comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣtoq uixiss. Ubi terte aguostendũ est
qd̾ ante ꝓnuserã ut appareat qͣre sit dictũ
de filiis eber nomen uniꝰ phalecti. ꝙ ĩ dieb
euis diuisa ẽ terra. Quid eñĩ alud ĩtre¬
ligendũ est terram ẽẽ diuisarii: iisi di¬
uersitatẽ lingnaꝵ: Omissis igitur tetis
filiis sem. ad hãc rem nõ ꝑtinẽtib illi
ꝯuectũtur in ordine gn̾ationũ ꝑ quos
possit ad abrahan ꝑueniri: sunt illi
ꝯnectebantur ante diluuiũ ꝑ qͣs ꝑuenire¬
tur ad noe: generacionib que ꝓpagate
sunt ex illo adam filio qui est appellatꝰ
setli. Six. gͦ incipit gn̾acionũ ista ꝯtexi
et hee gu̾acoes sem. Sem filiꝰ noe ceta¬
erat annoꝵ cũ genuit arphaxat sc dõ
anno post diluiuũ. Et uixit sem postqͣ
genuit arphaxat quĩgentos annos
et genuit filios et filias et mortuus est
Sit exequitur reteros ditẽs. quoto quisq
anno uite sue filiũ genuerit ad istim
gu̾ationũ ordinem ꝑtinẽtem. q̃ ꝑtendit
ad abrahami: et qͦt annos postiodum

Expanded text:
toque vixisset. Ubi certe agnoscendum est quod ante promiseram, ut appareat quare sit dictum de filiis Heber, Nomen unius Phalech, quia in diebus ejus divisa est terra. . Quid enim aliud intelligendum est, terram esse divisam, nisi diversitate linguarum? Omissis igitur caeteris filiis Sem ad hanc rem non pertinentibus, illi connectuntur in ordine generationum per quos possit ad Abraham perveniri: sicut illi connectebantur ante diluvium, per quos perveniretur ad Noe, generationibus quae propagatae sunt ex illo Adam filio, qui appellatus est Seth. Sic ergo incipit generationum ista contextio: Et hae generationes Sem. Sem filius centum annorum, cum genuit Arphaxat, secundo anno post diluvium. Et vixit Sem, postquam genuit Arphaxat, quingentos annos, et genuit filios et filias, et mortuus est . Sic exsequitur caeteros, dicens quoto quisque anno vitae suae filium genuerit, ad istum generationum ordinem pertinentem, qui pertendit ad Abraham; et quot annos postmodum
Abbreviated transcription (Latin):
uideri pt̃ in eodem ordine generacionũ
pͥmogenitos fuisse ꝯmenioratos: Cur
gͦ tam pauci sunt : Non enĩ usq ad di¬
luuiũ tot ẽẽ non potuerũt. nõ uatãtib
usq ad centenariã pubertatẽ patribus
ab ofsitio generandi. si non erat tunt
ꝓportione longenitatis illiꝰ eciã sera pu¬
bertas. Ut enĩ ꝑ eque triginta anuorũ
fuerit iñ filios generare ceperũt. oc¬
ties triceni quĩ octo generacões sũt. cũ
adam et cũ eis quos genuit laiueth du
rũt: Qua tandem causa qui hec st̾psit
gnãciones ꝯuierorare noluit que sem̃t᷑:
Nan ex adam usq ad diluuiũ cõputã¬
tur ani scdm̃ todites nr̃os duo milia¬

Expanded text:
videri potest, in eodem ordine generationum videri potest, in eodem ordine generationum primogenitos fuisse commemoratos. Cur ergo tam pauci sunt? Non enim usque ad diluvium tot esse potuerunt, non vacantibus usque ad centenariam pubertatem patribus ab officio generandi, si non erat tunc proportione longaeuitatis illius etiam sera pubertas. Ut enim peraeque triginta annorum fuerint, cum filios generare coeperunt, octiens triceni quoniam octo sunt generationes cum Adam et cum eis quos genuit Lamech ducrunt? Qua tandem causa, qui haec scripsit, generationes commemorare noluit quae sequuntur? Nam ex Adam usque ad diluuium conputantur an
Abbreviated transcription (Latin):
memorat᷑ in gn̾acõib ex tam. si eas
usq ad dilumũ ꝑduci oportebat: nec
erat diuturna etas p̾ueniẽs pubertatẽ
que tẽtũ uel ampliꝰ annos uacaret a
fetib: Nam si non intendebat auctor
libri huiꝰ aliquẽ ad quem necessario per¬
duceret seriẽ generacionũ sicut in illis
qui ĩueniũt de seĩe seth intendebant ꝑ¬
uenire ad noe a quo rursus ordo necessa¬
rius seq̃retur. quid opus erat p̾t̾inictere
p̾mogenitos filios ut ꝑueniretur ad la-¬
meth in cuiꝰ filiis fiitur illa ꝯuexio.
octaua generatõe scil ex adam. septima
ex cam. qua si ẽẽt inde aliquid deinceps
ꝯuectendũ uude ꝑueniretur uel ad isra¬
heliticũ ppłm in qͦ celesti ciuitati etiam
terrena ihrłm figurã ꝓpheticã p̾buit
uel ad xp̃m scdm carnem qui est sr oĩa
deus benedictus in stlã. suꝑne iherusalẽ¬
fabricator atq regenerator: cũ tota pro¬
genies cam sit in diluuio deleta. unde

Expanded text:
memoratur in generationibus ex Cain, si eas memoratur in generationibus ex Cain, si eas usque ad diluuium perduci oportebat, nec erat diuturna aetas praeueniens pubertatem, quae centum uel amplius annos uacaret a fetibus? Nam si non intendebat auctor libri huius aliquem, ad quem necessario perduceret seriem generationum, sicut in illis, quae ueniunt de semine Seth, intendebat peruenire ad Noe, a quo rursus ordo necessarius sequeretur: quid opus erat praetermittere primogenitos filios, ut perueniretur ad Lamech, in cuius filiis finitur illa contextio, octaua generatione scilicet ex Adam, septima ex Cain, quasi esset inde aliquid deinceps conectendum, unde perueniretur uel ad Israeliticum populum, in quo caelesti ciuitati etiam terrena Hierusalem figuram propheticam praebuit, uel ad Christum secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictusfabricator atque regnator; cum tota progenies Cain diluvio sit deleta? Unde
Abbreviated transcription (Latin):
nerant. nec generãtur. Hit gͥ generari
et generare tiuitati utriq cõmune ẽ:
ꝙͣuis dei tiuitas habeat etiã hit multa
milia ciiũ que ab oꝑe generãdi se absti¬
neant: s habet eciã illa ex nuitatione
quadã lit eruantiũ. dĩdeam nãꝙ ꝑti¬
nent etiã qui deiuantes a fide diuersas
hereses condiderũt. Sedm̃ hoĩem quippe
uiuñt. non scdm̃ deũ. Et indoꝵ giro¬
sophiste qui nudi ꝑhibentur philoso¬
phari in solitudinib in die cires eius
sunt; et a generando se cohibent. Nlon
est eñ hͦ bonũ: inisi tũ fit scdm̃ fidem
sũmi boui qui deus ẽ. Hoc tñ nemo
fecisse aute diluuiũ reꝑitur: qñquidem
etiã ip̃e enoch septimiꝰ ab adam qͥ traus¬
latus fertur ẽẽ non mortuus. genuit
filios et filias antequã trãsferbetur:
in quib fuit mathusalã: ꝑ quẽ gene¬
rationũ ordo memiorandaꝵ transturrit
Cur gͦ tanta pancitas successionũ cõ¬

