comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ potest: nãnona cius est. Et tria potest: nã tercia
cius est. Coniunctȩ uero istȩ duȩ partes eius non a
scilicet atq tercia idest unũ & tria: longe sunc a coca
sũma eius. qđ est nouẽ. Itemq in denario qͣternari.¬
us est aliqua pars eius. sed quota sit dici non potest.
unũ autt̃ pocest. nã decima pars eius est. Habet
& quintã qđ sunt duo. habet & dimidiã qđ sunt
quinq sed hȩ tres partes cius decima & quinta et
dimidia. id est unũ & duo & quinq simul ductȩ:
non cõplent decẽ. Sunt enĩ octo. Duodenarii uero
numcri partes in sũmã ductȩ: transeunt eũ : Habet
enim duodecimã qđ est unũ. habet sextã quȩ sunł
duo: habet quartã quȩ sunt tria. habet terciam
quȩ sunt quattuor: habet dimidiã quȩ sunt seax.
Unum autt̃ & duo& tria. & quattuor & sex: non
duo decim sed amplius. id est sedecĩ faciunt. Hocbre.¬

Expanded text:
autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. Habet et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, quod sunt quinque. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecimam, quod est unum; habet sextam, quae sunt duo; habet quartam, quae sunt tria; habet tertiam, quae sunt quattuor; habet et dimidiam, quae sunt sex; unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim, sed amplius, id est sedecim, fiunt. Hoc bre
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ tamen oꝑa cum ad ipsius creatoris laudẽ ueneratio.¬
nc̃q reftrunt᷑ : tãquã mane lucescit inm̃tib contẽplantiũ:
atc autẽ ꝓpter senarii numeri ꝑfectionẽ.
eodem die sexies repetito. seoc dieb ꝑfecta narrantur:
non quia dõ fuerit necessaria mora tẽpoꝵ. quasi qui
non potuerit creare omĩa simul. quȩ deinceps ẽgrius
motib ꝑagerent tẽpora: sed quia ꝑsenariũ numerũ
operum est significata ꝑfectio. Numerus quippe sena.¬
rius primus cõpletur suis partib id est sexta sui
parte & tercia& dimidia. quȩ sunt unũ. & duo. et
tria: quȩ insũmã ducta sexfiunt. Partes autẽ in hac
consideratione numeroꝵ illȩ intelligendȩ sunt: quȩ
quotȩ sint dici potest sicut dimidia. tercia. quarta:
& deinceps ab aliquo numero denominatȩ. Neq
enim exempli grã quia in nouenario numero qͣttuor
pars aliqua cius est: ideo dici potest qđ eius sit. Vnũ

Expanded text:
quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem veneratioquae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur, tanquam mane lucescit in mentibus contemplantium. Haec autem propter senarii numeri perfectionem eodem die sexiens repetito sex diebus perfecta narrantur, non quia Deo fuerit necessaria mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria, quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid scđm̃ quam factum est. an inseipsõ. sicut alit̃
scitur rectitudo linearũ seu ueritas figurarũ cũ
intellecta conspicit᷑. aliter cũ inpuluere scribitur.
& aliter iusticia inueritate incõmutabili: aliter
in anima iusti. Sic deinde cętera sicut firmamentũ
inter aquas superiores & inferiores qđ celũ uocatũ
est: sicut deorsũ aquarũ congeries terrȩq nudatio.
& herbarũ institutio atq lignoꝵ: sicut solis ac lunȩ
stellarumq conditio. sicut ex aquis animaliũ. uolu.¬
crum scilicet atq pisciũ beluarũq natantiũ. sicut
quoꝵq interra gradientiũ atq repentiũ: & ipsius
hominis qui cunctis interra reb excelleret: Omĩa
hȩc aliter inuerbo dĩ cognoscuntur ab angłis. ubi ha.¬
bent causas rationesq suas id est scđm quas facta sunt
in cõmutabiliter ꝑmanentes: aliter inscipsis illa clari¬
ore: ac obscuriore cognitione uelut artis atq operum.

Expanded text:
aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritate incommutabili, aliter in anima iusti. Sic deinde cetera, sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores, quod caelum uocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio adque lignorum; sicut solis ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium, uolucrum scilicet adque piscium beluarumque natantium; sicut quorumque in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus ehaec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab Angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illic clariore, hic obscuriore cognitione, velut artis atque operum:
Abbreviated transcription (Latin):
mitus diuisisse iam diximꝰ: illo ad iuuante qđ coepimꝰ
ut possumus explicemꝰ Illi quippe angłi scĩ non ꝑuerba¬
sonantia dm̃ discunt. sed ꝑ ipsã presentiã immutabilis
ueritatis. hoc est uerbũ cius unigenitũ. & ipsũ uerbum
& patrem. & coꝵ sp̃m scm. eamq eẽ inseparabilẽ tri.
nitatẽ. singulasq inca ꝑsonas eẽ unam substantiam.
& tamen om̃s non tres deos. sed cc̃ unũ dm̃ ita noucrua:
ut eis magis ista quã nos ipsi nobis cogniti sumus.
Ipsam quoq creaturã melius ibi hoc est insapientia
dĩ tanquã in arte qua facta est quã inca ipsa sciunt.
ac per hoc & scipsos ibi melius quã inscipsis: uerũtam̃
& inscipsis. Facti sunt enĩ: & aliud sunt quã ille qui
fecit. Ibi ergo tanquã in diurna cognitione: inse.
ipsis autẽ tanquã inuesꝑtina sicut iã supͣ diximꝰ
Multũ enim differt utrũ in ea ratione cognoscatur

