comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tuus ẽ. Hoc enĩ omnes possent. etiamsi
mortuus ille ñ eẽt: ce si iusti eẽnt. quia
uellent eẽnt: ñ quia iusti ñ eẽ possent.
Si autem sine xp̃i gr̃a iustificari omĩno
ñ potuit etiã istũ si audet absoluat scdłm
uerba sua: quia si iccireo talis fuit qͦd
aliud ẽẽ ñ potuit culpa caruit.
Sed abiecit sͥ quasi ab alio dictũ: ce ait.
Potest quidem eẽ. s ꝑ dei grãm: inquies.
Deinde uelut respondendo subiungit. a¬
go humanitati tue grãs. qͦd assertionem
meam quã dudum oppugnabas. ñ mo¬
do ñ oppugnare aut ñ confiteri solum
contentus ñ es: uerumetiã ñ refugis
compbare. Nam dicere potest quidẽ.
s ꝑ illud aut illud: quid aliud ẽ qm ñ
solum consentire qͦd possit eẽ. uerũetiã
quom uel qualiter possit ostendere :
Nullus itaq magis alicuiꝰ rei possibili¬
tatem probat. qͣm qui eius etiã quali¬
tatem fatetur: quia nec absq re esse

Expanded text:
tuus est. hoc enim omnes possent, etiam ei tuus est. hoc enim omnes possent, etiam ei mortuus ille non esset, et, si iniusti essent, quia uellent, essent, non quia iusti esse non possent. si autem sine Christi gratia iustificari omnino non potuit, etiam istum si audet absoluat secundum uerba sua, quia, si idcirco talis fuit, quod aliud esse non potuit, culpa caret. Sed obicit sibi quasi ab alio dictum et ait: potest quidem esse, sed per Dei gratiam, inquies. deinde uelut respondendo subiungit: ago humanitati tuae gratias, quod assertionem meam, quam dudum obpugnabas, non modo non obpugnare aut confiteri solum contentus non es, uerum etiam non refugis conprobare. nam dicere \'potest quidem, sed per illum aut per illud\' quid aliud est, quam non. solum consentire quod posset esse, uerum etiam quomodo uel qualiter posset, ostendere? nullus itaque magis alicuius rei possibilitatem adprobat, quam qui eius etiam qualitatem fatetur; quia nec absque re esse
Abbreviated transcription (Latin):
in quo omnes peccauerunt. Recte gͦ ex dã¬
natione que ꝑuniuersam massam currit:
ñ admittitur in regnũ celorum: qmuis
xp̃ianus ñ solum ñ fuerit. s nec eẽ potu¬
erit. s ñ damnat᷑ in quiũt: quia in ad ã¬
peccasse om̃s ñ ꝓpter peccatũ nascendi
origine attractum. s ꝓpter imitationẽ
dictum ẽ. Si gͦ ideo dr̃ adam auctor om¬
nium qui subsecuti s̃ peccatorum. quia
primus peccator in hominib: cur ñ po¬
tius abel qͣm xp̃c ponitur caput om̃i¬
um iustorum. quia primus in homini¬
b iustus fuit: s de infante ñ loquor:
iuuenis uel senex in ea regione defunctꝰ
ẽ ubi ñ potuit xp̃i nomen audire: po¬
tuit fieri iustus ꝑnaturã &e liberũ arbi¬
trium an ñ potuit: si potuisse dicunt:
ecce quod ẽ crucem xp̃i euacuare. sine il¬
la quẽqͣm ꝑ naturalem legem &e uolun¬
tatis arbitrium iustificari posse conten¬
dere. Dicamus &e hic: gͦ xp̃c gratis mor¬

Expanded text:
in quo omnes peccauerunt. recte ergo ea damin quo omnes peccauerunt. recte ergo ea damnatione, quae per uniuersam massam currit, non admittitur in regnum caelorum. quamuis Christianus non solum non fuerit, sed nec esse potuerit. Sed: non damnatur, inquiupeccasse omnes, non propter peccatum nascendi origine adtractum sed propter imitationem dictum est. si ergo ideo dicitur Adam auctor hominum, qui subsecuti sunt, peccatorum, quia primus peccator in omnibus fuit: cur non potius Abel, quam Christus, ponitur caput hominum iustorum, quia primus in omnibus iustus fuit? sed de infante non loquor. iuuenis uel senex in ea regione defunctus est, ubi non potuit Christi nomen audiri; potuit fieri iustus per naturam et liberum arbitrium, an non potuit? si potuisse dicunt, ecce quod est crucem Christi euacuare, sine illa quemquam per naturalem legem et uoluntatis arbitrium iustificari posse contendere. dicamus et hic: ergo Christus gratis mor
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinere. in qua queritur. possitne an ñ
pOssit homo eẽ sine peccato: ita cõmemo¬
ãt. Nam nullus inqͥt mundus ẽ a sorde.
ñ est homo qui ñ peccet: ce ñ est iustus
liurta ce ñ est qui faciat bonũ: &e cetera
his similia inqͥt ad ñ eẽ . ñ ad ñ posse pro¬
ficunt. Huiusmodi enĩ exemplis often¬
ditur quales homines quidant dempore
aliquo fuerint: ñ qͦd aliud eẽ ñ potuerĩt.
Unde ce iure mueniunt᷑ ẽẽ culpabiles.
Nam si idcireo tales fuerunt quia aliud
eẽ ñ potuerunt: culpa carent. Nidete qͥd
dixerit. Ego autẽ dico paruulum natum
in eo loco ubi ei ñ potuit ꝑ xp̃i baptysmũ
subueniri morte p̃uentum: iccireo ta¬
lem fuisse. idest sine lauachro regene¬
nerationis exisse: quia aliud eẽ ñ potuit.
Absoluat g̃ eum. &e aꝑiat ei contra senten¬
tiam dñi regnum celorum: s ñ eũ apłs¬
tum intrauit in mundũ. & ꝑ peccatum
mors. & ita in omnes homines ꝑtransut:

