comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iudicia tua: uł si accõmodatius dicit᷑: desidera.¬
uit anima mea concupiscere iudicia tua. & con.¬
cupiscentia sapieñtiȩ ꝑducit ad regnũ. Hoc
tamen loquendi obtinuit consuetudo : ut si cupi
ditas uł concupiscentia dicatur. nec addat᷑ cuiꝰ
rei sit: non nisi in malo possit intelligi. Lęticia in
bono est: letamini in dño & exultate iusti. et
dedisti leticiã incor meũ: & ad imple me lȩticia
cum uultu tuo: Timor in bono est apud apłm. ubi
ait. cũ timore & tremore urãm ipsoꝵ salutẽ oꝑa.¬
mini: & noli altũ sapere scd tume. & timeo ne¬
sicut serpens euã seduxit astutia sua. sic & urẽ
mentes corrũpantur a castitate quȩ est in xp̃o
De tristicia uero quã cĩcero magis egritudint̃ appel¬
lat. dolorẽ autẽ uirgilius ubi ait. dolent gaudentq
sed ideo maluit tristiciã dicere. quia egritudo uel
dolor usitatius in corporib dicitur. scrupulosior

Expanded text:
iudicia tua, uel si adcommodatius dicitur: Desideraiudicia tua, uel si adcommodatius dicitur: Desiderauit anima mea concupiscere iudicia tua; et: Concupiscentia sapientiae perducit ad regnum. Hoc tamen loquendi obtinuit consuetudo, ut, si cupi- ■ ditas uel concupiscentia dicatur nec addatur cuius rei sit, non nisi in malo possit intellegi. Laetitia in bono est: Laetamini in Domino et exultate iusti; et: Dedisti laetitiam in cor meum; et: Adinplebis me laetitia cum uultu tuo. Timor in bono est aput apostolum, ubi ait: Cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini; et: Noli altum sapere, sxit astutia sua. sic et uestrae mentes corrumpantur a castitate, quae est in Christo. De tristitia uero, quam Cicero magis aegritudinem appellat, dolorem autem Vergilius, ubi ait: dolent gaudentque\', sed ideo malui tristitiam dicere, quia aegritudo uel dolor usitatius in corporibus dicitur scrupulosior
Abbreviated transcription (Latin):
rem quidẽ & in malo & inbono. dilectionẽ autẽ
non nisi inbono eẽ dicendã: illud attendat qđ in
psalmo scriptũ est. Qui autẽ diligit iniquitatẽ:
odit animã suã : Et illud apłi ioħis. Siquis dile.¬
xerit mundũ: non ẽ. dilectio patris in illo. Ecce
uno loco dilectio & inbono & in malo. amorẽ autẽ
in malo: quia inbono iã ostendimus. ne quisquã
flagitet: legat qđ seriptũ est. Orunt homines
scipsos amantes: amatores pecuniȩ. Et recta itaq
uoluntas est bonus amor: & uoluntas ꝑuersa malus
amor. Amor ergo inhians habere qđ amatur:
cupiditas est. Id autc̃ habens coq fruens: leticia c̃:
fugiens qđ ei aduersatur. timor est: idq si accide.¬
rit sentiens: tristicia est . Pinde mala sunt ista si
malus amor est: bona si bonus. Qđ dicimus: de
scripturis ꝓbemus. Concupiscit apłs dissolui: et
et̃ cũ xp̃o. Et concupiuit anima mea desiderare

Expanded text:
rem quidem et in malo et in bono, dilectionem autem rem quidem et in malo et in bono, dilectionem autem non nisi in bono esse dicendam, illud adtendat quod in psalmo scriptum est: Qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam, et illud apostoli Iohannis: Si quis dilexerit mundum, non est dilectio Patris in illo. Ecce uno loco dilectio et in bono et in malo. Amorem autem in malo quia in bono iam ostendimus ne quisquam flagitet, legat quod scriptum est: Erunt enim homines se ipsos amantes, amatores pecuniae. Recta itaque uoluntas est bonus amor, et uoluntas peruersa malus amor. Amor ergo inhians habere quod amatur, cupiditas est, id autem habens eoque fruens laetitia; fugiens quod ei aduersatur, timor est, idque si acciderit sentiens tristitia est. Proinde mala sunt ista, si malus amor est; bona, si bonus. Quod dicimus, de scripturis probemus. Concupiscit apostolus dissolui et esse cum Christo; et: Concupiuit anima mea desiderare
Abbreviated transcription (Latin):
intelligimꝰ qđ etiã cum dicebat dñs diligis me:
nichil aliud dicebat. quã amas me. Petrus autẽ
non mutauit huius unius rei uerbũ: sed etiã
tercio dñe inqͥt. tu omĩa scis: tuscis quia amote
Hoc ꝓpterta cõmemorandũ putaui. quia ñ nulli
arbitrant᷑ aliud eẽ dilectionẽ siue caritatem:
aliud amorẽ Dicunt enĩ dilectionẽ accipiendã
eͥsse in bono: amorẽ in malo. Sic autẽ nec ipsos
auctores seculariũ litterarũ locutos eẽ : certissimũ
est. Sed uiderint philosophi utrũ uł qͣ ratione
ista discemant.: Amort̃ tamen inbonis rebus
& erga ipsũ dm̃ magnipendere libri coꝵ satis lo.¬
cuntur: sed scripturas religionis nr̃ȩ quarum
auctoritatẽ cęteris omĩb litteris anteponimus.
non aliud dicere amorẽ. aliud dilectionẽ uel
caritatẽ: insinuandũ fuit. Nam & amorẽ in
bono dici iã ostendimꝰ. Sed ñe quis eocistimet amo.¬

Expanded text:
intellegimus, quod etiam cum dicebat Dominus: Diligis me? intellegimus, quod etiam cum dicebat Dominus: Diligis me? nihil aliud dicebat quam: Amas me? Petrus autem non mutauit huius unius rei uerbum, sed etiam tertio: Domine, inquit, tu omnia scis, tu scis quia amo te. Hoc propterea commemorandum putaui, quia nonnulli arbitrantur aliud esse dilectionem siue caritatem, aliud amorem. Dicunt enim dilectionem accipiendam esse in bono, amorem in malo. Sic autem nec ipsos auctores saecularium litterarum locutos esse certissimum est. Sed uiderint philosophi utrum uel qua ratione ista discernant; amorem tamen eos in bonis rebus et erga ipsum Deum magni pendere, libri eorum satis loquuntur. Sed scripturas religionis nostrae, quarum auctoritatem ceteris omnibus litteris anteponimus, non aliud dicere amorem, aliud dilectionem uel caritatem, insinuandum fuit. Nam et amorem in bono dici iam ostendimus. Sed ne quis existimet amo
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ qđ debeat odisse remanebit. Nã cuius ꝓposi¬
tums amare dm̃. & non scđm hominẽ sed scđm̃ dm̃
amare ꝓximũ. sicut etiã seipsũ ꝓculdubio ꝓpter
hunc amorẽ dicitur uoluntatis bonȩ. quȩ usitati.¬
us inscripturis scĩs caritas appellatur: sedamor
quoq scđm easdẽ sacras litteras dicitur. Nam et
amatorẽ boni apłs dicit eẽ debere. quẽ regendo
popłõ prȩcipit eligendũ: & ipse dñs petrũ apłm
interrogans cũ dixisset diligis me plus his: ille
respondit. Dñe: tuscis quia amote. Et iterũ dñs
quȩsiuit non utrũ amaret. sed utrũ diligeret cũ
petrus: at ille respondit itcrũ. Dñe: tuscis quia
amote: Tercia uero int̾rogatione. & ipse iħs ñ ait
diligis me : sed amas me: Ubi secutus ait euan¬
gelista. Contristatus est petrus quia dixit ci t̃cio
amas me: cum dñs non tercio. sed semel dixerit
amas me: bis autẽ dixerit. diligis me. Ubi