Expanded text:
nerant nec generantur. Hic ergo generari nerant nec generantur. Hic ergo generari et generare ciuitati utrique commune est; quamuis Dei ciuitas habeat etiam hic multa ciuium milia, quae ab opere generandi se abstineant; sed habet etiam illa ex imitatione quadam, licet errantium. Ad eam namque pertinent etiam, qui dhaereses condiderunt: secundum hominem quippe vivunt, non secundum Deum. Et Indorum Gymnosophistae, qui nudi perhibentur philosophari in solitudinibus Indiae, cives ejus sunt, et a generando se cohibent. Non enim est hoc bonum, nisi cum fit secundum fidem summi boni, qui est Deus. Hoc tamen nemo fecisse ante diluvium reperitur: quandoquidem etiam ipse Enoch septimus ab Adam, qui translatus refertur esse, non mortuus, genuit filios et filias antequam transferretur; in quibus fuit Mathusalam, per quem generationum memorandarum ordo transcurrit. Quur ergo tanta paucitas successionum com
Abbreviated transcription (Latin):
successio ĩ octaua ab adam generatõe clau¬
ditur: et ĩposteris ab eodẽ pre adã uoe
decimus ĩuenitur
Icit aliquis. Sit hoc intendebat
scriptor huiꝰ historie ĩ ꝯmemoran¬
dis generatõib ex adam ꝑ filiũ eius
seth ut ꝑ illas ꝑueniret ad noe sub qͣ
factũ est diluuiũ aqͣ rursus cõtexeret᷑
ordo nastenciũ qͦ ꝑueniret ad abraham.
a qͦ matheus euãgelista incipit qn̾a¬
ciones quib ad xpp̃m ꝑuenit eternum
regẽ ciuitatis dei: quid intendebat in
gu̾ationib excam. et qͦ eas ꝑducere uo¬
lebat: Respondetur. usq ad dilimiũ¬
quo totũ genus illud teruene ciuitatis
absumptũ est: reparatũ ex filiis noe.
Neq enĩ desse poterit hec terrena cintas
sotietasq hoĩm scdm̃ hoĩem uiuẽtiũ. usq
ad huiꝰ sclĩ fuiẽ. De quo dũs ait silii
huiꝰ stli generãt et generãt᷑. Ciuitatẽ
uero dei ꝑegrinantẽ in hͫ silo regeneranio
ꝑducit ad alterũ sclm̃: cuiꝰ filii nec ge¬

Expanded text:
successio in octo ab Adam generationes clauditur, et in posteris ab eodem patre Adam Noe decimus invenitur. 1. Dicet aliquis: Si hoc intendebat scriptor hujus historiae in commemorandis generationibus ex Adam per filium ejus Seth, ut per illas perveniret ad Noe, sub quo factum est diluvium, a quo rursus contexeretur ordo nascentium, quo perveniret ad Abraham, a quo Matthaeus evangelista incipit generationes, quibus ad Christum pervenit aeternum Regem civitatis Dei; quid intendebat in generationibus ex Cain, et quo eas perducere volebat? Respondetur: Usque ad diluquo totum illud genus terrenae civitatis absumptum est, sed reparatum ex filiis Noe. Neque enim deesse poterit haec terrena civitas societasque hominum secundum hominem viventium usque ad hujus saeculi finem, de quo Dominus ait, Filii huius generant et generantur. Ciuitatem uero Dei peregrinantem in hoc saeculo regeneratio perducit ad alterum saeculum, cuius filii nec ge
Abbreviated transcription (Latin):
partem otreaui ĩmensitate traiecta naui¬
gare. ar puenire potuisse: ut etia illit
ex uno illo p̾mo hoĩe genus ĩstrueretur
hũanũ. Qua ꝓpter inter illos tũt hõm
ppłos qui ꝑ septuaginta duas gẽtes. et to¬
tiden liugnas colliugũt᷑ fuisse diuisi. q̃ra¬
mius si possuꝰ ĩuenire illã in t̾ris pegri¬
nãtẽ ciuitatẽ dei que usq ad diliuiiũ ar¬
thaniq ꝑducta est atq ĩ filiis noe ꝓ eorũ
benedictiones ꝑseuerasse moustrat᷑. maxĩe
ĩ maxino qͥ est appellatꝰ seni: qñquidem
iaphet ita benedictꝰ ẽ ut ĩ eiusdem fratris
sui domibus habitaret.
genie tendẽs ad abrahã ciuitatis dei ordo di-
ciuitatẽ dei.: sirut eã series generationũ
ab illo qui est appellatus sets ostende bat
ante diluuũ. Propter s igitur staxtina
diuina cũ terpenã ciuitatẽ in babilone
hͦ est in confusione monstrasset: et ad pa¬
triarcham sem recapitulando reuertitur

Expanded text:
partem, Oceani inmensitate traiecta, nauipartem, Oceani inmensitate traiecta, nauigare ac peruenire potuisse, ut etiam illic ex uno illo primo homine genus institueretur humanum. Quapropter inter illos tunc hominum populos, qui per septuaginta duas gentes et totidem linguas colliguntur fuisse diuisi, quaeramus, si possumus inuenire, illam in terris peregrinantem ciuitatem Dei, quae usque ad diluuium arcamque perducta est adque in filiis Noe per eorum benedictiones perseuerasse monstratur, maxime in maximo, qui est appellatus Sem, quando quidem Iapheth ita benedictus est, ut in eius, fratris sui, domibus habitaret. Sem, in cuius progenie tendens ad Abraham ciuitatis Dei ordo diriciuitatem Dei. sicut eam series generationum ab illo, qui est appellatus Seth, ostendebat ante diluuium. Propter hoc ergo scriptura diuina cum terrenam ciuitatem in Babylone, hoc est in confusione, monstrasset, ad patriarcham Sem recapitulando reuertitur
Abbreviated transcription (Latin):
Uod uero et antipodas ẽẽ fabulãtur.
id est hoĩes a tontraria ꝑte torte ub
sol orĩtur qñ octidit nobis aduersa pedib
nr̃is caltare uestigia nulla racõe credendũ
est: neq hͦ ulla historita ꝯgnitõe diditisse
se affirmant. s qͣiͣ raciocinando ꝯiectant.
eo ꝙ iutra ꝯnexa celi terra suspensa sit.
eñdemq locũ mũdus habeat. et insum̃
et mediũ. et ex ħͦ opmãt᷑ alterã terbe
partem que infra ẽ habitatõe hoĩm carere
non posse: nec actendũt etiã si figura
ꝯglobata et rotũda mũdus ẽẽ tredatur
sine aliqua racõe monstretur: non tñ ẽẽ
tousequẽs. ut etiã ex illa parte ab aqͣrũ
congerie nuda sit terua. Deinde etiã si
nuda sit. nec hͦ statim necesse est ut
hoĩes habeat qm̃ nullo niͣ scriptura ista
mẽtitur: q̃ narratis p̾teritis facit fidẽ.
eo ꝙ eius p̃dicta ꝯplentur: nmisq absur¬
dui est ut dicat᷑ aliqͦs hoĩes ex hat ĩilla