Expanded text:
non pertinere, in qua quaeritur, possitne an non non pertinere, in qua quaeritur, possitne an non possit homo esse sine peccato, ita commemorat: nam \'nullus\', inquit, \'mundus est a sorde\' et \'non est homo, qui non peccet\', et non est iustust \'non est, qui faciat bonum\', et cetera his similia, inquit, ad non esse, non ad non posse proficiunt. huiusmodi enim exemplis ostenditur, quales homines quidam tempore aliquo fuerint, non quod aliud esse non potuerint: unde et iure inueniuntur esse culpabiles. nam si idcirco tales fuerunt, quia aliud esse non potuerunt culpa carent. Videte quid dixerit. ego autem dico, paruulum natum in eo loco, ubi ei non potuit per Christi baptismum subueniri morte praeuento, idcirco talem fuisse , id est sine lauacro regenerationis exisse, quia esse aliud non potuit. absoluat ergo eum et aperiat ei contra sententiam Domini regnum caelorum. sed non eum atum intrauit in mundum et per peccatum mors et ita in omnes homines pertransiit,
Abbreviated transcription (Latin):
quia sana ẽ: &e in maiorib s̃ ipsam al
uidentur hec dici: s in sapientia uts
euacuatur crux xp̃i. Non ẽ ista sapiia
desursum descendens. Nolo qͥd sequsꝰ
re. ne amicis nr̃is quoꝵ fortissimas
currere uolumus: facere existimȩnl
catis suis patrociniũ de nature luͤ
infiemitate ꝑquirunt: tanto a nꝰ
uinciore relo nos oportet accendi. ne eua¬
ulaus crux xp̃i. Eũacuatur autẽ: si aliqͦ
do p̾ter illius sacramentũ ad iusticiã
namq ecernã ꝑuenire posse dicat᷑. Q̾d
nlibronsto agitur nolo dicere ab sciente.
r illum qui eum scͥpsit. ne xp̃ianum qui¬
hem habendum uidicem. s qͦd mag̃ cre¬
doa nesciente magnis sane uirib s eã sa¬
pꝰ uiolo. ñ quales frenetici habere ꝯsueuert.
Ian prius distinguit aliud eẽ querere.
in possit aliquid eẽ. qͦd ad solam possibili¬
sitem ꝑtinet: aliud utrum ne sit. Hanc
distinctionẽ ueram eẽ nemo ambigit. Con¬

Expanded text:
quia sana est, et in maioribus sibi ipsam ad quia sana est, et in maioribus sibi ipsam ad uidentur haec dici, sed in sapientia Verbi, qua euacuatur crux Christi. non est ista sapientia de sursum descendens. nolo quod sequitur dicere, ne amicis nostris, quorum fortissima et  directum currere uolumus, facere existimemur peccatis suis patrocinium de natura humanae infirmitatis perquirunt, tanto et multo ardentiore zelo nos oportet accendi, ne euacuetur crux Christi. euacuatur autem, si aliquo modo praeter illius sacramentum ad iustitiam uitamque aeternam perueniri posse dicatur: quod in libro isto agitur, nolo dicere ab sciente, ne illum, qui eum scripsit, ne Christianum quidem habendum iudicem, sed, quod magis credo, a nesciente, magnis sane. uiribus, sed eas sanas uolo, non quales phrenetici habere consuerunt. Nam prius distinguit, aliud esse quaerere, an possit aliquid esse, quod ad solam possibilitatem pertinet, aliud, utrumne sit. hanc distinctionem ueram esse nemo ambigit: con
Abbreviated transcription (Latin):
iustificati inqͥt gratis ꝑ sanguinẽ ipsius
Unde hii qui ñ ꝑ illã liberantur. siut pu
audire nõdum potuerunt. siue qula ob¬
dire noluerunt. siue etiam cum ꝑ etatim
audire ñ possent. lauacbrum regenerati¬
nis qͦd acciꝑe possent ꝑ qͦd salui fierent p
acceꝑunt. iuste utiq dampnant᷑ quias¬
ne pecc̃o ñ sunt. uel qͦd originaliter trant
uel qͦd malis morib ad diderunt. Omus
enĩ peccauerunt. siue in adam. siue in s
ipsis: ce egent gła dei. Uniuersa gͥ mali
penas debet: ce si omnib debitũ damui¬
tionis supplicium redderetur. ñ must
procul dubio redderetur. Qui gͦ indepe
gr̃am liberantur: ñ uasa meritorũ su
mundum peccatores saluos facere qu
tissime insaniat. ut ñ agat ineffable
recte nullomodo posset culpare iuftr
uniuersis omnino damnatis: Hoc sisdi
scͥpturas sapiamus: ñ cogimur contu
nam. neq in pariuilis medico maigils

Expanded text:
iustificati, inquit, gratis per sanguinem ipsius. iustificati, inquit, gratis per sanguinem ipsius. unde hi qui non per illam liberantur, siue quia audire nondum potuerunt siue quia oboedire noluerunt siue etiam cum per aetatem audire non possent, lauacrum regenerationis quod accipere possent, per quod salui fierent, non acceperunt, iuste utique damnantur: quia sine peccato non sunt, uel quod originaliter traxerunt uel quod malis moribus addiderunt, omnes enim peccauerunt, siue in Adam siue in se ipsis et egent gloria dei. Vniuersa igitur Massa poenas debet; et si omnibus debitum damnationis supplicium redderetur, non iniuste procul dubio redderetur. qui ergo inde per gratiam liberantur, non uasa meritorum suomundum peccatores saluos facere, quos ssime insaniat, ut non agat ineffabilerecte nullo modo posset culpare iustitiam uniuersos omnino damnantis? Hoc si secundum scripturas sapiamus, non cogimur contranam neque in paruulis medico indigere,
Abbreviated transcription (Latin):
dei ñ sunt subiecti. Finis enĩ legis xp̃c abi
sticiam omni credenti: quia dixit ego sũu
In quam iã ambulantes tamen terrut
diuina: ne quasi de propriis in ea uirib ꝓ¬
tollantur. Nam quib ꝓpter hoc ait apsa¬