Expanded text:
autem quod debeat odisse remanebit. nam cuius proposiautem quod debeat odisse remanebit. nam cuius propositum est amare Deum et non secundum hominem, sed secundum Deum amare proximum, sicut etiam se ipsum: procul dubio propter hunc amorem dicitur uoluntatis bonae, quae usitatius in scripturis sanctis caritas appellatur; sed amor quoque secundum easdem sacras litteras dicitur. Nam et amatorem boni apostolus dicit esse debere, quem regendo populo praecipit eligendum, et ipse Dominus Petrum apostolum interrogans cum dixisset: Diligis me plus his? ille respondit: Domine, tu scis quia amo te; et iterum Dominus quaesiuit, non utrum amaret, sed utrum diligeret eum Petrus; at ille respondit iterum: Domine, tu scis quia amo te; tertia uero interrogatione et ipse Iesus non ait: Diligis me?\' sed: Amas me? ubi secutus ait euangelista: Contristatus est Petrus, quia dixit ei tertio: Amas me? cum Dominus non tertio, sed semel dixerit: Amas me? bis autem dixerit: Diligis me? Unde
Abbreviated transcription (Latin):
tas indissensione ab his quȩ nolumus: Sed cũ con.¬
sentimus appetendo ea quȩ uolumꝰ cupiditas: cum
autẽ consentimus fruendo his quȩ uolumꝰ leticia uo.¬
catur. Itẽq cũ dissentimꝰ abeo qđ accidere nolumꝰ:
talis uoluntas metus est. Cũ autẽ dissentimꝰ abeo qđ
nolentib accidit. talis uoluntas tristicia est: & om¬
nino ꝓuarictate rerũ quȩ appetunt᷑ atq fugiuntur.
sicut allicitur uł offendit᷑ uoluntas hominis. ita in
hos uel illos affectus mutat᷑ & uertit᷑: Quaꝓpter.
homo qui scđm dm̃ non scđm hominẽ uiuut. oportet
ut sit amator boni: unde fit consequens. ut malum
oderit: Et qm̃ nemo natura. sed quisqͥs malus est
uicio malus est: ꝑfectũ odiũ debet malis qui scđmn
dm̃ uiuit: ut nec ꝓpter uitiũ oderit hominẽ. Nec
amet uitiũ ꝓpter hominẽ: sed oderit uitiũ. amet
hominẽ. Sanato enĩ uicio: totũ qđ amare: nichil

Expanded text:
tas in dissensione ab his quae nolumus? sed cum contas in dissensione ab his quae nolumus? sed cum consentimus appetendo ea quae uolumus, cupiditas, cum autem consentimus fruendo his quae uolumus, laetitia uocatur. itemque cum dissentimus ab eo quod accidere nolumus, talis uoluntas metus est; cum autem dissentimus ab eo quod nolentibus accidit, talis uoluntas tristitia est. et omnino pro uarietate rerum quae appetuntur atque fugiuntur sicut allicitur uel offenditur uoluntas hominis, ita in hos uel in illos affectus mutatur et uertitur. quapropter homo, qui secundum deum, non secundum hominem uiuit, oportet ut sit amator boni; unde fit consequens ut malum oderit. et quoniam nemo natura, sed quisquis malus est uitio malus est, perfectum odium debet malis qui secundum deum uiuit, ut nec propter uitium oderit hominem nec amet uitium propter hominem, sed oderit uitium et amet hominem; sanato enim uitio totum quod amare, nihil
Abbreviated transcription (Latin):
untiũ animarũ mundatio & inqͥnatio ñ potuisse
ucraciter dici om̃s culpabiles atq uiciosos motus
animarũ cis exterrenis corporib: inolescere: siqͥdẽ
scđm ipsos illa ut locutor nobilis ait dira cupido
usq adeo non est ex corpore. ut abom̃i corporta
peste purgatã & extra omne corpus animã consti.¬
tutam: ipsam eẽ cõpellat incorpore. Unde etiã
illis fatentib non ex carne tantũ afficitur anima
ut cupiat. metuat. letet᷑. egrescat: uerũ etiã ex se.
ipsa his potest motib agitari. Interest autẽ qͣlis
sit uoluntas hominis: quia si ꝑuersa est ꝑuersos
habebit hos motus. Si autẽ recta est: nonsolũ
inculpabiles. uerũ etiã laudabiles erunt. Uolun¬
tas est quippe inom̃ibus: immo om̃s nichil aliud
quam uoluntates sunt. Nam quid est cupiditas
& leticia. nisi uoluntas in eoꝵ& consensione quas
uolumus: Et quid est metus atq tristicia. nisi uolun.¬

Expanded text:
untium animarum mundatio et inquinatio, non potuisse untium animarum mundatio et inquinatio, non potuisse ueraciter dici omnes culpabiles adque uitiosos motus animarum eis ex terrenis corporibus inolescere, si quidem secundum ipsos illa, ut locutor nobilis ait, dira cupido usque adeo non est ex corpore, ut ab omni corporea peste purgatam et extra omne corpus animam constitutam ipsam esse conpellat in corpore. Unde etiam illis fatentibus nut cupiat, metus: laetetur, aegrescat, uerum etiam ex se ipsa his potest motib agitari. interest autem qualis sit uoluntas hominis; quia peruersa est, peruersos habet hos motus; si autem recta e non solum inculpabiles uerum etiam laudabiles erunt. uolunt est quippe in omnibus, immo omnes nihil aliud quam uolu tates sunt. nam quid est cupiditas et laetitia nisi uolunt in eorum consensione quae uolumus? et quid est metus atque tristitia nisi uolun
Abbreviated transcription (Latin):
morum. ac leticiȩ siue tristiciȩ: quib: quattuor
uł ꝑturbationib ut cicero appellat uł passioni.¬
bus ut pleriq uerbũ e uerbo greco exprimunt.
om̃is humanoꝵ moꝵ uitiositas continet᷑. Qđ si
ita est: quid est qđ eneas apud uirgiliũ cũ audis.¬
set apatre apud inferos animas rursus ad corpora
redituras. hanc opinionẽ miratur exclamans:
Opater anne aliquas ad celũ hinc ire putandũ. ẽ.
sublimes animas. iterũq ad tarda reuerti corpora
Quȩ lucis miseris tã diracupido: Nũquidnã hȩc
tam dira cupido exterrenis artub moribundisq
membris. adhuc in est animarũ illi p̃dicatissimȩ
puritati: Nonne ab huiusmodi corporeis ut dicit
pestib omib eas asserit cẽ purgatas. cũ rursus
incipiunt incorpora uelle reucrti: Vnde colligit᷑
etiansi ita se haberet qđ est om̃ino uanissimũ.
uicissim alternans incessabilit̾ cuntiũ atq rede.¬