Expanded text:
mitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus mitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus ut possumus explicemsonantia Deum discunt, sed per ipsam praesentiam inmutabilis ueritatis, hoc est Verbum eius unigenitum, et ipsum Verbum et Patremnitatem, singulasque in ea personas esse unam substantiam; et tamen omnes non tres deos esse, sed unum Deum, ita noverunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti sumus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tanquam in arte qua facta est, quam in ea ipsa sciunt: ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur
Abbreviated transcription (Latin):
Ibi eẽ nr̃m non habebit mortẽ: ibi nosse nr̃m ñ
habebit errorẽ. ibi amart nr̃m non habebit offen¬
sionem. Nunc autẽ tria ista nr̃a quamuis certa
teneamus nec aliis ea credamus testib sed nos ipsi
prȩsentia sentiamus. atq interiore ueracissimo
cernamꝰ aspectu : tamen quandiu futura uel utrũ
nun quã defutura. & quo simale. quo autẽ si bene
agantur ꝑuentura sint: qm̃ ꝑ nosmet ipsos nosse non
possumus. alios hinc testes uł quȩrimꝰ uł habemus:
de quoꝵ fide cur nulla debeat cẽ dubitatio. non est
iste sed posterior erit diligentius disserendi locus. In
hoc autẽ libro de ciuitate dĩ quȩ nunc peregrinat᷑
in huius uitȩ mortalitate. sed immortalis semꝑ incęlis
est: idest de anglis scĩs dõ coherentib qui nec fuerun¬
un quam nec futuri sunt descitores. inter quos & illos
qui ęternã lucem descrentes tenebrȩ facti sunt. dm̃ pri.¬

Expanded text:
Ibi esse nostrum non habebit mortem, ibi nosse nostrum non Ibi esse nostrum non habebit mortem, ibi nosse nostrum non habebit errorem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem tria ista nostra quamuis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus adque interiore ueracissimo cernamus aspectu, tamen, quamdiu futura uel utrum numquam defutura et quo si male, quo autem si bene agantur peruentura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fide quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunumquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum pri
Abbreviated transcription (Latin):
te. siue sursũ leuitate nitantur . Ita enĩ corpus pon-¬
dere. sicut animus amore fertur: quocũq fertur.
Qm igitur homines sumꝰ ad nr̃i creatoris imaginẽ
creati. cuius est uera ȩt̃nitas. ęterna ueritas. ȩt̃na
& ucra caritas: estq ipse ęterna & uera & cara trini.¬
tas. neq confusa neq separata: in his quidẽ reb
quȩ infra nos sunt qm̃ & ipsa nec aliquomodo
essent nec aliqua specie continerent᷑. nec aliquẽ
ordinem uł appeterent uł tenerent nisi ab illo facta
essent qui sũme est. qui sũme sapiens est. qͥ sũ me
bonus est: tanquã ꝑ omĩa quȩ fecit mirabili stabili¬
tate currentis. quasi quȩdã eius alibi maius alibi
minus impressa uestigia colligamꝰ. In nob̾ autem
ipsis eius imaginẽ contuentes. tanquã minor ille
euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamꝰ.
& ad illũ redeamus: a quo peccando recesseramus.

Expanded text:
te, sive sursum levitate nitantur. Ita enim corpus ponte, sive sursum levitate nitantur. Ita enim corpus pondeQuoniam igitur homines sumus ad nostri creatoris imaginem creati, cuius est uera aeternitas, aeterna ueritas, aeterna et uera caritas, estque ipse aeterna et uera et cara trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebus, quae infra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem uel adpeterent uel tenerent, nisi ab illo facta essent, qui summe est, qui summe sapiens est, qui summe bonus est, tamquam per omnia, quae fecit mirabili stabilitate, currentes quasi quaedam eius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia colligamus; in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamus et ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus.
Abbreviated transcription (Latin):
Cur ergo ut in nob̃ ipsis non & ipsũ amorẽ nos amare
sentimus. quo amamus quicqͥd boni amamus: Est
enim & amor quo amatur & qđ amandũ non est.¬
& istum amorẽ odit inse qui illũ diligit. quo id amat᷑
qđ amandũ est. Possunt enim ambo eẽ in uno homine:
& hoc bonum est homini. ut illo ꝓficiente quobene
uuimus. iste deficiat. quo male uuumꝰ: doneo ad ꝑ¬
fectũ sanc̾tur. & in bonũ cõmutet᷑ omne qđ uuumꝰ
Si enim pecora essemus. carnalẽ uitam & qđ scđm
quereremus. Item si arbores essemus: nichil quidẽ
sentientẽ motu amare possemus. uerũtam̃ id quasi
appetere uideremur: quo feracius essemꝰ uberiusq
fructuosȩ. Si essemus lapides. aut fluctus. aut uentꝰ.
aut flãma. aut quid eiusmodi: sine ullo quidẽ sen-¬
su atq uita. non tam̃ nob̾ decẽt quasi quidã nr̃oꝵ
locoꝵ atq ordinis appetitus. Nam uelut amores
corpoꝵ mom̃ta sunt ponderũ: siue deorsũ grauita.¬