Expanded text:
 sunt subjecti. Finis enim legis Christus, ad justitiam omni credenti , qui dixit, Ego sum via . In qua jam ambulantes tamen terruit vox divina, ne quasi de propriis in ea viribus extollantur. Nam quibus propter hoc ait Apos
Abbreviated transcription (Latin):
seruando: ⁊ isti carnalit̾ execrando sabbatũ
ñ nouerunt. Transeat gͦ unusqͥsq ad xp̃m:
ut auferatur uelamen sicut apls dic̃. Uela¬
men enĩ aufertur: quando similitudinis ⁊
allegorie cooꝑimento sublato. ueritas nuda¬
regula: in multis diuinarũ scͥpturarũ lo¬
cis animaduertenda atq discenda ẽ. Quid
enĩ aliud significat quod ar̃ deũ requieuiᷤˢ¬
se ab om̃ib oꝑib suis que fecit bona ual

Expanded text:
servando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum servando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non noverunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum ut auferatur velamen, sicut Apostolus dicit . Velamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudaregula in multis divinarum Scripturarum locis animadvertenda atque discenda est. Quid enim aliud significat, quod dicitur Deus requievisse ab omnibus operibus suis, quae feci
Abbreviated transcription (Latin):
Iam nunc uideamus etiam illud qͦd solẽt
maiore impudentia qmͣ imꝑitia deride¬
re. quod scͥptũ est: dm̃ ꝯsũmato celo ⁊ t̾ra
& om̃ib que fecit requieuisse die septimo
ab om̃ib oꝑib siuis: ⁊ bñ dixisse diẽ sep¬
timũ ⁊ scĩficasse eum: quia requieuit ab o¬
ꝑib suis. Dicunt enim. Quid opus erat ut
deus requiesceret: An forte oꝑib sex dierũ
fatigatus ⁊ lassatus erat: Addunt etiam
dñi destimoniũ ubi ait. Pat̃ meus usq nũc
oꝑatur. Et hinc multos imꝑitos decipũt:
quib ꝑsuadere conant᷑ nouu testam̃tũ
ueteri testamento aduersari. S sicut illi
quib dñs dicit. pater meus usq nc̃ oꝑat᷑
carnalit̾ opinabant᷑ requiẽ dei ⁊ carnalit᷑
sabbatũ obseruantes. ñ uidebant quid illiꝰ
diei significatio figuraret: sic ⁊ isti diuersa
quidem uoluntate. parit᷑ tam̃ ñ intelligũt
sabbati sacramentũ. Et illi enĩ carnalit ob¬

Expanded text:
am nunc videamus etiam illud, quod solent am nunc videamus etiam illud, quod solent majore impudentia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Novum Testamentum Veteri Testamento adversari. Sed sicut illi Pater meus usque nunc operatur, carnaliter opinabantur requiem Dei, et carnaliter sabbatum observantes non videbant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter ob
Abbreviated transcription (Latin):
que etiam sola laudabatur in corꝑe. si separe¬
tur a corꝑe ⁊ ipsa amittat gr̃am suam ⁊ ce¬
tera sine illa inhonesta sint: Tanta ẽ uis et
potentia integritatis ⁊ unitatis: ut etiam que
multa s̃ bona tunc placeant. cũ in uniuersum
aliquid cõueniunt atq concurrunt. Uniuer-¬
sum autẽ: ab unitate nomen accepit. Qd̃ si
manichei considerarent: laudarent uniuer¬
sitatis auctorem ⁊ conditorem
deum: ⁊ quod eos propter cõditionem nostre
mortalitatis in parte offendit. redigerent
ad uniuersi pulchritudinẽ. ⁊ uiderent quẽ¬
admodũ ds̃ fecerit omnia. ñ solũ bona. sed
etiam bona ualde. Quia etiam in sermone
aliquo ornato atq cõposito. si cõsideremus
singulas sillabas. uel etiam singulas litte¬
ras. que cum sonuerint statim transeunt.
ñ in eis inuenimus quod delectet atq lau¬
dandũ sit: totus enĩ ille sermo ñ de singłis
sillabis aut litteris. s de om̃ib pulcher ẽ.¬

Expanded text:
quae etiam sola laudabatur in corpore, si separequae etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et caetera sine illa inhonesta sint? Tanta est vis et potentia integritatis et unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in universum aliquid conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad universi pulchritudinem, et viderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus pulcher e
Abbreviated transcription (Latin):
lis serpentib credo: qui s̃ in harenosis:
desertis locis. ubi nec herba nec lignũ na¬
fecit eẽ bona ualde. Cum enĩ de singuls
ageret dicebat tantũ uidit dõ quia bonũ ẽ:
cũ autẽ de omnib diceretur. parum fuit
dicere bona. nisi adderet᷑ ⁊ ualde. Si enĩ sin¬
gula oꝑa dei cũ cõsiderant᷑ a prudentib in¬
ueniunt᷑ habere laudabiles mensuras.⁊ nu¬
meros.⁊ ordines in suo queq genere ꝯftitu¬
ta: qntomagis omĩa simul. id est ipsa uni¬
uersitas que istis singulis in unũ collatis
impletur: Omĩs enĩ pulchritudo que par¬
tib cõstat multo ẽ laudabilior. in toto qm
in parte: sicut in corꝑe humano si lauda¬
mꝰ oculos solos. si nasũ solũ. si solas genas
aut solum caput. aut solas manꝰ aut so¬
los pedes: ⁊ cetera si pulchra singula ⁊ so¬
la laudamꝰ: qnͣtomagis totum corpus. cui
omĩa membra que singła pulchras̃ ꝯfert̃
pulchritudinẽ suã. ita ut minꝰ pulchra pars