Expanded text:
morum et laetitiae siue tristitiae; quibus quattuor morum et laetitiae siue tristitiae; quibus quattuor uel perturbationibus, ut Cicero appellat, uel passionibus, ut plerique uerbum e uerbo Graeco exprimunt, omnis humanorum morum uitiositas continetur. Quod si ita est, quid est quod Aeneas aput Vergilium, cum audisset a patre aput inferos animas rursus ad corpora redituras, hanc opinionem miratur exclamans: O pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est Sublimes animas iterumque ad tarda reuerti Corpora? Quae lucis miseris tam dira cupido? Numquidnam haec tam dira cupido ex terrenis artubus moribundisque membris adhuc inest animarum illi praedicatissimae puritati? Nonne ab huius modi corporeis, ut dicit, pestibus omnibus eas adserit esse purgatas, cum rursus incipiunt in corpora uelle reuerti? Unde colligitur, etiamsi ita se haberet, quod est omnino uanissimum, uicissim alternans incessabiliter euntium adque rede
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ingenere atq ordine suo bona est: sed descrto
creatore bono. uiuere scđm creatũ bonũ non ẽ. bonũ.
siue quisq scđm carnẽ siue scđm animã. siue scđm
totũ hominẽ qͥ eoc anima constat & carne. unde et
nomine soluis animȩ & nomine solius carnis signifi¬
caripotest: eligat uiuere. Nam qui uelut sũmũ bo¬
num laudat animȩ naturã: & tanquã malũ naturã
carnis accusat: ꝓfecto & animã carnalit̾ appetit & car.¬
nem carnalit̾ fugit. qm̃ id uanitate sentit humana.
non ueritate diuina: Non quidẽ platonici sicut
manichei desipiunt. ut tanquã mali naturã terrena
corpora detestent᷑: cũ omĩa elem̃ta quib iste mun.¬
dus uisibilis contrectabilisq cõpactus est. qua¬
litatesq eoꝵs dõ artifici tribuant. uerũtam̃ ex t̾renis
artub moribundisq mẽbris sic affici animas opi¬
nantur. ut hinc eis sint morbi cupiditatũ & ti.¬

Expanded text:
quae in genere adque ordine suo bona est; sed deserto quae in genere adque ordine suo bona est; sed deserto Creatore bono uiuere secundum creatum bonum non est bonum, siue quisque secundum carnem siue secundum animam siue secundum totum hominem, qui ex anima constat et carne unde et nomine solius animae et nomine solius carnis signifcari potest eligat uiuere. Nam qui uelut summum bonum laudat animae naturam et tamquam malum naturam carnis accusat, profecto et animam carnaliter adpetit et carnem carnaliter fugit, quoniam id uanitate sentit humana, non ueritate diuina. Non quidem Platonici sicut Manichaei desipiunt, ut tamquam mali naturam terrena corpora detestentur, cum omnia elementa, quibus iste mundus uisibilis contrectabilisque conpactus est, qualitatesque eorum Deo artifici tribuant; uerum tamen ex terrenis artubus moribundisque membris sic adfici animas opinantur, ut hinc eis sint morbi cupiditatum et ti
Abbreviated transcription (Latin):
cnim est illi. Talib igit᷑ idest animalib paulopost
dicit. Ego fr̃s non potui uob̾ loqui quasi spiritalib
sed quasi carnalibus. Et illud ex hoc eodẽ loquen
dimodo idest a parte totũ. & ab anima nãq et
a carne quȩ sunt partes hominis: pocest totũ
significari qđ est homo. Atq ita non est aliud
animalis homo aliud carnalis: sed idem ipsũ est
utrũq. idest seđmn hominẽ uiuens homo. sicut
non aliud quã homines significantur. siue ubi
legitur exoꝑib legis non iustificabit᷑ om̃is caro:
siue qđ scriptũ est septuaginta quinq animȩ
descenderunt cũ iacob inegiptũ. Et ibi enĩ ꝑom
laxͣ quinq homines intelligunt᷑: Et qđ dictũ est
non insapientiȩ humanȩ doctis uerb̃. potuit dici
non in sapientiȩ carnalis. sicut qđ dictũ est scđm ho.¬
quis dicat. ego quidẽ sum pauli. alius autẽ ego apollo.
nonne homines estis: Qđ dicebat animales estis & car.¬
isq nr̃is ad creatoris in iuriã carnis accusare naturã.

Expanded text:
gitur, id est animalibus, paulo post dicit, Et ego, fratres, non potui loqui vobis quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus . Et illud ex hoc eodem loquendi modo intelligitur, id est, a parte totum. Et ab anima namque, et a carne, quae sunt partes homin, is potest totum significari, quod est homo; atque ita non est aliud animalis homo, aliud carnalis; sed idem ipsum est utrumque, id est, secundum hominem vivens homo. Sicut non aliud quam homines significlegitur: Ei operibus legis non iustificabitur omnis caro, siue quod scriptum est: Septuaginta quinque animae descenderunt cum Iacob in Aegyptum. Et ibi enim a quinque homines intelleguntur. Et quod dictum est: Non in sapientiae humanae doctis uerbis, potuit dici: Non in sapientiae carnalis\'; sicut quod dictum est: Secundum hoquis dicat: Ego quidem sum Pauli, alius autem: Ego Apollo, nonne homines estis? Quod dicebat: Animales estis, isque nostris ad Creatoris iniuriam carnis accusare naturam,
Abbreviated transcription (Latin):
Quod itaq diximꝰ hinc extitisse duas ciuitates
carnẽ. alii scđm sp̃m uiuerent: potest etiã isto
modo dici qđ ali scđm hominẽ. alii scdm̃ dm̃
uiuant. Apercissimȩ quippe ad chorinthios dic̃
Cum enĩ sint inter uos emulatio & contentio. ñne
carnales estis. & scđm hominẽ ambulatis: quod
ergo est ambulare scđm homunẽ. hoc est eẽ carna.¬
lem: qđ a carne id est a parte hominis intelligitur
homo. Eosdẽ ipsos quippe dixit superius animales.
quos postea carnales: italoquens. Quis enĩ scit
inquit hominũ quȩ sunt hominis. nisi sp̃s ho.¬
minis qui in ipso est: Sic & quȩ dĩ sunt: nemo
scit nisi sp̃s dĩ. Nos autẽ inquit non sp̃m huius
mundi accepimus. sed sp̃m qui exdõ est: ut scia.¬
mus quȩ adõ donata sunt nob̃. quȩ & loquim᷑