Expanded text:
Quod vero et Antipodas esse fabulantur, Quod vero et Antipodas esse fabulantur, id est, homines a contraria parte terrae, ubi sol oritur, quando occidit nobis, adversa pedibus nostris calcare vestigia, nulla ratione credendum est. Neque hoc ulla historica cognitione didicisse se affirmant, sed quasi ratiocinando conjectant, eo quod intra convexa coeli terra suspensa sit, eumdemque locum mundus habeat, et infimum, et medium: et ex hoc opinantur alteram terrae partem, quae infra est, habitatione hominum carere non posse. Nec attendunt, etiamsi figura conglobata et rotunda mundus esse credatur, sive aliqua ratione monstretur; non tamen esse consequens, ut etiam ex illa parte ab aquarum congerie nuda sit terra: deinde etiamsi nuda sit, neque hoc statim necesse esse, ut homines habeat. Quoniam nullo modo Scriptura ista mentitur, quae narratis praeteritis facit fidem, eo quod ejus praedicta complentur: nimisque absurdum est, ut dicatur aliquos homines ex hac in illam
Abbreviated transcription (Latin):
as eodẽ ip̃o uno pͥmo patre oĩm stirpẽ tra¬
here ꝯfitendũ est: si tñ uera sunt que de
illaꝵ nacõnũ uarietate. et tanta inter
se atq nobistũ diuersitate tradũt᷑. Nam
et siimias et tircopeticos et spingas si
nestiremius non hoĩes ẽẽ s uestias: posset
uanitate mairi. S si hores sũt de qͥb
illa unia conscapta sunt. quid si ꝓpt̾ea
deus uoluit eciã nõnullas gẽtes ita
treare. ne in hiis monstris que apud nos
oportet ex hoĩb nasti. eiꝰ sapiẽtiã qua
naturã fingit hũanã. uelut artẽ cuiꝰ piã
genere hũano. quedã monstra st̃ gẽtiũ.
Quapropter ut istã questionẽ pedetẽ¬
tim canteq concludã. aut illa q̃ talia
de quibusdam gentib scripta sũt. oĩno
nulla sunt; aut si sant. horẽs non sũt
aut ex adam sunt si hoĩes sunt.¬
¶ Capłi.ꝯ.¶ An inferiorẽ partẽ t̾re
que nr̃e habitacõi contraria ẽ antipodas
habere credendũ sit.

Expanded text:
ab eodem ipso uno primo patre omnium stirpem traab eodem ipso uno primo patre omnium stirpem trahere confitendum est, si tamen uera sunt quae de illarum nationum uarietate et tanta inter se adque nobiscum diuersitate traduntur. Nam et simias et cercopithecoB et sphingas si nesciremus non homines esse, sed bestias, possentuanitate mentiri. Sed si homines sunt, de quibus illa mira conscripta sunt: quid, si propterea Deus uoluit etiam nonnullas gentes ita creare, ne in his monstris, quae aput nos oportet ex hominibus nasci, eius sapientiam, qua naturam fingit humanam, uelut artem cuiuspiam genere humano quaedam monstra sint gentium. Quapropter ut istam quaestionem pedetemtim cauteque concludam: aut illa, quae talia de quibusdam gentibus scripta sunt, onulla sunt; aut si sunt, homines non sunt; aut ex Adam sunt, si homines sunt. CAPUT IX.-- An inferiorem partem terrae, quae nostrae habitationi contraria est, Antipodas habere credendum sit.
Abbreviated transcription (Latin):
ut ex quo potiꝰ debeant acciꝑe nomen
ĩtertũ sit: a meliore tñ hͦ est a mastuliuo
ut appellarẽtur loquẽdi ꝯsuetudo p̾ualuit¬
Nam neno unꝙͣ androgenas. aut her¬
mofroditas nũcupanit. Aute annos aliqͦt
nr̃a certe memoria in oriẽte duplex homo
natus ẽ suꝑiorib mẽbris: ĩferiori̾b sim-¬
plex. Nam duo erant capita. duo pectora.
quatuor manus uenter autẽ unus. et pe¬
des duo situt uni hoĩ; et tãdiu uixit: ut
multos ad eũ uidendũ fama tontraheret.
Quis autẽ om̃s ꝯmeniorare possit hu¬
manos fetus longe dissimiles hiis. ex
quib eos natos ẽẽ certissimũ est: Sicut
gͦ hec exillo uno negari non possunt
originẽ ducere. ita q̃tũq gentes ĩdiu̾sita¬
tib corporũ ab usitato nature cursu quẽ
plures et prope om̃s tenẽt. uelut exorbi-¬
tasse tradũt᷑: si definitõe illa includũt᷑
ut racionalia aĩalia sint atq mortalia

Expanded text:
ut, ex quo potius debeant accipere nomen, ut, ex quo potius debeant accipere nomen, incertum sit; a meliore tamen, hoc est a masculino, ut appellarentur, loquendi Nam nemo unquam Androgynaecas aut Hermaphroditas nuncupavit. Ante annos aliquot, nostra certe memoria, in Oriente duplex homo natus est superioribus membris, inferioribus simplex: nam duo erant capita, duo pectora, quatuor manus; venter autem unus, et pedes duo, sicut uni homini; et tam diu vixit, ut multos ad eum videndum fama contraheret. Quis autem omnes commemorare possit humanos fetus longe dissimiles his ex quibus eos natos esse certissimum est? Sicut ergo haec ex illo uno negari non possunt originem ducere; ita quaecumque gentes in diversitatibus corporum ab usitato naturae cursu, quem plures et prope omnes tenent, velut exorbitasse traduntur, si definitione illa includuntur, ut rationalia animalia sint atque mortalia,
Abbreviated transcription (Latin):
uel similitudinẽ uel diuersitatẽ ꝯtexat.
S qui totũ inspitere non p̃t: tanꝙͣ de-¬
formitate partis offenditur: qm̃ tui ꝯgru¬
at uel qͦ referatur iguorat. Plurib ꝙͣ
quinis digitis in maibz et pedib nasti
hoĩes nouimꝰ: et hec leuior ẽ ꝙͣ nilla dis¬
tantia. S tñ absit ut quis ita desipiat
ut estimet ĩnũo hũanoꝵ digitoꝵ eryasse
reatorẽ: ꝙͣuis nestiẽs tur hͦ fecerit ita.
Et si maior diuersitas oriatur: scit ille
quid egerit: cuiꝰ oꝑa iuste nemo repͥhendͥ
homo qͣiͣ lunatas hñs plantas. et in eis
biuos tñimͦ digitos. similes et manus.
Si aliqua gẽs talis eẽt illi curiose atqz
mirabili adderetur historie. Nũ ig̃r istum
ꝓpter hec negabiuiꝰ ex illo uno qui pͥmꝰ
creatus est. ẽẽ ꝓpagatum: Tindrogeni qͦs
etiã hermo froditos nũcupant ꝙͣuis ad¬
modũ rari suit: difficile est tñ ut tẽporib
desint in quib sic uterq sexus apparet.