Expanded text:
lis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi nec lignum nec herba nafecit, esse bona valde. Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, Vidit Deus quia bonum est: cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere bona, nisi adderetur et valde. Si enim singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta; quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in unum collectis impletur? Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus oculos solos, si nasum solum, si solas genas, aut solum caput, aut solas manus, aut solos pedes, et caetera si pulchra singula et sola laudamus; quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra,
Abbreviated transcription (Latin):
lium inuenies nͥ ubi sũma mensura mensu
ra ⁊ sũmus numerus ⁊ sũmus ordo ẽ: id est
dm̃. de quo uerissime dictũ ẽ. quod omĩa in
mensura ⁊ numero ⁊ pondere disposuerit.
das dm̃ in humilitate formice: qmͣ cũ transiᷤ
fluuiũ in alicuiꝰ iumenti altitudine.

Expanded text:
lium lium ummus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia in mensura, et numero, et pondere disposuerit .  laudas in humilitate formicae, quam cum transis fluvium in alicujus jumenti altitudine.
Abbreviated transcription (Latin):
te incõmutabili atq eterna consistum
Quod si cogitarent isti loquacissimi ⁊ i¬
eptissimi ñ nob̃ tedium facerent. s ipłi
considando pulcritudines om̃s.ꝯ sũma
re infimas dm̃ artificem ubiq lauda
et quoniã nusqm offenditur racio. si¬
ubi forte sensus carnalis offenditur.i
rerum ipsarũ uitio. s nr̃e mortalitati
meritis imputarent. Et cerce omĩa an¬
malia aut utilia s̃ nobis: aut ꝑniciosa
aut suꝑflua. Aduersus utilia: ñ habeu
quid dicant. De ꝑniciosis autẽ: uiel exes
et etiam nobis pietatis meritis cõparemus.
De suꝑfliuis uero quid nob̾ ẽ querere: Si tͥ
displicet quod ñ prosunt: placeat quod ñ
obsunt: quia ⁊ si domui nr̃e ñ s̃ necessaria:
eis tam̃ cõpletur huiꝰ uniuersitatis integͥ-¬
tas. que multo maior. ẽ quam domus nr̃a
& multo melior. Hanc enim multo melius
ꝑflua. In om̃ib tam̃ cum mensuras ⁊ nume¬
ros ⁊ ordinem uides artificem quere: nec a¬

Expanded text:
te incommutabili atque aeterna consistunt. te incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimuret eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus universitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius perflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec a
Abbreviated transcription (Latin):
ceciderit. aut ferramento aliquo acuto
cũ id male tractat. se ipse uulnerauerit
etiam ꝑnitiosa ⁊ noxia existimat ibi eẽ
multa. Quorum tamen usum qm̃ noũ
artifex insipientiã eius irridet: ⁊ uerba ĩ¬
epta ñ curans. officinam suam instant
exercet. Et tam̃ tam stulti s̃ homines. at
ꝑare que ignorant: s cũ ea uiderint. cre¬
dant necessaria ⁊ propter usus aliquos
instituta: in hoc autem mundo cuiꝰ con¬
ditor. ⁊ amministrator p̃dicatur ds̃. au¬
dent multa rep̃hendere quorũ causas
ñ uident: ⁊ in opib atq instrumentis õ¬
potentis artisicis. uolunt uideri se scire
quod nesciunt. Ego uero fateor me nesi¬
re. mures ⁊ rane quare create sint autn
musce aut uermiculi. Uideo tam̃ omni
i suo gñe pulchra ẽẽ: qũauis ꝓpter nũ
enim alicuiꝰ animalis corpus ⁊ membi
re concordie. Que omĩa unde ueniant
ñ intelligo: nisi a summa mensura ⁊ ni¬
mero ⁊ ordine: que in ipsa dei sublimia¬

Expanded text:
ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi emulta, quorum tamen usus, quoniam novit artifex, insipienciam eius irridet et verba inepta non curans officinam suam instanter excercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut perare, que ignorant, sed cum ea viderint, credant necessaria propter usus aliquos instituta. In hoc autem mundo, cuius conditor et administrator predicatur deus, audent multa reprehendere, quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire, quod nesciunt. Ego vero fateor me nestire, mures et rane quare create sint aut musce aut vermiculi. Video tamen omnia in suo genere pulcra esse, quamvis propter nostra enim animalis alicujus corpus et membra rdiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimita
Abbreviated transcription (Latin):
quis natas ẽẽ fidelissima scͥptura comine.¬
morat: quia per istum aerem uolare poᷤ¬
sunt. qui de maris ⁊ terre humorib sur-¬
Et sic ẽ factum. Et fecit ds̃ bestias terre.
scd̾m genus. ⁊ pecora sed̾m genus: ⁊ om̃i¬
a repentia terre scdm genus. Et̃ usdit d̃s
quia bona s̃. Solent etiam istam mani-¬
chei cõmouere questionem: ut dicant.
Quid opus erat ut tam multa animalia
ds̃ faceret: siue in aquis. siue in t̾ra. q̃ ho¬
minib ñ s̃ necessaria. Multa enĩ ꝑnici¬
osa sunt ⁊ timenda.S̾ cum ista dicunt:
ñ intelligunt quemadmodũ omnia pul¬
chra sint conditori ⁊ artifici suo. qui om̃i¬
b utitur ad gub̃nationẽ uniuersitatis.
cui summa lege dñatur. Si enĩ in alicuiꝰ
opificis officinã imꝑitus intrauerit: ui¬
det ibi multa instrumenta quorũ causa
ignorat . si multũ ẽ insipiens suꝑflua
super¬
putat. Iam uero si in fornacem incautis