Expanded text:
Quod itaque diximus, hinc extitisse duas ciuitates Quod itaque diximus, hinc extitisse duas ciuitates carnem, alii secundum spiritum uiuerent: potest etiam isto modo dici quod alii secundum hominem, alii secundum Deum uiuant Apertissime quippe <Paulus ad Corinthios dicit: Cum enim sint inter uos aemulatio et contentio, nonne carnales esergo est ambulare secundum hominem, hoc est esse carnalem; quod a carne, id est a parte hominis, intelligitur homo. Eosdem ipsos quippe dixit superius animales, quos postea carnales, ita loquens: Quis enim scit, inquit, hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? Sic et quae Dei sunt, nemo scit nisi Spiritus Dei. Nos autem, inquit, non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis; quae
Abbreviated transcription (Latin):
Ds est enĩ qui dixit: Ego sũ ueritas:. Cũ uero uiuit scđm
cium est cũ sit eͥius auctor & creator ds̃. qui non
est utiq auctor creatorq mendacii: sed quia homo
ita factus est rectus ut non scđm scipsũ sed scđm
eum a quo factus est uiueret. id est illius potius qͣm
suam faceret uoluntatẽ Non autẽ ita uiutre quẽ.
ad modũ est factus ut uiueret: hoc est mendaciũ
Beatus quippe uult eẽ: etiã nonsic uiuendo ut
possit cẽ. Quid est ista uoluntate mendacius :
Unde non frustra dici potest om̃e peccatũ eẽ men¬
dacium: Non enĩ fit peccatũ nisi ex uoluntate qͣ
uolumꝰ ut bene sit nob̃: uł nolumꝰ ut male sit nob̃.
Ergo mendaciũ est qđ cũ fiat ut bene sit nob̃. hinc
potius male est nob: uł cũ fiat ut melius sit nob̃.
hinc potius peius est nob̃. Vnde hoc nisi quia de dõ
potest bene cẽ homini quẽ delinquendo deserit.
non de seipso scđm quẽ uiuendo delinquit:

Expanded text:
Deus est enim qui dixit: Ego sum ueritas. Cum uero uiuit secunDeus est enim qui dixit: Ego sum ueritas. Cum uero uiuit secuncium est, cum sit eius auctor et creator Deus, qui non est utique auctor creatorque mendacii, sed quia homo ita factus est rectus, ut non secundum se ipsum, sed secundum eum, a quo factus est, uiueret, id est illius potius quam suam faceret uoluntatem: non ita uiuere, quem ad modum est factus ut uiueret, hoc est mendacium. Beatus quippe uult esse etiam non sic uiuendo ut possit esse. Quid est ista uoluntate mendacius? Unde non frustra dici potest omne peccatum esse mendacium. Non enim fit peccatum nisi ea uoluntate, qua uolumus ut bene sit nobis uel nolumus ut male sit nobis. Ergo mendacium est, quod, cum fiat ut bene sit nobis, hinc potius male est nobis, uel cum fiat ut melius sit nobis, hinc potius peius est nobis. Unde hoc, nisi quia de Deo potest bene esse homini, quem delinquendo deserit, non de se ipso, secundum quem uiuendo delinquit?
Abbreviated transcription (Latin):
aduersus cos contentiosior. animosior. & magis emulꝰ.
atq inuidus inuenitur: ł cheͦc om̃ia cũ habeat
sinc carne. quomͦ sunt ista oꝑa carnis. nisi quia oꝑa
sunt hominis. quẽ sicut dixi nomine carnis appellat:
Non habendo carnẽ quã non habet diabolus. sedui.¬
uendo scđm scipsũ hoc est scđm hominc̃. factus. homo
similis diabolo: quia & ille scđm scipsũ uiuere uoluit
quando inueritate nonstetit. ut ñ de dĩ sed de suo
mendaciũ loqueretur: quiñ solũ mendax. uerum
etiã mendacii pater est. Primus est quippe mentitꝰ.
ergo uiuit homo scđm hominẽ non scđ̾m dm̃. simi.¬
tatem de illius non de suo mendaciũ loqueretur
Nam & de homine alio loco idem apłs ait. si autẽ
ueritas dĩ in meo mendacio habundauit. Nr̃in dix̃
mendaciũ: ueritatẽ dĩ. Cũ itaq uiuit homo scđm
ueritatẽ: non uiuit scđm seipsũ. sed scđm dm̃

Expanded text:
aduersus eos contentiosior, animosior et magis aemulus aduersus eos contentiosior, animosior et magis aemulus adque inuidus inuenitur? At haec omnia cum habeat sine carne, quo modo sunt ista opera carnis, nisi quia opera sunt hominis, quem, sicut dixi, nomine carnis appellat? Non enim habendo carnem, quam non habet diabolus, sed uiuendo secundum se ipsum, hoc est secundum hominem, factus est homo similis diabolo; quia et ille secundum se ipsum uiuere uoluit, quando in ueritate non stetit, ut non de Dei, sed de suo mendacium loqueretur, qui non solum mendax, uerum etiam mendacii pater est. Primus est quippe mentitus, ergo uiuit homo secundum hominem, non secundum Deum, simitatem de illius, non de suo mendacium loqueretur. Nam et de homine alio loco idem apostolus ait: Si autem ueritas Dei in meo mendacio abundauit. Nostrum dixit mendacium, ueritatem Dei. Cum itaque uiuit hueritatem, non uiuit secundum se ipsum, sed secundum Deum.
Abbreviated transcription (Latin):
incitam̃ta uicioꝵ. & ipsa desideria uiciosa: non
tamen om̃ia uitȩ iniquȩ uicia tribuenda sunt
carni. ne abhis om̃ib purgemꝰ diabolũ. qui non
habet carnẽ: Ecsi enĩ diabolus fornicator uł cbri¬
osus uł siquid huiusmodi mali est qđ ad carnis
ꝑtinet uoluptates non potest dici. cũ sit cciã taliũ
peccatorũ suasor & instigator occultus: est tãmen
maxime suꝑb atq inuidus. Quȩ illũ uitiositas
sic obtinuit: ut ꝓpter hanc eẽt incarcerib caligi¬
nosi huius acris ȩt̃no supplicio destinatꝰ. Hȩc autẽ
uitia quȩ cenent indiabolo principatũ. carni cribu.¬
it apłs: quã certum est diabolũ non habere. Dicit
enĩ inimicitias: contentiones. emulationes. animo¬
sitates inuidias. oꝑa cẽ carnis: quoꝵ om̃iũ maloꝵ¬
caput atq origo suꝑbia est: quȩ sine carne regnat
indiabolo. Quis est autẽ illo inmicitior scĩs: quis

Expanded text:
incitamenta uitiorum et ipsa desideria uitiosa, non incitamenta uitiorum et ipsa desideria uitiosa, non tamen omnia uitae iniquae uitia tribuenda sunt carni, ne ab his omnibus purgemus diabolum, qui non habet carnem. Etsi enim diabolus fornicator uel ebriosus uel si quid huius modi mali est, quod ad carnis pertinet uoluptates, non potest dici, cum sit etiam talium peccatorum suasor et instigator occultus: est tamen maxime superbus adque inuidus. Quae illum uitiositas sic obtinuit, ut propter hanc esset in carceribus caliginosi huius aeris aeterno supplicio destinatus. Haec autem uitia, quae tenent in diabolo principatum, carni tribuit apostolus, quam certum est diabolum non habere. Dicit enim inimicitias, contentiones, aemulationes, animositates, inuidias opera esse carnis; quorum omnium malocaput adque origo superbia est, quae sine carne regnat in diabolo. Quis autem illo est inimicior sanctis? Quis
Abbreviated transcription (Latin):
cogit tantẽ. Uerum tam̃ qui om̃ia mala animȩ
excorpore putant accidisse: in crrore sunt. Quã uis
enĩ uirgilius platonicã uideat᷑ luculentis uersib
explicare seNteniciam diceNs:
Igneus est illis uigor & cad estis origo Seminib. quantũ
non noxia corpora tardant: Terreniq hebetant artꝰ moribundaq
membra: om̃sq illas notissimas quattuor animi
ꝑturbationes. cupiditatẽ. timorẽ. leticiã. tristiciã.
quasi origines om̃ium peccatoꝵ atq urcioꝵ uo.¬
lens intelligi ex corpore accidere. subiungat et
dicat: Hinc mitiuint cupiuntq dolent gaudentq nec
auras. Suscipiunt clausȩ tenebris & carcere cȩco : tam̃ aliter
se habet fides nr̃a. Nam corruptio corporis quȩ
aggrauat animã. non peccati primi est causa sed
pocna: nec caro corruptibilis animã peccatricẽ.
sed anima peccatrix fecit eẽ corruptibilẽ carnẽ:
ex qua corruptione carnis licet existant quȩdã