Expanded text:
uel similitudine uel diuersitate contexat. uel similitudine uel diuersitate contexat. Sed qui totum inspicere non potest, tamquam deformitate partis offenditur, quoniam cui congruat et quo referatur ignorat. Pluribus quam quinis digitis in manibus et pedibus nasci homines nouimus; et haec leuior est quam ulla distantia; sed tamen absit, ut quis ita desipiat, ut existimet in numero humanorum digitorum errasse Creatorem, quamuis nesciens quur hoc fecerit. Ita etsi maior diuersitas oriatur, scit ille quid egerit, cuius opera iuste nemo reprehendit. homo quasi lunatas habens plantas et in eis binos tantummodo digitos, similes et manus. Si aliqua gens talis esset, illi curiosae adque mirabili adderetur historiae. Num igitur istum propter hoc negabimus ex illo uno, qui primus creatus est, esse propagatum? Androgyni, quos etiam Hermaphroditos nuncupant, quamuis admodum rari sint, difficile est tamen ut temporibus desint, in quibus sic uterque sexus apparet,
Abbreviated transcription (Latin):
crura ĩpedib habent. nec poplicẽ flectũt
et sũt mrabilis celeritatis. Quosdam¬
tiopodas uocãt. ꝙ ꝑ estũ in t̾ra iacentes
resupini. unbra se pedũ ꝓtegãt: qͦsdam
picta sunt. ex libris deprompta uelut
curiosioris historie. Quid dicã de tinoce¬
phalis. qͦꝵ taniua capita. atq ip̃e latra¬
tus. magis bestias ꝙͣ hoĩes cõfitentur:
necesse est credere. Uerũ quisqͥs uspiam
nastitur hõ id est aĩal racionale mortale.
quãlib nrĩs ĩusitatã sensib gerat cor¬
poris formã seu colorẽ sine motũ sine
sonũ siue quãlib uim. qualibet parte
qͣlibet qualitate nature: ex illo uno ꝓtho¬
plausto originẽ ducere nullus fidelium
dubitauerit. Apparet tñ quid in płib
natura obtinuerit: et quid sit ip̃a rarita¬
te mirabile. Qualis aute r acio reddit᷑
oporteat. uel oportuerit ip̃e nouit: stiẽs
uniuersitatis pulcritudinẽ quaꝵ partiũ

Expanded text:
crura in pedibus habent nec poplitem flectunt, crura in pedibus habent nec poplitem flectunt, et sunt mirabilis celeritatis; quos Sciopodas uocant, quod per aestum in terra iacentes resupini umbra se pedum protegant; quosdam picta sunt, ex libris depromta uelut curiosioris historiae. Quid dicam de Cynocephalis, quorum canina capita adque ipse latratus magis bestias quam homines confitetur? dere non est necesse. Verum quisquis uspiam nascitur homo, id est animal rationale mortale, quamlibet nostris inusitatam sensibus gerat corporis formam seu colorem siue motum siue sonum sine qualibet ui, qualibet parte, qualibet qualitate naturam: ex illo uno protoplasto originem ducere nullus fidelium dubitauerit. Apparet tamen quid in pluribus natura obtinuerit et quid sit ipsa raritate mirabile. Qualis autem ratio reddituroporteat uel oportuerit, ipse nouit, sciens uniuersitatis pulchritudinem quarum partium
Abbreviated transcription (Latin):
non tã reꝑandoꝵ aĩaliũ causa ꝙͣ figuran¬
daꝵ uariaꝵ gẽciũ ꝓpter eccłiẽ sacramẽtũ ĩ
archa fuisse oĩa genera: si in iusulis quo
transire non possunt multa aialia t̾ra pro¬
adam uel filioꝵ noe quedam genera ho¬
minũ monstiuosa prodierint
eritur etiã utrũ ex filiis noe uel potiꝰ
ex illo uno hoĩe unde eciã ip̃i extite¬
rũt. ꝓpagata ẽẽ credendũ sit quedã mon¬
stuosa hom̃ gn̾a q̃ genciũ narrat histo¬
ria : suut ꝓhibet᷑ quidã unũ habere ocłim
in fronte media. quibusdam plantas
uersas ẽẽ post trura: quibusdã utriusq
sexus ẽẽ naturã. et dexterã mãmam
uirilem siuistrã muliebrem: uitibq ĩter
se coeũdo et gignere. et parere: aliis ora
alios statura ẽẽ cubitales. qͣs pigmeos
a tubitu greti uotãt: alibi quĩquẽnes cõ¬
cipere feminas. et octauũ uite amiũ nõ
excedore. Item ferũt ẽẽ gentẽ ubi singlã

Expanded text:
non tam reparandorum animalium causa quam figurannon tam reparandorum animalium causa quam figurandarum uariarum gentium propter ecclesiae sacramentum in arca fuisse omnia genera, si in insulis, quo transire non possent, multa animalia terra proAdam uel filiorum Noe quaedam genera hominum monstrosa prodierint. Quaeritur etiam, utrum ex filiis Noe uel potius ex illo uno homine, unde etiam ipsi extiterunt, propagata esse credendum sit quaedam monstrosa hominum genera, quae gentium narrat historia, sicut perhibentur quidam unum habere oculum in fronte media, quibusdam plantas uersas esse post crura, quibusdam utriusque sexus esse naturam et dextram mammam uii-ilem, sinistram muliebrem, uicibusque inter se coeundo et gignere et parere; aliis ora alios statura esse cubitales, quos Pygmaeos a cubito Graeci uocant, alibi quinquennes concipere feminas et octauum uitae annum non excedere. Item ferunt esse gentem, ubi singula
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm.7.ͫ ¶ Añ orne bestiaꝵ genus eciã
remotissime a terris insule ex eo mumero
sunt. neq sicut rane nastũt᷑ ex t̾ra. s
sola ꝯmixtione maris et frĩe ꝓpagãtur
sicut lupi atq huioi cetera: quoni᷑ post
diluuiũ qͦ ea q̃ in archa non erãt tũcta
deleta sunt etiã ĩ insulis ẽẽ potuerint:
si reꝑata non sunt nisl ex hiis qͦꝵ gn̾a
ĩutroq sexu archa seruauit. Possunt
quideni tredi ad insulas natando trãsisse:
s ꝓxinias. Siunt autẽ quedã tã longe
posite a ꝯtiuẽtib terris: ut ad eas nulla
uideat᷑ natare potiusse bestiaꝵ. Qd̾ si
hoĩes eas captas secũ adduxerũt. et eo mͦ
ubi habitabant genera eaꝵ instituerũt:
uenandi studio fieri potuisse incredibile
non est: ꝙͣiuis iussu dei siue ꝑmissu eciã
oꝑe angłoꝵ negandũ non sit potuisse
transferi. Si uero e terya exorte sũt scdm̃̃
originẽ primã. qñ dixit deus. produtat
terra aĩam uiuã: multo clariꝰ apparet

Expanded text:
 CAPUT VII.-- An omne bestiarum genus etiam remotissimae a terris insulae ex eo numero sunt neque sicuti ranae nascuntur ex terra, sed sola commixtione maris et feminae propagantur, sicut lupi adque huius modi. cetera, quo modo post diluuium, quo ea, quae in arca non erant, cuncta deleta sunt, etiam in insulis esse potuerint, si reparata non sunt nisi ex his, quorum genera in utroque sexu arca seruauit. Possunt quidem credi ad insulas natando transisse, sed proximas. Sunt autem quaedam tam longe positae a continentibus terris, ut ad eas nulla uideatur natare potuisse bestiarum. Quod si homines eas captas secum aduexerunt et eo modo ubi habitabant earum genera instituerunt uenandi studio, fieri potuisse incredibile non est; quamuis iussu Dei siue permissu etiam opere angelorum negandum non sit potuisse transferri. Si uero terra exortae sunt secundum originem primam, quando dixit Deus: Producat terra animam uiuam, multo clarius apparet
Abbreviated transcription (Latin):
di donec tertũ ueniatur ad fiue: ita eiꝰ
agnosti queñt. dubitare phas non sit.
Que tũ ita sint. si nec maniter ista
ee constripta putare quisquã. uel durus
audebit nec nichil significare cũ gesta
siit. nec sola dicta significatiua non
facta. nec aliena ee ab eccliã significãda
probabiliter dici p̃t: s magis credendũ
est et sapienter esse memoriale lrĩsq
mandata. et gesta ẽẽ et significare ali¬
quid: et ip̃m aliquid ad p̾figurandam
eccliam ꝑtinere. Iam usq ad hũt arti¬
tulũ ꝓductus liber iste claudendus est:
ut ambarũ tiuitatũ cursus teruene sti¬
licet et sedm̃ hoĩem uinentis. et celestis
scdm̃ deũ post diluuiũ et deinceps in