Expanded text:
aquis natas esse, fidelissima Scriptura commeaquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de maris et terrae humoribus surgEt sic est factum. Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superputat. Jamvero si in fornacem incautus
Abbreviated transcription (Latin):
niuntur. Nam mons ille macedonie.
qui olimpus uocat᷑. tante altitudinis
esse dr̃: ut in eius cacumine nec uentus
sentiatur. nec nubes se colligant. qui exce̾¬
sit altitudine sua totum istum aerẽ hu¬
midum in quo aues uolant: ⁊ ideo nec a¬
ues ibi uolare asseuerant᷑. Quod ab eis ꝓ¬
ditum dr̃. quia ꝑ singulos annos solebãt
nescio quorũ sacͥficioꝵ causa memorati mõ¬
tis cacumen ascendere: ⁊ aliquas notas in
puluere scͥbere. quas alio anno integras
inueniebant. Quod fieri ñ posset: si uen¬
tum aut pluuiam ille locus pateretur.
Deinde quia tenuitas aeris illiꝰ que ibi ẽ
ñ eos inspirabat: durare ibi ñ poterant.
nisi spongias humectas narib applica¬
rent: unde crassiorem ⁊ consuetũ sp̃m du¬
cerent. Hii gͦ indicauẽrunt etiã nullam¬
se auem in eo loco aliquando uidisse. Nõ
itaq immerito ñ solũ pisces ⁊ cetera que
in aquis s̃ animalia. s aues etiam de a

Expanded text:
niuntur. Nam mons ille Macedoniae, niuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de
Abbreviated transcription (Latin):
runt aque scđm uniuscuiꝰq genus. ⁊omne
genus uolatile pennatũ scđm uniꝰcuiꝰꝙ genꝰ.
Ec uidit d̃s quia bona s̃: ⁊ benedix̃ illa di
cens. Crescite ⁊ multiplicamini ⁊ replete a¬
quas maris: ⁊ uolatilia multiplicent᷑ super
terram. Et facta ẽ uesꝑa. ⁊ factum ẽ mane
dies quintꝰ. Hec solent respondere querenteᷤ
uel potiꝰ calumniantes. quare animalia
ñ solum ea que in aquis uiuunt. s etiam
ea que in aere uolitant. & omĩa pennata
de aquis nata scͥptum sit. S sciant om̃s
quos hec mouent. istum aerem nebulosũ ⁊
humidum. in quo aues uolant. a doctis¬
simis hominib qui hec diligent̃ inqͥruis.
cum aquis solere deputari. Concrescit enĩ
⁊ crassus efficitur exhalationib ⁊ quasi ua¬
porib maris ⁊ terre: & de ip̃o humore pin¬
guescit quodamm᷑. ut uolatus auium por¬
tare possit. Ideo per noctes etiam serenas
rorat: cuiꝰ roris gutte mane in herbis inue¬

Expanded text:
runt aquae secundum uniuscujusque genus, et omne runt aquae secundum uniuscujusque genus, et omne genus volatile pennatum secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt; et benedixit illa Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inve
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a inchoantur: quom̃ in inchoationem
noctis facta ẽ: Si autẽ per inchoationem
pͥncipium intelligas. ⁊ per pͥncipium pͥn¬
cipatum: manifestum ẽ quia per diẽ sol
pͥncipatum tenet. luna uͦ ꝑ noctem: quia
& si cet̾a sidera tunc apparent. illa tamen
ri calumnia. ut dicat᷑. Quomͦ d̃s iam diui
serat suꝑus int̃ diem ⁊ noctem: si hoc et.
quarta die sidera faciunt: Sic gͦ hic dictũ
est: diuidant int̃ diem ⁊ noctem: tamqͣm
si diceretur. Sic diuidant inter se diem ⁊
noctem. ut soli dies detur: nox uͦ lune ⁊ si¬
derib ceteris. Que duo iam diuisa erant.
s nundũ int̃ sẏdera: ut iã certũ eẽt de sy¬
derum numero quid per diẽ ⁊ quid ꝑ no¬
tem appareret hominib¬
t dixit ds̃. Eiciant aque reptilia ani¬
marum inuarũ:. ⁊ uolatilia uolantia su¬
per terram: sub firmamento celi. Et sic ẽ¬
factum. Et fecit ds̃ cetos magnos. ⁊ omnẽ
animam animaliũ ⁊ repentiũ que eiece¬