Expanded text:
Cur ego et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare Cur ego et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus, quo amamus quid quid boni amamus? Est enim et amor, quo amatur et quod amandum non est: et istum amorem odit in se, qui illum diligit, quo id amatur quod amandum est. Possunt enim ambo esse in uno homine, et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene vivimus, iste deficiat quo male vivimus 3 donec ad perfectum sanetur, et in bonum commutetur omne quod vivimus. Si enim pecora essemus, carnalem vitam et quod secundum nihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amare possemus, verumtamen id quasi appetere videremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides, aut fluctus, aut ventus, aut flamma, vel quid ejusmodi, sine ullo quidem sensu atque vita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. Nam velut amores corporum momenta sunt ponderum, sive deorsum gravita
Abbreviated transcription (Latin):
quasi innotescere uelle uideant᷑. Sed nos ea sensu
corporis ita capimus: ut de his non sensu corporis
iudicemus. Habemus enim aliũ interioris hominis
sensum. isto longe prestantiorẽ: quo iusta & in iusta
sentimus. Iusta ꝑ intelligibilẽ speciem: iniusta per
eius priuationẽ. Ad huius sensus officiũ non acies
pupillȩ. nonforam̃ auriculȩ. non spiram̃ta narium.
nor gustus fauciũ: non ullus corporeus tactus accedit
Ibunt̃ & esse & hoc nosse certussum: & hȩc amo atq¬
& quemadmodũ etiã incȩteris reb quȩ infra sunt
coꝵ repperiatur & si differens quędã tam̃ similitu.¬
do: quantũ suscepti huius operis ratio uisa est postu¬
lare satis diximus. De amore autẽ quo amatur.
utrum & ipse amor ametur: non dictum est: Amat᷑
autem. Et hinc ꝓbamus qđ in hominib qui rectius
amantur: ipse magis amatur. Neq: enĩ uir bonus
merito dicitur qui scit qđ bonum est: sed qͥ diligit:

Expanded text:
quasi innotescere uelle uideantur. Sed nos ea sensu quasi innotescere uelle uideantur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus, ut de his non sensu corporis iudicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem, quo iusta et iniusta sentimus, iusta per intellegibilem speciem, iniusta per eius priuationem. Ad huius sensus officium non acies pupulae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium, non ullus corporeus tactus accedit. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum, et haec amo adqsunt, eorum reperiatur, etsi differens, quaedam tamen similitudo, quantum suscepti hujus operis ratio visa est postulare, satis diximus: de amore autem quo amantur, utrum et ipse amor ametur, non dictum est. Amatur autem: et hinc probamus, quod in hominibus qui rectius amantur, ipse magis amatur. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est, sed qui diligit.
Abbreviated transcription (Latin):
quisq sana mente mauult: quam lȩtari in am̃tia.
Quȩ iuis magna atq mirabilis mortalib prȩter
homini animantib nulla est: licet eoꝵ quibusdã
adistam lucẽ contuendã multo quã nob̵ sit acrior
sensus oculoꝵ. Sed lucẽ illã incorporeã contingere
nequeunt. qua mens nr̃a quodã modo radiatur: ut
de his omib recte iudicare possimus. Nam in qͣntũ
eam capimus: intantũ id possumus. Ueruntam̃
in est sensib irrationaliũ anima liũ. & si scien¬
tia nullomodo: at certe quȩdã scientiȩ similitudo.
Cetera autẽ rerũ corporaliũ non quia sentiunt. sed
quia sentiuntur. sensibilia nuncupata sunt: quoꝵ
in arbustis hoc simile est sensib quoꝰ aluntur & gig¬
nunt. Uerun tamen & hȩc & omĩa corporalia laten¬
tes in natura causas habent. sed formas suas quibus
mundi huius uislbilis structura formosa est sentien.¬
dassensib prębent: ut ꝓeo qđ nosse non possunt.

Expanded text:
quisque sana mente mauult quam laetari in amentia. quisque sana mente mauult quam laetari in amentia. Quae uis magna adque mirabilis mortalibus praeter homini animantibus nulla est, licet eorum quibusdam ad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum; sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt, qua mens nostra quodam modo radiatur, ut de his omnibus recte iudicare possimus. Nam in quantum eam capimus, in tantum id possumus. Verum tamen inest in sensibus inrationalium animantium, etsi scientia nullo modo, at certe quaedam scientiae similitudo; cetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus, quod aluntur et gignunt. Verum tamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent; sed formas suas, quibus mundi huius uisibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo, quod nosse non possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
talem quȩ non habeat finẽ mendicitatis: quanta
gratulatione susceperent. Quid animalia: omnia
eͥciam irrationabilia. quib datũ non est ista cogita.¬
re. ab immensis draconib usq ad exiguos uermicu¬
los: Nonne se eẽ uelle: atq obhoc interitũ fugere
omnib quib possunt motib indicant: quid ar.¬
busta om̃sq frutices quib nullus est sensus ad
uitandã manifesta motione ꝑniciẽ. Nonne ut in
auras tutũ culminis germen emittant altius t̾rȩ
radices affigunt quo alimentũ trahant. atq ita
suum quodã modo eẽ conseruent: Ipsa postremo
corpora quib nonsolũ sensus sed nec ulla saltem
seminalis est uita. ita tam̃ uł exiliunt insuꝑna.
uel inima descendunt. uł librant̃ in medus: ut
essentiam suam ubi scđm naturã possunt ẽẽ custodi¬
ant. Iam uero nosse quantũ ametur. quãq falli nolit
humana natura. uł hinc intelligi potest qđ lam̃tari