Expanded text:
di, donec certum ueniatur ad finem, ita eiudi, donec certum ueniatur ad finem, ita eiuagnosci queunt, dubitare fas non sit. Quae cum ita sint, sic nec inaniter ista esse conscripta putare quisquam uel durus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nec sola dicta esse significatiua non facta, nec aliena esse ab ecclesia significanda probabiliter dici potest; sed magis credendum est et sapienter esse memoriae litterisque mandata, et gesta esse, et significare aliquid, et ipsum aliquid ad praefigurandam ecclesiam pertinere. Iam usque ad hunc articulum perductus liber iste claudendus est, ut ambarum ciuitatum cursus, terrenae scilicet secundum hominem uiuentis et caelestis secundum Deum, post diluui
Abbreviated transcription (Latin):
utrũ p̾ter numerũ ibi fuerit sine tͣnsgres¬
sione mandati que aliorũ alendorum
netessitas illit coegiss includi: an uero
qd̾ potiꝰ est credendũ p̾ter tarnes alimẽta
enĩ ꝙͣ multa aĩalia quib caro tib est¬
ꝙ fructib poruisq uescant᷑ et maxime
fico atq castaneis. Quid gͦ mirũ si
uir ille sapiẽs et iustus enã diuinitus
ãmonitus. quid cuiq ꝯgrueret. sine
tarnib. aptã cuiq generi alimoniam
parauit et recondidit; Quid est autẽ
qd̾ uesci non cogeret faines: aut quid
non suaue ac salubre facere possit deus
qui eciã ut siue tibo uiuerent diuina
facilitate douaret; nisi ut pascerentur
etiã hͦ implende figure tãtis nsteriis
cõueniret: Non ergo ad pͥfigurandã
eccłiam ꝑuenire tã multiplicia rerũ
signa gestaꝵ. nisi fuerit contentiosus.
nemo ꝑmictitur opinari. Iam em̃ gẽtes
ita eccliam repleuerũt. nũdiq et ĩmũ¬

Expanded text:
praeter numerum ibi fuerint sine transgrespraeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas coegisset includi; vel, quod magis credendum est, praeter carnes alimenta enim quam multa animalia, quibus caro cibus est, frugibus pomisque uescantur et maxime fico adque castaneis. Quid ergo mirum, si uir ille sapiens et iustus, etiam diuinitus admonitus quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparauit et condidit? Quid est autem, quo uesci non cogeret fames? aut quid non suaue ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo uiuerent. diuina facilitate donaret, nisi ut pascerentur etiam hoc inplendae figurae tanti mysterii conueniret? Non autem ad praefigurandam ecclesiam pertinere tam multiplicia rerum signa gestarum, nisi fuerit. contentiosus, nemo permittitur opinari. Iam enim gentes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmun
Abbreviated transcription (Latin):
intromictebat : s ueniẽcia et iutrãcia
et intrabũt ad te. non stilz hoĩs actu.
s dei mitu:. ita sane ut non illit fuisse
credenda sint. que sexu tarent. Prestaip¬
tũ enĩ al diffinitũ est: mastulus et
fer̃a erũt. Alia sunt quippe que de
quibusq reb sine cõcubitu ita nastãt᷑
ut postea cõtubant et generent sicut
muste : alia u̾o in quib uil sit maris
et feĩe siut apes. Ea porro que sic
habent sexũ ut non habeant fetũ sicut
muli et nule: mirũ si fuerint ibi. ac
non potiꝰ parentes eoꝵ ibi fuisse suf¬
ficeret. equinũ uidelit atq asiumũ ge¬
nus: et si qua alia sũt q̃ ĩ cõmixtione
diuersi generie genꝰ aliud gignunt.
Sed et si hec ad misteriũ ꝑtinebãt: ibi
erãt. Habet enĩ et hͦ genus masculũ
et feminã. Solet eciã mouere nõnullos
genera estarũ que illit habere poterãt
aĩalia que non nisi tarne uesti putãtur

Expanded text:
intromittebat, sed uenientia et intrantia intromittebat, sed uenientia et intrantia : Intrabunt ad te; non scilicet hominis actu, sed Dei nutu; ita sane, ut non illic fuisse credenda sint, quae sexu carent. Praescriptum enim adque definitum est: Masculus et femina erunt. Alia sunt quippe quae de quibusque rebus sine concubitu ita nascuntur, ut postea concumbant et generent, sicut muscae; alia uero in quibus nihil sit maris et feminae, sicut apes. Ea porro quae sic habent sexum, ut non habeant fetum, sicut muli et mutae, mirum si fuerunt ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum uidelicet adque asininum genus; et si qua alia sunt, quae commixtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed si et hoc ad mysterium pertinebat, ibi erant. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Solet etiam mouere nonnullos, genera escarum, quae illic habere poterant animalia, quae non
Abbreviated transcription (Latin):
qui est defiuitus. cũ hͦ imperaret deus:
prius ãmonendi sũt qͦs hec mouent.
sit accipiendũ ẽẽ qd̾ dictũ ẽ. que repũt
suꝑ t̾ram: ut necesse nõ fuerit ꝯseruari
in archa que possũt in aquis uiuere:
non solũ mersa sicut pistes: uerũ etiã
suxnatãtia. sicut muilte alites. Deinde
cũ dr̃. mastulus et feĩa erũt. profecto
intelligit᷑ ad reꝑandũ genus dici. ac
per hec nec illa necesse fuerat ibi esse
que possũt sine contubitu de quibusqz
rebus uel rerũ corrupcõib nasti: uel
si fuerũt sicut in domib ẽẽ ꝯsueuerũt
sine ullo muuero definito ẽẽ poluisse.
aut si misteriũ sacratissimũ qd̵ ageba¬
tur. et ante rei figura. eciã ueritate
facti aliter non poss impleri. insint
oĩa ibi certo illo numero ẽẽnt que uiu̾e
in aquis natura ꝓphibente ño possent:
non fuit ista cura illiꝰ hoĩs. uel illorũ
homi: s diuina. Nonem̃ ea noe capta

Expanded text:
qui est definitus, cum hoc imperaret Deus, qui est definitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendi sunt, quos haec mouent, sic accipiendum esse quod dictum est: Quae repunt super terram, ut necesse non fuerit conseruari in arca, quae possunt in aquis uiuere, non solum mersa, sicut pisces, uerum etiam supernatantia, sicut multae alites. Deinde cum dicitur: Masculus et femina erunt, profecto intellegitur ad reparandum genus dici; ac per hoc nec illa necesse fuerat ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus uel rerum corruptionibus nasci; uel si fuerunt, sicut in domibus esse consuerunt, sine ullo numero definito esse potuisse; aut si mysterium sacratissimum, quod agebatur, et tantae rei figura etiam ueritate facti aliter non posset inpleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent, quae uiuere in aquis natura prohibente non possent, non fuit ista cura illius hominis uel illorum hominum, sed diuina. Non enim ea Noe capta
Abbreviated transcription (Latin):
tante magnitudĩs archã nõ potuisse
compingi ĩeptissime talũmãt᷑: cum
stiant ĩmensas urbes fuisse constrictas:
nec actendũt tẽtũ annos quib archa
illa est fabricata: nisi forte lapis
lapidi adherere p̃t sola talte cõiũctus.
ut murus ꝑ tot milia circũagatur.
et lignũ ligno ꝑ suscudines et piros
clanos. et gluten bituniuis non p̃t
adherere ut fabricetur archa: nõ cur¬
us sz rectis ligneis longe lateqz por¬
recta: ꝙͣ nullus in mare mictat cona¬
tus honi. s leuet unda cũ uenerit na¬
turali ordine ponderũ magis q diui¬
na ꝓuidencia ꝙͣ hũana prude̾tia na¬
tantẽ gubernet: ne ĩcurbat ubiq nau¬
fragiũ. Quod autẽ scrupulosissime
queri solet de munitissinus bestiolis
non solũ quales sũt mures et stellio¬
nes. uerũ etiã quales locuste starabei
muste deniq et pulices. Utrũ nõ am¬
plioris numeri ĩ archa illa fuerint. ꝙͣ