Expanded text:
ista inchoantur, quomodo in inchoationem ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen ri calumnia, ut dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem dividant et noctem, ut soli dies detur, nox autem lunae et sideribus caeteris. Quae duo jam divisa erant, sed nondum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero, quid per diem, et quid per noctem appareret hominibt dixit Deus, Ejiciant aquae reptilia animarum vivarum, et volatilia volantia super terram sub firmamento coeli. Et sic factum est. Et fecit Deus cetos magnos, et omnem animam animalium et repentium quae ejece
Abbreviated transcription (Latin):
uinas res uerba tͣnsferre. Deinde querunt.
quid dictum sit de syderib: ⁊ sint in signa
& in temꝑa. Num qͥd enĩ aiunt tres illi dies
sine temꝑib eẽ potuerunt: aut ad demporis
spacia ñ ꝑtinent: Sed in signa ⁊ in temꝑa
dictum ẽ: ut per hec sydera temꝑa diftĩgũa¬
tur. ⁊ ab hominib dinoscant᷑: quia si currãt
temꝑa ⁊ nullis distinguant᷑ articulis. qͥ ar¬
ticuli per siderum cursus notant᷑: possunt
quidem currere temꝑa atq p̃terire. s intel¬
ligi ⁊ discerni ab hominib ñ possunt: sic̃
hore quando nubilus dies est. trãseunt qͥ¬
dem. ⁊ sua spacia ꝑagunt: s distingui a
nob̾ ⁊ notari ñ possunt. Quod autẽ dictũ
est. & fecit d̃s duo luminaria. luminare ma-¬
ius in inchoationẽ diei :⁊ luminare minꝰ
in inchoationẽ noctis: pro eo dictum ẽ. ac
si diceretur in pͥncipatum diei.⁊in pͥncipa¬
cedit. Si gͦ ille noctes quib hoc facit ñ ab

Expanded text:
vinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt vinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in tempora. Numquid enim, aiunt, tres illi dies sine temporibus esse potuerunt, aut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab hominibus dignoscantur: quia si currant tempora; et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non possunt. 22. Quod autem dictum est. Et fecit Deus duo luminaria; luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, pro eo dictum est ac si diceretur, in principatum diei et in principacedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab
Abbreviated transcription (Latin):
computarent᷑ per quantã morã cutuit solȩxqͦ
procedit ab oriente. quousq rursus ad orien¬
tem reuertitur. Hanc enĩ morã ⁊ longitudi¬
nem temporis possent sentire homines etiã¬
si in speluncis habitarent: ubi orientem
occidentem solem uidere ñ possent. atq ita
sentitur potuisse istam morã fieri. etiã sine
sole anteqmͣ sol factus esset: atq ipesam mo¬
ram in illo tͥuo ꝑ dies singłos computatã.
Hoc gͦ responderemꝰ. ñ nos reuocaret quod
ibi dr̃. ⁊ facta est uesꝑa. ⁊ factum ẽ mane:
quod nc̃ sine solis cursu uidemꝰ fieri ñ pos¬
se. Restat gͦ ut intelligamus in ip̃a qͥdem
mora temꝑis. ipsas distinctiones oꝑum sic
appellatas: uesꝑam ꝓpter tͣnsactionẽ ꝯsum¬
mati oꝑis. ⁊ mane propter inchoationẽ fut᷑i
oꝑis. de similitudine scilicet humanorum
oꝑum: quia pleraq a mane incipiunt. &
ad uesꝑam desinunt. Habent enĩ cõsuetu di¬
nem diuine scͥpture: de reb humanis ad di¬

Expanded text:
computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemus, nisi nos revocaret quod ibi dicitur, Et facta est vespera, et factum est mane, quod nunc sine solis cursu videmus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem futuri operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad vesperam desinunt. Habent enim consuetudinem divinae Scripturae de rebus humanis ad di
Abbreviated transcription (Latin):
mundi. derra uidet᷑ minus speciosa qmͣ
cetera. Inuisibilem autem dixit propter
obscuritatem: ⁊ incompositam ꝓpter in¬
formitatem. Eandẽ ip̃am materiam eti¬
am aqũa appellauit. suꝑ qũa ferebatur
sp̃c dei: sicut suꝑfertur reb fabricandis
uoluntas artisicis. Quod ⁊ si paucorũ in¬
telligentia pot̾est antingere: humanis
tamen uerbis nescio utrum uel a paucis
hominib possit exponi. Propt̾ea uͦ non
absurde etiam aqua dicta ẽ ista materia:
quia omnia que in t̾ra nascunt᷑. siue ani¬
malia. siue arbores: uel herbe. ⁊ si qua si¬
milia: ab humore incipiunt formari. at¬
ꝙ nutriri. Hec gͦnomina omnia. siue ce¬
lum ⁊ t̾ra. siue t̾ra inuisibilis ⁊ incompo¬
terie: ut res ignota notis uocabulis insinu¬
aretur. imꝑitiorib. ñ uno uocabulo s mul¬
tis: ne si unũ eẽt. hoc esse putaretur. quod
consueuerant homines in illo uocabulo in¬
telligere. Dictum ẽ gͦ celum ⁊ t̾ra: quia inde

Expanded text:
mundi terra videtur minus speciosa quam mundi terra videtur minus speciosa quam caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incompoformis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde
Abbreviated transcription (Latin):
&s terra appellata est. Isto genere locutio¬
nis: etiam dñs loquitur. cũ dicit. iam ñ
dicam uos seruos. quia seruus nescit qͥd
factat dñs eius. uos aũ dixi amicos: qͥa
omnia queẽq audiui a patre meo. nota
feci uobis. ñ quia iam factum erat: sed
quia certissime futurũ erat. Nam post
paululũ dicit illis. Adhuc multa habe-¬
o uob̾ dicere: s ñ potestis portare modo.
Ut quid gͦ dixerat. omnia que audiui a
patre meo nota uob̃ feci: nisi quia se scie¬
bat hoc ẽẽ facturum: Sic etiam celum
terra potuit dici materia. unde nõdum
erat factum celum ⁊ terra: s tamen non
aliunde faciendum erat. Innumerabileˢ
tales locutiones in scͥpturis diuinis in¬
ueniunt᷑. sicut in consuetudine sermo¬
nis nr̃i. cum id quod certissime futurũ
sꝑamus dicimus. iam factũ puta. Hanc
autem adhuc informem materiam etiã
inuisibilem terram atq in cõpositã uolu¬
it appellare: quia inter omnia elementa

