comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tum urbem gestũ est int̾fuit. ubi inter¬
uentu dĩ genitricis marie. maxima paga¬
noꝵ cedesacta ẽ: intantũ ut innumera¬
bili multitudine palante. inuenta sint
iugulatoꝵ cadauera plusqͣm sex milia
qͥngenta: exceptis his quos uorago flumi¬
nis audure absorbuit. longusq fuge trac¬
tus siluarũq uastitas uulneratos. & exa¬
numes optinuit. Alia quoq tempestate
succedente. cũ nor mannice feritatis furor.
pagum niuernensem diriperet. & inm̃¬
sitatem prede etiam cũ onustis plaustris
ageret: in uictissimo illis occurrente richar¬
do isdem gerrannus ep̃s. in pͥma cũ pau¬
cis acie positus. illos imꝑteritus ad gressus
ẽ. Moxq infugam uersis. ita uis hostilis
suꝑata est atq deuicta: ut hii qͥ remane¬
rent amissa nobiliũ bellatoꝵ confiden¬
tia. nulla ulterius conserere p̾lia. nullas
deinceps de popłari terras auderent:s se
francoꝵ imꝑio ultroneos dedẽnt. atq iu¬
go xp̃i colla submittentes. demonicis lu¬

Expanded text:
tum urbem gestum est, interfuit, ubi, interventu Dei genitricis Mariae, maxima paganorum caedes acta est, in tantum ut, innumerabili multitudine palante, inventa sint jugulatorum cadavera plusquam sex millia quingenta, exceptis his quos vorago fluminis Audurae absorbuit, longusque fugae tractus silvarumque vastitas vulneratos et exanimes obtinuit; alia quoque tempestate succedente, cum Normannicae potestatis furor pagum Nivernensem diriperet et immensitatem praedae etiam cum onustis plaustris ageret, invictissimo illis occurrente Richardo, isdem Gerannus episcopus in prima cum paucis acie positus illos imperterritus aggressus est, moxque in fugam versis, ita vis hostilis superata est atque devicta, ut, si qui remanerent, amissa nobilium bellatorum confidentia, nulla ulterius conferre praelia, nullas deinceps depopulari terras auderent, sed se Francorum imperio ultroneos dederent, atque jugo Christi colla submittentes, daemonicis lu
Abbreviated transcription (Latin):
delicet suos distribuit. ⁊ ad uocato decano ⁊ capitło suo
ad lectũ suũ finẽ suũ eis cõm̃dauit. Ualde conquerens.
⁊ dicens se tantis occupat̃ fuisse: qd̾ ñ multa eis bonã
contulerat. ⁊ tñ se ita erga ip̃os habuisse: qd̾ parũ aut
nicħ decrrm̃ti eis irogass. s om̃s sitrta dilexisset dan¬
tate. Ut aut̃ memoria ei apd̾ ens ĩꝑpctuũ haberetur:¬

Expanded text:
delicet suos distribuit, et advocato decano et capitulo suo, delicet suos distribuit, et advocato decano et capitulo suo, ad lectum suum, finem suum eis commendavit, valde conquerens et dicens se tantis occupatum fuisse quod non multa eis bona contulerat, et tamen se ita erga ipsos habuisse, quod parum aut nihil detrimenti eis irrogasset, sed omnes sincera dilexisset charitate. Ut
Abbreviated transcription (Latin):
bi martim isq admatale dñi cotidie iaunans nullũ
omĩo ybum sumpsit nͥ qͣdr̃agesimalem. Interea tãta
erat iusitantiũ multitudo. ⁊ fregñtia: qd ⁊̃ aliqs sanus
om̃i temꝑis uigore destitutꝰ: om̃s cũ honore recipi p̃cipi¬
ebat. ⁊ om̃ib grãs agens lacͥmosis uocib supplicabat:
qͣtinꝰ ꝑ ip̃o apd̾ dnm irt̃cedẽnt: ut bono fine cõsũmaret᷑.
huiꝰmodi eñi u̾bũ ⁊minfirmitate. ⁊ cũ sanꝰ eẽt freq̃ntiꝰ
more eiꝰ u̾sabatur. bonũ exitũ adño tm̃ deb̾e peti. Unde
multocieus audumꝰ cũ pauꝑes. aut alii diesimiltos.
uite ꝓsꝑitatem. aut continuã ei p̃carentur corꝑis sa¬
mortua: nũꝗͣ tñ aboratione uacans: sic sic laborauit
usq ad finem febroarii. tc̃ finẽ suũ appropinqͣre ainos¬
cens familia suã añ se aduecatam absoluit abom̃ib.
que ͥ eũ ꝯmiserant.⁊ abeis se absolui supplicit cũ lacͥ¬
mis postulauit. pauca ⁊̃ q̃ sibi residua erãt anulos. ⁊ u¬

Expanded text:
B. Martini usque ad Nativ-Domini quotidie jejunans nullum omnino cibum sumpsit, nisi quadragesimalem. Interea tanta erat visitantium multitudo et frequentia, quod etiam aliquis sanusomni corporis vigore destitutus, omnes cum honore recipi praecipiebat, et omnibus gratias agens lacrymosis vocibus supplicabat, quatenus pro ipso apud Dominum intercederent, ut bono fine consummaretur: hujusmodi enim verbum et in infirmitate, et cum sanus esset, frequentius in ore ejus versabatur, bonum exitum a Domino tantum debere peti; unde multoties audivimus cum pauperes aut alii dies multos vitae, prosperitatem aut continuam ei precarentur corporis samortua, nunquam tamen ab oratione vacans, sic laboravit usque ad finem Februarii. Tunc finem suum appropinquare agnoscens familiam suam ante se advocatam absolvit ab omnibus quae in eum commiserant, et ab eis se absolvi suppliciter cum lacrymis postulavit: pauca etiam, quae sibi residua erant, annulos vi
Abbreviated transcription (Latin):
centiã abȩo petituri. ⁊ fic absq dilatione cõuocatis fr̃̾ib
ꝑ sonã honestã litãtã. bene morigeratã eligerent. Ham
mora diuturna eis dampnosa ẽẽ potãt ⁊ ꝑicłosa. Ro¬
gauit itm̃ qd̃ in uiliorib uestim̃talis sac̃dotalibus
magno euilatu ꝓrupit. Ille pacem uerã uob̃ miscdĩt¬
⁊ sic facta gena̾li confessione. int̾cessione abeis impetͣta.
⁊ absolutiõe. data benedictione: eos dimisit. Nich item
de contingentib obmitte̾ uolens. senoñ. uenabłem pre¬
sulem Giudoñe ꝑ nũcios arcessiit humiłr supplican¬
do ut exitiu suo int̃eẽ dignaret᷑. ¶ ꝓ pietate qͣ eiat. ne¬