Expanded text:
tantae magnitudinis arcam non potuisse tantae magnitudinis arcam non potuisse conpingi, ineptissime calumniantur, cum sciant inmensas urbes fuisse constructas, nec adtendunt centum annos, quibus arca illa est fabricata; nisi forte lapis lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut murus per tot milia circumagatur, et lignum ligno per suscudines, epiros, clauos, gluten bituminis non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, sed rectis lineis longe lateque porrecta, quam nullus in mare mittat conatus hominum, sed leuet unda, cum uenerit, naturali ordine ponderum, magisque diuina prouidentia quam humana prudentia natantem gubernet, ne incurrat ubicumque naufragium. Quod autem scrupulosissime quaeri solet de minutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, uerum etiam quales lucustae, scarabei, muscae denique et pulices, utrum non amplioris numeri in arca illa fuerint, quam
Abbreviated transcription (Latin):
pensores elementoꝵ aquas tertis phi¬
bebant suꝑiores atq leniores Quid
itaq racionis afferũt. quare t̾ra gra¬
uior et inferior locũ celi tranquillioris
ĩuaserit ꝑ uolunna tot ãnoꝵ: et aqua
leuior ac suꝑior ꝑmissa non sit hoc
facere. saltem ad tempus exignũ: Di¬
cunt eciã non potuisse capere arche illꝰ
quãtitatẽ uĩaliũ gn̾a tã multa ĩ btroq
sexu. biua de ĩmũdis. septena de unidĩs.
qui michi uidentur nõ ꝯputare ẽẽ tre¬
centa cubita longitadĩs et latitudĩe
quĩ quaginta. nec cogitare aliud tni
Si autẽ cogitemus qd̾ origenes non ĩ¬
eleganter astruxit. moysem stilz et hoĩem
dei eruditũ. situt scriptũ ẽ oĩ sapiẽtia
egiptioꝵ qui geometacã dilexerut.
geometrita tubita significare potuisse.
ubi unũ ꝙͣtũ sex nr̃a ualere assuenerãt:
quis non uideat ꝙͣtũ rerũ cape illa potuit
magnitudo: Nam illud ꝙ disputant

Expanded text:
pensores elementorum aquas terris perhipensores elementorum aquas terris perhibeant superiores adque leuiores? Quid itaque rationis adferunt, quare terra grauior et inferior locum caeli tranquillioris inuaserit per uolumina tot annorum, et aqua leuior ac superior permissa non sit hoc facere saltem ad tempus exiguum? Dicunt etiam non potuisse capere arcae illius quantitatem animalium genera tam multa in utroque sexu, bina de inmundis, septena de mundis. Qui mihi uidentur non conputare nisi trecenta cubita longitudinis et latitudinis quinquaginta, nec cogitare aliud tantSi autem cogitemus quod Origenes non ineleganter adstruxit, Moysen scilicet hominem Dei eruditum, sicut scriptum est, omni sapientia Aegyptiorum, qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare potuisse, ubi unum quantum sex nostra ualere adseuerant, quis non uideat quantum rerum capere illa potuit magnitudo? Nam illud quod disputant
Abbreviated transcription (Latin):
tantũ fieri magnitudinem ĩmũda bina
et mũda septeria introricti aĩalia. qͣd
rogebat cũ equalis numeri possent
utraq seruari. Dn uero deus qui ꝓpter
genus reparaudũ seruanda p̾cepit: eo
modo illa qͦ instituerat restituere non
ualebat: Qui uero non ee gesta. s
solas rerũ signifitãdarũ figuras ẽẽ t̃õ¬
tendũt. p̃mũ opinant᷑ tã magnũ fieri
nõ potuisse diluuiũ. ut altissimos
montes quidecim cubitis a qua trestẽdo
transcenderet. propter olimpi uertitẽ
montis. supͣ quẽ ꝑhibentur nibes non
posse concrestere. ꝙ tam sublinre iã telũ
sit ut nõ ibi sit aer iste trassior. ubi
uenti nebule nibresq gignũtur.
uec actendũt oĩm elemẽtoꝵ crassissi¬
mã terã ibi ẽẽ potuisse. An forte
negant ẽẽ terrã uerticẽ montis : Cur
igit᷑ usq ad illa celi spacia tertis ex¬
altari licuisse. et aqͥs exaltari non
licuisse contendũt: cũ isti mensores et

Expanded text:
tantam fieri magnitudinem, inmunda bina tantam fieri magnitudinem, inmunda bina et munda septena intromitti animalia quid cogebat, cum aequalis numeri possent utraque seruari? Aut uero Deus, qui propter genus reparandum seruanda praecepit, eo modo illa, quo instituerat, restituere non ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt, primum opinantur tam magnum fieri non potuisse diluuium, ut altissimos montes quindecim cubitis aqua crescendo transcenderet, propter Olympi uerticem montis, supra quem perhibentur nubes non posse concrescere, quod tam sublime iam caelum sit, ut non ibi sit aer iste crassior, ubi uenti nebulae imbresque gignuntur; nec adtendunt omnium elementorum crassissimam terram ibi esse potuisse. An forte negant esse terram uerticem montis? Quur igitur usque ad illa caeli spatia terris exaltari licuisse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, cum isti mens ores et
Abbreviated transcription (Latin):
rior uirginalis: et si quid aliud stdm̃ fidẽ
ciuitatis huiꝰ intelligi et dici pt ħꝯec et
de ceteris que hic exponẽda sũt dixeriui.
qr et si non uno disserũtur iiͦ. ad u̾nam
tñ tatholite fidei cõcordiã reuotãda sunt
nec illis esst consenciendũ qui solã historiã
recipiũt sine allegorita significatõe: nec¬
illis qͥ solas figuras defendũt: repudia¬
ta historita ueritate.Menout.
On tamen quispiã putare debet. aut
frustra hec ẽẽ constripta. aut tm̃ mͦ
rerũ gestaꝵ ueritatem. nullis allegoricis
signifitacõib hic ẽẽ querenda: aut ꝯͣrio
hec oumimo gesta non eẽ: s solas ẽẽ uer¬
borũ figuras. Duut quicquid illud ẽ ue¬
em̃ nisi mente puersus maniter st̾ptos
ee contendat libros ꝑ annoꝵ nilia tãta
religione. et tam ordinate successionis
obseruãcia iustoditus. aut solas res iestae
ilnit intuendas: ubi terte ut alia ouuitã
s numerositas aĩaliũ cogebat arche