Expanded text:
et terra appellata est. Isto genere locutioet terra appellata est. Isto genere locutionis etiam Dominus loquitur, cum dicit: Jam non dico vos servos, quia servus nescit quid faciat omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis : non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur. Sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime speramus futurum dicimus, Jam factum puta. 12. Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam ñ ipsi faciant. Non enĩ faber facit
lignum: s de ligno aliquid facit. Sic & ce¬
teri om̃s huiusmodi opifices. Omnipotess
autẽ ds̃ nulla re adiuuandus erat quam
ipse ñ fecerat: ut quod uolebat efficeret.
Si enim ad eas res quas facere uolebat
adiuuabat eum aliqua res quam ipse ñ
fecerat: ñ erat omĩpotens. quod sacrilegi¬
um ẽ credere. Informis gͦ illa mat̾ia. quã de
nichilo fecit d̃s. appellata ẽ pͥmo celum ⁊ ter
ñ quia hoc iam erat. s quia hoc ẽẽ poterat.
nam ⁊ celum postea scͥbitur factum: qũe¬
admodum si semen arboris consideranteᷤ.
dicamus ibi ẽẽ radices. & robur. ⁊ ramos
fructus. ⁊ folia: ñ quia iam s̃. s quia inde
futura s̃. Sic dictum ẽ. in pͥncipio fecit ds̃
celum ⁊ terram. quasi semen celi ⁊ terre: cũ¬
in confuso adhuc ẽẽt celi ⁊ terre materia.
S quia certum erat inde futurum ẽẽ ce¬
lum ⁊ terram: iam ⁊ ip̃a materia celum

Expanded text:
ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit, sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret; si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens; quod sacrilegum est credere. Informis ergo illa materia quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et ternon quia hoc jam erat, sed quia hoc esse poterat. Nam et coelum postea scribitur factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices et robur, ramos, fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt. Sic dictum est: In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum confusa adhuc esset coeli et terrae materia. Sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum
Abbreviated transcription (Latin):
dere. Primo gͦ mat̾ia facta ẽ. ꝯfusa ⁊ informis.
unde omnia fierent que distincta atq for¬
mata s̃: quod credo a grecis chaos appellari.
Sic enim ⁊ alio loco dictum legimus in lau¬
dib dei. qui fecisti mundum de materia in¬
formi: quod aliqui codices habent de materi¬
a inuisa. Et ideo ds̃ rectissime creditur om̃ia
de nichilo fecisse. quia etiã si omnia forma¬
ta de ista materia facta sunt: hec ip̃a tam̃
materia de nichilo omnino facta ẽ. Non
enim debemus ẽẽ similes istis qui omnipo¬
tentem dm̃ ñ credunt aliquid de nichilo
facere potuisse: cum cõsiderant fabros qͦslib¬
& opifices ñ posse aliquid fabricare. nisi ha¬
buerint unde fabricent. Et ligna enĩ ad¬
iuuant fabrũ. ⁊ argentum adiuuat argẽ¬
tarium. ⁊ aurum aurificem: & terra figu¬
lum adiuuat. ut possit ꝑficere oꝑa sua. Si
enim ñ adiuuent᷑ ea materia unde aliqͥd
fingunt. nichil possunt facere: cũ materiã

Expanded text:
dere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, dere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis Chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi, etc., quod aliqui codices habent de materia invisa. Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis, qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam
Abbreviated transcription (Latin):
illam emisse fuerint que ꝑcutiant. maiori ic¬
tu redeunt in eos qui cedere audent: quod
credere deberent. ut intelligere mererentur.
Deinde querunt.⁊ insultando int̾rogant:
unde erat ipsa aqua. suꝑ quam suꝑferebatur
sp̃c dei: Numqͥd enĩ suꝑius scͥptum ẽ quod d̃s
aquam fecerit: Hoc si pie quererent: inuenirẽt
queadmodum intelligendũ eẽt. Non enĩ aqua
sic appellata ẽ hoc loco. ut hec a nob̃ intelliga¬
tur. qu̾a uidere iam ⁊ tangere possumꝰ: quomͦ
nec terra que inuisibilis ⁊ incõposita dicta ẽ.
talis erat: qualis ista que iam uideri ⁊ tracta¬
ri potest. S illud quod dictum ẽ. in pͥncipio
fecit ds̃ celum ⁊ terram. celi ⁊ t̾re nomine uni¬
uersa creatura significata ẽ. qũa fec̃ ds̃ ⁊ con¬
didit. Ideo autem nominib uisibilium rerum
hec appellata sunt. propter paruulorũ infirmi¬
tatem: qui minꝰ idonei s̃. inuisibilia comp̃hen¬

Expanded text:
illam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori icillam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori ictu redeunt in eos, qui caedere audent quod credere deberent, ut intelligere mererentur. Deinde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram , coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehen
Abbreviated transcription (Latin):
stamento statuimus defendere. quantũ uid
rep̃hendere. ut dicant. Aqua ergo erat ha¬
bitaculum sp̃c der: ⁊ ipsa continebat sp̃m
dei:. Totum conantur ꝑuersa mente ꝑues¬
tere: ⁊ excecant᷑ malitia sua. Cũm enim di¬
cimus. sol suꝑfertur suꝑ terram: num quiꝰ
hoc intelligi uolumus. quod in t̾ra sol ha¬
habitet. ⁊ terra solem contineat: Et tamen
ñ sic sp̃c dei suꝑferebatur suꝑ aquam. sicis
suꝑfertur sol suꝑ terram: s alio modo. qũs
pauci intelligunt. Non enim ꝑspacia locos
tatis sue. Dicant autem nob̾ isti. quomͦ his re¬
b que fabricandes̃ suꝑferatur uoluntas fabri:
Quod si hec humana ⁊ cotidiana ñ conp̃hendũt:
timeant dm̃. & simplici corde quod ñ intelligũt
querant: ne cum uolunt uerbis sacrilegis concidẽ
ueritatem. quam uidere ñ possunt. redeat illis
securis in crura. Nam illa concidi ñ potest: q̃
incõmutabilis manet. S quecumq plage in