Expanded text:
i, et sic absque dilatione convocatis fratribus, personam honestam, litteratam, bene morigeratam eligerent: nam mora diuturna eis damnosa esse poterat et periculosa. Rogavit item, quod in vilioribus vestimentis sacerdotalibus,magno ejulatu prorupit: Ille veram pacem vobis miseriet sic facta generali confessione, intercessionibus ab eis impetrata et absolutione, data benedictione, eos dimisit. Nihil item de contingentibus omittere volens, Senonensem venerabilem praesulem Guidonem per nuntios accersivit, humiliter supplicando, ut exitui suo interesse dignaretur; qui pro pietate, qua erat, ne
Abbreviated transcription (Latin):
catꝰ. s ita serenꝰ ⁊ qͣi rubicũdꝰ. qd̾ ad uenientib illũ potius
dormire ꝗͣ mortuũ eẽ uideret᷑. Missis cantatis ⁊ ꝑ acta ob¬
seqͥo: p̃dictꝰ archiep̃c humiłr genua ante ferectũ flectẽs.
osculat᷑ est cyrothecas qͥb manꝰ eiꝰ in uolute erãt ⁊ sandalia
ineadem eccłia ante maiꝰ altare aparte sinistra tuxta
parietem. pꝰ ea hugo senoñ archidiaconꝰ eiꝰ nepos se¬
pulturã satis honestã suꝑ᷑ edificari fecit. uacauit autẽ

Expanded text:
catus, sed ita serenus et quasi rubicundus, quod advenientibus ille potius catus, sed ita serenus et quasi rubicundus, quod advenientibus ille potius dormire quam mortuus esse videretur. Missis cantatis, peracto obsequio, praedictus archiepiscopus humiliter genua ante feretrum flectens, osculatus est chirothecas quibus manus ejus involutae erant, et sandalia in eadem ecclesia ante majus altare a parte sinistra juxta parietem. Postea Hugo, Senonensis archidiaconus, ejus nepos, sepulturam satis honestam super eum aedificari fecit. Vacavit autem
Abbreviated transcription (Latin):
Ipsi etiã nepoces ⁊ familiã suã tanꝗͣ dño ⁊ cõsangͥneo suo
cõmendauit. qͦẜ in pat̾cimo suo benĩgne suscepit. ⁊ quod
nũꝗͣ eis de eẽt spontanee ꝓmisit. In nocte seq̃nti cũ infir¬
mitate gͣuiꝰ solito urgent᷑. q̃siert̃ abeo siri utrũ ĩ cine̾
stratũ cõsignauit. Sic q ibi positꝰ cũ religiosi. ⁊ cłici qͥ
aderant letanias ⁊ psalt̾iũ decantarent: ꝗͣ diu potuit
cũ ip̃is psallebat. Circa mediã noctẽ cũ ꝯuentꝰ matutinos
decantass ad eũ uisitandum uenit. ⁊ incõspectu eoꝵ emi¬
sit ĩpm. Cũ aut̃ corpꝰ eiꝰ lauaret᷑ cepimꝰ qͥ ad eramꝰ ultra
ꝗͣ dici potest mirari ⁊ qͣide nouo eiulare siꝑ stupenda
signiis. ad eccł̃iã eũ detulert̃. Incͣstino ꝗͣtũ fuerit luctus
tociꝰ cuutatis q̃ti gemit᷑ ⁊lam̃t fere omiũ aduentanciũ
ñ est facile dictii: Apparebat iã in co qͣsi q̃dã species beate
qͥctis. nã uultꝰ eiꝰ ut assolet mortuoꝵ nullo erat pallore fus¬

Expanded text:
ipse etiam nepotes et familiam suam tanquam domino et consanguineo suo commendavit, quos in patrocinio suo benigne suscepit, et quod nunquam eis deesset spontanee promisit; in nocte sequenti, cum infirmitate gravius solito urgeretur, quaesierunt ab eo sui, utrum in cinere signavit: sicque ibi positus, cum religiosi et clerici, qui aderant, litanias et psalterium decantarent, quandiu potuit cum ipsis psallebat; circa mediam noctem cum conventus Matutinos decantasset, ad eum visitandum venit, et in conspectu eorum emisit spiritum. Cum autem corpus ejus lavaretur, coepimus qui aderamus ultra quam dici potest mirari, siquidem de novo ejulare super stupenda signiis ad ecclesiam eum detulerunt. In crastino quantus fuerit luctus totius civitatis, quanti gemitus et lamenta fere omnium adventantium, non est facile dictu. Apparebat jam in eo quasi species beatae quietis: nam vultus ejus, ut assolet esse mortuorum, nullo erat pallore fus
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ de huiꝰmodi loqͥt᷑ disciplinis de quo mulitib multa doctnalia ꝓponebat. Mi-¬
ram habebat affectione ad suos. ur banꝰ ad eos cum quib degebat ad eo ut
om̃ib omia factꝰ domi inter eos eẽt qͣi inus ex ip̃is foris tamen p̃rogatiue
suo congruo moderamine dignitate seruata.
exagitat ad exactiones ⁊ oppssiones subditoꝵ ⁊ usurpanda uira ñ sua ip̃m
plus forte debito ꝓuocaret. ⁊ nͥ cont qmͣlib inlignatiõe concepta m̃e sue
ac nocendi libidin: ĩmod̾ate plerumꝙ frena laxaret. Qd̾ cͥca tp̃rali¬

Expanded text:
qui de hujusmodi loquitur disciplinis, de quo militibus multa doctrinalia proponebat. Miqui de hujusmodi loquitur disciplinis, de quo militibus multa doctrinalia proponebat. Miram habebat affectionem ad suos. Urbanus ad eos cum quibus degebat, adeo ut omnibus omnia factus domi inter eos esset quasi unus ex ipsis, foris tamen praerogativae sub congruo moderamine dignitate firmata. exagitat, ad exactiones et oppressiones subditorum, et usurpanda jura non sua ipsum plus forte debito provocaret, et nisi contra quemlibet indignatione concepta ruinae suae et nocendi libidini immoderate plerumque frena laxaret. Quant
Abbreviated transcription (Latin):
rat aũt stature medioeͥs. decorus aspectu. sapĩa p̃ditꝰ. mnagendis stͤnuus. inter
exprimens oratoris. litt̃atura ⁊ inuacis ingenii a deo ut in qualibet facultate li¬
berali seu mechanici ei ꝓmptũ eẽt uerba hab̾e mat̾ie accommoda. ac si plenam
eius eẽt scientiam assequutꝰ. Nerumq etiam latino eloquio ꝓperato ualde stu¬
dio cantica componebat ⁊ cantꝰ. Commendanda qͥdem ingenii uiuatitas. si q̃
breui cudebat tp̃re prius ad lunam ꝑduceret qm ad linguam. S tanta estua¬
bat aiuditate edendi qd̾ fecerat ut in culta ꝑferret in mediũ que melius la¬
tere potuerant donec correctionis studiose elimata in cude luculentiori splen¬
derent ornatu. Unde factum est qd̾ eius opuscula. que plus ra ip̃is fauore
qmͣ ꝓprio scemate frequenti dum uiueret. habebant᷑ inusu. ip̃o sepulto
sunt parit ꝯsepulta. Militum gaudebat stipari freqũtia. ⁊ de militaribꝰ sta¬
diis libentiꝰ disceptabat cum eis. uñ ⁊ uegetium reuatum freqñter relegãt