Expanded text:
cogitantem. uerum tamen qui omnia mala animae cogitantem. uerum tamen qui omnia mala animae ex corpore putant accidisse in errore sunt. quamuis enim Vergilius Platonicam uideatur luculentis uersibus explicare sententiam dicens: igneus est illis uigor et caelestis origo seminibus, quantum non noxia corpora tardant terrenique hebetant artus moribundaque membra, omnesque illas notissimas quattuor animi perturbationes, cupiditatem, timorem, laetitiam, tristitiam, quasi origines omnium peccatorum atque uitiorum uolens intellegi ex corpore accidere subiungat et dicat:\' hinc metuunt cupiuntque dolent gaudentque nec auras Suspiciunt, clausae tenebris et carcere caeco: tamen aliter se habet fides nostra. Nam corruptio corporis, quae adgrauat animam, non peccati primi est causa, sed poena; nec caro corruptibilis animam peccatricem, sed anima peccatrix fecit esse corruptibilem carnem. Ex qua corruptione carnis licet existant quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
apłs agens de hoc corruptibili corpore de quo pau.¬
lo ante dixerat. & si exterior homo nr̃ corrũpitur.
scimus inquit quia si terrena nr̃a domus huius¬
habitationis resoluat᷑ edificationẽ habemꝰ ex dõ
domũ non manufactã eternã incelis: Et enĩ in
hoc ingemiscimus habitaculũ nr̃m qđ de cęlo est
suꝑindui cupientes: sitameninduti ñ nudi inue.¬
niamur. Etenĩ quã dui sumꝰ in hac habitatione.
ingemiscimus grauati in quo nolumꝰ expoliari sed
suꝑuestiri: ut absorbeatur mortale auita. Et
aggrauamur ergo corrupcibili corpore. & ipsius
aggrauationis causã ñ naturã substantiamq corpo.¬
ris. sed ciuis corruptionẽ scientes nolumꝰ corpore
expoliari. sed eius immortalitate s uestiri. Et tunc
enim erit corpus: sed quia corruptibile nonerit. ñ
grauabit: Aggrauat ergo nunc animã corpꝰ corrup.¬
tibile: & deprunit terrena in habitatiosensũ mulca

Expanded text:
apostolus agens de hoc corruptibili corpore, de quo pauapostolus agens de hoc corruptibili corpore, de quo paulo ante dixerat: Etsi exterior homo noster corrumpitur: Scimus, inquit, quia, terrena nostra domus habitationis resoluatur, aedificationem habemus ex Deo, domum non manu factam aeternam in caelis. Etenim in hoc ingemescimus, habitaculum nostrum quod de caelo est superindui cupientes; si tamen et induti, non nudi inueniamur. Etenim qui sumus in hac habitatione, ingemescimus grauati, in quo nolumus exspoliari, sed superuestiri, ut absorbeatur mortale a uita. EAggrauamur autem corruptibili corpore et ipsius aggrauationis causam, non naturam substantiamque corporis, sed eius corruptionem scientes nolumus corpore expoliari, sed eius immortalitate uestiri. et tunc enim erit, sed quia corruptibile non erit non grauabit. aggrauat ergo nunc animam corpus corruptibile et deprimit terrena inhabitatio sensum multa
Abbreviated transcription (Latin):
carnem uiuere hac apłica auctoritate conuincit᷑.
& in eo qđ abstintat a uoluptatib carnis. dãnabilia
opera carnis agere demonstrat᷑: quis inimicitias
non in animo habeat: Aut quis ita loquat᷑ inimico
suo uł quẽ putat inimicũ. dicat malã carnẽ. ac non
potius malũ animũ habes aduersũ me: Postrẽmo
sicut carnalitates ut ita dicã siquis audissee ñ dubi¬
tasset carni tribuere: ita nemo dubitat animositates
ad animũ ꝑtinere. Cur ergo hȩc omĩa & his simi.¬
lia doctor gentiũ infide & ueritate oꝑa carnis
appellat. nisi quia eo locutionis modo quo totũ
significatur a paite. ipsũ hominẽ uult nomine
carnis intelligi: Qđ si quisquã dicit carnẽ causã
ẽẽ in malis morib quorũ cũq uicioꝵ. eo qđ anima
carne affecta sic uiuit: ꝓfecto ñ uniuersã hominis
naturã diligenter aduercit. Nam corpus quidẽ
corruptibile: aggrauat animã. Unde etiã idem

Expanded text:
carnem uiuere hac apostolica auctoritate conuincitur, carnem uiuere hac apostolica auctoritate conuincitur, et in eo, quod abstinet a uoluptatibus carnis, damnabilia opera carnis agere demonstratur. Quis inimicitias non in animo habeat? aut quis ita loquatur, ut inimico suo uel quem putat inimicum dicat: \'Malam carnem,\' ac non potius: \'Malum animum habes aduersus me\'? Postremo sicut carnalitates, ut ita dicam. si quis audisset, non dubitaret carni tribuere, ita nemo dubitat animositates ad animum pertinere. Quur ergo haec omnia et his similia doctor gentium in fide et ueritate opera carnis appellat, nisi quia eo locutionis modo, quo totum signicarnis intelligi? Quod si quisquam dicit carnem causam esse in malis moribus quorumcunque vitiorum, eo quod anima carne perfecta sic vivit, profecto non universam hominis naturam diligenter aduertit. Nam cs o rpu s quidem corruptibile adgrauat animam. Unde etiam idem
Abbreviated transcription (Latin):
tates. cõmesationes. & his similia quȩ p̃dico uob̃ sic̃
predixi: qm̃ qui talia agunt. regnũ dĩ non possidebt̃
satis eẽ uidebitur consideratus. poterit hanc dissol.¬
uere quȩstionẽ : quid sit scđm carnẽ uiuere. In oꝑib
nãq carnis qm̃ manifesta cẽ dixit ea quȩ cõmemo.¬
rata damnauit. non illa tantũ inuenimꝰ quȩ ad
uoluntatẽ ꝑtinent carnis sicuti sunt fornicationes.
immundiciȩ. luxuriȩ. ebrietates. cõmesationes:
utrũ etiã illa quib animi uicia demonstrantur
a uoluptate carnis aliena. Quis enĩ seruitutẽ quȩ
idolis exhibet᷑. ueneficia. inimicitias. contentiones.
emulationes. animositates. dissensiones. hereses.
inuidias. non potius intelligat animȩ uicia eẽ quã
carnis. quando quidẽ ficri potest ut ꝓpter idolatriã
uł heresis alicuius errorẽ. a uoluptatib corporis
temperetur: Ettam̃ etiã tunc homo quãuis carnis
libidines continere atq cohibere uideatur. scđm