Expanded text:
stamento statuimus defendere, quantum ut rstamento statuimus defendere, quantum ut rreprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum spiritus Dei, et ipsa continebat spiritum Dei? Totum conantur perversa mente pervertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra sol habitet, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei ferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram, sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum itatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo his rebus quae fabricandae erunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem, quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest, quae incommutabilis manet; sed quaecunque plagae in
Abbreviated transcription (Latin):
solent dicere. Unde erant ipse tenebre super
abyssum. añqm ds faceret lucem: Quis illas
fecerat uel genuerat: Aut si nemo fecerat uel
genuerat eas. et̾ne erant tenebre. quasi aliqͥd
sint tenebre: s ut dictum est. lucis absentia
hoc nomen accipit. S̾ quia ipsi fabulis su¬
is decepti. crediderunt ẽẽ gentem tenebrarum.
in qua ⁊ corꝑa ⁊ formas. ce aĩas in illis corꝑib
fuisse arbitrantur: ideo putant quod tenebri
aliquid sint. ⁊ ñ intelligunt ñ sentiri tenebs
nisi quando ñ uidemus: sicut ñ sentitur sile¬
dium. nisi quando ñ audimus. Sicut autẽ
silentium nichil ẽ: sic ⁊ denebre nichil sunt.
Sicut autem isti dicunt. gentem tenebrarũ
contra dei lucem pugnasse: sic potest ⁊ alius
similit̾ uanus dicere. gentem silentiorum ꝯ¬
tra dei uocem pugnasse. Sed illas uanitateᷤ
modo ñ suscipimus refellere atq conuincere.
nunc enim ea que reprehendunt inueteri te¬

Expanded text:
solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam Deus faceret lucem? quis illas fecerat, vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae? quasi aliquid sint tenebrae. Sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas, et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur; ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus; sicut non sentimus silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est; sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscipimus refellere atque convincere; nunc enim ea quae reprehendunt in veteri te
Abbreviated transcription (Latin):
corpus hominis. ⁊ mortales oculos: in qͥb
nos uincunt aquilarum oculi. qui solem
istum multo melius qmͣ nos dicunt᷑ aspi¬
cere. Illud autem lumen ñ irrationabiliũ
auiũ oculos pascit. s pura corda eorum qͥ
deo credunt: ⁊ ab amore uisibilium rerum.
& temporalium. se ad eius p̃cepta implen¬
da conuertunt. Quod om̃s homines pos¬
sunt. si uelint: quia illud lumen omnem
hominem illuminat uenientem in hunc
munꝰdum. Ergo denebre erant suꝑ abyssum.
anteqͣm lux ista fieret. de qua consequent̃
hoc loco dicit᷑. & dixit d̃s. fiat lux. quia ubi
uix ñ est tenebre s̃: ñ quia aliquid s̃ tenebre.
s ipsa lucis absentia tenebre dicunt᷑. Sicut
silentium ñ aliqua res ẽ. s ubi sonus ñ est. si¬
lentium diciur. ⁊ nuditas ñ aliqua res ẽ: sed
in corꝑe ubi tezumentum ñ est. nuditas dicit᷑.¬
⁊ in anitas ñ ẽ aliquid.s locus ubi corpus nõ
ñ est. tenebre dicunt᷑. Hoc id̾o diximus: quia

Expanded text:
corpus hominis, et mortales oculos quibus corpus hominis, et mortales oculos quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Iavium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad ejus praecepta complenda convertunt, quod omnes homines possunt, si velint: quia illud lumen omnem illuminat hominem venientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum, antequam lux ista fieret. De qua consequenter hoc loco dicitur: Et dixit Deus, Fiat lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt; non quia aliquid sint tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur; et nuditas nin corpore ubi tegumentum non est nuditas dicitur, sicut et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non non est, tenebrae dicuntur. Haec ideo diximus, quia
Abbreviated transcription (Latin):
tur per temꝑantiã ⁊ modestiam. Cũ enĩ
ñ regunt᷑ isti motus: erum punt ⁊ ꝑgunt
in fedissimas consuetudines. ⁊ per diuer¬
sas ꝑnitiosasq delectationes nos rapiũt:
et faciunt similes om̃i generi bestiarum.
sũ autẽ regunt᷑ ⁊ subiciunt᷑. omĩno man¬
suescunt: ⁊ nobiscũ ꝯcordit̃ uiuñt. Nõ enĩ
alieni a nob̃ s̃ motus animi nr̃i. Pascun¬
t᷑ etiam nob̾cũ cõgnitione rationũ ⁊ mo¬
rum optimorũ. ⁊ uita et̾na: tamqͣm her¬
bis seminalib ⁊ lignis fructiferis. ⁊ her¬
bis uiridib. Et hec ẽ hominis uita. bea
ta atq tnquilla: cum om̃s motus eius
racioni ueritatiq consentiunt: ⁊ uocã¬
tur gaudia ⁊ amores scĩ ⁊ casti & boni.
ꝯ faciunt uitam miserrimã e uocantur
ꝑt᷑bationes ⁊ libidines. ⁊ ꝯcupiscentie ma¬
le. de quib nob̃ iam p̃cipit᷑. utt eas cũ qͣnͣ

Expanded text:
mur per temperantiam et modestiam. Cum enim mur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. Et haec est homilla, cum omnes motus ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. et faciunt vitam miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus jam nobis praecipitur, ut eas c