Expanded text:
talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omnia etiam inrationalia, quibus datum non est ista cogitare, ab inmensis draconibus usque ad exiguos uermiculos nonne se esse uelle adque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad uitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant, aliud terrae radicis adfigunt, quo alimentum trahant adque ita suum quodam modo esse conseruent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed nec ulla saltem seminalis est uita, ita tamen uel exiliunt in superna uel in ima descendunt uel librantur in mediis, ut essentiam suam. ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. Iam uero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura, uel hinc intellegi potest, quod lamentari
Abbreviated transcription (Latin):
potius auferri uelint. Illis etiã qui & sibi miserri¬
mi apparent & plane sunt. & non solũ asapientib
qm̃ stulti. uerũ & ab his quise beatos putant miscri
uidicantur. quia pauperes atq mendici sunt.
siquis immortalitatẽ daret quia nec ipsa miseria
moreretur. ꝓposito sibi qđ si in eadẽ miscria semꝑ
esse nollent nulli & nusquã essent futuri. sed om¬
nimodo perituri: ꝓfecto exultarent in leticia.
& sic semꝑ eligerent cẽ quã omĩno noneẽ. Huius
rei testis est notissimꝰ sensus illoꝵ. Unde enĩ mori
metuunt. & malunt in illa erũna uiuere quã eã
morte finire. nisi quia satis apparet quantũ
refugiat natura non eẽ: atq ideo cũ se nouerint
esse morituros. ꝓmagno beneficio sibi hanc impen¬
di miscdam desiderant: ut aliquanto ꝓductius
in eadẽ miscria uiuant. tardiusq moriantur.
ꝓculdubio ergo indicant: immortalitatẽ saltem

Expanded text:
potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserripotius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserrimi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis inmortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, nulli et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Adque ideo cum se nouerint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem
Abbreviated transcription (Latin):
Quia igitur essem qui fallerer: etiamsi fallar.
ꝓculdubio ineo qđ me noui eẽ non fallor. Con¬
sequens est autẽ: ut etiã in eo qđ me noui nosse.
non fallar. Sicut enĩ noui eẽ me. ita noui etiã
hoc ipsũ nosse me: eaq duo cũ amo. eundẽ
quoq amorẽ quiddã tercium: nec imparis
estimationis eis quas noui reb adiungo. Neq enĩ
fallor amare me cũ inhis quȩ amo non fallar: qͣn.¬
quam & si illa falsa essent. falsa me amare uerũ
esset:. Nam quo pacto recte reprehenderer & rerte
ꝓhiberer ab amore falsoꝵ. sime illa amare falsũ
eẽt.: Cũ uero & illa uera atq certa sint: qͥs dubitet
quod eoꝵ cũ amantur & ipse amor uerus & certꝰ
est: Tam porro nemo est qui eẽ se nolit: quã nemo
est qui non eẽ beatus uelit. Quomodo enĩ potest
li ipsum eẽ iocundũ est: ut non ob aliud & ii qͥ
miseri sunt nolint interire. & cũ se miscros esse
sentiant: non se ipsos de rebus. sed miscriam suã

Expanded text:
Quia igitur essem qui fallerer, etiamsi fallerer, Quia igitur essem qui fallerer, etiamsi fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo, quod me noui nosse, non fallar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec inparis aestimationis eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar; quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare uerum esset. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse beatus uelit. Quo modo enim potest li ipsum esse iucundum est, ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam
Abbreviated transcription (Latin):
hoc est illius sũmȩ trinitatis agnoscimꝰ adhuc
reformationẽ ꝑficiendã. ut sit etiã similitudine
ꝓxima: Nam& sumus. & nos eẽ nouimꝰ: & id esse
ac nosse diligimus. In his autẽ trib quȩ dixi :
nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enĩ ea
sicut illa quȩ forissunt ullo sensu corporis tangi.¬
mus: uelut colores uidendo. sonos audiendo.
odores olfaciendo. sapores gustando. dura & mol¬
lia contrectando sentimꝰ: quoꝵ sensibiliũ etiam
imagines cis simillimas nec iã corporeas cogitati¬
one uersamꝰ memoria tenemꝰ. & ꝑ ipsas in istoꝵ
desideria concitamur: sed sine ulla phantasiarũ
uel phantasmatũ imaginatione ludificatoria.
michi eẽ me. idq nosse & amare certissimũ est
Nulla inhis ueris achademicoꝵ argum̃ta for¬
mido: dicentiũ. Quidsi falleris: Si enim fallor.:
sum. Nam qui non est: utiq nec falli potest. ac
eẽ me fallor. quando certum est me ẽẽ si fallor:

Expanded text:
hoc est illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc hoc est illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus et nos esse nouimus et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et mollia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui non est, utique nec falli potest: ac lor, quo modo esse me fallor, quando certum est me esse, si fallor?
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc itaq more usũ dixcerĩ in his trib quȩ in homine
spectanda cõmonui: quȩ sunt natura. doctrina.
usus. Ex his ꝓpter obtinendã beatã uitã: criꝑcita
ut dixci aphilosophis inuenta est disciplina: natu.
ralis ꝓpter naturam. rationalis ꝓpter doctrinam.
moralis ꝓpter usum. Si ergo natura nr̃a cͥet᷑ a nob̃.
ꝓfecto & nram nos genuissemꝰ sapientiã: nec eã
doctrinã id est aliunde discendo ꝑcipere curaremꝰ.
& noster amor a nob̾ ꝓfectus & ad nos relatus. ad
beate uiuendum sufficeret: nec bono alio
quo frueremur ullo indigeret. Nunc uero qͥa
natura nr̃a ut eẽt. dm̃ habet auctorẽ: ꝓculdu.¬
bio ut uera sapiamus. ipsum debemus habere
doctorem: ipsũ etiã ut beati simus suauitatis
coȩternã: & quo breuius totũ dicitur non eiusdẽ
substantiȩ cuius ds̃ est: tamen quando nichil sit
in reb abeo factis natura ꝓpinquius. imaginẽ dĩ

