muneris, causam in Romana Ecclesia ventilandam habuisse cognovit. Quod et plenius S. Bernardus Clarevallensis abbas, qui eum perfectius noverat, refert in libro doctrinali, quem ad S. Eugenium de contemplatione vel consideratione scribit. Taceo quod venerabilis Pater Gaufridus Carnotensis, legatus Aquitaniae, provincialium munera non recepit, nisi in causa esculenti et poculenti, et hoc cum summa frugalitate; sed omnia quae in xeniorum ratione offerebantur, ut stercora contemnebat. Testatur sanctus Clarevallensis, quod piscem, quem vulgo sturionem dicunt, a devoto quodam legationis suae clerico gratis accipere noluit, nec ante acquievit offerentis improbitati, quam ei pro admisso xenio pretium numerareted crebrescentibus vitiis, etiam in clero sunt hodie continentiae tantae exempla rarissima, cum tamen de censura legum, summa continentia magistratibus omnibus sit in
Abbreviated transcription (Latin):
si quidem habebat ut quocieus
obiectum turpe abnegare non
posset. responsione ioculari
lud eluderet. amplectende me¬
morie et imictande sanctitatis
summus pontifex eugenius
quem uidisti nullum omnino
nuius hominis litigantis re¬
cipiebat. aut cui litem crederet
immiuere. Uude cum in ad¬
uentu suo prior quid̃ modice
facultatis cuius causcu non¬
dum audierat ei marcam auri
deuocoe multa iustanter offer¬
ret: nondum inquit domuni
ingressus es et iam uis corrupe
dommum. ¶ Corruptionen
namqz uir sanctus credidit quic¬
quid offere banr uidia lite pen¬
dente. Beruardus quoqz care¬
uallensis monachus, et sau¬
ctorum cosine et dannami dya¬
conus cardinalis rome degens
in excelsis singulariter habi¬
tauit, excuciens manus suas
ab onnu ninmiere. ut nondum
natus sit cuius aurum uel
argentum in ninus acceꝑit.
quid referam marcium qui
contra morem a legacione pau¬
per rediens cum ab episcopo
florentino equum socio uccͣm
magrra compulsus instancia

Expanded text:
siquidem habebat, ut quoties siquidem habebat, ut quoties objectum turpe abnegare non posset, responsione joculari illud eluderet. Amplectendae memoriae, et imitandae sanctitatis summus pontifex Eugenius, quem vidisti, nullum omnino munus hominis litigantis recipiebat, aut cui litem crederet imminere. Unde cum in adventu suo prior quidam modicae facultatis, cujus causam nondum audierat, ei marcam auri devotione multa instanter offerret: « Nondum, inquit, domum ingressus es, et jam vis corrumpere dominum? Corruptionem namque vir sanctus credidit, quidquid offerebatur judici lite pendente. Bernardus Clarevallensis monachus, et sanctorum Cosmae et Damiani diaconus cardinalis, Romae degens in excelsis singulariter habitavit, excutiens manus suas ab omni munere, ut nondum natus sit, cujus aurum, vel argentum in munus acceperit. Quid referam Martinum, qui contra morem a legatione rediens pauper, cum ab episcopo Florentino equum, socio necessarium, magna compulsus instantia,
Abbreviated transcription (Latin):
iuiris sanum consilium iudiciũ
omnino uendere nou licet. Cicero
cum in palacio domum uellet eme¬
re. et peccunuam in pus uon
haberet: asilla qui tunc reus
erat nuituo sexterciu uicies
tacite accepit. Ea res priusꝙͣ
emeretur: prodita est et in uul¬
gus exiuit. obiectumqz ei ꝙ
peccunam domus eniende ecĩ
areo accepisset. tunt cicero iuo¬
pinata opprobacione ꝑmotus
accepisse se uegauit diceus se
domum non ec empturum. atqz
ad eo falsum est inquit quod
obicitis. ut uerum sit me peccu¬
uan accepisse si demum enc¬
ro, sed cum postea enussei ei
hoc mendacum in senatu ei ab
iniuricis obiceretur risit satis
atqz inter ridendum imprudẽ¬
tes inquit homines estis cum
ignoratis prudentis et tanti
patri sanilias eẽ quod emere
uelit empturum se se uegare
ꝓpter competitores empcioi
sic Ittiq quod inficiari non po¬
terat. urbano facetoqz diluit
dicto. ren magis dignam fa¬
ciens risu ꝙͣ cruuine familiare