Expanded text:
rior virginalis, et si quid aliud secundum fidem rior virginalis, et si quid aliud secundum fidem civitatis hujus intelligi et dici potest. Hoc etiam de caeteris quae hic exponenda sunt dixerim, quia etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen catholicae fidei concordiam reuocanda sunt. nec illis esse consentiendum, qui solam historiam recipiunt sine allegorica significatillis qui solas figuras defendunt repudiata historica veritate. 1. Non tamen quisquam putare debet, aut frustra haec esse conscripta, aut tantummodo rerum gestarum veritatem sine ullis allegoricis significationibus hic esse quaerendam; aut e contrario haec omnino gesta non esse, sed solas esse verborum figuras; aut quidquid illud est, neenim nisi mente peruersus inaniter scriptos esse contendat libros per annorum milia tanta religione et tam ordinatae successionis obseruantia custoditos, aut solas res gestas illic intuendas, ubi certe, ut alia omittam, si numerositas animalium cogebat arcae
Abbreviated transcription (Latin):
riora bicamerata et tritamerata facies
ea. non ꝙ ego in illo oꝑe dixi uelit ĩtelli¬
gi. qr ex oĩb gẽtib eccłia congregatur.
bitameratã dictã ꝓpter duo gn̾a homi cnr¬
cũtisionẽ stil et p̃putiũ. qͦs apłs et alio
miͦ dicit iudeos et gretos. Trcanieratã
uero eo ꝙ om̃s gẽtes de trib filiis noe pꝰ
diluniũ reꝑate sunt: s aliud dicat aliqͥs
qd̾ a fidei regula non sit alienũ. Nam qm
non solas ĩ inferioribz mausiones hẽre
archam uoluit. uerũ eciã in suꝑiorib et
het dixit bicamerata: et ĩ suꝑiorib supe¬
riorũ. et hec appellauit tricamerata. nt
ab ymo sursũ uersus tercia constet habi¬
tatio. Possunt hic intelligi et tria illa
q̃ cõmendat apłs. fides. spes . taritas.
Possunt etiã multo cõueniẽtiꝰ tres ille
ubertates euãgelice. tritena. sexagena.
centenia: ut in infinio habitet pudicitia
ꝯiugalis. supra uidualis. atq hac supe¬

Expanded text:
riora bicamerata et tricamerata facies riora bicamerata et tricamerata facies eam non quod ego in illo opere dixi uelit intellegi, quia ei omnibus gentibus ecclesia congregatur bicameratam dictam propter duo genera hominum, circumcisionem scilicet et praeputium, quos apostomodo dicit, Judaeos et Graecos ; tricameratam vero, eo quod omnes gentes de tribus filiis Noe post diluvium reparatae sunt. Sed aliud dicat aliquis, quod a fidei regula non sit alienum. Nam quoniam non solas in inferioribus mansiones habere arcam voluit, verum etiam in superioribus, et haec dixit bicamerata, et in superioribus superiorum, et haec appellavit tricamerata, ut ab imo sursum versus tertia consurgeret habitatio, possunt hic intelligi et tria illa quae commendat Apostolus, fides, spes, caritas . Possunt etiam multo convenientius tres illae ubertates evangelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet 41 pudicitia conjugalis, supra vidualis, atque hac supe
Abbreviated transcription (Latin):
est uuluus qñ latus ẽ trucifixi lantea
ꝑforatũ. Hat quippe ad diluu̾iũ uẽĩentes
ingrediũtur. qr inde sacramẽta mana¬
rũt quib credentes initiãtur. Et quod
de lutuis quadratis fieri inbetur: Undiq
stabilem uita stoꝵ significat. Quatũq
eñ uerteris quadratũ stabit. Et tetei̾a
que in eiusdem arche constructione dicũt᷑.
eccłiasticarũ signa sunt rerũ. S ea nit
ꝑsequi longũ est: et h iam fetiuiꝰ in ope.
qd̾ aduersus fanstũ manicheũ stripsiimis:
negantem in hebreoꝵ libris aliquid de
xp̃o ẽe ꝓphetatũ. Et fieri quidom p̃t ut
et nobis quispiã et aliꝰ alio exponat h
aptins: dũ tñ ea que dicũtur ad hac de qͣ
loquimur dei ciuitatẽ in hᵒ sclo maligno
tanꝙͣ in diluno pegrinante oĩa referãt᷑:
siad eiꝰ sensu. qui ista cõstapsit. nõ uult
longe ab erpare qui expount. Exempli¬
grã. uelut si quispĩa qd̾ hit st̾ptũ est ĩfe¬

Expanded text:
est uulnus, quando latus crucifixi lancea est uulnus, quando latus crucifixi lancea foratum est; hac quippe ad illum uenientes ingrediuntur, quia inde sacramenta manarunt, quibus credentes initiantur. Et quod de lignis quadratis fieri iubetur, undique stabilem uitam sanctorum significat: quacumque enim uerteris quadratum, stabit; et cetera, quae in eiusdem arcae constructione dicuntur, ecclesiasticarum signa sunt rerum. Sed ea nunc persequi longum est; et hoc iam fecimus in opere, quod aduersus Faustum Manichaeum scripsimus, negantem in Hebraeorum libris aliquid de Christo esse prophetatum. Et fieri quidem potest, ut et nobis quispiam et alius alio exponat haec aptius, dum tamen ea, quae dicuntur, ad hanc de qua loquimur Dei ciuitatem in hoc saeculo maligno tamquam in diluuio peregrinantem omnia referantur. si ab eius sensu. qui ista conscripsit, non uult longe abergratia uelut si quispiam quod hie scriptum est: infe
Abbreviated transcription (Latin):
ingressa sũt liberaretur a diluuii uasti¬
tate. ꝓculdubio figura est pegriuantis
in hoc scło ciuitatis dei: hoc ẽ ecclie que
fit salua ꝑ lignũ in quo pependit me¬
diator dei et hõmi: homo xp̃s ihesus.
Ilam et mensura ip̃a longitudiuis alti¬
tudinis latitudinisq eiꝰ signi ficat tor
pus hũanũ in cuiꝰ ueritate ad hoĩes p̃¬
mĩtiatus ẽ uenturꝰ et ueniit. Hũani qͥppe
corꝑis longitudo a uertice usq ad uesti¬
gia sexies tm̃ habet ꝙͣ latitudo que est
ab uno latere ad alterũ latus: et decies
tantũ ꝙͣ altitudo: cuiꝰ altitudiuis men¬
sura est in latere a dorso ad uentrẽ; uelut
si iatẽtem hoĩem metiaris supinũ seu
prouũ: sexies tũi longus est a capite ad
pedes. ꝙͣ latus a dextera in siuistrã. uel
a sinistra in dexteram: et decies ꝙͣ altus
a terra. Unde facta ẽ archa trerentorũ
ĩ longitudine cubitoꝵ: et quĩquaginta
in latitudĩe: et trignita in altitudine.