Expanded text:
Hoc itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in hHoc itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in hspectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam vitam, tripartita, ut dixi, a philosophis inventa est disralis propter naturam, rationalis propter doctrinam, moralis propter usum. Si ergo natura nostra esset a nobis, profecto et nostram nos genuissemus sapientiam, nec eam doctrina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia natura nostra, ut esset, Deum habet auctorem, procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis coaeternam et, quo breuius totum dicitur, non eiusdem substantiae, cuius Deus est, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei,
Abbreviated transcription (Latin):
discrepantia sit opinionũ: et̃ tamen aliquã naturȩ
causã. scientiȩ formã. uitȩ sũmã nemo cunctatur
Tria enĩ sunt quȩ in uno quoq homine artifice
spectantur. ut aliquid efficiant: natura. doctrina
usus. Natura ingenio: doctrina scientia. usus fructu
diudicandus est. Nec ignoro qđ ꝓprie fructus
fruentis. usus utentis sit: atq hoc interesse uideat᷑
qđ ea re frui dicimur. quȩ nos non ad aliud referen.
da ꝑscipsam delectat: uti ucro care quã ꝓpt̃
aliud querimus. Ande tẽporalib magis utendũ
est quã fruendũ. ut frui mereamur ȩcernis. ñ sicut
ꝑuersi qui frui uolunt nũmo. uti autẽ dõ: qm̃
non nũmũ ꝓpter dm̃ impendunt. sed dm̃ ꝓpt̃
nũmũ colunt. Ueruntam̃ eo loquendi modo quẽ
plus optinuit consuetudo: & fructb utimur. et
usibus fruimur. Nam & fructus iã ꝓprie dicunt᷑
agroꝵ: quib utiq om̃s temporaliter utimur¬

Expanded text:
discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt nummo, uti autem Deo; quoniam . non nummum propter Deum inpendunt, sed Deum propter nummum colunt; uerum tamen eo loquendi modo, quem plus obtinuit consuetudo, et fructibus utimur et usibus fruimur; nam et fructus iam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur
Abbreviated transcription (Latin):
enim ipsi institucrunt ut ita eẽt. sed ita eẽ potius
inuenerunt: cuius una pars appellaret᷑ phisica.
altera loica. tercia ęchłca. Quarũ nom ina latina.
iam multoꝵ litteris frequentata sunt: ut naturał.
rationalis: moralisq uocarent᷑: quas etiã in octauo
libro breuiter strinximꝰ. non quosit consequens ut
isti intrib aliquid scđm dmñ de trinitate cogitaueri&:
quamuis plato primus istã distributionẽ repperisse
& cõmendasse dicatur. cui neq naturarũ omniũ
auctor nisi ds̃ uisus est: neq intelligentiȩ dator.
neq amoris quo bene beateq uiuit᷑ inspirator
Sedcerte cũ de natura rerũ & de ratione inue.¬
niendȩ ueritatis. & debonifine adquẽ cuncta
quȩ agimus referre debemus. diuersi diuersa
sentiant: in his tam̃ trib magnis & generalib
quęstionib om̃is eoꝵ uersatur intencio. Ita cum
inuna quaq earũ quid quisq sectetur multiplex

Expanded text:
enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica quarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus uisus est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene beateque uiuitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae ueritatis et de boni fine, ad quem cuncta quae agimus referre debemus, diuersi diuersa sentiant: in his tamen tribus magnis et generalibus quaestionibus omnis eorum uersatur intentio. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex
Abbreviated transcription (Latin):
factum est: ꝓculdubio ꝑuerbum factũ est. In eo
utro qđ dicitur. uidit ds̃ quia bonum est: satis
significatur dm̃ nulla necessitate. nulla suȩ cuiꝰ¬
quam utilitatis indigentia. sed sola bonitate fecis.¬
se qđ factum est: idest quia bonuin est. Qđ ideo
postea quã factum est dicitur: ut res quȩ facta ẽ.
congruere bonitati ꝓpter quã facta est indicet᷑
Quȩ bonitas si sp̃s sc̃s recte intelligitur. uniuersa
nobis trinitas insuis oꝑib intimnatur. Inde est
ciuitatis scẽ que in scĩs angłis sursum est: & origo.
& informatio. & beatitudo Namsi quęrat᷑ unle
sit: dc̃ eam condidit. Si unde sit sapiens: adõ illu.¬
minatur. Si unde sit felia: dõ fruitur. subsistens
modificatur. contẽplans illustratur: in hȩrtiis
iocundatur. Est: uidet. amat. Inȩgernitate dĩ
tiȩ disciplinã triꝑtitam eẽ uoluerunt: immo
triꝑtitam eẽ anim aduertere potuerunt: Neq

Expanded text:
factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum est, satis significatur Deum nulla necessitate, nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia, sed sola bonitate fecisse quod factum est, id est, quia bonum est; quod ideo postea quam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intellegitur, uniuersa nobis trinitas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctae, quae in sanctis angelis sursum est, et origo et informatio et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit; si unde sit sapiens: a Deo inluminatur; si unde sit felix: Deo fruitur; subsistens modificatur, contemplans inlustratur, inhaerens iucundatur; est, uidet, amat; in aeternitate Dei tiae disciplinam tripertitam esse uoluerunt, immo tripertitam esse animaduertere potuerunt neque
Abbreviated transcription (Latin):
Tanta ibi est intrib inseparabilis unitas: quȩ
sic se uoluit predicari. Utrum autt̃ boni patris
& boni filii sp̃s sc̃s. quia cõmunis ambobus est
recte bonitas dici possit amboꝵ: non audeo ceme.¬
rariam p̃cipitare sententiã: Ueruntam̃ amboꝵ
eum dicere scĩtatẽ facilius ausus fuero: ñ amboꝵ
quasi qualitatẽ. sed ipsam quoq substantiam:
& terciam intrinitate ꝑsonã Adhoc ciũ meꝓ.¬
sp̃s sc̃s. tanquã scĩtas substantialis & consubstan.¬
tialis ambor. Sed nil est aliud bonitas diuina
quam scĩtas. ꝓfecto & illa diligenda rationis est
non presũptionis audacia. ut in oꝑib dĩ secreto
quodã loquendi modo quo nr̃a excerceatur inten¬
tio. eadẽ nobis insinuata intelligatur trinitas.:
unam quãq creaturã quis fecerit. ꝑ quid fece.¬
rit. ꝓpter quid fecerit. Pater quippe intelligit᷑
uerbi: qui dixit ut fiat. Qđ autẽ illo dicente