Expanded text:
juris sanum consilium, judicium juris sanum consilium, judicium vendere omnino non licet. Cicero cum in Palatio domum vellet emere, et pecuniam in praesens non haberet, a Sylla qui tunc reus erat, mutuo sestertium vicies tacite accepit. Ea res priusquam emeretur, prodita est, et in vulgus exivit. objectumque est ei quod pecuniam domus emendae causa a reo accepisset. Tunc Cicero inopinata exprobratione permotus, accepisse se negavit, dicens se domum non esse empturum. Atque adeo falsum est quod, inquit, objicitis, ut verum sit me pecuniam accepisse, si domum emero. Sed cum postea emisset, et hoc mendacium in senatu ei ab inimicis objiceretur, risit satis, atque inter ridendum: « Imprudentes, inquit, homines estis, cum ignoratis prudentis et cauti patrisfamilias esse, quod emere velit, se empturum esse negare, propter competitores emptionis. » Sic itaque, quod inficiari non poterat, urbano facetoque diluit dicto, rem magis dignam faciens risu quam crimine. Familiare
Abbreviated transcription (Latin):
ue caperet. iusi esculentum. po¬
culeutum ne et id quid̃ iutra
dies proximos prodigatur quod
et ad ꝓconsules alioeqz magr̃a¬
tus ex maudato principis tran¬
sit. non uero in totum debent
exemis abstiuere sed modum
adhibere. ut uero nec in totum
abstiulant nec auare modum
exeniorum excedant duuus seue¬
rus et imperator antoumus
elegantissue suict epistola
moderati. Cuius epistole uerba
sunt hec. Quantum ad exema
pertiet. audit quod sentunus
uetus puerbium est. nec omĩa
uec semper nec ab omnibus. na
ualde in humanum est a uemi¬
ne accipere sed passun. uilissi¬
iumi est et per omnia auaris¬
sunum. quod autem maudat
continetur ne donum uel munꝰ
ipẽ ꝓconsul uel qui in alio osfi¬
tio erit accipiar. emat ue quid
nisi uictus cotidiani causa. qd
ad exena iam uou pertiner
sed ad ea que ẽdulium excẽdant
usum. sed uec exena ꝓducenda
sunt. ad iminerum qualitatem
licet euim patrocunum iustum
possit uendere aduocatus et ꝑitꝰ

Expanded text:
ve caperet, nisi esculentum pove caperet, nisi esculentum poculentumve, et id quidem intra dies proximos prodigatur. Quod et ad proconsules, aliosque magistratus ex mandato principis transit. Non vero in totum debent xeniis abstinere, sed modum adhibere. Ut vero nec in totum abstineant, nec avare modum xeniorum excedant, divus Severus, et imp. Antonius elegantissime sunt epistola moderati. Cujus epistolae verba sunt haec: « Quantum ad xenia pertinet, audi quod sentimus. » Vetus proverbium est: « Nec omnia, nec semper, nec ab omnibus. » Nam valde inhumanum est a nemine accipere; sed passim, vilissimum; et per omnia, avarissimum. Quod autem mandatis continetur, ne domum vel munus ipse proconsul, vel qui in alio officio erit, accipiat, ematve quid, nisi victus quotidiani causa, quod ad xenia jam non pertinet, sed ad ea quae eduliorum excedant usum. Sed nec xenia producenda sunt, ad munerum qualitatem. Licet enim patrocinium justum possit vendere advocatus, et peritus
Abbreviated transcription (Latin):
cuis irati uideruit. Cosqz ipos
mares femmas qz qui uisu uo¬
centes sunt pupillas in singu¬
lis occulis habere binas. appollo¬
indes quoq ꝓibet in sichia naqci
femmas. que bithie uocantur
Et casdem in occulis uias hre
pupillas et punere si quem
uisu forte irate aspexerint. ue¬
reor ne his cognati suit iudices
Iratundi tradunt etiam phisio¬
guonu eos qui habent occulos¬
in ciculosos ad nequiciam ꝓmores
Que uero de presidibus aliicq
uidicibus dicta sunt. debeni et
apud proconsules quos urates
uulgariter dicunt iusticias ec
errantes optinere. Et nomeu
quid̃ crroris et sine officio per¬
sous tamen eoruui couuenit.
qui euutes post concupiscencias
sucis in sectatu auaricie et dep̾da¬
cione pplarium atͣmite equitatis
aberrant. debent autem officia
onii ee gratuita ut uichil ultra
statutum exigatur sed uei reci¬
picitur sed forte quid statutum
sit queris plebistito continetur
ue quis presidum iniuuis douĩ¬

