comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cur pretermittimus. positus est
quippe homo inparadiso ut operare¬
tur eundem paradisum sicut supra
disputatum est per agriculturam
non laboriosam sed deliciosam. et
menitm prudentis magna atq utilia
commonentem. custodiret autẽ eundem
paradisum ipsi sibene aliquid amittere.
quare inde mereretur expelli: Deniq
accepit et preceptum. ut sit ꝑ quod sibi
custodiat paradisum : idẽ. quo conser¬
uito. non inde proiciatur: Recte
enim quisq dicitur noncustodisse rem
suam qui sic egit ut a mitteret eam.
ttiam si aliteri salua sit. qui eam uel
inuenit uel accipere meruit: Est alius
in his uerbis sensus quem puto non
inmerito preponendum: utipsum
hominem operaretur dĩ & custodiret:
Sicut enim operatur homoterram. non
ut eam faciat esse terram. sed ut cultã
it fructuosam: sic ds̃ hominẽ mul
imagis quem ipse creauit ut homosit.
tum ipse operaretur ut iustus sit:
si homo ab illo persuperbiam non abs¬
cedat: hoc est enim apostatare adõ.

Expanded text:
cur praetermittimus? positus est cur praetermittimus? positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo,
Abbreviated transcription (Latin):
similem sibi agrum dampnatus
accepit: Spinas inquit et tribulos
pariet tibi: Quod si etillud intelligamꝰ
ut paradisum operaretur. & paradisum
custo diret: operari quidem paradisũ
posset sicut supra diximꝰ per agricul¬
turam. custodire autem non aduersus
improbos aut inimicos qui nulli erant.
sed fortassis aduersus bestias: Quomͦ
istud aut quare: numquid enim
bestiae iam in hominẽ seuiebant. qđ
nisi peccato nonfieret: ipse quippe
bestiis omnib adse adductis sicut
post commemoratur nomina imposit.
ipse etiam sexto die lege uerbi dĩcũ
omnib communes cibos accepit
Aut si erat iam quod timeretur in
bestiis. quonam pacto posset unus
homo illum munire paradisum.
Neq enim exiguus locus erat: quem
tantus fons irrigabat: Custodire
quidem ille deberet siposset paradisi
tali & tanta maceria communire.
ut eoserpens non posset intrare: sed
mirum si priusquam communiret.
omnes serpentes inde posset exelude¬
re : Proinde intellectum ante oculos

Expanded text:
similem sibi agrum damnatus similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, iomnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum si priusquomnes serpentes inde posset excludere. Proinde intellectum ante oculos
Abbreviated transcription (Latin):
tur : an eundem paradisum operari.
id est ut homo paradisum operaretur.
ambigue sonat. et uidetur magis
exigere locutio: ut nondicatur ope¬
raretur paradisum sed inparadiso:
U erumtamen neforte sic dictum sit ut
operaretur paradisum. sicut superius
dictum .ẽ. nec erat homo qui operare¬
tur terram. eadem quippe locutio
est operari terram. quae operari
paradisum : ambiguam sententiã
ad utrũq tractamus: Sienim non
est necesse ut accipiamus paradisum
custodire sedinparadiso: Quid ergo
in paradiso custodire: namquid ope¬
rari in paradiso: iam ut uisum est
disseruimꝰ ⁊ An ut quod operaretur
in terra per agri culturam inseipso
custodiret ꝑ disciplinam. ul est ut sic̃
ager obtẽperar& colenti se. ita & ipse
precipienti dño suo. ut sumpto p̃cepto
obedientiae fructum. non spinas in¬
obedientiae redderet: deniq qm̃
similitudinem a se culti paradisi.
in seipso custodire subditus noluit.