Expanded text:
tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae sic se uoluit praedicari. Utrum autem boni Patris et boni Filii Spiritus sanctus, quia communis ambobus est, recte bonitas dici possit amborum, non audeo temerariam praecipitare sententiam; uerum tamen amborum eum dicere sanctitatem facilius ausus fuero, non amborum quasi qualitatem, sed ipsum quoque substantiam et tertiam in trinitate personam. Ad hoc enim me proSpiritus sanctus tamquam sanctitas substantialis et consubstantialis amborum. Sed si nihil est aliud bonitas diuina quam sanctitas, profecto et intellegentia rationis est, non praesumtionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis insinuata intellegatur trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi, qui dixit ut fiat; quod autem illo dicente
Abbreviated transcription (Latin):
quib nesciunt quid loquant᷑: sed eoꝵ ipsorũ qui
talia sapiunt. multũ longe a ueritate & merito
est cohercenda ꝓgressio. Hȩx ergo tria quȩ superuis
cõmendaui. cũ in una quaq creatura requirunt᷑
quis cã fecerit. ꝑ quid fecerit. quare feccrit: ut res¬
pondeatur ds. puerbum. quia bona est: utrũ
altitudine mustica nob̃ ipsa crinitas intimetur.
in hoc loco scripturarũ id accipiendũ eẽ ꝓhibeat.
multisermonis est quęstio: nec om̃ia uno uolumi.¬
ne ut explicemꝰ urgendũ est. Credimꝰ & tenemꝰ¬
& fidlit̾ predicamꝰ qđ pater genuerit uerbũ hoc
est sapientiã ꝑ quã facta sunt omia: unigenitũ
filiũ. unus unũ. ȩcernus coeternũ. sũ me bonus
filii sit sp̃s. & ipse consubstantialis & coeternus
rabilem omĩpotentiã: ita tam̃ ut etiã cum de
esse respondeatur: Cum uero de om̃ib simul:
nontres dui. uł tres omĩpotentes : sed unꝰ d̃ omp̃s

Expanded text:
quibus nesciunt quid loquantur, sed eorum ipsorum, qui quibus nesciunt quid loquantur, sed eorum ipsorum, qui talia sapiunt multum longe a ueritate, et merito est cohercenda progressio. Haec ergo tria, quae superius commendaui, cum in unaquaque creatura requirantur, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit, ut respondeatur Deus, per Verbum, quia bona est\', utrum altitudine mystica nobis ipsa trinitas intimetur, od hoc loco scripturarum id accipiendum esse prohibeat, multi sermonis est quaestio, nec omnia uno uolumine ut explicemus urgendum est. CAPUT et fideliter predicamus quod Pater genuerit Verbum, hoc est sapientiam, per quam facta sunt omnia, unigenitum Filium, vivus vivum, eternus coeternum, summe bonus Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus rabilem omnipotentiam; ita tamen, ut etiam cum de mnipotens esse respondeatur; cum uero de omnibus simul, non tres di uel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens;
Abbreviated transcription (Latin):
uero ut intelligeremꝰ animarũ merita ñ qualicatib corpoꝵ
esse pensanda: acre pessimus docmon. homo autc̃
& nunc licet malus. longe minoris mitiorisq ma.¬
liciȩ. & certe ante peccatũ : tam̃ lutcũ corpꝰ accepit
Quid autt̃ stultius dici potest. quam istũ solẽ ut
in uno mundo unus eẽt non decori pulchritudinis
uel etiã saluti rerũ corporaliũ consuluisse artificẽ
dm̃. sed hoc potius cuenisse quia una anima sic
peccauerat ut tali corpore mereret᷑ in eludi. ac ꝑ hoc
si contigisset ut non una sed duȩ. immo non duģ
sed decc̃. uł centũ similit̾ ȩqualit̾q peccassent
centũ soles haberet hic mundus. qđ ut ñ fieret
non opificis ꝓuisione mirabili ad rerũ corporaliũ
salutẽ decoremq consultũ est: sed contigit pocius
tanta unius animȩ ꝓgressione peccantis. ut sola
corpus tale mereretur: Non plane animarũ de