Expanded text:
rat autem staturae mediocris, decorus aspectu, sapientia praeditus, in agendis strenuus, inter vires exprimens oratoris, litteraturae et vivacis ingenii adeo ut in qualibet facultate liberali, seu mechanica, ei promptum esset verba habere materiae accommoda, ac si plenam ejus scientiam esset assecutus. Plerumque etiam Latino eloquio properato valde studio cantica componebat et cantus. Commendanda quidem ingenii vivacitas siquidem brevi cudebat tempore prius ad limam perduceret quam ad linguam: sed tanta aestuabat aviditate edendi quod fecerat, ut inculta proferret in medium, quae melius latere potuerant, donec correctionis studiosae elimata incude luculentiori splenderent ornatu. Unde factum est quod ejus opuscula, quae plus in ipsius favore prio schemate, frequenti, dum viveret, habebantur in usu, ipso sepulto, sunt pariter consepulta. Militum gaudebat stipari frequentia, et de militaribus studiis libentius disceptabat cum eis, unde et Vegetium Renatum frequenter relegerat,
Abbreviated transcription (Latin):
seueritatis tensura: hoꝵ rebellionem uirib compescendo ⁊ plurima. que sine ob hoc
siue obalias causas ꝑtulit in ep̃atu aduersa: mente intrepida ⁊ constanti. sicut erat
uiranimo magnisicꝰ ⁊ insuꝑabili longanimitate ꝑcurrit de quib pauca q̃ nob̃ nota
st̾ memorialib duximꝰ inserenda membranis. De forma int̃dictoꝵ statuta temꝑe

Expanded text:
severitatis censura; horum rebellionem viribus compescendo, et plurima quae sive ob hoc, sive ob alias causas pertulit in episcopatu adversa, mente intrepida et constanti, sicut erat vir animo magnificus et insuperabili longanimitate, percurrit, de quibus pauca quae nobis nota sunt memorabilibus duximus inserenda membranis. De forma interdictorum statuta tem
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ honerosum debitum ep̃c duuna ꝓcurante clementia ⁊ occasionis congrue
oportuiutatẽ prãnte imꝑpetimm taliter ableuit. Nam cũ Gieniũ castrum
nobrissimum herue de doniaco comitis nuerneñ qd̵ erat de fes do
tebat iuire h̃e ditario comitatꝰ: haberet uxorẽ: translato in regem talit̃ castͥ
dñio ep̃s apud regiam magnificentiam multa interpellauit instantia qm̃ feo¬
dum eccl̃ie sine eiꝰ p̃uidicio ñ poterat retinere. Tandem in recõpensationẽ feodi
eiꝰ nõie reciꝑe hospicio aut ministra necessaria teneat᷑. concessit salua nichilo¬
usꝙ hodie dñs rex a p̃positis siuis de Giemo fecit ꝑsolui. pena apposita qd̾ quotienᷤ
p̃positi cereum illum suo t̃mino ñ reddebant: ꝓsingłis dieb quib insolutione
cessabant. Eͣ. solidos parisienfium ip̃i regi ir remiserabiliter componebant.
Utilis sane recompensatio ⁊ eccł̃ie ꝓfutura cum multũ ex eo honeris ep̃is sit re¬

Expanded text:
stens et onerosum debitum episcopus, divina procurante clementia et occasionis congruæ opportunitate præstante, in perpetuum taliter abolevit. Nam cum Gyemi castrum nobilissimum Hervei de Donziaco comitis Nivernensis, quod erat de feodo competebat jure hereditario comitatus, haberet in uxorem, translato in regem taliter castri dominio, episcopus apud regiam magnificentiam multa interpellavit instantia, quoniam feodum ecclesiæ sine ejus præjudicio non poterat retinere; tandem, in recompensationem feodi ejus nomine recipere hospitio, aut ministrare necessaria teneretur concessit, salvo nihilousque hodie dominus rex a praepositis suis de Giemo fecit persolvi, poena apposita quod, quoties praepositi cereum illum suo termino non reddebant, pro singulis diebus quibus in solutione cessabant solidos 5 paris. ipsi regi irremissibiliter componebant. Utilis sane compensatio et ecclesiae profutura, cum multum ex eo oneris episcopis sit re
Abbreviated transcription (Latin):
ne rationis eẽt urefragabile argumentum: qd̾ suta de ꝓxi¬
mo turrium instaret ruma: ad concussio campanaruni ⁊ strepitũ: quib uixta
sollempnitatis exigentiam plus solito nocte ac die uexate fuerant ⁊ concusse potiꝰ
ruere debuissecit. qd̾ utiꝙ sine strage ꝑmaxima fieri nequiuisset: urtus duuna:
rumam miraculose suspendit ad tempus. horam ꝓuidens oportunam: in qua oĩ¬
b absentib magis sine lesione homiũ ⁊ ꝑiculo fieri potuisset. Ed ps̾nsandum siũt
N quo et illud pensandum fuit. qnͣta miseratione nos in hac miseratiõe di¬
dñs uocabat ad penitentiã. nolens mortẽ peccatoris. s magis ut conũtatur ⁊ uiuat.
qui de tanta mortis instantia nos licet inclignos misericorditer lib̾auit. suo tamen

Expanded text:
e rationis irrefragabile esset argumentum, quod si ita de proximo turrium instaret ruina ad concussionem campanarum et strepitum, quibus juxta solemnitatis exigentiam plus solito nocte ac die vexatae fuerant et concussae, potius ruere debuisset. Quod utique sine strage permaxima fieri nequivisset, virtus divina ruinam miraculose distulit ad tempus, horam providens opportunam, in qua, omnibus absentibus, magis sine laesione hominum et periculo fieri potuisset. Quid pensandum fuerit in hac miseratione divina. In quo et illud pensandum fuit quanta miseratione nos Dominus vocabat ad poenitentiam, nolens mortem peccatoris, sed magis ut convertatur et vivat; qui de tanta mortis instantia nos licet indignos misericorditer liberavit suo tamen
Abbreviated transcription (Latin):
siulłmꝰ gͥ talib ortꝰ natalib abineunte etate cepit bone indolis puer eẽ ⁊ cuiꝰ dã
simplicitatis ingenite ⁊ maturitatis innate. adeo ut ñ sicut ceteri coetanei
sui ad pueriles nenias ⁊ lenitates milla familiarẽs etate animum inclina ret
Erat iam tunc in eiꝰ uultu incessu. ⁊ gestu ex eius maturitate prematura: aspi¬
cere future spẽm grauitatis. et desecutura bonitate ip̃a eiuis puericia ꝓphabat.

Expanded text:
ur talibus ortus natalibus, ab ineunte aetate coepit bonae indolis puer esse, et cujusdam simplicitatis ingenitae et maturitatis innatae, adeo ut non caeteri coaetanei sui, ad pueriles naenias et levitates in illa familiares aetate animum inclinaret. Erat jam tunc in ejus vultu, incessu, et gestu ex ejus maturitate praematura aspicere futurae speciem gravitatis, et de secutura bonitate ipsa ejus pueritia prophetaba
Abbreviated transcription (Latin):
consilio existtrnabant felices: si sic eis incliuiduam uite retinere consuetudinem
licuisset. S diuine dispensationis ꝓuidentia. que sibi complacuerat in utroꝙ: sicut
iuniorem autissiod̾ eecl̃ie p̃fecerat sic et maiorem manassem scilicet infra hreuis
temꝑis spatium: ad aurelianeñ cathedie fastigium sublimauit. Ac ne aurelianeñ
territorium deantiqua p̃rogatiua ulternis seiactaret qd̾ duos olim fratres uno
uentre ⁊ cisdem lumbis editos. Alterum. austrenũ. uidelicet aurelianeñ eccl̃ie. Al¬
terum annarium. scilicet autissiod̃ pontifices de suo gremio grempidtulisset
itidem fratres daret. ⁊ si meritoimpares quoꝵ alter manasses aurelianeñ. Alter uͦ
Giulł̃s eccł̃ie autissiodoreñ prec̃ẽt. ut̃ꝙ de autissiod̾ t̾ritorio oruindͦ.