Expanded text:
tur — an eundem paradisum operari, tur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit,
Abbreviated transcription (Latin):
bonus creat. om̃s uoluntates iustus
ordinat: quid ergo abhorret auero.
sicredamus hominẽ ita in paradiso
constitutum ut operaretur agricultu:¬
ram. non labore seruili. sed honesta
animi uoluntate : quid enum hoc oꝑe
innocentius uoccantibus. et quid ple¬
nius magna consideratione ꝓuiden¬
tibus: ut custodiret autem quid.
anipsum paradisum contraquos:
Nullus certe uicinus metuebatur
inuasor. nullus limitis ꝑturbator.
nullus fur. nullus aggressor: quo¬
modo ergo intellecturi sumus. corpo¬
ralem paradisum potuisse abhomine
corporaliter custodiri : sed neq scrip¬
tura dixit: ut operaretur & custodir&
paradisum: Dixit autem: ut opera¬
retur & custodiret: Quãquã sidegrȩ¬
co diligentius aduerbum exprimatur¬
ita scriptum est: Et accepit dñs ds̃ homi¬
nem quem fecit. & posuit eum in paradiso.
operari eum et custodire: Sed utrum
ipsum hominẽ posuit operari. hoc enĩ
sensit qui interpretatus.ẽ. utoperare¬

Expanded text:
bonus creat, omnes uoluntates iustus bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimaturita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. sed utrum ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operare
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑnescientes malos. inq ipso homi¬
ne eandem geminã ꝓuidentiae uige¬
re potentiam: Pruno erga corpus
naturale. scilicet eo motu quo fit:
quo crescit. quo senescit: oluntariũ
uero: quo illi aduictum. tegumentũ.
curationemq consulitur: Si militer
erga animam naturaliter agitur
ut uiuat. ut sentiat : uoluntarie uͦ
ut discat. ut consentiat: Sicut autem
in arbore id agit agricultura forinse.¬
cus. ut illud proficiat quod geritur
intrinsecus . sic in homine secundum
copus ei quod intrinsecus agit natura.
seruit extrinsecus medicina: Itẽq scđm
animã ut natura beatificetur intrin¬
secus: doctrina ministratur extrin¬
secus: Quod autem ad arborem colen¬
di neglegentia. hoc ad corpus meden¬
di incuria : hoc ad animam discendi
segnitia: Et quod ad arborem humor
in utilis. hoc ad corpus uictus exitiabi¬
lis: hoc animam persuasio iniquita¬
tis: Ds itaq super omĩa. qui condidit
omnia et regit omnia : om̃s naturas

Expanded text:
per nescientes malos; inque ipso homiper nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas
Abbreviated transcription (Latin):
biliter ds̃: hinc iam in ipsũ mundũ
uelut inquandam magnam arborem
rerum. oculus cogitationis attollitur
atq in ipso quoq gemina operatio
ꝓuidentiae repperitur. partĩ natura¬
lis. partim uoluntaria: Naturalis
quidem ꝑ occultam dĩ amministrati.¬
onem. quae etiam lignis etherbis dat
incrementum: uoluntaria uero ꝑ angło¬
rum opera ethominum: Scđm illam
primam. caelestia superius ordinari.:
inferiusq terrestria: Lumina sideraq
fulgere. diei noctisq uices agitari.
aquis terram fundatam interlui atq
circumlui: aerem altius suꝑ fundi.
arbusta & animalia concipi et nasci
crescere & senescere. occidere. & quic¬
quid aliud in rebus interiore naturaliq
motu geritur: in hac autem altera.
signa dari. doceri etdisco ã gros coli.
societates amministrari. artes exerceri.
& quaeq alia siue insuperna societate
aguntur. siue in hac terrena atq
nortali: ita ut bonis consulatur. et