Expanded text:
vero ut intelligeremus animarum merita non qualitatibus corporum vero ut intelligeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda, aerium pessimus daemon, homo autem et nunc licet malus, longe minoris mitiorisque malitiae, et certe ante peccatum tamen luteum corpus accepit. Quid autem stultius dici poin uno mundo unus esset, non decori pulchritudinis uel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum, sed hoc potius euenisse, quia una anima sic peccauerat, ut tali corpore mereretur includi? ac per hoc si contigisset, ut non una, sed duae; immo non duae, sed decem uel centum similiter aequaliterque peccassent, centum soles haberet hic mundus? Quod ut non fieret, non opificis prouisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est, sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis, ut sola corpus tale mereretur. Non plane animarum, de
Abbreviated transcription (Latin):
non ideo cuncta sunt impleta peccatis. cũ bonoꝵ
longe maior numerus incelestib suȩ naturȩ ordi.¬
nem seruet. nec mala uoluntas quia naturȩ ordinẽ
seruare noluit: ideo iusti dĩ leges om̃ia bene ordi.¬
nantis effugit: qm̃ sicut pictura cũ colore nigro
locosuo posito. ita uniuersitas rerũ siquis possit
intueri etiã cumpeccatorib pulchra est: quãuis
ꝑscipsos consideratos sua deformitas turpet
Deinde uidere debuit origenes & quicũq ita sapi¬
unt. si hȩc opinio uera ec̃t. mundũ ideo factũ
ut animȩ ꝓmeritis peccatoꝵ suorũ tanquã er.¬
gastula quib poenalit̃ includerent᷑ corpora
acciperent: superiora & leuiora quȩ minꝰ inferi¬
ora uero & grauiora quȩ amplius peccauerunt:
doemones quib deterius nichil est terrena cor.¬
pora quib inferius & grauius nichil est potius
quam homines etiã bonos habere debuisse. Nunc

Expanded text:
non ideo cuncta sunt impleta peccatis, cum bonorum non ideo cuncta sunt impleta peccatis, cum bonorum longe major numerus in coelestibus suae naturae ordinem servet. Nec mala voluntas, quia naturae ordinem servare noluit, ideo justi Dei leges omnia bene ordinantis effugit. Quoniam sicut pictura cum colore nigro, loco suo posita, ita universitas rerum, si quis possit intueri, etiam cum peccatoribus pulchra est, quamvis per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. 2. Deinde videre debuit Origenes, et quicumque ita sapiunt, si haec opinio vera esset, mundum ideo factum, ut animae pro meritis peccatorum suorum tanquam ergastula quibus poenaliter includerentur, corpora acciperent, superiora et leviora quae minus, inferiora vero et graviora quae amplius peccaverunt; daemones quibus deterius nihil est, terrena corpora quibus inferius et gravius nihil est, potius quam homines etiam malos habere debuisse. Nunc
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓgressib ꝓ diuersitate peccatoꝵ acelis usq ad
terras diuersa corpora quasi uincula meruisse.
& hunc cẽ mundũ: eamq causã mundi s ͥ faci.¬
endi. non ut conderentur bona: sed ut cohiberen¬
tur mala: Hinc origenes iure culpatur . In libris
enim quos appellat periarcon. id est de prin.¬
cipus: hoc sentit. hoc scripsit. Ubi plus quam
dici potest miror hominẽ in ȩcclesiasticis litteris
tam doctũ & exercitatũ non attendisse primũ
quam hoc eẽt contrariũ scripturȩ huius tantȩ
auctoritatis intentioni quȩ ꝑ omĩa opera dĩ sub¬
iungens & uidit ds̃ quia bonum est: cõpletisq
omnib inferens. & uidit ds̃ omĩa quȩ fecit & ecce
bona ualde: nullã aliã causã faciendi mundi incel:¬
ligi uoluit. nisi ut bona ficrent abono dõ. Ubi si
nemo peccasset: tantũ modo naturis bonis esset
ornatus mundus & plenus. Et quia peccatũ est:

Expanded text:
progressibus pro diuersitate peccatorum a caelis usque ad progressibus pro diuersitate peccatorum a caelis usque ad terras diuersa •orpora quasi uincula meruisse; et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faciendi, non ut conderentur bona, sed ut mala cohiberentur. hinc Origenes iure culpatur; in libris enim, quos appellat nequ ἄρχων, id est de principiis, hoc sensit, hoc scripsit. ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse primum quam hoc esset contrarium scripturae huius tantae auctoritatis intentioni, quae per omnia opera dei subiungens: et uidit deus, quia bonum est, completisque omnibus inferens: et uidit deus omnia quae fecit, It ecce bona ualde, nullam aliam causam faciendi mundi intellegi uoluit, nisi ut bona fierent a bono deo. ubi si nemo pmundus ornatus et plenus: et quia peccatum est,
Abbreviated transcription (Latin):
futurũ hostis uicti & inclusi. Sic autt̃ manichei ñ
desiperent uł potius insanirent: si dĩ naturã
sicuti est in cõmutabilẽ atq omino in corrupti.¬
bilẽ crederent: cui nocere nulla res possit Ani.¬
mam uero quȩ uoluntate mutani indeterius¬
ucritatis luce priuari non dĩ partẽ nec eiꝰ naturȩ
qua dĩ est: sed abillo conditã longe imparẽ c̃ditori.
dum amplius. qđ etiã quidã qui nob̃cũ credunt
omniũ rerũ eẽ principiũ ullamq naturã quȩ ñ ẽ
qđ ds̃ est nisi ab illo conditore eẽ non posse: nolu.¬
erunt tam̃ istã causã fabricandi mundi tã bonã
acsimplicẽ bene ac simplicit eredere ut ds̃ bonꝰ
conderet bona. & essent post dm̃ quȩ non essent
qđ est ds̃. bona tam̃ quȩ non faceret nisibonꝰ ds̃.
Sed animas dicunt non quidẽ partes dĩ sed factas
a dõ. peccasse a conditore recedendo. & diuersis