Expanded text:
consilio existimabant felices, si sic eis individuam retinere consuetudinem consilio existimabant felices, si sic eis individuam retinere consuetudinem licuisset: sed divina dispensationis providentia quae sibi complacuerat in utroque, sicut juniorem Antissiodor. Ecclesiae praefecerat, sic et majorem, Manassem scilicet, infra brevis temporis spatium ad Autissiodorensis cathedrae fastigium sublimavit, ac ne Aurelianense territorium de antiqua praerogativa ulterius se jactaret quod duos olim fratres uno ventre et eisdem lumbis editos, alterum Austrenum, videlicet Aurelianensis Ecclesiae, alterum Aunarium, scilicet Antissiod. pontifices de suo gremio tulisset.itidem fratres daret etsi merito impares: quorum alter Manasses Aurelianensi, alter vero Guillelmus Ecclesiae Autissiodor. praeesset, uterque de Autissiodorensi territorio oriundus.
Abbreviated transcription (Latin):
nus: decanatum cepit ep̃s impugnare st̃ ñ solum ꝑ se sed et ꝑ officialem suum
ĩmediate et absꝙ appellationẽ de causis cognoscere ciuitatis. licet archipbẽi qͥ
antiquitus locum officialium obtinebant. nec adhuc cognoscere ualeant de car¬
sis eoꝵ qui sunt de uirisditione decani ⁊ p̃omnib qui ante ip̃m fuerant ep̃is:
decanatus iuris ditionẽ ñ modicum en aruauit. Hoc in ip̃o p̃cipuum repperimꝰ
de im ꝑfeeto fragilitatis humare qd unrisclitionem suam ⁊ dñinandi. iis ꝓut poterat
extendere conabat᷑. ⁊ multum p̃esse uolebat: non tam in mansuetudine qmͣ in uinta.
archidiaconꝰ: ei comes indiuiduns adherebat. nutuꝙ suo ⁊ modera manasse.¬
mine omiia agebant᷑. nec quicqmͣ fiebat grande aut paruum. qd de consilio eiꝰ nõ
mane̾rat. Sic ⁊ꝙ eum sibi ep̃s prefecerat ut solo nomine maior ẽẽt seseꝙ ambo eiꝰ

Expanded text:
nus, decanatum coepit episcopus impugnare et non solum per se, sed et per officialem suum nus, decanatum coepit episcopus impugnare et non solum per se, sed et per officialem suum immediate et absque appellatione de causis cognoscere civitatis, licet archipresbyteri, qui antiquitus locum officialium obtinebant, nec adhuc cognoscere valeant de causis eorum qui sunt de jurisdictione decani et prae omnibus qui ante ipsum episcopis, decanatus jurisdictionem non modicum enervavit. Hoc in ipso praecipuum reperimus de imperfecto fragilitatis humanae, quod jurisdictionem suam et dominandi jus, prout poterat, extendere conabatur et multum praeesse volebat non tam in mansuetudine quam in virga.archidiaconus ei comes individuus adhaerebat nutuque suo et moderamine omnia agebantur, nec quidquam fiebat grande aut parvum quod de consilio ejus non maneret; sicque eum sibi episcopus praefecerat ut solo nomine major esset, seseque ambo ejus
Abbreviated transcription (Latin):
Nnidiciis ꝓuit ei reuelabat dñs: semꝑ ma regia incedebat. nec ullomodo extra sci¬
entia declinabat ad dexteram uel sinistram. fãcile tam̃ erat ei ꝑsuadere ratiõib
si que obumbrare uiderent᷑ qd ꝓp̾e fauor utilitatis dictabat. Unde ⁊ decanatum
multum opp̃ssit. sam cum publica haberet assertio causas ciuitatis autissi od̾
ordinarie ⁊ primo loco aduiris ditionem ꝑtinere de cani. ni tantum qd̃ si aliqͥ
de uirisditione ip̃ms in curia uel in presentia ep̃i in ius uocarentur qnͣdoꝙ nisi
ꝑ appellationem qui prus non fuissent incuria decani conuenti. plerumꝙ re-¬
uocabant᷑ a decano cognoscendi sibi ius uendicante plerumq exceptione fori op¬
posita ñ cogebant᷑ ulterius coram ep̃o uel eiꝰ officiali ulterius exꝑiri. ⁊ ip̃e dum ẽẽt
decanus uteret᷑ hoc inre. factusq ep̃s uti ꝑmiserit successores snos decanos aliqmͣ¬
diu: tandem in hiis ⁊ aliis aduirfdictionẽ ꝑtinentib qmͣ sibi uendicabat deca¬

Expanded text:
diciis prout ei revelabat Dominus semper via regia incedebat, nec ullo modo extra scienter declinabat ad dexteram vel sinistram; facile tamen erat ei persuadere rationibus, si quae obumbrare viderentur, quod propriae favor utilitatis dictabat, unde et decanatum multum oppressit. Nam cum publica haberet assertio causas civitatis Antissiodorensis ordinarie et primo loco ad jurisdictionem pertinere decani in tantum, quod si aliqui de jurisdictione ipsius in curia, vel in praesentia episcopi in jus vocarentur quandoque nisi per appellationem, qui non fuissent in curia decani, conventi, plerumque revocabantur a decano cognoscendi sibi jus vindicante, plerumque exceptione fori exposita non cogebantur ulterius coram episcopo vel ejus officiali ulterius experiri, et ipse dum esset decanus, uteretur hoc jure, factusque episcopus uti permiserit successores suos decanos aliquandiu, tandem in his et aliis ad jurisdictionem pertinentibus quam sibi vindicabat deca
Abbreviated transcription (Latin):
dumin stratu suo sub eisdem dieb quie sceret uidit in sompnis unum de sociis
ep̃i quẽ secum romã duxerat. uenientẽ ad se uultu subobducto ⁊ tristi. cuꝑ
cunctanti cur eum erecta facie ñ respiceret ⁊ serena: Breui respondit uersiculo.
Est ꝓpe mors. pestis ꝓmpta. remota salus. Quam uisionẽ reuoluens in animo
licet nichil ad huc de morte ep̃i cogitaret: ac eandem uni de socii ep̃i qui autis
siod̾ ep̃o abeunte romanserant cõmunicans: morte ep̃i ac die mortis ꝑnuncios
declarata. comꝑtum habuit nontam fimplex sompniũ qm̃ mortis ełꝰ p̃sagium
extitisse. qͥipe cum ip̃o die obitus ep̃i fuisset huꝰ modi reuelatio facta sibi. O ui¬
rum magnificũ cul exitum insensata senserunt. ⁊ positis in remotis regiomi¬
bus plura reuelationum presagia ꝓpħabant. Oremus igit᷑ lñu pro ipo¬