Expanded text:
biliter deus? Hinc iam in ipsum mundum biliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et
Abbreviated transcription (Latin):
humani operis adiutorio lȩtius
ueraciusq prouenirent. unde creator
ipse uberius laudaretur : qui animae
incorpore anuali constitutae. rationẽ
dedisset operandi ac facultatem: quan¬
tum animo uolenti satis esset. ñ quan¬
tum inuitum indigentia corporis
cogeret: quod enim mauis mirabilus.¬
q: spectaculum est. aut ubi magis cum
rerum natura humana ratio quodam¬
modo loqui potest. quam cumpositis
seminib plantatis surculis. trans latis
arbusculis. insitis malleolis. tanquã
interrogatur quaeq uis radicis et
germinis quid possit quid ue ñ posst.
unde possit unde nonpossit. quid in
ea ualeat numerorum inuisibilis in¬
teriorq potentia. quid extrinsecus
adhibita diligentia. inq ipsa con¬
sideratione perspicere. quia neq qui
plantat est aliquid neq qui rigat. sed
qui incrementum dat ds̃. quia et illuo
operis quod accedit extrinsetus. per
illum accedit quem nihil ominus crea¬
uit. & quem regit atq ordinat inuisi¬

Expanded text:
humani operis adiutorio laetius humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisi
Abbreviated transcription (Latin):
est in paradiso esca edes. deligno autem
cognoscendi bonum etmalum. non
manducabitis de illo: Qua die autem
ederitis abeo morte moriemini: Cum
superius dixerit breuiter dm̃ plantasse
paradisum & constituisse ibi hominẽ
quem finxerat. recapitulauit ut narra¬
ret quomodo sit paradisus constitutus:
N unc ergo etillud recapitulando comme¬
morauit: quomodo ibi dĩ posuerit
hominem quem fecit: Videamus itaq
quid sit quod dictum est ut operaretur
& custodiret: quid operaretur. uel qͥd
custodiret: Numquid forte agri¬
culturam dñs uoluit operari primum
hominem: An non est credibile
quod eum antepeccatum dampnaue¬
rit ad laborem: Ita sane arbitremur.
nisi uideamus cum tanta uoluptate
animi agricolare quosdam: ut eis
magna poena sit inde ad aliud auocari
Quicquid ergo deliciarum habet agrii¬
cultura. tunc utiq longe amplius
erat: quando nihil accidebat aduersi.
uel terra uel caelo: Non enim erat
laboris afflictio. sed ex hilaratio uolun¬
tittis. cum ea quae ds̃ creauerat.

Expanded text:
ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat,
Abbreviated transcription (Latin):
solere non nullas aquas facere. quis
ignorat: sed ibi hoc scitur: ubi non
diu sub terras currunt: Exibat ergo
flumen de aeden. idest deloco delici¬
arum: & irrigabat paradisum. id est
ligna omnia pulchra atq fructuosa.
quae omnẽ terram regionis illius
opacabant: Et sumpst ds̃ hominẽ¬

Expanded text:
solere nonnullas aquas facere quis solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Et sumsit domin
Abbreviated transcription (Latin):
haec flumina. si cętera quae deparadi:¬
iso narrantur: non proprie sed figurate
accipere ulla necessitas cogeret: Ac nẽ¬
cumprimitus proprie res ipsas intelli¬
gere ratio nulla prohibeat. cur non
potius auctoritatem scripturae simpli¬
citer sequimur innarratione rerum
gestarum res uere gestas prius intel¬
ligentes. tum demum quicquid ali¬
ud significant perserutantes: an eo
mouebimur quod dehis fluminibus
dicitur. aliorum esse fontes notos.
aliorum autem prorsus in cognitos.
et ideo nonposse accipi adlitterã. quod
ex un o paradisi flumine diuiduntur.
cumpocius credendum sit qm̃ locus
ipse paradisi a cognitione hominum
est remotissimus. Inde quattuor
aquarum partes diuidi. sicut fidelis¬
sima scriptura testatur. sed ea flumina
quorum fontes noti esse dicuntur
alicubi isse subterras. et post tractus
prolix arum regionum locis aliis
erupisse. ubi tanquam insuis fontib
noti esse perhibentur. Nam hoc