Expanded text:
sationes et his similia; quae praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non possidebunt. satis esse uidebitur, consideratus poterit hanc dissoluere quaestionem, quid sit secundum carnem uiuere. In operibus namque carnis, quae manifesta esse dixit eaque commemorata damnauit, non illa tantum inuenimus, quae ad uoluptatem pertinent camis, sicuti sunt fornicationes, inmunditiae, luxuria, ebrietates, comisationes; uerum etiam illa, quibus animi uitia demonstrantur a uoluptate carnis aliena. Quis enim seruitutem, quae idolis exhibetur, ueneficia, inimicitias, contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, inuidias non potius intellegat animi uitia esse quam carnis? Quando quidem fieri potest, ut propter idololatriam uel haeresis alicuius errorem a uoluptatibus corporis tempe- . retur; et tamen etiam tunc homo, quamuis carnis libidines continere adque cohibere uideatur, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
pacẽ tenuerit quã belli huiꝰ temtatio in quo caro con
tis & uariis certaminib quęrit. Hoc autẽ bellum
nũquã ullũ eẽt: sinatura humana ꝑliberũ arbitri¬
um in rectitudine in qua facta est perstitisset
Nunc uero: quȩ pacẽ felix cũ dño habere noluit. sccũ
pugnat infelix: Et cũ sit hoc malũ miscrabile: meli.¬
us est tam̃ quã priora uitȩ huius. Melius confligit᷑ qͥppe
cũuicus: quã sine ulla conflictatione dominet᷑: Melius
est inquã bellũ cũ spe pacis ȩt̃nȩ: quã sine ulla liberatio¬
nis cogitatione captiuitas. Cupimꝰ quidẽ etiã hoc bello ca.¬
rere. & ad capescendã ordinatissimã pacẽ ubi firmissima sta¬
bilitate potiorib inferiora subdant᷑ igne diuini amoris

Expanded text:
pacem tenuerit, quam belli huius, in quo caro concpacem tenuerit, quam belli huius, in quo caro concem, multis et uariis certaminibus quaerit. Hoc autem bellum numquam ullum esset, si natura humana per liberum arbitrium in rectitudine, in qua facta est, perstitisset. Nunc uero, quae pacem felix cum Deo habere noluit, secum pugnat infelix, et cum sit hoc malum miserabile, melius est tamen quam priora uitae huius. Melius confligitur quippe cum uitiis, quam sine ulla conflictione dominantur. Melius est, inquam, bellum cum spe pacis aeternae quam sine ulla liberationis\' cogitatione captiuitas. Cupimus quidem etiam hoc bello carere et ad capessendam ordinatissimam pacem, ubi firmissima stabilitate potioribus inferiora subdantur, igne diuini amoris
Abbreviated transcription (Latin):
Nouit enĩ dñs qui sunt ciꝰ. & quotqͦt spũ dĩ agunt᷑. ii
filusunt dĩ: sed grã non natura. Unicus enĩ natura cdĩ
filius ꝓpter nos miscđa factus ẽ. hominis filus: ut nos
natura filu hominis. filu dĩ ꝑillũ grã fieremꝰ. Manens
quippe ille immutabilis. naturã nr̃am inqua nos sus.¬
ciperet suscepit a nob̾: & tenax diuinitatis suȩ. nr̃ȩ
infirmitatis particeps factus est: ut nos in melius
cõmutati. qđ peccatores mortalesq sumꝰ eius immor¬
talis & iusti participatione amittamꝰ: & qđ in natu.¬
ra nr̃a bonũ fecit. impleti sũmo bono eiꝰ nature
bonitate serucmꝰ. Sicut enĩ ꝑunũ hominẽ peccantẽ
in hoc tã graue malũ deuenimꝰ: ita ꝑunũ hominem
eundẽq dm̃ iustificantẽ: ad illud bonũ tã sublime
ueniemꝰ. Nec quisquã se debet ab isto ad illũ transisse
confidere: nisi cũ ibi fuerit ubi tẽptatio nulla erit. nisi

Expanded text:
Nouit enim Dominus qui sunt eius; et quotquot spiritu Dei aguntur, hi Nouit enim Dominus qui sunt eius; et quotquot spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei, sed gratia, non natura. Unicus enim natura Dei filius propter nos misericordia factus est hominis filius, ut nos, natura filii hominis, filii Dei per illum gratia fieremus. Manens quippe ille inmutabilis naturam nostram, in qua nos susciperet, suscepit a nobis et tenax diuinitatis suae nostrae infirmitatis particeps factus est; ut nos in melius commutati, quod peccatores mortalesque sumus, eius inmortalis et iusti participatione amittamus et, quod in natura nostra bonum fecit, inpletum summo bono in eius naturae bonitate seruemus. Sicut enim per unum hominem peccantem in hoc tam graue malum deuenimus, ita per unum hominem eundemque Deum iustificantem ad illud bonum tam sublime ueniemus. Nec quisquam se debet ab isto ad illum transisse confidere, nisi cum ibi fuerit, ubi tentatio nulla erit; nisi
Abbreviated transcription (Latin):
ri necessc est: ut ipsi paruuli ꝑlauachrũ regenerationis
ab originalis pcccati quo solo tenebant᷑ uinculo iã soluti.
mala multa pacientes: non nulli & incursus spirituũ
malignoꝵ aliqͣndo patiant᷑. Quȩ quidẽ passio: absit
ut eis obsit si hanc uitã in illa ȩtate etiã ipsa passione in¬
grauescente. & animã de corpore excludente finicri&.
adie caitus de uentre matris eoꝵ usq indiẽ sepulturȩ
in matrẽ omniũ : etiã hoc malũ miserabile re perit᷑.
ut sobruisimꝰ atq intelligamꝰ hanc uitã de peccato
illo nimis nefario qđ in paradiso ꝑpetratũ est factã
nob̃ eẽ poenalẽ. totũq qđ nobiscũ agitur ꝑtestam̃tũ
nouũ. non ꝑtinere nisi ad noui scłi hereditatẽ nouã :
ut hic pignore accepto. illud cuiꝰ hoc pignꝰ est suo
tempore consequam᷑. Nunc autt̃ ambulemꝰ in spẽ.
& ꝓficientes de die indiẽ. spũ facta carnis mortificemꝰ

Expanded text:
ri necesse est, ut ipsi parvuli per lavacrum regenerationis ri necesse est, ut ipsi parvuli per lavacrum regenerationis ab originalis peccati, quo solo tenebantur, vinculo jam soluti, mala multa patientes, nonnulli et incursus spirituum malignorum aliquando patiantur. Quae quidem passio absit ut eis obsit, si hanc vitam in illa aetate, etiam ipsa passione ingravescente et animam de corpore excludente, finierint. a die exitus de uentre matris eorum usque in diem sepulturae in matrem omnium, etiam hoc malum mirabile reperitur, ut sobrii simus adque intellegamus hanc uitam de peccato illo nimis nefario, quod in paradiso perpetratum est, factam nobis esse poenalem totumque, quod nobiscum agitur per testamentum nouum, non pertinere nisi ad noui saeculi hereditatem nouam, ut hic pignore accepto illud cuius hoc pignus est suo tempore consequamur, nunc autem ambulemus in spe et proficientes de die in diem spiritu facta carnis mortificemus.
Abbreviated transcription (Latin):
Non polluet: si aliena erit. Si autem polluet:
aliena non erit. Sed cum pudicicia uirtus sit
animi. comitemq habeat fortitudinẽ qua poti¬
us quȩlibet mala colerare quã malo consentire
decernit. nullus autẽ magnanimus & pudicus
inpotestate habeat quid de sua carne fiat. sed
tantum quid annuat mente uel renuat: quis
eadem sanamente putauerit ꝑdere se pudici¬
tiam. si forte in apprehensa & oppressa carne
sua exerceatur & expleatur libido non sua.
Sienim hoc modo pudicitia perit: ꝓfecto pudi.¬
citia uirtus animi nonerit. nec ꝑtinebit ad ea
bona quib bene uiuit᷑. sed inbonis corporis
numerabitur: qualia sunt uires. pulchritudo.
sana integraq ualitudo: ac siquid huiusmodi
est. Quȩ bona etiam siminuant᷑: bonã iustãq
uitam omĩno non minuunt. Iuod sitale aliqͥd
est pudicitia. ut quid ꝓ illa ne amittat᷑ etiã
cumpericulo corporis laboratur : Si autem
animi bonum est: etiam oppresso corpore non
amittitur. Quin etiam scẽ continentiȩ bonũ

Expanded text:
Non polluet, si aliena erit; si autem polluet, aliena non erit. Sed cum pudicitia uirtus sit animi comitemque habeat fortitudinem, qua potius quaelibet mala tolerare quam malo consentire decernit, nullus autem magnanimus et pudicus in potestate habeat, quid de sua carne fiat, sed tantum quid adnuat mente uel renuat: quis eadem sana mente putauerit perdere se pudicitiam, si forte in adprehensa et oppressa carne sua exerceatur et expleatur libido non sua? Si enim hoc modo pudicitia perit, citia virtus animi non erit; nec pertinebit ad ea bona, quibus bene vivitur, sed in bonis corporis numerabitur; qualia sunt, vires, pulchritudo, sana integraque valetudo, ac si quid hujusmodi est: quae bona, etiam si minuantur, bonam justamque vitam omnino non minuunt. Quod si tale aliquid est pudicitia, utquid pro illa, ne amittatur, etiam cum periculo corporis laboratur? Si autem animi bonum est, etiam oppresso corpore non amittitur. Quin etiam sanctae continentiae bonum
Abbreviated transcription (Latin):
aduitã ducit ȩternã: ipse est magister & noster. Sed ali¬
quando iã concludamꝰ hunc librũ: hucusq disscrentes
& quantũ satis uisum ẽ. demonstrantes quis nã sit duarũ
ciuitatũ celestis atq t̾renȩ ab inicio usq infinẽ ꝑmixtarũ
mortalis eoccursus. Quarũ illa quȩ terrena est: fecit sibi
quos uoluit uel undecũq uł etiã ea hominib: falsos deos.
quib sacrificando seruiret: Illa autẽ quȩ celestis peregri¬
natur int̾ra: falsos deos ñ facit. sed aucro dõ ipsa fit:
cuius uerũ sacrificiũ ipsa fit. Ambȩ tam̃ temporalib uel
bonis pariter utunt᷑. uł malis parit affligunt᷑: diuersa
fide. diuersa sp̃e. diuerso amore: donec ultimo iudicio
separentur. & ꝑcipiat unaquęq suũ finẽ : cuiꝰ nullus ẽ.
finis. Dequib ambarũ finibus: deinceps disserendũ est

Expanded text:
ad uitam ducit aeternam, ipse est magister et noster. Sed aliad uitam ducit aeternam, ipse est magister et noster. Sed aliquando iam concludamus hunc librum, huc usque disserentes et quantum satis uisum est demonstrantes, quisnam sit duarum ciuitatum, caelestis adque terrenae, ab initio usque in finem permixtarum mortalis excursus; quarum illa, quae terrena est, fecit sibi quos uoluit uel undecumque uel etiam ex hominibus falsos deos, quibus sacrificando seruiret; illa autem, quae caelestis peregrinatur in terra, falsos deos non facit, sed a uero Deo ipsa fit, cuius uerum sacrificium ipsa sit. Ambae tamen temporalibus uel bonis pariter utuntur uel malis pariter adfliguntur, diuersa fide, diuersa spe, diuerso amore, donec ultimo iudicio separentur, et percipiat unaquaeque suum finem, cuius nullus est finis; de quibus ambarum finibus deinceps disserendum est
Abbreviated transcription (Latin):
iam scđm illud oraculũ docmonũ aut figmentũ hominũ.
nulla eẽ debuit religio xpĩana: quid ꝑ alias terrarũ par¬
tes forsitanfactũ sit nonsuit necesse ꝑ quirere. Interim
qđ scimus: inciuitate notissima & cminentissima kartcha¬
gine africȩ. gaudentius & iouis comites imperatoris honoru.
quarto decimo Nł apͥlis falsoꝵ deoꝵ tẽpla euerterunt. et
sunulachra fregerunt. Ex quo usq ad hoc tẽpus ꝑ xxac
ferme annos qͥs non uideat quantũ creuerit cultus nomi¬
nis axp̃i. prescitĩ postea quã multi eoꝵ xp̃ĩani facti sunt:
qui tanquã uera illa diuinatione reuocabant᷑ afide. cãq
cõpleto eodc̃ nuniero annoꝵ inanẽ ridendãq uiderunt:
Nos ergo qͥ sumus uocamurq xpĩani: ñ inpetrũ credi¬
mus. sed inquẽ credidit petrus: petride xp̃o edificati ser¬
monib ñ carminib uenenati. nec decepti maleficus: sed
benficuis ciꝰ adiuti. Ille petri magister xp̃s. indoctrinaquȩ

Expanded text:
am secundum illud oraculum daemonum aut figmentum hominum nulla esse debuit religio christiana, quid per alias terrarum partes forsitan factum sit, non fuit necesse perquirere. Interim quod scimus in civitate notissima et eminentissima Carthagine Africae Gaudentius et Jovius comites imperatoris Honorii, quarto decimo Kalendas Aprilis falsorum deorum templa euerterunt et simulacra fregerunt. Ex quo usque ad hoc tempus per triginta ferme annos quis non uideat quantum creuerit cultus nominis Christi. praesertim postea quam multi eorum Christiani facti sunt, qui tamquam uera illa diuinatione reuocabantur a fide eamque conpleto eodem numero annorum inanem ridendamque uiderunt? Nos ergo, qui sumus uocamurque Christiani, non in Petrum credimus, sed in quem credidit Petrus; Petri de Christo aedificati sermonibus, non carminibus uenenati; nec decepti maleficiis, sed beneficiis eius adiuti. Ille Petri magister Christus in doctrina, quae
Abbreviated transcription (Latin):
iħu xp̃i saluus exiliuit: quinq hominũ milia credider̃.
Aedeinde alus atq aluis accessib credentiũ creuit ȩccła.
Ac ꝑ hoc colligitur etiã dies ex quo annus sũpsit ipse inici-
meratis ꝓinde consulib. trecenti seaaginta quinq anni
repperiunt᷑ impleti ꝑcasdẽ idus. consulatu honoru & eu¬
thiciani: Porro sequenti anno consulo Alio theodoro. qͣndo