Expanded text:
futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnino incorruptibilem crederent, cui nocere nulla res possit; animam uero, quae uoluntate mutari in deteriuss veritatis luce privari, non Dei partem, nec ejus naturae quae Dei est, sed ab illo conditam longe imparem Conditori dum amplius, quod etiam quidam, qui unum nobiscum credunt omnium rerum esse principium, ullamque naturam, quae non est quod Deus est, nisi ab illo conditore esse non posse; noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere, ut Deus bonus conderet bona, et essent post Deum quae non essent quod est Deus, bona tamen quae non faceret nisi bonus Deus. Sed animas dicunt, non quidem partes Dei, sed factas a deo peccasse a conditore recedendo et diuersis
Abbreviated transcription (Latin):
non sua granditate. Nã nulla est. sed artificis
sapientia metienda sunt: sicut inspecie uisibili
hominũ si unũ radatur suꝑciliũ quã ꝓpemodũ¬
nichil corpori. & quã multũ detrahitur pulchri.¬
tudini: qm̃ non mole constat. sed parilitate ac dim̃.¬
sionc membroꝵ. Nec sane multũ mirandũ est: qđ
ii qui non nullã malã putant eẽ naturã. suo qͦdã
contrario excortã ꝓpagatamq principio nolunt ac¬
cipere istã causã creationis rerũ. ut bonus dĩ conde.¬
ret bona: credentes cũ potius ad hȩc muncdana
molimina rebellantis aduersũ se malis repellen.¬
dis eatrema necessitate ꝑductũ. suamq naturã
bonam malo cohertendo superandoq miscuisse.
quam turpissime pollutã & crudelissime capti.¬
uatam. & oppressã labore magno uix mundet
ac liberet non tam̃ totã: sed qđ eius ñ potuerit
ab illa inquinatione purgari tegmen ac uinculũ

Expanded text:
non sua granditate nam nulla est, sed artificis non sua granditate nam nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt; sicut in specie uisibilis hominis, si unum radatur supercilium, quam propemodunihil corpori, et quam multum detrahitur pulchritudini, quoniam non mole constat, sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est, quod hi, qui nonnullam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus conderet bona, credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiuatam et obpressam labore magno uix mundet ac liberet; non tamen totam, sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari, tegmen ac uinculum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa quȩ ꝑ inconuenientiã ꝑniciosa sunt conue.¬
nienter adhibita in salubria medicam̃ta uertan.¬
tur: quamq acontrario etiam hȩc quib delectant᷑.
sicut cib & potus. & ista lux: immoderato & in¬
oportuno usu noxia sentiant᷑. Unde nos ad monet
diuina ꝓuidentia non res insipient̃ uituperare:
sed utilitatẽ rerũ diligent̃ inquirere:. Et ubi
nr̃m ingeniũ uł infirmitas deficit: ita credere
occultã. sicut erant quȩdã quȩ uix potuimus
inuenire: quia & ipsa utilitatis occultatio. aut
humilitatis exerritatio est. aut clationis attri¬
tio: cum omĩno naturanulla sit malũ. nom̃q
hoc non sit nisi priuationis boni: Sed a terrenis
usq ad cęlestia. & a uisibilib usq ad inusibilia :¬
sunt aliis alia bona meliora. ad hoc inęqualia
ut essent om̃ia. Ds̃ autt̃ ita est artifeoc maximus
inmagnis: ut minor non sit in paruis. Quȩ parua

Expanded text:
ipsa, quae per inconuenientiam perniciosa sunt, conueipsa, quae per inconuenientiam perniciosa sunt, conuenienter adhibita in salubria medicamenta uertantur; quamque a contrario etiam haec, quibus delectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Unde nos admonet diuina prouidentia non res insipienter uituperare, sed utilitatem rerum diligenter inquirere, et ubi nostrum ingenium uel infirmitas deficit, ita credere occultam, sicut erant quaedam, quae uix potuimus inuenire; quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis adtritio; cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi priuationis boni. Sed a terrenis usque ad caelestia et a uisibilibus usque ad inuisibilia sunt aliis alia bona meliora, ad hoc inaequalia, ut essent omnia; Deus autem ita est artifex magnus in magnis, ut minor non sit in paruis; quae parua
Abbreviated transcription (Latin):
condendi mundi iustissimã dicit. ut abono dõ
bona oꝑa fierent: siue ista legerit. siue abhis qui
legerant forte cognouerit: siue acerrimo ingenio
inuisibilia dĩ ꝑea quȩ facta sunt intellecta cons¬
pexerit. siue ab his qui ita conspeocerant & ipse
bonitatẽ dĩ: hanc inquã causã tam iustã atque
idoneã. qua diligenter considerata & pie cogitata.
om̃s controuersias quȩrentiũ mundi originem
terminant. quidã heretici non uider̃. quł egenã
carnis huius fragilemq mortalitatẽ iam de iusto
supplicio uenientẽ. dũ ei non conueniunt pluri.¬
ma offendunt: sicut ignis aut frigus. aut fera
bestia. uł quid euis modi: nec attendunt quã uł
insuis locis naturisq uigeant pulchroq ordine
disponantur. quantũq uniuersitati rerũ ꝓsuis
portionib decoris tãquã in cõmunẽ rẽpublicã
conferant. uł nob̃ ipsis sicis congruent̃ atq scient̃
utamur cõmoditatis attribuant. ita ut uenena

Expanded text:
condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et ipse bonitatem Dei, hanc, inquam, causam tam iustam adque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controuersias quaerentium mundi originem terminat, quidam haeretici non uiderunt, quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio uenientem, dum ei non conueniunt, plurima offendunt, sibestia, aut quid hujusmodi. Nec attendunt, quam vel in suis locis naturisque vigeant, pulchroque ordine disponantur; quantumque universitati rerum pro suis portionibus decoris tanquam in communem rempublicam conferant uel nobis ipsis, si eis congruenter adque scienter utamur, commoditatis adtribuant, ita ut uenena