Expanded text:
haec flumina, si cetera, quae de paradhaec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nucum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ex his qm̃ constat ea prorsus esse.
nam duobus eorum nomina uetustas
mutauit sicut tiberis dicitur fluuius
qui prius albula uocabatur: Geon
quippe ipse ẽ. qui nunc dicitur nilus.
phison autem ille dicebatur. quẽ nunc
gangen appellant. duo uero cȩtera
tigris et eufrates antiqua etiam nomi¬
na tenuerunt. nos ammoneri oportet
cetera quoq primitus adproprietatẽ
luterae accipere. non incis figuratam
locutionem putare : sed res ipsas quȩ
ita narrantur et esse & aliquid etiam
sigurare: nonquia non posset parabo¬
la locutionis assumere aliquid dere
quam non proprie quoq ẽẽ. constaret.
sicut deillo dñs loquitur qui descende¬
bat abhierusalem in hierichum & in¬
cidit in latrones: quis non sentiat & pla¬
ne uideat. eẽ parabolam. locutionemq
illam totam esse figuratam: uerum
duae ciuitates quae ibi nominatae sunt.
hodieq in locis propriis demonstrantur:
Sed hoc modo acciperemus et quattuor

Expanded text:
ex his, quoniam constat ea prorsus esse — ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor
Abbreviated transcription (Latin):
quid inter esset inter obedientiae
bonum. et in obedientiae malum:
Proinde et hoc non infigura dictum.
sed uere quoddam lignum accipiendĩ
est: cui non defructu uel pomo quil
inde nasceretur. sed exipsa re nom̃
impositum est: quae illo contra ue¬
titum tacto fuerat secutura: Flumen
autem exi it de ȩden quod irrigabat
Iparadisum. et inde diuisum. ẽ. inquat¬
tuor partes: Fison ex his uni nomen
ubi est aurum: aurum autẽ terrae
Hillius bonum. et ibi est carbunculus
N& lapis prasinus: Et nomen flumini¬
Isecundo geon: hoc ẽ. quod circuit¬
I totam tẽrrã aethiopiae: Flumen
Nautem tertium tigris. hoc quod
fluit contra assyrios: Flumen autẽ
quartum : eufrates: Dehis autem¬
fluminib quid amplius satagam
confirmare quod uera sint flumina
nec figurate dicta quae non sint. quasi
tantummodu aliquid nomina ipsa
significent. cum et regionib ꝑ quas
fluunt notissima sint. & omnibus
fere gentib diffamata : quin immo

Expanded text:
quid interesset inter oboedientiae quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen ubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo
Abbreviated transcription (Latin):
etiam atq etiam consideranti. dici
non potest quantum placeat illa sen¬
tentia. non fuisse illam arborem
cibo noxiam MMeq enim qui fecerat
omnia bona ualde. inparadiso
institueret aliquid mali: sed malum
fuisse homini. transgressionem pre¬
cepti: Oportebat autem ut homo sub
dño dõ positus aliunde ꝓhiberetur.
ut ei promerendo dñm suum uirtus
ess&e ipsa obedientia : quam possum
uerissime dicere solam. ẽẽ. uirtutem
omni creaturae rationali agenti sub
dĩ potestate. primũq esse & maximũ
uitium tumoris adruinam. sua potes¬
tate uelle uti: Cuius uiti nomen.
est in obedientia: Non esset ergo un¬
de se homo dñm habere cogitaret aq
sentiret: nisi ei aliquid iuberetur:
Arbor itaq illa non erat mala. sed appel¬
lata est scientiae dinos cendi bonum
et malum: quia si post prohibitionẽ
ex illa homo ederet. in illa erat p̃cepti
futura transgressio. inqua homo
per experimentum poene disceret:

Expanded text:
etiam atque etiam consideranti dici etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali - sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret,
Abbreviated transcription (Latin):
ds ab indigentia famis dierum quad¬
raginta spacio uendicauit: An forte
credere dubitamus. ꝑ alicuius arboris
cibum. cuiusdam altioris significatio¬
nis grãm homini dm̃ prestitisse ne
corpus eius uel infirmitate uel aetate
indeteruis mutaretur. aut in occit sum
etiam laberetur. qui ipsi cibo huma¬
no pręstitit tam mirabilem statum.
ut inficcilibus uasculis farina & oleum¬
deficientes reficerent nec deficerent.:
Iam hic degenere contentiosorum quis¬
quam existat. etdicat dm̃ interris
nr̃is miracula talia facere debuisse.
in paradiso autem nondebuisse: quasi
uero non uel depuluere hominẽ. uel
delatere uiri mulierem. maus ibi
miraculum fecit: quã quod hic mortu¬
os suscitauit: Sequitur ut uideamꝰ
deligno scientiae dinoscendi bonum
et malum: Prorsus et hoc lignum erat
uisibile & corporale : sicut arbores
cȩterae: quod ergo lignum esset non
ẽ dubitandum: sed cur hoc nomen ac-¬
ceperit requirendum: Mihi autem

Expanded text:
deus ab indigentia famis dierum quaddeus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleumdeficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem
Abbreviated transcription (Latin):
mento uiuere non debuisse contendit.
cum apostolus dicat etiam hoc quod
demuliere dixit quam ei factã esse
delatere  Propter hoc relinquet homo
patrem et matrẽ. et adherebit uxori
suae. & erunt duo in carne una: sacra¬
mentum magnum esse in xp̃o & in ȩccła:
Mirum. ẽ. autem & uix ferendum. quem¬
admodum uelint homines paradisum
figurate dictum: et nolint etiam figu¬
rate factum: Quod si concedunt. sicut
deagar & sara. sicut de ismahel & isaac.
haec quoq et facta et tamen etiam figu¬
rata: cur non att mittał etiam lignum
uitae et uere aliquod lignum fuisse.
& tamen sapientiam figurasse. non ui:¬
deo: Illud quoq addo. quamquam
corporalem cibum: tamen illã arborẽ
prestitisse. quo corpus hominis sanita¬
te stabili firmaretur: non sicut ex alio
cibo. sed nonnulla inspiratione salubri¬
tatis occulta: Profecto enim licet usita¬
tus panis : aliquid tamen amplius
habuit. cuius una colliride hominẽ

Expanded text:
mento uiuere non debuisse contendit, mento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, sacramentum hoc magnum esse in Christo et in ecclesia. mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem
Abbreviated transcription (Latin):
digitus pauperis. illa sitis tormenti.
illa stilla refrigerii: uix fortasse aman¬
suete quaerentibus. acontentios e autẽ
certantibus. nunquam inuenitur:
Cito sane respondendum est: nenos pro¬
funda ista quęstio & multis sermonib
indigens tardet: Si corporalibus locis
animae continentur etiam exutȩ cor¬
poribus: potuit ille latro ineum in¬
troduci paradisum. ubi fuerat corpus
primi hominis. ut aptiore scriptura¬
rum loco si ulla necessitas flagitauerit.
etiam dehac re qui d uel quaeramus.
uel arbitremur. ut cumq promamꝰ:
Nunc uero quod sapientia non sit corpus.
& ideo nec lignum: nec dubito nec
dubitari a quoquam puto: potuisse
autem perlignum id est per corporeã
creaturam tanquam sacramento quo¬
dam significari sapientiam in para¬
diso corporali. ille credendum non
existimat. qui uel tam multa inscrip¬
turis rerum corporalium corporalia
sacramenta non uidet. uel hominem
primum cum eiusmodi aliquo sacra¬