Expanded text:
ingressa sunt, liberaretur a diluuii uastiingressa sunt, liberaretur a diluuii uastitate: procul dubio figura est peregrinantis in hoc saeculo ciuitatis Dei, hoc est ecclesiae, quae fit salua per lignum, in quo pependit mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus. Nam et mensurae ipsae/longitudinis et altitudinis et latitudinis pus humanum, in cuius ueritate ad homines praenuntiatus est uenturus et uenit. humani quippe corporis longitudo a uertice usque ad uestigia sexies tantum habet quam latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus, et decies tantum quam altitudo, cuius altitudinis mensura est in latere a dorso ad uentrem. uelut si iacentem hominem metiaris supinum seu pronum, sexies tantum longus est a capite ad pedes quam latus a dextra in sinistram uel a sinistra in dextram et decies quam altus a terra. unde facta est arca trecentorum in longitudine cubitorum et quinquaginta in latitudine et triginta in altitudine.
Abbreviated transcription (Latin):
certa pñcia. S si non utat᷑ scriptura
talib uerbis: non se quodãniͦ fauulia¬
riꝰ insinabit oĩ gn̾i hoĩm quib uult
ẽẽ cõsultũ: ut et p̾tereat suꝑbientes. et
excitet negligentes. et exerceat q̃rentes.
et ulat intelligẽtes. Quod non faceret
si non priꝰ inclinaret. et quodãmͦ descẽ¬
deret ad iatẽtes. Quod autẽ eciã ĩteritũ
oĩ aĩaliũ teruenoꝵ uolatiliũq denũ¬
tiat: magnitudinẽ future cladis effat᷑.
non aĩantib ⁊acionis expertib. tauꝙͣ
et ip̃a peccauerint minat᷑ exitiũ¬
¶ Capliii. 2s. ¶ Qd archa quã noe iussus
de illo striptura ueridica loquit᷑ in
sua generatõe ꝑfecto. non utiq situt ꝑ¬
ficiendi sunt tiues tiuitatis dei ĩilla ĩmor¬
talitate qua equabũt᷑ augelis dei. s sicut
eẽ possunt in hac pegrinatõe ꝑfecto. ĩ¬
perat deus ut archam faciat. in qua cũ
suis id est uxore filiis. et nurib et cum
aĩalib que ad illũ ex dei p̾cepto ĩ arthã

Expanded text:
erat. Sed si non utatur Scriptura talibus verbis, non se quodammodo familiarius insinuaret omni generi hominum, quibus vult esse consultum, et puniat superbientes, et excitet negligentes, et exerceat quaerentes, et alat intelligentes; quod non faceret si non prius se inclinaret, et quodammodo descenderet ad iacentes. Quod autem etiam interitum omnium animalium terrenorum uolatiliumque denuntiat: magnitudinem futurae cladis effatur, non animantibus rationis expertibus, tamquam et ipsa peccauerint, minatur exitium. CAPUT XXVI. Quod arca, quam Noe iussus de illo scriptura ueridica loquitur, in sua generatione perfecto non utique sicut perficiendi sunt ciues ciuitatis Dei in illa inmortalitate, qua aequabuntur angelis Dei, sed sicut esse possunt in hac peregrinatione perfecti imperat Deus, ut arcam faciat, in qua cum suis, id est uxore, filiis et nuribus, et cum animalibus, quae ad illum ex Dei praecepto in arcam
Abbreviated transcription (Latin):
hebrei: quã linguã solus isre ppłs potuit
obtinere. in qͦ dei ciuitas et in scĩs ꝑegri¬
nata est: et in oĩb sacramẽto adubrata.
.Igitur filii sem prius sex noĩantur: deide
ex uno eoꝵ nati sunt qͣtuor nepotes enis
Itemq alter filioꝵ sem genuit eiꝰ nepo¬
teni: atq ex illo itiden ꝓ nepos natꝰ est.
atq inde abnepos qui est eber. Genuit
antẽ eber duos filios qrũ bnũ appella¬
uit phalet: qd̾ int̾pretatur diuiden.
Deinde staptura subiũgẽs. ⁊ atodmn ꝙ
huiꝰ noĩs ⁊ eddens: qr in dieb inquit
eiꝰ diuiia est t̾ra. Hoc autẽ quid sit
postea apparebit. Alius uero qui natus
est ab eber genuit duodetim filios: at p
hoc fuit oñis ꝓgeniti de sem .xxuii. sn
noe id est quĩdecim de iaphet. trignita
unus de cham. uigirti septem de sem.
fuĩt septuagnnta tres. Deuide sequitur
scriptura dictẽs. Hii filii sem in taibul
suis. stdm̃ linguas suas: in regionib

Expanded text:
Hebraei: quam linguam solus Israel populus potuit Hebraei: quam linguam solus Israel populus potuit obtinere, in quo Dei civitas et in sanctis peregrinata est et in omnibus sacramento adumbrata. Igitur filii Sem prius nominantur; deinde ex uno eorum nati sunt quatuor nepotes ejus. Itemque alter filiotem, adque ex illo itidem pronepos natus est adque inde abnepos, qui est Heber. Genuit autem Heber duos filios, quorum unum appellauit Phalech, quod interpretatur diuidens. Deinde scriptura subiungens rationemque huius nominis reddens: Quia diebus, inquit, eius diuisa est terra. Hoc autem quid sit, postea apparebit. Alius uero, qui natus est ex Heber, genuit duodecim filios; ac per hoc fiunt omnes progeniti de Sem uiginti sepNoe, id est quindecim de Iapheth, triginta unus de Cham, uiginti septem de Sem fiunt septuaginta tres. Deinde sequitur scriptura dicens: Hi filii Sem in tribubus suis secundum linguas suas in regionibus
Abbreviated transcription (Latin):
rimꝰ. Sic eñ legitur. Et sem natus ẽ
etiã ip̃i pr̃i oĩm filioꝵ eber frĩ iaphet
maiori. Ordo uerboꝵ ẽ. Et sem natus ẽ
eber eciã ip̃i id est sem natus est eber : qui
sem pr̃ est om̃i filioꝵ. Seni ꝯ prĩarchã
intelligi noluit oĩmi qui de stirpe eiꝰ exorti
sunt quos ꝯmemoraturus est. siue suit
filii siue nepotes et ꝓnepotes: et deniceps
itidem exorti. Non sane istũ eber genuit
sem: s ab illo quĩtꝰ ĩ ꝓgenitoꝵ serie reꝑit᷑.
Sei quippe inter alios filios genuit ar¬
faxat: arfaxat genunt chaiuã chainã
genuit salã. sala genuit eber. Non itaq
frustra ip̃e pͥmus noĩatus est in ꝓgenie
ueniente de sem. et p̾latus etrã filiis tũ sit
quĩtus nepos : nisi qr uerũ est ꝙ traditur
ex illo hebreos ẽẽ cognominatos tanꝙͣ he¬
breos: cũ alia possit ẽẽ opinio ut ex abra¬
nimirũ hͦ uerũ est ꝙ ex eber hebrei ap¬
pellati sunt: ac deinde detracta una lrã

Expanded text:
irimus. Sic enim legitur: Et Sem natus est, irimus. Sic enim legitur: Et Sem natus est, et ipsi patri omnium filiorum, Heber, fratri Iapheth maiori. Ordo uerborum est: Et Sem natus est Heber, etiam ipsi, id est ipsi Sem, natus est Heber, qui Sem pater est omnium filiorum. Sem ergo patriarcham intellegi uoluit omnium, qui de stirpe eius exorti sunt, quos commemoraturus est, siue sint filii, siue nepotes et pronepotes et deinceps indidem exorti. Non sane istum Heber genuit Sem, sed ab illo quintus in progenitorum serie reperitur. Sem quippe inter alios filios genuit Arphaxat, Arphaxat genuit Cainan, Cainan genuit Sala, Sala genuit Heber. Non itaque frustra ipse primus est nominatus in progenie ueniente de Sem et praelatus etiam filiis, cum sit quintus nepos, nisi quia uerum est, quod traditur, ex illo Hebraeos esse cognominatos, tamquam Heberaeos; cum et alia possit esse opinio, ut ex Abranimirum hoc verum est, quod ex Heber Heberei appellati sunt, ac deinde, una detruncata littera,