Expanded text:
dum in stratu suo sub eisdem diebus quiesceret, vidit in somnis unum de sociis dum in stratu suo sub eisdem diebus quiesceret, vidit in somnis unum de sociis episcopi, quem secum Romam duxerat, venientem ad se vultu subobducto et tristi. Cui percontanti, cur eum erecta facie non respiceret et serena, brevi respondit versiculo: Est prope mors, pestis prompta, remota salus. Quam visionem revolvens in animo, licet nihil adhuc de morte episcopi cogitaret, ac eamdem uni de sociis episcopi, qui Autissiodorensi episcopo abeunte remanserant, communicans, morte episcopi ac die mortis per nuntios declarata, compertum habuit, non tam simplex omnium, quam mortis ejus praesagium exstitisse. Quippe cum ipso de obitu episcopi fuisset hujusmodi revelatio facta sibi. O virum magnificum, cujus exitum insensata senserunt, et positis in remotis regionibus plura revelationum praesagia prophetabant! Oremus igitur,
Abbreviated transcription (Latin):
bebat. Cui Ep̃s non insompnus s ingilanti potinis ⁊ de die ip̃o die mortis sue sicut
post ea comꝑtum est musione uelut manifestꝰ apparuit apparuit interalia
dicens ei. Ueui sequere me quia ego iam p̃cessi. Stupefactꝰ nisione horrenda uocat
suos qui statim a camera ubi iacebat infirmus discesserant. Sciscitat᷑ si uidissẽt
ep̃m: ab itinere romano reũsum. Admiantes unde talia diceret. dxxerunt ep̃m
nõdum potuisse reũti. Quib ille. Certe modo hinc discessit. ⁊ uehement̃ admiror
qd̾ eum ñ uidistis. Omnẽ ꝙ eis pandit ex ordine uisionẽ. ⁊ infra tͥduũ post mor¬
tem ep̃i uita decedit. uocantẽ ep̃m ad transitum quo p̃cesserat subsequutꝰ. Eus¬
lachius Canõicꝰ fimilr̃ ⁊ cõmessalis ip̃ius ep̃i qui et post modũ sacrista factꝰ est

Expanded text:
trema aegritudine decumbebat. Cui episcopus non in somniis, sed vigilante potius, et de die, ipso die mortis suae, sicut trema aegritudine decumbebat. Cui episcopus non in somniis, sed vigilante potius, et de die, ipso die mortis suae, sicut postea compertum est, in visione velut manifestus apparuit, inter alia dicens ei: Veni, sequere, quia ego jam praecessi. Stupefactus visione horrenda vocat suos, qui statim a camera ubi jacebant infirmi discesserant. Sciscitatur si vidissent episcopum ab itinere Romano reversum. Admirantes unde talia diceret, dixerunt episcopum nondum potuisse reverti. Quibus ille: Certe modo hinc decessit, et vehementer admiror quod eum non vidistis. Omnemque iis pandit ex ordine visionem. Et infra triduum post mortem episcopi vita decedit, episcoporum vocantem ad transitum, quo praecesserat subsecutus. Eustachius canonicus similiter, et commensalis ipsius episcopi, qui et postmodum sacrista factus est,
Abbreviated transcription (Latin):
dño sicuolente. ñ solum Rome ubidecum bebat infirmꝰ uerum etiã apud
nos sunt plurib ꝓpalata. Triduo pͥusqmͣ defungeret᷑ crrca noctis nieium qnͣdo
lecti uidelicet ad dormiendum parati fessa labore durno membra uocabant
ad requiem. Auditꝰ est fragor p̃maximꝰ ac siꝑpe eccl̃iam beatie lem̃tis ubi inhos-¬
picio morabatur aliquod de antiquis edificii fimditꝰ corriisset. Extiti sunt frago¬
re ep̃s ⁊ sui. et incrastino ꝑ seruientes suos nec non ⁊ ꝑsemet ip̃os ꝑferlitari
ceꝑunit ubi nam fuisset tarti fragoris ruina que sic euicino uisa fuerat corriusse.
S ne longe nec ꝓpe in tota urbe audire uł comꝑire potuerunt fiusserumam:. uł
fragorem auditum. Ex eo tp̃re cepit ep̃s desuo exitu suspitari Ipã nocte uł de ꝓpe
qua ini urbe romana migrauit a corꝑe apud Regium amnẽ domum uidelicet ep̃a
cauna. apud uarziacũ muri munccipii quos fecerat ac si uellent commori dño

Expanded text:
no sic volente, non solum Romae, ubi decumbebat infirmus, verum etiam apud nos sunt pluribus propalata. Triduo priusquam defungeretur circa noctis initium, quando lecti videlicet ad dormiendum parati fessa labore diurno membra vocabant ad requiem, auditus est fragor permaximus ac si prope ecclesiam B. Clementis, ubi in hospitio morabatur, aliquod de antiquis aedificiis funditus corruisset. Exciti sunt fragore episcopus et sui, et in crastino per servientes suos, necnon et per semetipsos perscrutari oepere, ubinam fuisset tanti fragoris ruina, quae sic e vicino visa fuerat corruisse; sed nec longe nec prope in tota urbe audire vel comperire potuerunt fuisse ruinam vel fragorem auditum. Ex eo tempore coepit episcopus de suo exitu suspicari ipsa nocte, vel de prope qua in urbe Romana migravit a corpore, apud regium amnem, videlicet domum episIcauna, apud Varziacum muri municipii, quos fecerat, ac si vellent commori domino
Abbreviated transcription (Latin):
uellet uixta premissaꝵ cartarum tenorẽ que id ip̃m det̾minant reddere teneret᷑.
Ip̃iq ad libitum suum ad uiris ep̃alis declarationẽ qnͣdoꝙ tradi fecit turres sc̃i saluatoriˢ
⁊ castri noui. claues quoꝙ portaꝵ : ip̃m incomꝑabilẽ uiris sui possessionẽ inducens: qd̾
predecessori suo facere non uolebat. Et qui uidit ꝑhibuit testimoniũ. ⁊ scimꝰ qm̃ uerũ
est testimonium eiꝰ.
Que loca religiosa creata sinit sub eo: in autissiod̾. dioces.

Expanded text:
vellet juxta praemissarum cartarum tenorem, quae idipsum determinant, reddere teneretur, vellet juxta praemissarum cartarum tenorem, quae idipsum determinant, reddere teneretur, ipsique ad libitum suum ad juris episcopalis declarationem quandoque tradi fecit turres Sancti Salvatoris, et Castri novi: claves quoque portarum ipsum incomparabilem juris sui possessionem inducens quod possessori suo facere non volebat. Et qui vidit, perhibuit testimonium, et scimus quoniam verum est testimonium ejus. Quae loca religiosa creata sunt sub eo in Antissiod. dioeces
Abbreviated transcription (Latin):
euallia ed quoꝙ ⁊ bet̾aco castris uttꝙ: defeodo autissiod̾ eccłie que petrus co-¬
mes autissiod̾ in ius feod̾ comitisse campante in preuidicum eccłie transcribere
conabatur consitens datis inde litteris sius qd̾ de hiis eidem comitisse fecisset homa¬
quim: multis laborib ⁊ impensis contra eundem comitẽ subuidicib asede apłica¬
delegatis: causam eccl̃ie tanta est constantia ꝓsequuitꝰ: qd̾ adultimum rem eo usꝙ ꝑduxit
ut comes ius eccł̃ie recognoscens deutroꝙ specialiter: ep̃o faceret homagium manuale
ac uixta tenorem cartarum ep̃alium suꝑ hoc confectoꝵ: castrum malliaci ad bñplaci¬
tum ep̃i traderet mandato ip̃nis: hugoni uidelicet tunc archidiacono: qui nomine
ep̃i castrum ip̃m recepit. Comitem quaꝙ herueum niuerneñ: licet ñ sinedifficultate
ret instrum̃tũ. qd scĩ saluatoris. Castrinom. ⁊ conade turres ep̃o autissiod̾ quotiens