Expanded text:
utius irati viderint. Eosque ipsos utius irati viderint. Eosque ipsos mares, feminasque qui visu nocentes sunt, pupillas in singulis oculis habere bina. Apollonides quoque perhibet, in Scythia nasci feminas, quae Bithiae vocantur, et easdem in oculis binas habere pupillas, et perimere si quem visu forte iratae aspexerint. Vereor ne his cognati sint judices iracundi. Tradunt etiam physiognomi, eos qui habent oculos maculosos, ad nequitiam proniores. Quae vero de praesidibus, aliisque judicibus dicta sunt, debent et apud proconsules, quos nostrates vulgariter dicunt justitias esse errantes, obtinere. Et nomen quidem erroris, etsi non officio, personis tamen eorum convenit qui euntes post concupiscentias suas, in sectatu avaritiae, et depraedatione popularium, a tramite aequitatis aberrant. Debent autem officia omnium esse gratuita, ut nihil ultra statutum exigatur, sed nec recipiatur. Sed forte quid statutum sit, quaeris. Plebiscito continetur, ne quis praesidum munus donum
Abbreviated transcription (Latin):
aduersus eos quos malos pritat
nec precibus calauntosoruim
illacruari oportet. Id emim
nou est constantis et reci iu¬
dicis cuius motum auum uul¬
tus detegit. Quid enum in uiro
gram deformius ꝙͣ si ad auram
gene pallent. cutis in rugas
contrahr̾. scuitillant occuli tur¬
bantur uultus aut si sangui¬
nem facier Ira accendit et qͣi
excludit in superficie spuman¬
cia torquentur labia brachia
iactantur saluint pedes corpus
trepidat et toto gestu non tam
iratum expͥunt ꝙͣ insanum.
Certe cum tales udeo. compacor
Illis: michiqz metuo memor
honunum quos in affrica ee
in libro naturalis historie aꝑd̾
pliuium didisti. dicuntur eium
effastiuare uoce et liungua. ut
si impensius forte laudauerint
puchras arbores segetes ame¬
uiores. letiores infantes. eques
ing̾gios pecudes pastu et cultu
optimas repente moriantur
aui pereaut. fastinacio quoqz
occulorum exicialis est. Resert
idem ee homines in illiricis qͥ
interuuant indendo quos du¬

Expanded text:
adversus eos, quos malos putat, adversus eos, quos malos putat, nec precibus calamitosorum illacrymari oportet. Id enim non est constantis et recti judicis, cujus motum animi vultus detegit. Quid enim in viro gravi deformius, quam si ad auram genae pallent, cutis in rugas contrahitur, scintillant oculi, turbatur vultus; aut si sanguinem faciei ira accendit, et quasi excludit in superficiem, spumantia torquentur labia, brachia jactantur, saliunt pedes, corpus trepidat, et toto gestu non tam iratum exprimit, quam insanum. Certe cum tales video, compatior illis, mihique metuo, memor hominum, quos in Africa esse, in libro naturalis Historiae apud Plinium didici. Dicuntur enim effascinare voce et lingua, ut si impensius forte laudaverint pulchras arbores, segetes amoeniores, laetiores infantes, equos egregios, pecudes pastu et cultu optimas, repente moriantur, aut pereant. Fascinatio quoque oculorum exitialis est. Refert idem homines esse in Illyricis, qui interimant videndo, quos di
Abbreviated transcription (Latin):
et uiolencias factas et extortas
metu uendiciones et canciones
uel sine precii numeratione et
ipse ꝓuinciam in prebendis ho¬
spicus honeret. deiiqz ne quis
iniquum lucrunt uel dampnun
seuciat. precauebit. Congruit
eium bono et graui presidi cu¬
rare ui paccta et quieta sit pro¬
iiiciai. quod facile obtinebit
si sollicite agai ut ialis homi¬
ubus ꝓiuncia careat cosq con¬
quercit. nam et sacrilegos. la¬
troues fures plagarios con qͥre
debet. et ꝓui quisq deliquerit in
eum animaduertere receptato¬
resqz eorum sine quibus latro
duicius latere non pot. Onuiᷤ
uero ius reddendi obseruandum
est ut in adeurdo quidem facile
se prebeat sed contempni non
paciatur. unde mandatis adici¬
tur ne presides in ulteriorei
fanuliaritatem prouuiciale
admictant. nam ex conuer sacoe
equali: contemꝑcio nascitur dig¬
nitatis. ¶ Et summatun ita ius
reddi debet. ut auctoritatem dig¬
intatis ingenio suo augeat. sed
et in cognoscendo nec excande sce

Expanded text:
et violentias factas, et extortas et violentias factas, et extortas metu venditiones, et cautiones, vel sine pretii numeratione, ne et ipse provinciam in praebendis hospitiis oneret, denique ne quis iniquum lucrum, vel damnum sentiat, praecavebit. Congruit enim bono et gravi praesidi, curare ut pacata et quieta sit provincia: quod facile obtinebit si sollicite agat, ut malis hominibus provincia careat, eosque conquirat. Nam et sacrilegos, latrones, fures, plagiarios conquirere debet, et prout quisque deliquerit, in eum animadvertere, receptatoresque eorum, sine quibus latro diutius latere non potest. Omni vero jus reddenti observandum est, ut in adeundo quidem facilem se praebeat, sed contemni non patiatur. Unde mandatis adjicitur, ne praesides in ulteriorem familiaritatem provinciales admittant. Nam ex conversatione aequali, contemptio nascitur dignitatis. Et summatim ita jus reddi debet, ut auctoritatem dignitatis ingenio suo augeat. Sed et in cognoscendo, nec excandescere
Abbreviated transcription (Latin):
sunt dice̾ utͫ unu eundẽqz sermo¬
nẽ meditatũ actuleri. an adea
sponderint q̃ cirgu ᷝ ͣ et quẽadmod
cui rei ꝓbaude sufficiat. nullo
certe modo satis dissiiri pi.
Alicis iuuerus testium. Alicis
dignitas et auctoritas alicis ue¬
luti cousenciens faina consirãt
rei de qua queritur sidem. h gͥ
so ͫ tibi respondere possun sum¬
matun non utiqz ad unaur¬
statun alligari debere sed ex sen¬
tencia aunu tui te estunare opor¬
tere. quid aut credas aut par
ꝓbatum tibi opiueris. Iudici
ergo plurimum licet dum in
oninibus seruiat ueritati. ꝙ̃ si
ut sol et apud improbos peridi¬
tari cognouerit ad ꝓfessionem
eus qui nc̃cii fueruu euocabit
et ad cestimoniuu compeller
nui tos. his tamen exceptis ꝙͦ
aduersus certa personas te¬
stifuari iura non cogunt.
ad religionem presidis ꝓuidere
ue potenciores uiri in iuris.
afficiant humiliores. ne deffen¬
sores corui calumpiiosis cri¬
nunibus insectentur inuocentes.
prohibebitq Illatas exactiones

Expanded text:
dicere, utrum unum eumdemque sermonem meditatum attulerint, an ad ea sponderint. Quae argumenta, et quemadmodum, cuique rei probandae sufficiant, nullo certo modo satis diffiniri potest. Alias numerus testium, alias dignitas et auctoritas, alias veluti consentiens fama confirmat rei, de qua quaeritur fidem. Hoc igitur solum tibi rescribere possum summatim non utique ad unam prstatim alligari debere, sed ex sententia animi tui te aestimare oportere, quid aut credas aut parobatum tibi opineris. Judici vero plurimum licet, dum in omnibus serviat veritati, quam si ut solet apud improbos periclitari cognoverit, ad professionem ejus qui necessarii fuerint, evocabit, et ad testimonium compellet invitos: his tamen exceptis, quos adversus certas personas testificari jura non cogunt. ad religionem praesidis, providere ne potentiores viri injuriis afficiant humiliores, ne defensores eorum calumniosis criminibus insectentur innocentes. Prohibebitque illatas exactiones,
Abbreviated transcription (Latin):
stimonia siue teste. Het ta¬
men illuis pociora sunt. eo qd
testes. testunoniis preferun¬
tur. Nani cum testes excum¬
nari possinit testinoiia semper
et apud omnes eadem sunt¬
¶ In ipsa uero testim examina¬
diffiuiri quid magis iudicem
sequi opporteai. si enun testes
omines eiusdem honestatis et esti¬
macionis suit et negorii quali¬
tas ac iidicus motus cum hiis
concurrerit. sequenda sunt omia
testimonia. sui uero quidam eor
aliud dixerint licet in pari ñio
credendum est ꝙ nature uegocni
conuenit ꝙ mnunicicie aut gracie
suspicione caret consirmabitqz
uidex motum animi sui ex ar¬
guinentis sus et testimoniis q̃
rei apciora et uero ꝓxinora ee
comperit. non enim ad mustitu¬
diuem respici oportet. sed ad su¬
ceram testium fidem et testimo¬
ma quibus pocius lux ueritatis
assistit. ipis quoq p̾sumpcioni¬
bus frequentissime stabit. donec
probetur contrarium. noui et
salomon cum in litigio meretri¬
cum infantem diuidi precepis¬

Expanded text:
stimonia, sive testes: haec tastimonia, sive testes: haec tamen illis potiora sunt, eo quod testes testimoniis praeferantur. Nam cum testes examinari possint, testimonia semper, et apud omnes eadem sunt. In ipsa vero testium examinadiffiniri, quid magis judicem sequi oporteat. Si enim omnes testes ejusdem honestatis et aestimationis sint, et negotii qualitas, ac judicis motus cum his concurrerit, sequenda sunt omnia testimonia. Sin vero quidam eorum aliud dixerint, licet in pari numero, credendum est quod naturae negotii convenit, quod inimicitiae aut gratiae suspicione caret, confirmabitque judex motum animi sui ex argumentis et testimoniis, quae rei aptiora, et vero proximiora esse compererit. Non enim ad multitudinem respici oportet, sed ad sinceram testium fidem, et testimonia, quibus potius lux veritatis assistit. Ipsis quoque praesumptionibus frequentissime stabit, donec probetur contrarium. Nam et Salomon, cum in litigio meretricum infantem dividi praecepis
Abbreviated transcription (Latin):
citur penis aut erum calinup¬
uantur aut preuaricantur
aut t̾gu̾santur. Est autem
calumpinari cruuiua falsa
utendere preuaricari uera cib¬
scondere at in unuiersum ab
accusacoe desistere iͥguisari est
sed lege renua calumpniantes
ad uindictam poscit suuilitu¬
do supplicu ita tamien ut posiq̃
cens ab solutus suit cum de ac¬
cusatoris consilio et mente con¬
stiterit si iusto errore lapsus
est absoluatur. si uero in eui¬
deuti calumpia deprehensus
est pena legitima condempuatur
quod ipsius pronunciaciomis
manfestatur uerbo. nam si pro¬
nuntiatum est non probasti pe¬
percit actori. Si uero calump¬
matus es condempuauit enui
Et licet de pena in fanuie nichil
subieceru tamen potestas legis
aduersus enn exercebitur ad eo¬
sicione consilii. tam in cuuli¬
biis ꝙͣ criuunalibus cansis
ad examinandas probaciones
iustrumentorum racio haben¬
da est. Et quidem instrumen¬
ta diciuitur omnia quibus
causa instrui pot. siue suit te¬

Expanded text:
citur poenis. Aut enim calumncitur poenis. Aut enim calumniantur, aut praevaricantur, aut tergiversantur. Est autem calumniari, crimina falsa intendere. Praevaricari, vera abscondere. At in universum ab accusatione desistere, tergiversari est. Sed lege Remia calumniantes ad vindictam poscit similitudo supplicii, ita tamen ut postquam reus absolutus fuerit cum de accusatoris consilio et mente constiterit, si justo errore lapsus est, absolvatur. Si vero in evidenti calumnia deprehensus est, poena legitima condemnetur. Quod ipsius pronuntiationis manifestatur verbo. Nam si pronuntiatum est, « Non probasti, » pepercit actori; si vero « calumniatus es, » condemnavit eum: et licet de poena infamiae nihil subjecerit, tamen potestas legis adversus eum exercebitur, adeositione consilii, tam in civilibus quam criminalibus causis, ad examinandas probationes, instrumentorum ratio habenda est. Et quidem instrumenta dicuntur omnia, quibus causa instrui potest, sive sint te