Expanded text:
digitus pauperis, illa sitis tormenti, digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacra
Abbreviated transcription (Latin):
quod iam significaret lignum uitae
etiam in paradiso corporali. quia hoc ilt
scriptura dixit: quae res suis tempo¬
ribus gestas narrans. et hominẽ cor¬
raliter factum et incorpore uiuentem
ibi constitutum esse narrauit: Aut si
quisquam putat animas cũ acorpore
excesserint locis corporaliter uisibili¬
bus contineri cum sit sine corpore.
asserat sententiam suam: nonde erunt
qui sic faueant: ut illum etiam diuitẽ
sicientem in loco utiq corporali fuise
contendant. ipsamq animã omnino
ẽẽ. corpoream propt̾ arentem lingui
& stillam aquae delatari digito con¬
cupitam. pronuntiare nondubitent:
Cum quibus ego de tam magna quęsti¬
one : Nulla temeritate confligo:
Melius ẽ. enim dubitare deoccultis
quam litigare deincertis: Illum qͥppe
diuitem in ardore poenarum. & illũ
pauperem in refrigerio guidiorum
intelligendos esse nondubito. sed quomͦ
intelligenda sit illa flama inferni. ille
sinus abrahae. illa lingua diuitis. ille

Expanded text:
quod eam significaret, lignum uitae quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille
Abbreviated transcription (Latin):
etiam quiddam figurabatur. non sic̃
ille uitulus saginatus qui minimo filio
reuertenti in ep̃ulas cęsus est: Ibiqͥppe
ipsa narratio figurarum. ẽ: nonrerũ
figurata significatio gestarum:
Non enim hoc euangelista sed dñs ipse
narrauit: euangelista uero dñm hoc
narrasse narrauit: Proinde quod narra¬
uit euangelista. etiam factum est: dnm̃
scilicet talia locutum fuisse: ipsius
dñi narratio parabola fuit. dequa
nunquam exigitur: ut etiam ad lit¬
teram facta monstrentur. quae sermo¬¬
ne proferuntur : Xp̃s . ẽ. et lapis
unctus aiacob: etlapis reprobatus
ab aedificantib. qui factus. ẽ. incapuit
anguli: Sed illud etiam in rebus gestis
factum est: hoc autem tantum infiqu¬
ris prȩdictum: Illud quippe scriptor
narrauit rerum preteritarum: hoc
prȩnuntiator tantum modo futurarũ:
Sic et sapientia. id ẽ ipse xp̃s. lignum
uitae . ẽ. in paradiso spiritali: q̃uo misit
decruce latronem: creatum. ẽ autem

Expanded text:
etiam quiddam figurabatur, non sicut etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Iacob et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem
Abbreviated transcription (Latin):
erat xp̃s: Aliud quam erant illa omĩa
significauerunt: sed tamen etiam
ipsa corporaliter fuerunt: etquando
anarrante commemorata sunt: non
erat illa figurata locutio. sed earum¬
rerum expręssa narratio. quarum
erat figurata prȩcessio: ł rat ergo
edignum uitae quem ad modũ petra
xp̃s: nec sine mlsterus rerum sp̃italium
corporaliter presentatis. uoluit hominẽ
ds̃ in paradiso uiuere: Erat eiergo in
lignis cȩteris alimentum : in illo autẽ
sacramentum: Quid significans nisi
sapientiam. dequa dictum est lignum
uitae . ẽ. amplectentib eam. quẽ admo.¬
dum de xpõ diceretur. petra manans
est sicientib eam . recte quippe appel¬
latur: quod ad eum significandum
pretessit: Ipse ẽ ouis quae immolatur
inpascha. tamen & illud non tantum
dicendt figurabatur . sed etiam facien¬
do: Neq enim ouis illa nonerat ouis:
plane ouis erat. & occidebatur. et man¬
ducabatur. & tameri eo uero facto alud