Expanded text:
alliaco quoque et Bitriaco castris utique de feodo Antissiod. Ecclesiae quae Petrus comes Antissiod. in jus et feodum comitissae Campaniae in praejudicium Ecclesiae transcribere conabatur, confitens datis inde litteris suis, quod de his eidem comitissae fecisset homagium, multis laboribus et impensis contra eumdem comitem sub judicibus a sede apostodelegatis causam Ecclesiae tanta est constantia prosecutus, quod ad ultimum rem eo usque perduxit ut comes ejus Ecclesiae recognoscens, de utroque specialiter episcopo faceret homagium manuale, ac juxta tenorem cartarum episcopalium super hoc confectarum castrum Malliaci ad beneplacitum episcopi traderet mandato ipsius, Hugoni videlicet tunc archidiacono, qui nomine episcopi castrum ipsum recepit: comitem quoque Herveum Nivernensem, licet non sine difficultate,ret instrumentum, quod Sancti Salvatoris, Castri novi et Conadae turres episcopo Antissiod. quoties
Abbreviated transcription (Latin):
ibi ꝓuide fecit uł lib̾alit̃ contulit: lectoriam. ⁊ succentoriã ꝑ quas totum in legendo
cantando ue seruitium dispensatur. nec non ⁊ scolastriam que antea ita tenues
erant inpuentib.⁊ exiles qd̾ ñ inueniebatur qui honus reciꝑet sine fructu: uire
ampliauit. scolastrie curciter decem libraꝵ. lectorie ⁊ succentorie p̃ter antiqͣ stipendra
fructꝰ unius p̃bende cum minutis particionib q̃ hiis omnib ꝯsentiente capło deputa

Expanded text:
ibi provide fecit vel liberaliter contulit, lectoriam et succentoriam, per quas totum in legendo ibi provide fecit vel liberaliter contulit, lectoriam et succentoriam, per quas totum in legendo cantandove servitium dispensatur, nec non et scholastriam, quae antea ita tenues erant in proventibus et exiles, quod non inveniebatur qui onus reciperet sine fructu, jure ampliavit, scholastriae circiter decem librarum, lectoriae et succentoriae praeter antiqua stipendia fructus unius praebendae cum minutis portionibus quae his omnibus consentiente capitulo deputa
Abbreviated transcription (Latin):
rant pridie qmͣ defungeret᷑ ñ ad ip̃m uisitand̾. s suis sp̃alib negotiis enotati.
que illuc confluxerant religiosoꝵ. canonicoꝵ aliorum cłicorum. ⁊ laicoꝵ ꝑ maxi¬
ma multitudo qui tanqmͣ eis reuelatum eẽt diuinitus qd̃ iam ad regionẽ suꝑno¬
rum ciuium euolasset. pedes manus. ⁊ quicqͥd de ip̃o tangere poterant: deuotis
osculis ꝓlambebant. felicẽ se putabat qui de ip̃o aliqͥd tetigisset. Sic tandẽ archiep̃oꝵ¬
⁊ ep̃oꝵ manib tumulatꝰ beato in dño fine quieuit. Ad cuiꝰ tumulũ multa langui¬
doꝵ ⁊ male habentium confluxit frequentia. ⁊ ñ nulloꝵ deuotio confluit usq
adhuc. eiꝰ meritis prestolantes a d ñõ langoꝵ suoꝵ reciꝑe sanitatem. S hec tanti ꝑ
de ip̃o dicta sufficiant. Nunc ad Guilł̃m cuiꝰ cepimꝰ texere hystoriam reuertamur
ꝓmouend̾ efficatiter anhelabat. In matori scilicet cathedrali eccłia p̃ter alia q̃

Expanded text:
rant pridie quam defungeretur non ad ipsum visitandum, sed suis specialibus negotiis evocati. odem, et civitatis quae illuc confluxerat religiosorum, canonicorum, aliorum clericorum et laicorum permaxima multitudo qui, tanquam eis revelatum esset divinitus quod jam ad regionem supernorum civium evolasset, pedes, manus, et quidquid de ipso tangere poterant devotis osculis prolambebant; felicem se putabat qui de ipso aliquid tetigisset. Sic tandem archiep manibus tumulatus beato in Domino fine quievit: ad cujus tumulum multa languidorum et male habentium confluxit frequentia et nonnullorum confluit usque adhuc ejus meritis praestolantes a Domino languorum suorum recipere sanitatem, sed haec tantisper de ipso dicta sufficiant, nunc ad Guillelmum, cujus coepimus texere historiam, revertamur.promovendum efficaciter anhelabat: in majori scilicet cathedrali ecclesia praeter alia quae
Abbreviated transcription (Latin):
in pͥmeuo etatis sue flore defunctis. Manasses nomine archidia conus
sue. ⁊ lib̾alitatis insignia. longe lateq sue claritatis radios diffundebat. Hunc
qm̃ natu maior erat tanto rei ttebatur affectu. Idem Wll̃s de quo p̃sens sermo ẽ
ut totus de eius uoluntate penderet. Erat in eis uidere alterum par amoris
Nam ficut uno uenire ꝓdierant sic uno sp̃u regebantur. Una erat eis ⁊ autis¬
siod̾. ⁊ Senoñ habitatio. mensa una. Uasa ad cibũ eadem in quib parit̃ comede¬
bant. lectus unꝰ. parilitas in domesticis. parilitas inuestib parilitas mamore¬
nec alter sine altero qͥcqmͣ habebat ꝓprium. s erant ilł omiua cominunia. nec erat
dicere de eoꝵ familia quis cui fratrib potius militaret. Diuulgabatur ubiꝙ pecu¬
liaris illa que ip̃is inerat. frat̃ne copula caritatis ad eo ut raro ꝓpriis designarent᷑
uocabut. s quadam specificata appellatione fratres Se noñ: antomasice uocarent᷑.¬
Quanto feruore se mutuo diligebant