Expanded text:
Iesu Christi saluus exsiliuit, quinque hominum milia crediderunt; Iesu Christi saluus exsiliuit, quinque hominum milia crediderunt; ac deinde aliis adque aliis accessibus credentium creuit ecclesia. Ac per hoc cmeratis proinde consulibus, trecenti sexaginta quinque anni reperiuntur impleti per easdem idus, consulatu Honorii et Eutychiani. Porro sequenti anno, consule Mallio Theodoro, quando
Abbreviated transcription (Latin):
incruce uel fixerat prensũ. uł riserat fixũ. iã maleficium
illud fecerat petrus: ex ipso anno quȩrendũ est quando
trecenti seocaginta quinq cõpleti sunt: Mortuus est ergo
xp̃s duob geminis consulib: uiii kł aprilis. Resurrexit¬
tercio die: sicut apłi sui etiã sensib ꝓbauer̃ Deinde post
quadraginta dies: ascendit incelũ. Post dect̃ dies ides ⁊
quinquagesimo post suã resurrectionẽ die: misit sp̃m scm̃
Tunc tria milia hominũ: apłis cũ predicantib crediderunt.
Tunc itaq nominis illius cultus exorsus est sicut nos credimꝰ
& ueritas habet efficatia sp̃s scĩ: sicut autẽ finxit uanitas
impia uł putauit. magicis artib petri. Paulopost etiam
signo mirabili facto. qͣͥndo ad uerbũ ipsuis petri qͥdã men-¬
dicus ab utero matris ita claudus ut ab aliis portaretur et
ad portã templi ubi stipem peteret poneret᷑. in nomine

Expanded text:
in cruce uel fixerat prensum uel riserat fixum, iam maleficium in cruce uel fixerat prensum uel riserat fixum, iam maleficium illud fecerat Petrus, ex ipso anno quaerendum est, quando trecenti sexaginta quinque conpleti sint. Mortuus est ergo Christus duobus Geminis consulibus tertia die, sicut Apostoli suis etiam sensibus probaverunt. Deinde post quadraginta dies ascendit in coelum: post decem dies, id est quinquagesimo post suam resurrectionem die, misit Spiritum sanctum. Tunc tria millia hominum Apostolis eum praedicantibus crediderunt. Tunc itaque nominis illius cultus exorsus est, sicut nos credimus, et veritas habet, efficacia Spiritus sancti; sicut autem finxit vanitas impia signo mirabili facto, quando ad uerbum ipsius Petri quidam mendicus ab utero matris ita claudus, ut ab aliis portaretur et ad portam templi, ubi stipem peteret, poneretur, in nomine
Abbreviated transcription (Latin):
srna ꝑ mor̃sen: qđ testamentũ uocat᷑ uetus. De hac
dixit p̃dicari oportere in nomine suo poenitentiã: sed
tamen incipientib ab hicrłm. Ibi ergo exorsus ẽ. huius
nominis cultus: ut in iħm xp̃m qui crucifixus fuerat
& resurrexerat credcret᷑. Ibi hȩc fides tã insignib inicus
incanduit: ut aliquot hominũ milia in xp̃i nom̃ mira¬
bili alacritate conuersa. uenditis suis reb ut egenis distri¬
buerent᷑. ꝓposito scõ & ardentis suna caritate ad pauꝑtatẽ
uoluntariã ꝑuenirent: atq inter frem̃tes & sangiunẽ
sitientes iudȩos. se usq ad mortẽ ꝓueritate certare: ñ
armata potentia. sed potentiore pacientia p̃pararent.
Hoc sinullis magicis artib factũ est: cur credere dubita &
eadẽ urtute diuina ꝑ totũ mundũ idficri potuisse.
qua hoc factũ est: Si autẽ ut hicrosolunis sic ad cultũ
nominis xp̃i accenderet᷑ tanta hominũ multitudo quȩ illũ

Expanded text:
Sina per Moysen, quod Testamentum vocatur vetus. De hac Sina per Moysen, quod Testamentum vocatur vetus. De hac dixit praedicari oportere in nomine suo poenitentiam, sed tamen incipientibus ab Jerusalem . Ibi ergo exorsus est hujus nominis cultus, ut in Christum Jesum, qui crucifixus fuerat et resurrexerat, crederetur. Ibi haec fides tam insignibus initiis incanduit, ut aliquot hominum milia in Christi nomen mirabili alacritate conuersa uenditis suis rebus, ut egenis distribuerentur, proposito sancto et ardentissima caritate ad paupertatem uoluntariam peruenirent adque inter frementes et sanguinem sitientes Iudaeos se usque ad mortem pro ueritate certare non armata potentia, sed potentiore patientia praepararent. Hoc si nullis magicis artibus factum est, quur credere dubitant eadem uirtute diuina per totum mundum id fieri potuisse, qua hoc factum est? Si autem ut Hierosolymis sic ad cultum nominis Christi accenderetur tanta hominum multitudo, quae illum
Abbreviated transcription (Latin):
it ꝑ eius corporalẽ presentiã doctrina & religio xp̃iana: id est
postea quã influuio iordane ministerio ioħis est baptiratꝰ
ołpter hoc enĩ: deillo ꝓphetia illa p̃cesserat. Dominabitur
a mari usq admare: & aflumine usq ad terminos orb̃ terrȩ.
Sed qm̃ priusquã passus ec̃t & resurrexisset amortius. ñdũ
fides om̃ib fuerat definita. in resurrectione qͥppe xp̃i defi¬
nita est: Nã sic apłs paulus atheniensib loquit᷑ dicens. iã
nunc annunciat hominib om̃s ubiq agere poenitentiã.
eoqđ statuit dic̃ iudicare orbẽ in ȩqͥtate in uiro quo defi¬
niuit fidẽ om̃ib resuscitans illũ amortius: melius in hac
quęstione soluenda inde initiũ sumimꝰ p̃sertĩ quia tunc
datus ẽ. etiã sp̃s sc̃s. sicut cũ dari post resurrectionẽ xp̃i
oportebat. in ea ciuitate ex qua debuit incipere lex
scdã. hoc est testamentũ nouũ. Prima enĩ fuit ex monte

Expanded text:
it per eius corporalem praesentiam doctrina et religio Christiana, id est, it per eius corporalem praesentiam doctrina et religio Christiana, id est, postea quam in fluuio Iordane ministerio Iohannis est baptizatus. Propter hoc enim de illo prophetia illa praecesserat: Dominabitur a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae. Sed quoniam, priusquam passus esset et resurrexisset a mortuis, nondum fides omnibus fuerat definita in resurrectione quippe Christi definita est, nam sic apostolus Paulus Atheniensibus loquitur dicens: Iam nunc adnuntiat hominibus omnes ubique agere paenitentiam, eo quod statuit diem iudicare orbem in aequitate in uiro quo definiuit fidem omnibus resuscitans illum a mortuis: melius in hac quaestione soluenda inde initium sumimus; praesertim quia tunc datus est etiam Spiritus sanctus, sicut eum dari post resurrectionem Christi oportebat in ea ciuisecunda, hoc est Testamentum novum. Prima enim fuit ex monte