Expanded text:
erat Christus. aliud quam erant illa omnia erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: lignum uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud
Abbreviated transcription (Latin):
uirtute generandi. quam terra iam
aceperat: cuius futuri causales
rationes increatura condens. tanquam¬
iam extitissent loquebatur interna
atq intima ueritate: quam nec oculus
uidit nec auris audiuit. sed sp̃s eius
scribenti haec reuelauit: Illud plane
quod sequitur etlignum uitae in medio
paradisi. et lignum scientiȩ dinoscen¬
di bonum et malum. diligentius
considerandum ẽ: ne cogat in allegoriã.
ut non ista ligna fuerint. sed aliud
aliquid nomine ligni significent
Dictum est enim desapientia: lignum
uitae .ẽ. omnib amplectentibus eam:
Uerum tamen cum sit hierusalem aet̾na
incaelis. etiam interra ciuitas qua illa
significaretur condita est: et sara
et agar quamuis duo testamenta sig¬
nificarent. erant tamen etiam mulie¬
res duae: et cum xp̃s perlignipassi¬
onem fluente sp̃itali nos irriget.
erat tamen et petra quae aquam
sitienti populo ligno percussa mana¬
uit. dequa diceretur: petra autem

Expanded text:
uirtute generandi, quam terra iam uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquamiam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibus amplectentibus eam. uerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam quaedam mulieres duae; et cum Christus per ligni passionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem
Abbreviated transcription (Latin):
eis tunc dedit. aliud nunc dare uoluit.
non opinor: Sed cum ex his generib
sint ista ligna instituta in paradiso quȩ
uam terra tertio die produrerat: adhuc
ea produxit intempore suo. quia
tunc scilicet quod scriptum est ea pro¬
duxisse terrã: causaliter factum erat
interra: hoc ẽ. quia tunc ea producen¬
di iurtutem latenter acceperat: qua
uirtute fit: ut etiam nunc talia terra
ꝓgignat in manifesto atq in tempore
suo: Verbo ergo dĩ seato die dicentis.
icededi uobis omne pabulum semi¬
ule seminans semen quod ẽ super
omnẽ terram et cȩtera. nonsonabili
uel temporali uoce prolata uerba st̃:
sed sicut in uerbo eius est creandi po-¬
tentia : Dici auten hominibus quod
sine temporalibus sonis ds̃ dixerit.
non nisi pertemporales sonos potuit:
Puturum enim erat. ut homo iam de
limo formatus et flatui eius animatus.
et quicquid ex illo humani generis
extitisset. uteretur eis ad escam quȩ
super terram exoritura erant ex illa

Expanded text:
eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa
Abbreviated transcription (Latin):
locutionem haec scripta esse monstrari.
sicut ea quae superius uoluimus osten
dere : sic etiam quae secuntur deparadi
Nadorientem. & posuit ibi hominen
quem finxerat: Sic enim scriptuns
quia sic factum est: Deinde recapitili:
ut hocipsum quod breuiter posuit.
ostendat quem ad modum factum su
hocẽ. quem admodum paradisum
dis̃ plantauerit. & illic hominem quẽ
finxerat constituerit: Sic enĩ sequitur
Et eiecit adhuc ds̃ deterra omne ligni
pulchrum adaspectum: etbonũ adesa
Nondixit. & eiecit deterra ds̃ aliud lig
num uel cȩterum lignum: sed eiecit
inquit adhuc deterra omne lignum
pulchrum adaspectum. etbonũ adesid
Lam ergo tunc produxerat terra ome
lignum: pulchrum ad aspectum et
bonum adescam: hoc est tertio die
Nam sexto die dixerat: Ecce dedi uobis
omne pabulum seminale seminans
semen quod ẽ super omnẽ terram.
& omẽ lignum fructistrum quod habet
inse fructum seminis seminale quod
ent uobis adescam: Num ergo aliud