Expanded text:
 aetatis suae defunctis, Manasses nomine, archidiaconus suae et liberalitatis insignia, longe lateque suae claritatis radios diffuderat. Hunc quoniam natu major erat, tanto reverebatur affectu idem Guillelmus, de quo praesens sermo est, ut totus de ejus voluntate penderet. Erat in eis videre alterum par amoris; nam sicut uno ventre prodierant, sic uno spiritu regebantur. Una erat et Antissiodori et Senonis habitatio; mensa una, vasa ad cibum eadem in quibus pariter comedebant; lectus unus, parilitas in domesticis, parilitas in vestibus, parilitas nec alter sine altero quidquam habebat proprium, sed erant illis omnia communia; nec erat dicere de eorum familia, quis de fratribus potius militaret: divulgabatur ubique peculiaris illa quae ipsis inerat fraternae copula charitatis, adeo ut raro propriis designarentur vocabulis, sed quadam specificata appellatione fratres Senonenses antonomastice vocarentQuanto fervore se mutuo diligebant
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ ꝓ confratrib eccłie missa ibi cotidie celebretur. sinistrum uero scẽ crucio. que et si
turrib a postiori parte pene contigua: in partem tamen anteriorẽ ecel̃ie amplius ꝓmine¬
bant. Erantꝙ suꝑilla pulpita duo. in quoꝵ altero festuus dieb lectiones m altero euan¬
gelium legebatur In eo pulpito qd̾ erat suꝑaltare scẽ crucis: erat crux qnͣtitatis ñ ꝑ¬
ue ueterem habens ymaginẽ crucifixi. mortẽ dñi exprimentẽ. que apostĩori ꝑte pan¬
num habebat sericum sͥ ꝓrsus contiguum et ad herens. ita ut crucẽ tangeret unde¬
quaꝙ. hunc pannum ruma turris cruce uł ymagine penitꝰ illibata: ita muutatim
contruiit: d uix eiꝰ uestigia remanerent. Astari nichilommꝰ supposito ⁊ in anterio¬
rem ꝑtem eccłie ꝓminentiori ut dictum est: ade ꝯmututo: ut nulle eiꝰ ꝑtes sibi mui¬
cem cohererent pulpito suꝑiori integro remanente. Econtra. Altare confrate de quo

Expanded text:
 confratribus ecclesiae missa ibi quotidie celebretur; sinistrum vero sanctae Crucis, quae, etsi turribus a posteriori parte pene contigua, in partem tamen anteriorem ecclesiae amplius prominebant, erantque super illa pulpita duo, in quorum altero festivis diebus lectiones, in altero Evangelium legebatur. In eo pulpito, quod erat super altare sanctae Crucis, erat crux quantitatis non parvae veterem habens imaginem Crucifixi, mortem Domini exprimentem, quae a posteriori parte pannum habebat sericum sibi prorsus contiguum et adhaerentem, ita ut crucem tangeret undequaque hunc pannum ruina turris, cruce vel imagine penitus illibata, ita minutatim contrivit, quod vix ejus vestigia remanerent, altari nihilominus supposito, et in anteriorem partem ecclesiae prominentiori, ut dictum est, adeo comminuto, ut nullae ejus partes sibi invicem cohaererent, pulpito superiori integro remanente. Contra altare confratriae, de quo
Abbreviated transcription (Latin):
Iumgͥ annum iam undecimum attigisset a prima resedit elementa tu ꝓfecerit.¬
scientie littãlis. in qua continuato studio ꝓcessu temꝑis sic ꝓfecit: ut scalam
discipline eiusdem acri conscendens ingenio: transcursis puerilib rumentis
de gradu ꝓueheret᷑ in gradum. Srimo competent̃ liberalib artib institutus de¬
hinc in legalis iuris ⁊ canonici scientia sic ꝓuectꝰ ut uiris consultꝰ non ĩmerito ha¬
heret᷑. demũ relictis secularib scientiis: sic in diuma pagna desudauit: ut post¬
mod̾ duuni fluenta eloquii aliis uberuuis de pleno pectore ꝓpmaret. licet in scolis
cathedrã nunqm̃ ascenderit magistralem. Quales eradicores hribũit. ⁊ de infor

Expanded text:
ur annum jam undecimum attigisset, ad prima resedit elementa scientiae litteralis. In qua continuato studio, processu temporis sic profecit ut scalam disciplinae ejusdem acri conscendens ingenio, transcursis puerilibus rudimentis de gradu proveheretur in gradum; primo competenter liberalibus artibus institutus; dehinc in legalis juris canonici scientia sic provectus, ut jurisconsultus non immerito haberetur. Demum relictis saecularibus scientiis, sic in divina pagina desudavit ut postmodum divini fluenta eloquii aliis uberius de pleno pectore propinaret, licet in scholis cathedram nunquam ascenderit magistralem. Quales eruditores habuit, et de infor
Abbreviated transcription (Latin):
lium artium disciplinam. Merhanitas etiãnuꝰ
quas uocant artes mirum immodum tallebat.
tis peritos domi semper alens. Temporis parcis¬
simue uetus illud Apelleum sepiuscule addure¬¬
bat ut nulla dies sine linea abiret. Ut enim doctos
eruditos: studiosos gnaros Colertes ingenio sos
et uigilantes suspiciehat uenerabatur ac fouebat
na desidiosis secordibus ignauis ofeitantibus
ei mnertibus oppido infestus. etat. Eeterum quum
nihil sit ab omni parte beatum Uir tantus at talis
febre calculo dissenteria podagra uariisque mox.¬
borum generibus: ut plurimum laborabat. Neq
sic affectus sui unquam oblinistebatur: sed suam
post Christum crucem baiulans cum apostolo De¬¬
um in insirmitatibus glorifitans letus et gaudens
celorum regnum ta se uia intraturum sperabat. Cir¬
cumactis igitur in Episcopatu quatuor et uiginti
annis: posteaquam de rebus suis mature ordinasset
ad Nortis imperium cui parere necesse est nature

Expanded text:
lium artium disciplinam mechanicas etiamnum lium artium disciplinam mechanicas etiamnum quas vocant artes mirum in modum callebat. tis peritos domi semper alens; temporis parcissimus, vetus illud Apelleum saepiuscule adducebat, ut nulla dies sine linea abiret. Ut enim doctos, eruditos, studiosos, gnaros, solertes, ingeniosos et vigilantes suscipiebat, venerabatur ac fovebat, ita desidiosis, socordibus, ignavis, oscitantibus et inertibus, oppido infestus erat. Caeterum cum nihil sit ab omni parte beatum, vir tantus ac talis, febre, calculo, dysenteria, podagra, variisque morborum generibus, ut plurimum laborabat, neque sic affectus, sui unquam obliviscebatur; sed suam post Christum crucem bajulans cum Apostolo Deum in infirmitatibus glorificans, laetus et gaudens coelorum regnum ea se via intraturum sperabat. Circumactis igitur in episcopatu quatuor et viginti annis, posteaquam mature de suis rebus ordinasset, ad mortis imperium cui parere necesse est naturae
Abbreviated transcription (Latin):
aliunde probis Religiosis ad melioris uite
frugem sele conuertere coegit. Ad quorun¬
dam antem improbitatem, qui pingue &t opti¬
nium beneficium magnopere auebant illud
tandem ad Aremarensis et Celle in agro Ere.¬
cassino monasteria perinutare compulsus est pos¬
teaquam illi per decennium et eo amplius pre¬
fuisset. Ambohus autem et aremarensis ei celle
monasterus: prius ad charorum opus cessit qua
e uita migraret. Instaurata sane constructaq
ab eo edificia. Anticiodori Regennis. Uarzia¬
ci et monasterio Aremarensi: hominis curam &
diligentiam: mirumque ac prope stuꝑendum in¬
genium testantur. Ingentia templis donaria
pi bonique pastoris libera litatem esfantur.In
dies erogare A enodochiis Conuentibus. Colle¬
giis et Hospitalibus eleemosyne pectus uer chri¬
stianum in eo fuisse commostrant.Cibus parcus:
potus rarus: modicus somnus contintus la¬
bor pertinax et iudefessum studium uitam plu¬
losopho dignam declarant. Nam preter lihera.¬

Expanded text:
aliunde probis religiosis, ad melioris vitae frugem sese convertere coegit; ad quorumdam autem improbitatem qui pingue et optimum beneficium magnopere avebant illud tandem ad Aremarensis et cellae in agro Trecassino monasteria permutare compulsus est, posteaquam ei per decennium et eo amplius praefuisset, ambobus autem et Aremarensi et Cellae monasteriis, prius ad charorum opus cessit, quam e vita migraret. Instaurata sane, constructaque ab eo aedificia Antissiodori, Regennis, Varziaci, et monasterio Aremarensi hominis curam et diligentiam mirumque ac prope stupendum ingenium testantur. Ingentia templis donaria, pii bonique pastoris liberalitatem effantur, in dies erogatae xenodochiis, conventibus, collegiis et hospitalibus eleemosynae pectus vere Christianum in eo fuisse commonstrant; cibus parcus, potus rarus, modicus somnus, continuus labor, pertinax et indefessum studium, vitam philosopho dignam declarant. Nam praeter libera
Abbreviated transcription (Latin):
arciacus cũ suis.
olumbariacus c̃ suiᷤ.Xx
ampus lemetii c̃ suiꝰ.xxuid¬
argiacus cũ suis.
Domiciacus cũ suis xxuiiie¬
iccadiacꝰ cũ suis.

Expanded text:
arciacus cum suis. olumbariacus cum suis. ampus Lametii cum suis. 12 dargiacus cum suis. Domiciacus cum suis. 14 die, Soliacus cum suis.
Abbreviated transcription (Latin):
ad miranda simplicitate.⁊ miraculo sa ueracit̃ ꝑstrigã
Si qdẽ qͣdã die contigit qd̾ dum ꝑ iull uilã pauperem
⁊ modicã tranfiret : muliercula qͣdam a tugurio suo
egressa ulud illa chananea q̃ ꝓfilia supplicans dño di¬
cebat miserere mei fili dauid: lacͥmis ⁊ eulatu miseranda
clamabat currens post ep̃m miserere mei homo dei. qͥa
maritus meus dura ⁊ inconsueta morte ateritur. Clamo¬
re motus respexit. lacͥmas uidens ⁊ causam agnoscens:
abitinẽ diu̾tit. descendens abequo tug ͥͥ riũ subiissus
intͣuit. Inuenit muliercłe uirũ ita tota facie gulla. col
co uia pateret spũi ⁊⁊ qd̾ nullum om̃ino sermonẽ ꝓferre
infirmus poss illico lacͥmis ꝑfusꝰ ad orationis confugit
suffragium. fauoes infirmi. uultũ. ⁊ gulam signo erucis
aposito atrectans. ⁊ anulo suo sepius consignans: bene¬
dictione data recessit ⁊ illico tumor ille morb defic̾e
crpit. pꝰ breue temꝑis int̾uallum cum ꝑ candã uillam

Expanded text:
stringam: siquidem quadam die contigit quod dum per villulam pauperem et modicam transiret, muliercula quodam a tugurio suo egressa velut illa Chananaea quae pro filia supplicans Doerere mei, fili David, lacrymis et ejulatu miseranda clamabat currens post episcopum: Miserere mei, homo Dei, quia maritus meus dura et inconsueta morte atteritur. Clamore motus respexit, lacrymas videns, et causam agnoscens ab itinere divertit, descendens ab equo tugurium submissus intravit; invenit mulierculae virum, ita tota facie, gula, collifico via pateret spiritui, et quod nullum omnino sermonem proferre infirmus posset; illico lacrymis perfusus ad orationis confugit suffragium, fauces infirmi, vultum et gulam signo crucis apposite attrectans, et annulo suo saepius consignans, et benedictione data recessit, et illico tumor ille et morbus deficere coepit: post breve temporis intervallum, cum per eamdem villam
Abbreviated transcription (Latin):
& altaria instituit. ut popłi aduenientes
inuenirent qͦͥ possent lacrimosis immo¬
scd̃iã his gͦ comptissime dilatata hec eadẽ
basilica: insuꝑiorib sui partib. speciem p̃¬
tendit. Sc̃ẽ crucis. In medio uͦ eccłie podia
consticuit: & uultũ saluatoris cruci affixũ.
collocauit in ibi. Altare quoq decorauit
cabula argentea eleuata inmaginib.
& aliis picturis: consecrans illud sub die
U. Idꝰ aug̃. in honore sc̃e crucis & sc̃i matħi¬

Expanded text:
et altaria instituit, ut populi advenientes et altaria instituit, ut populi advenientes invenirent, quo possent lacrymosis immosericordiam. His ergo comptissime dilatatis, haec eadem basilica in superioribus sui partibus speciem praetendit sanctae crucis, in medio vero ecclesiae podia constituit, et vultum Salvatoris cruci affixum collocavit inibi; altare quoque decoravit tabula argentea elevata imaginibus et aliis picturis, consecrans illud sub die V Idus August. in honore sanctae crucis et sancti Matth
Abbreviated transcription (Latin):
ludouici regis manu firmatũ: eccłiȩ quas
amiserat multo studio. multoq labore¬
restituit. Altare sci stepħi mediũ. purpura
imaginib aureis penitus cooꝑta: honestis¬
sime ambiuit. Uidens etiã & eccłiȩ ambitũ
ñado eẽ magnũ. arcũ inter duo hostia no¬
uum condidit: duo ꝓpe altare aꝑtis mace¬
riis. duo ibi in modum crucis oratoria. ut
plures ibi cdõ seruire possent construens.
Qd̃ cũ ag̾et: inuidia ut arbitror diaboli ma¬
ceri uetusta cũ noua abarcu usq ad arc̃
fundotenꝰ corruit. Quã mox renouare:
absq mora ñ piguit. Sic̃ enĩ p̃dicta sc̃i
stepħi eccłia post incendiũ funditus ẽ eru¬
ta: ita post modũ ab eo abipsis ẽ eleuata fũ¬
dam̃tis. & ampliori decore quã fuerat an¬
tea uitreis magnis. & camera exornata.
Oratoria quoq duo dextra & sinistra. ad
instar qd̃ prius fuerat reedificauit. Suꝑ¬
adiciens criptas ipsis oratoriis. in quib etiã

Expanded text:
Ludovici manu firmatum, ecclesiae quas Ludovici manu firmatum, ecclesiae quas amiserat, multo studio multoque laborerestituit; altare sancti Stephani medium purpura imaginibus aureis penitus cooperta honestissime ambivit, videns etiam et ecclesiae ambitum non adeo esse magnum, arcum inter duo ostia novum condidit prope altare, apertis maceriis duo ibi in modum crucis oratoria ut ibi plures Deo servire possent construens. Quod cum ageret, invidia, ut arbitror, diaboli maceria vetusta cum nova ab arcu usque ad arcum fundo tenus corruit; quam mox renovari absque mora non piguit; sicut enim praedicta sancti Stephani ecclesia post incendium funditus est eruta; ita post modum ab eo ab ipsis est elevata fundamentis et ampliori decore quam fuerat antea, vitreis magnis et camera exornata; oratoria quoque duo dextra et sinistra ad instar, quod prius fuerat reaedificavit, superadjiciens cryptas ipsis oratoriis, in quibus etiam