Expanded text:
locutionem haec scripta esse monstrari, locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea, quae superius uoluimus ostenddere, sic etiam quae sequuntur de paradi— ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus plantauerit et illic hominem, quem finxerat, constituerit. sic enim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non dixit: et eiecnum vel caeterum lignum; sed, Ejecit, inquit, adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum, et bonum ad escam. Jam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum, et bonum ad escam, hoc est tertio die: nam sexto die dixerat, Ecce dedi vobis omne pabulum seminale, seminans semen, quod est super omnem terram; et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud
Abbreviated transcription (Latin):
et omnia congruentia fidei catholicȩ
prȩdicare: non solum ei non est inui-¬
dendum. sed precipuus multũq lauda¬
bilis intellectus habendus est: Si
autem nullus exitus datur ut pie &
dignedõ quae scripta sunt intelligan¬
tur. nisi figurate atq in enigmatib
proposita : ita credamus: habentes
auctoritatem apostolicam aquibus
tam multa delibris ueteris testamenti
soluuntur enigmata: modum quem
intendimus teneamus. adiuuante
illo qui nos petere. quaerere etpulsare
adhortatur. et omnes istas figuras
rerum. secundum catholicam fidem
siue quȩ adistoriam siue quȩ ad pro¬
phetiam pertinent explicemus. non
prȩiudicantes melioris diligentioriq
tractatui. siue ꝑnos siue per alios.
quibus dñs reuelare dignatur: hato
tunc dixi: nunc autem quia uoluit
dñs ut ea diligentius intuens atq con¬
siderans. non frustra quantum opinor
existimarem etiam per me posse scdm
ꝓpriam non secundum allegoricam

Expanded text:
et omnia congruentia fidei catholicae et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, quantum opinor, extimarem etiam per me posse secundum propriam, non secundum allegoricam
Abbreviated transcription (Latin):
recenti. tempore conuersionis meae.
cito uolens eorum confutare deliram̃¬
ta. uel erigere intentionem. ad quae¬
rendam in litteris quas oderunt xp̃ia.¬
nam & euangelicam fidem: Et quia
non mihi occurrebant omĩa quem¬
ad modum ꝓprie possent accipi. magisq
non possent accipi. uidebantur
autem uix posse atq difficile: ne retar¬
darer. quid figurate significarent
ea quae adlitteram inuenire non
potui. quanta ualui breuitate acper¬
spicuitate explicaui. ne uel multa lec¬
tione. uel disputationis obscuritate
deterriti: in manus ea sumere non
curarent: Memor tamenquid maxime
uoluerim nec potuerim. ut nonfigurate
sed proprie primitus cuncta intellige¬
rentur. nec omnino desperans etiam
sic posse intelligi : idipsum inprima
parte secundi libri ita posui: Sane
inquã quisquis uoluerit omĩa quae
dicta sunt secundum litteram accipere.
id ẽ. non aliter intelligere quam litera
sonat: & potest euitare blasphemias.

Expanded text:
recenti tempore conuersionis meae, recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias
Abbreviated transcription (Latin):
prietatis accipere: Quis enim eis postea
non faueat. intelligentibus quid ista
etiam figurata significatione cõmoneant.
siue ipsarum sp̃italium naturarum
uel affectionum. siue rerum etiã futura¬
rum: sane si nullomodo possent salua
fide ueritatis ea quae corporaliter hic¬
nominata sunt etiam corporaliter
accipi: quid aliud remaneret. nisi ut
ea potius figurate dicta intelligeremꝰ.
quam scripturam scãm impie culpare¬
mus: porro autem si nonsolum non
impediunt. uerum etiam solidius
asserunt duuni eloquii narrationem
haec etiam corporaliter intellecta:
nemo erit ut opinor tam infideliter
ꝑtinax. qui cum ea secundum regulam
fidei exposita proprie uiderit: malit
in pristina remanere sententia. si forte
illi uisa fuerant non nisi figurate posse
accipi: Nam & ego contra manicheos
qui has litteras ueteris testamenti non
aliter quam oportet accipiendo errant.
sed omnino non accipiendo et decestan¬
doblasphemant: duos scripsi libros

Expanded text:
prietatis accipere. quis enim eis postea prietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hicnominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam inpie culparemus? porro autem, si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros