comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pluralis accipiatur : sicut dictumerat
faciamus hominem. sicut etiam dñs
dese etpatre. ueniemus ad eum. et
mansionem apud eum faciemus:
Replicatum .ẽ. igitur incaput suꝑbi.
quo exitu concupiuerit quod a ser¬
pente suggestum. ẽ: eritis sicut du:
Ecce inquit adamfactus . ẽ. tanquã unus
exnobis: Uerba enim sunt haec dĩ. non
tam huic insultantis. quam cęteros ne
ita superbiant deterrentis. propter quos
ista conscripta sunt: Factus ẽ. inquit
tanquam unus ex nobis: incognoscendo
bonum et malum: Quid aliud intellig¬
dum. nisi exemplum timoris incutien¬
di esse propositum. quod non solum non
fuerit factus qualis fieri uoluit. sed nec
illud quod factus fuerat conseruauit
Etnunc inquit nealiquando extendat
manum & sumat deligno uitae & edat
et uiuat in aeternum: Et dimisit illum
dñs ds̃ deparadiso uoluptatis. operari
terrã ex qua sumptus est:T Superiora
uerba dĩ sunt: hoc autem factum ꝓpter
ipsa uerba secutum est: Alienatus eni

Expanded text:
pluralis accipiatur, sicut dictum erat: pluralis accipiatur, sicut dictum erat: faciamus hominem, sicut etiam dominus de se et patre: ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus. replicatum est igitur in caput superbi, quo exitu concupiuerit quod a serpente suggestum est: et eritis sicut dii, ecce, inquit, Adam factus est tamquam unus ex nobis. uerba enim sunt haec dei, non tam huic insultantis quam ceteros, ne ita superbiant, deterrentis, propter quos ista conscripta sunt. factus est, inquit, tamquam unus ex nobis in cognoscendo -bonum et malum. quid aliud intellegendum nisi exemplum timoris incutiendi esse propositum, quod non solum non fuerit factus, qualis fieri uoillud quod factus fuerat conseruauit? Et nunc, inquit deus, ne aliquando extendat manum et sumat de ligno uitae et edat et uiuat in aeternum. et dimisit illum dominus deus de paradiso uoluptatis operari terram, ex qua sumtus est. superiora uerba dei sunt; hoc autem factum propter ipsa uerba secutum est. alienatus enim
Abbreviated transcription (Latin):
tanquam nominis a se impositi causam
inferens: cur eam uocauerit uitam:
Et fecit dñs ds̃ adȩ & mulieri eius tunicas
pellccas & induit eos: I t hoc significa¬
tionis gr̃a factum . ẽ. : sed tamen factum.
sicut illa quae significationis gr̃a dicta
sunt: sed tamen dicta sunt: hoc enim
quod sepe dixi. nec me sepius piga dice¬
re: anarratore rerum proprie gestarũ
exigendum est: ut ea narret facta. ẽẽ.
quae facta sunt. & dicta esse quaedicta
sunt: Sicut autem infactis quaeritur
quid factum sit & quid signific&. ita
in uerbis quid dictum sit & quid signifi¬
cet: Siue enim figurate siue proprie
dictum sit quod dictum esse narratur:
dictum timen esse non deb& putari
figuratum:It dixit ds̃: Ecce adam
factus est tanquam unus exnobis. in
cognoscendo bonum et malum:Qm̃
hoc perquodlibet quomodolibet dictũ
sit. ds̃ tamen dixit: Non aliter intel¬
ligendum . ẽ. quod ait unus ex nobis.
nisi propter trinitatem numerus

Expanded text:
tamquam nominis a se inpositi causam tamquam nominis a se inpositi causam inferens, cur eam uocauerit "Uitam". Et fecit dominus deus Adae et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum, sicut illa, quae significationis gratia dicta sunt, sed tamen dicta sunt. hoc enim, quod saepe dixi nec me saepius piget dicere, a narratore rerum proprie gestarum exigendum est, ut ea narret facta esse quae facta sunt et dicta esse quae dicta sunt. sicut autem in factis quaeritur, quid factum sit et quid significet, ita in uerbis, et quid dictum sit et quid significet. siue enim figurate siue proprie dictum sit, quod dictum esse narratur, dictum tamen esse non debet putari figuratum. Et dixit deus: ecce Adam factus est tamquam unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quoniam hoc, per quodlibet et quomodolibet dictum sit, deus tamen dixit, non aliter intellegendum est, quod ait: unus ex nobis, nisi propter trinitatem numerus
Abbreviated transcription (Latin):
uocem mulieris tuae. et edisti deligno
dequo preteperam tibi deeo solo non
edere: maledicta terra in operibus
tius: Intristicus edes illam om̃s dies
uitae tuae. spinas et tribulos ed &
faciei tuae edes panem tuum. donec
conuertaris interram ex qua sũptus
es: quia terra es & interram ibis:
hosesse interra labores humani ge
neris quis ignorat. & quia non essent
sifelicitas quae in para diso fuerat
teneretur: non est utiq dubitandum.
ac perhoc etiam proprie uerba haec
primitus accipere nepigeat: Ser¬
uanda tamen ẽ. & expectanda signi¬
ficatio propheciae quam maxime
hic intuetur dĩ loquentis intentio:
N eq enim frustra et ipse adam maiori
quodam instinctu tunc uocauit
nomen mulieris suae uitam: subici¬¬
ens etiam qm̃ ista .ẽ. mater omniũ
uiuentium: Nam & haec nonscrip¬
toris narrantis uel affirmantis. sed
ipsius primi hominis uerba intelli¬
genda sunt: ut diceret. qm̃ haec
est mater omnium uiuentium.

Expanded text:
uocem mulieris tuae et edisti de ligno, uocem mulieris tuae et edisti de ligno, de quo praeedere, maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illam omnes dies vitae tuae, spinas et tribulos edet faciei tuae edes panem tuum, donec convertaris in terram, ex qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis . Hoc esse in terra labores humani generis quis ignorat? et quia non essent, si felicitas quae in paradiso fuerat teneretur, non est utique dubitandum; ac per hoc etiam proprie uerba haec primitus accipere ne pigeat. seruanda . tamen est et expectanda significatio prophetiae, quam maxime hic intuetur dei loquentis intentio. neque enim frustra et ipse Adam miro quodam instinctu tunc uocauit nomen mulieris suae "Uitam", subiciens etiam: quoniam ista est mater omnium uiuentium. nam et haec non scriptoris narrantis uel adfirmantis, sed ipsius primi hominis uerba intellegenda sunt, ut diceret: quoniam haec est mater omnium uiuentium,
Abbreviated transcription (Latin):
id quod dictum. ẽ. & aduirum tuum
conuersio tua. & ipse dominabitur¬
tui: uidendum est quem admodum
proprie possit accipi: Neq enun &
ante peccatum aliter factam fuisse
decet credere mulierem: nisi ut uir
ei dominaretur. et ad eum ipsa ser uien¬
do conuerteretur: Sed recte accipi
potest hanc seruitutem significatã.
quae cuiusdam conditionis est potius
quam dilectionis: ut etiam ipsa talis
seruitus qua homines hominibus
postea esse serui coeper̃. depoena pec¬
cati repperiatur exorta: dixit quidẽ
apostolus. percaritatẽ seruite inuicẽ.
sed nequaquam dicer& inuicem
dominamini: Possunt itaq coniu¬
ges per caritatem seruire inuicem.
sed mulierem non permittit apostolꝰ
dominari inuirum: hoc enim uiro
potius sententia dĩ detulit. et mari-¬
tum habere dominũ meruit mulie¬
ris nonnatura sed culpa: Quod tamen
nisi seruetur deprauabitur amplius
natura: & augebitur culpa : Dixit
ergo & aduirum eius ¶Quia audisti

Expanded text:
id, quod dictum est: et ad uirum tuum id, quod dictum est: et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur, uidendum est, quemadmodum proprie possit accipi. neque enim et ante peccatum aliter factam fuisse decet credere mulierem, nisi ut uir ei dominaretur et ad eum ipsa seruiendo conuerteretur. sed recte accipi potest hanc seruitutem significatam, quae cuiusdam condicionis est potius quam dilectionis, ut etiam ipsa talis seruitus, qua homines hominibus postea serui esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. dixit quidem apostolus: per caritatem seruite inuicem; sed nequaquam diceret: inuicem dominamini. possunt itaque coniuges per caritatem seruire inuicem; sed mulierem non permittit apostolus dominari in uirum. hoc enim uiro potius sententia dei detulit et maritum habere dominum meruit mulieris non natura, sed culpa: quod tamen nisi seruetur, deprauabitur amplius natura et augebitur culpa. Dixit ergo et ad uirum eius: quia audisti
Abbreviated transcription (Latin):
accipienda sint: & in illis duob aduer¬
sus manicheos editis libris degenesi
quantum potuimꝰ disseruimꝰ. & siqͥd
diligentius et congruentius alias po¬
tuerumus : ds̃ aderit ut efficiamus:
Nunc tam̃ nr̃a intentio in aliud tendt¬
¶q uod dixit multiplicabo tristi cias tual
& gemitum tuum. intristiciis paries
filios. et aduirum tuũ conuersiotua.
etipse tui dominabitur: haec quoq
inmulierem dĩ uerba. figurate ac pro¬
pheticae multo commodius intelligun¬
tur : Uerumtamen quia nondum pt¬
pererat femina. necdolor et gemitus
parientis nisi excorpore mortis est
quat illa praecepti trans gressione con¬
cepta est. animalibus quidem etiam
tunc membris. sed si homo nonpeccas¬
s& non utiq morituris. & alio quodam
statu feliciore uicturis. donec post uitã
bene gestam in melius mutari mereren¬
tur: sicut iam supra pluribus locis
insinuauimus : refertur haec poena
& ad proprietatem litterae. nisi quia

Expanded text:
accipienda sint, et in illis duobus adveraccipienda sint, et in illis duobus adversus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus disseruimus, et si quid diligentius et congruentius alias potuerimus, Deus aderit ut efficiamus: nunc tamen nostra intentio in aliud  multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum et in tristitiis paries filios, deinde addit: et ad uirum tuum conuersio tua et ipse tui domin mulierem dei uerba figurate ac prophetice multo commodius intelleguntur. uerum tamen. quia nondum pepererat femina nec dolor et gemitus parientis nisi ex corpore mortis est, quae illa praecepti transgressione concepta est, animalibus quidem etiam tunc membris, sed si homo non peccasset, non utique morituris et alio quodam statu feliciore uicturis, donec post uitam bene gestam in melius mutari mererentur, sicut iam supra pluribus locis insinuauimus, refertur haec poena et ad proprietatem litterae, nisi quia
Abbreviated transcription (Latin):
& dixit dñs dĩ serpenti: uerba sola
scribentis sunt. & haec exigenda sunt
ꝑ proprietatem: hoc ergo uere est
dictum serpenti: lam cetera uerba
dĩ sunt: quae libero lectoris intel¬
lectui relinquentur. utrum proprie
anfigurate accipidebeant. sicut
in exordio uoluminis huius nr̃i
praelocuti suntꝰ: Proinde quod
serpens cur hoc fecerit non est interroga¬
tus: potest uideri quod non ipse utiq
diabolus deillo etperillum & in illo fuc¬
rat operatus. qui iam expeccato impie¬
tatis ac superbiae suae. igni destinatus
fuerat sempit̾no: Nunc ergo quod ser¬
penti dicitur. & ad eum qui ꝑ serpentẽ
operatus est utiq refertur : proculdu¬
bio figuratum est: Nam in his uerbis
temptator ille describitur. qualis gene¬
ri humano futurus esset: quod genꝰ
humanũ propagari tunc coepit. quan¬
do haec indiabolum est tanquam in
serpentem prolata sententia: haecta.¬
q: uerba. quomodo figuris expositis

Expanded text:
Et dixit Dominus Deus serpenti, verba sola Et dixit Dominus Deus serpenti, verba sola scribentis sunt; haec exigenda sunt per proprietatem. Hoc ergo verum al., vere est dictum esse serpenti , jam certa verba Dei sunt, quae libero lectoris intellectui relinquuntur, utrum proprie an figurate accipi debeant, sicut in exordio voluminis hujus nostri praelocuti sumus. Proinde quod serpens cur hoc fecerit non est interrogatus, potest videri quod non ipse utiquediabolus de illo et per illum et in illo fuerat operatus, quia jam, ex peccato impietatis ac superbiae suae, igni destinatus fuerat sempiterno. Nunc ergo quod serpenti dicitur, et ad eum qui per serpentem operatus est, utique refertur procul dubio figuratum est; nam in his verbis tentator ille describitur, qualis generi humano futurus humanum propagari tunc coepit, quando haec in diabolum est tanquam in serpentem prolata sententia. Haec itaque verba quomodo figuris expositis
Abbreviated transcription (Latin):
me: et manducaui: Nec ista confite¬
tur peccatum. sed in alterum refert.
impari sexu. pari fastu: Ex his tamen
natus est nec eos imitatus est. sed
plane pluribus malis exercitatus:
quidixit. & dic& usq ad terminum
scłi: Egodixi dñe miserere mei. sana
animam meã. qm̃ peccaui tibi
Quantomelius sic & isti: Sed adhuc¬
ceruices peccatorum non conciderat
dñs restabant labores. dolores mor
minibus. quos afflctos docuit non
deseipsis debere presumere: Serpens
inquit seduxit me: etmanducaui:
quasi cuiusquam suasio praecepto dĩ
debuerit anteponi. T Etdixit dñs
ds̃ serpenti: Quia fecisti hoc: maledic̾¬
tus tu ab omnib pecorib. & ab omĩ¬
bus bestiis quae sunt super terram:
Superpectus tuum et uentrem tuum
caput. & tu seruabis eius calcaneum:
¶Tota ista sententia figurata est: nec
aliud ei debet scriptoris fides narrati¬
onisq ueritas. nisi neillamdictã fiuis se
dubitemus: quod enim positum est.

Expanded text:
me, et manducaui. nec ista confiteme, et manducaui. nec ista confitetur peccatum, sed in alterum refert inpari sexu, pari fastu. ex his tamen natus est nec eos imitatus est. sed plane pluribus malis exercitus, qui dixit et dicet usque ad terminum saeculi: ego dixi: domine, miserere mei; sana animam meam, . Quanto melius sic et isti? sed adhuccervices peccatorum non conciderat Dominus , restabant labores, dolores, morminibus, quos afflictos docuit non de seipsis debere praesumere. Serpens, inquit, seduxit me, et manducavi; quasi cujusquam suasio praecepto Dei debuerit anteponi! Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia fecisti tu hoc, maledictus tu ab omnibus pecoribus, et ab omnibus bestiis quae sunt super terram. Super pectus tuum, et ventrem tuum caput, et tu servabis ejus calcaneum . Tota ista sententia figurata est, nec aliud al., aliquid ei debet scriptoris fides narrationisque veritas, nisi ne illam dictam fuisse dubitemus. Quod enim positum est:
Abbreviated transcription (Latin):
quamerat illa poena dequa iam cogeban¬
tur erubescere : quis nunti auit inquit
tibi quia nudus es. nisi aligno quod
praeceperam tibi tantum neexeo mandu¬
cares abeo edisti.Thinc enĩ mors
concepta propter dĩ sententiam quisic
fuerat comminatus: fecit aduerti con¬
cupiscencialiter membra ubi dicti sunt
aperti oculi : & secutum. ẽ. quod pude
Superbia hab& deformitatẽ confusionis.
et non habet confessionis humilitatem:
Adhoc ista conscripta sunt: quia & ipsae
interrogationes nimirum adhoc factȩ
sunt: ut & ueraciter & utiliter scribe¬
rentur. quia simendacit̃. non utiq
utiliter : ut aduertamus quo morbo
suꝑbiȩ laborant homines hodie. non¬
nisi increatorẽ conantes referre siquid
dedisti mecum: id ẽ. quam dedisti ut eẽt
mecum. haec mihi dedit aligno &
edi: Quasi adhoc data sit: ut non ipsa
potius obediret uiro. et ambo dõ:
Et dixit dñs ds̃ mulieri: quid hoc fecis¬
ti : et dixit mulier: Serpens seduxit

Expanded text:
quam erat illa poena de qua jam cogebanquam erat illa poena de qua jam cogebantur erubescere: Quis nuntiavit, inquit, tibi quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducares, ab eo edisti? Hinc enim mors concepta propter Dei sententiam qui sic fuerat comminatus, fecit adverti concupiscentialiter membra ubi al., et ibi dicti sunt aperti oculi. Et secutum est quod puderSuperbia habet deformitatem confusionis, et non habet confessionis humilitatem. Ad hoc ista conscripta sunt quia et ipsae interrosunt, ut et ueraciter et utiliter scriberentur, quia, si mendaciter, non utique utiliter, ut aduertamus, quo morbo superbiae laborent homines hodie nonnisi in creatorem conantes referre, si quid dedisti mecum, id est quam dedisti, ut esset mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi: quasi ad hoc data sit, ut non ipsa potius oboediret uiro et ambo deo. Et dixit dominus deus mulieri: quid hoc fecisti? et dixit mulier: serpens seduxit
Abbreviated transcription (Latin):
latere uelle quem latere nihil potest.¬
& abeo carnem otcultare : qui cordis
inspector est: Sed quid mirum si suꝑbe
uolentes esse sicut dii. euanuerunt in
cogitationibus suis. & obscuratum est
insipiens cor eorum.: se quippe dixer̃
esse sapientes in habundantia sua. et
illo auertente faciem: stulti facti sunt:
q uod enĩ iamipsos pudebat erga seipsos.
unde sibi & succinctoria fecerant. mul¬
to uehementius abillo etiam sic suc¬
uncti uideri uerebantur: qui tanquã
familiari temperamento ad eos uiden¬
dos per creaturam uisibilem uelut
humanos oculos afferebat: Si enim
propt̾ea sic apparebat ut homines
tanquam cum homine loquerentur.
quem admodum abraham adquercum
mambrae: illa ipsa prope amicitia pudo¬
rẽ onerabat postpetcatum. quae fidu¬
ciam dabat antepetcatum. nec iam
illam nuditatẽ audebant ostendere
talibus oculis. quae displicebat & suis:
Dñs ergo uolens iampeccatores more
iusticiae interrogatos punire. amplius

Expanded text:
latere uelle, quem latere nihil potest, etlatere uelle, quem latere nihil potest, et ab eo carnem occultare, qui cordis inspector est. sed quid mirum, si superbe uolentes esse sicut dii euanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum? se quippe dixerunt esse sapientes in abundantia sua et illo auertente faciem stulti facti sunt. quod enim iam ipsos pudebat erga se ipsos, unde sibi et succinctoria fecerant, multo uehementius ab illo etiam sic succincti uideri uerebantur, qui tamquam familiari temperamento ad eos. uidendos per creaturam uisibilem uelut humanos oculos adferebat. si enim propterea sic adparebat, ut homines tamquam cum homine loquerentur, quemadmodum Abraham ad quercum Mambrae, illa ipsa prope amicitia pudore onerabat post peccatum, quae fiduciam dabat ante peccatum; nec iam illam nuditatem audebant ostendere talibus oDominus ergo volens jam peccatores, more justitiae interrogatos, punire amplius
Abbreviated transcription (Latin):
Et hoc sane ad aliquam pertin&e signifi¬
cationem. quod sicut praeceptum uiro
datum est perquem perueniret ad femi¬
nã : ita uir prior interrogatur: Prac¬
ceptum enim adño peruirum usq ad
feminam: peccatum autem adiabolo
ꝑfeminã usq adiurum: haec misticis
significationibus plena sunt: non
id agentibus in quibus facta sunt.
sed dehis id agente potentissima sapia¬
tia dĩ. Non autem nunc significata
reseramus. sed gesta defendimus:
R espondit ergo adam: Vocemtuam
audiui in paradiso & timui. quia nudus
sum: & abscondi me:Satis ꝓbabile
.ẽ. solere dm̃ percreaturam tali actiom
congruam informa humana printis
illis hominibus apparere. quos
tamen nũquam ꝑmisit aduertere
nuditatem suam. eorum intentionẽ
insuperna sustollens: nisi post pecca¬
tum. pudendum in membris motum
poenale membrorum lege sensissenc:
Sic ergo affecti sunt: ut solent affici
homines sub oculis hominum. & tilis
affeccio depeccati poena erit. cum

Expanded text:
Et hoc sane ad aliquam pertinet signifiEt hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum viro datum est per quem perveniret ad feminam; ita vir prior interrogatur. Praeceptum enim a Domino per virum usque ad feminam: peccatum autem a diabolo per feminam usque ad virum. Haec mysticis significationibus plena sunt, non id agentibus in quibus facta sunt, sed de his id agente potentissima sapientia Dei non autem nunc signireseramus, sed gesta defendimus. 46. Respondit ergo Adam: Vocem tuam audivi in paradiso, et timui, quia nudus sum, et abscondi me. Satis probabile est, solere Deum per creaturam tali actioni congruam in forma humana primis illis hominibus apparere: quos tamen nunquam permisit advertere nuditatem suam, eorum intentionem in superna sustollens, nisi post peccatum pudendum in membris motum poenali membrorum lege sensissent. sic ergo adfecti sunt, ut solent adfici homines sub oculis hominum; et talis adfectio de peccati poena erat eum
Abbreviated transcription (Latin):
etiam illo qui fit percreaturam. siue
in extasi sp̃s corporalibus imaginibus.
siue ipsis sensibus corporis aliqua
specie praesentata. uel aduidendum
uel adaudiendum. sicut in angelis
suis solet uideri dĩ. uel sonare ꝑnubẽ:
nunc tamen quod audierunt uocem
dĩ ambulantis in paradiso aduesperã.
non nisi percreaturam uisibiliter fac¬
tum est: nesubstantia illa in uisibilis
locali et temporali motu apparuisse
credatur: Et absconderunt se adam
et mulier eius: a facie dñt inmedio
ligno quod est inparadiso:Cum ds̃
auertit in trinsecus faciem suam.
& fit homo conturbatus : nonmire¬
mur haec fieri quae similia sunt
dementiae pernimium pudorem
ac timorem. illo quoq occulto in¬
stinctu non quiescente ut ea nescien¬
tes facerent: quae aliquid significaraT
quandoq scituris posteris. propter
quos ista conscripta sunt: Et uocauit
dñs ds̃ adam: et dixit illi: Ubi es:
Increpantis uox est: non ignorantis:

Expanded text:
etiam illo qui fit per creaturam siue etiam illo qui fit per creaturam siue in extasi spiritus corporalibus imaginibus siue ipsis sensibus corporis aliqua specie praesentata uel ad uidendum uel ad audiendum, sicut in angelis suis solet uideri deus uel sonare per nubem. nunc tamen quod audierunt uocem dei ambulantis in paradiso ad uesperam, nonnisi per creaturam uisibiliter factum est, ne substantia illa inuisibilis elocali et temporali motu adparuisse credatur. Et absconderunt se Adam et mulier eius a facie domini in medio ligno, quod est in paradiso. cum deus auertit intrinsecus faciem suam et fit homo conturbatus, non miremur haec fieri, quae similia sunt dementiae, per nimium pudorem ac timorem illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significarent quandoque scituris posteris, propter quos ista conscripta sunt. Et uocauit dominus deus Adam et dixit illi: Adam ubi e s ? increpantis uox est, non ignorantis.
Abbreviated transcription (Latin):
texerunt: Nec arbitror cos cogitaf¬
se aliquid in illis foliis. quod talibus
congrueret contegi iam membra pru¬
rientia. sed occulto instinctu ad hoc
illa conturbatione compulsi sunt: ut
etiam talis poenae suae significatio
anescientibus fieret. quae peccatorem
facta conuinceret. & docer& scripta
lectorem: Et audierunt uocem dñi
dĩ ambulantis in paradiso ad uesperã:
Ea quippe hora tales iam conuenerat
uisitare : qui defecerant aluce ueritatis:
Fortassis enim in aliis in trinsecus uel
effabilibus uel in effabilibus modis.
ds̃ cum illis antea loquebatur : sicut
etiam cum angelis loquitur ipsa
in commutabili ueritate. illustrans m̃tes
eorum. ubi . ẽ. intellectus nos sesimul.
quaetumq etiam pertempora nonfiuis
simul: Forte inquam sicum eis loque¬
batur. & si nontanta participatione
diuinae sapientiae quantam capiunt
angeli: tamen prohumano modulo
quantum lib& minus sed ipso genere
uisitationis & locutionis fortassis

Expanded text:
texerunt. nec arbitror eos cogitastexerunt. nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis, quod talibus congrueret contegi iam membra prurientia; sed occulto instinctu ad hoc illa conturbatione conpulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio a nescientibus fieret, quae peccatorem facta conuinceret et doceret scripta lectorem. Et audierunt uocem domini dei ambulantis in paradiso ad uesperam. ea quippe hora tales iam conuenerat uisitari, qui defecerant a luce ueritatis. fortassis autem aliis intrinsecus uel effabilibus uel ineffabilibus modis deus cum illis antea loquebatur, sicut etiam cum angelis loquitur ipsa incommutabili ueritate inlustrans mentes eorum, ubi est intellectus nosse simul quaecumque etiam per tempora non fiunt simul: forte, inquam, sic cum eis loquebatur, etsi non tanta participatione diuinae sapientiae, quantam capiunt angeli, tamen pro humano modulo, quantumlibet minus, sed ipso genere uisitationis et locutionis; fortassis
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃tum illud lignum erat fłs po
angelis per aeternitatis participationẽ
ut indeterius non mutentur. hoc gͦ
amisso statu: corpus eorum duxit
morbidam & mortiferam qualitatem.
quae in est etiam pecorum carni. ac
perhoc etiam eundem motum quofit
inpecoribus concumbendi appetitus.
ut succedant nascentia morientibus:
Sed tamen etiam in ipsam iam poenam
suae generositatis uindex anima
rationa lis: bestialem motum in mẽbris
suae carnis erubuit. eiq incussit
pudorem. nonsolum quia hoc ibi
sentiebat. ubi nunquam antea tale
aliquid senserat: uerum etiam quod
ille pudendus motus depraecepti trans¬
gressione ueniebat: Ibi enim sensit
qua prius grã uestiretur: quando
in sua nuditate nihil indecens pacie¬
batur : Ibi completum est: dñe in
uoluntate tua pręstitisti decori meo
uirtutem. auertisti autẽ faciem tuam.
& factus sum conturbatus: Deniq
illa conturbatione adfolia ficunea
cucurrerunt. succinctoria consuer̃.
et quia głanda deseruerant: pudenda

Expanded text:
sacramentum illud lignum erat, fit in angelis per aeternitatis participationem, ut in deterius non mutentur — hoc ergo amisso statu corpus eorum duxit morbidam et mortiferam qualitatem, quae inest etiam pecorum carni, ac per hoc etiam eundem motum, quo fit in pecoribus concumbendi adpetitus, ut succedant nascentia morientibus, sed tamen etiam in ipsa iam poena suae generositatis index anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit, eique incussit pudorem, non solum quia hoc ibi sentiebat, ubi nunquam antea tale aliquid senserat, verum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione veniebat. Ibi enim sensit, qua prius gratia vestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur. Ibi completum est, Domine, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem. auertisti autem faciem tuam, et factus sum conturbatus. denique illa conturbatione ad folia ficulnea cucurrerunt, succinctoria consuerunt et quia glorianda deseruerant pudenda
Abbreviated transcription (Latin):
fiat inimicus: Quod eum facere non
debuisse : diuinȩ sententiae iustus
exitus indicauit: Ergo alio modo
quodam etiam ipse deceptus est: sed
dolo illo serpentino quo mulier seducta
est. nullomodo illum arbitror potu¬
isse seduci. in illo modo quo illam potiut
hanc autem proprie seductionem appel¬
lauit apostolus. qua id quod suadedies
cum falsum esset uerum putatum est.
ia est quod ds̃ ideo lignum illad tangere
prohibuerit. quod sciebat eos si tetigissent
uelut deos futuros: tanquam eis diui¬
nitatem inuider&. qui eos homines
secerat: Sed etiam si uirum propter
ali quam mentis elationem quae dm̃
internorum scrutatorem latere non
poterat sollicitauit aliqua experiendi
cupiditas. cum mulierem uideret ac¬
cepta illa ęsca non esse mortuã. scdm
ea quae superius tractauimus: non
tamen eum arbitror si iam sp̃italim̃te
praeditus erat ullo modo credere potius¬
se. quod eos ds̃ abaesca illius ligni in¬
uidendo uetuisset: Sed quid plura.:

Expanded text:
fiat inimicus: quod eum facere non fiat inimicus: quod eum facere non debuisse diuinae sententiae iustus exitus indicauit. Ergo alio modo quodam etiam ipse deceptus est; sed dolo illo serpentino, quo mulieest, nullo modo illum arbitror potuisse seduci in illo modo quo illa potuit. Hanc autem proprie seductionem appellavit Apostolus, qua id quod suadebatur, cum falsum esset, verum putatum est; id est, quod Deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si teuelut deos futuros, tamquam eis diuinitatem inuideret, qui eos homines fecerat. sed etiam si uirum propter aliquam mentis . elationem, quae deum internorum scrutatorem latere non poterat, sollicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem uideret accepta illa esca non esse mortuam, secundum ea, quae superius tractauimus, non tamen eum arbitror, si iam spiritali mente praeditus erat, ullo modo credere potuisse, quod eos deus ab esca illius ligni inuidendo uetuisset. sed quid plura?
Abbreviated transcription (Latin):
ri. seductum tamen negat: Nam
& interrogatus. non ait mulier quã
dedisti mecum seduxit me etman¬
ducaui: sed ipsa mihi inquit dedit
aligno et manducaui: Illa uero serpens
inquit seduxit me: Ita salomon uir
tantae sapientiae. numquidnam cre¬
dendum .ẽ. quod insimulacħrorum
cultu credidit esse aliquid utilitatis
S edmulierum amori ad hoc malum
trahenti resistere non eualuit. faciens
quod sciebat nonesse faciendum: ne
suas quibus deperibat atq defluebat
mortiferas delicias contristaret: Ita
& adam postea quam deligno ꝓhibito
seducta mulier manducauit. eiq dedit
ut simul ederent: noluit eam contristi¬
re. quam credebat posse sine suo sola¬
cio contabescere. si abeius alienaretur
animo. & omnino illa interire discor¬
dia : Nonquidem carnis uictus con¬
cupiscentia. quam nondum senserat
in resistente lege membrorum legi
mentis suae: sed amicali quadam
beniuolentia. qua plerumq fit ut
offendatur ds̃: ne homo ex amico

Expanded text:
ri, seductum tamen negat. nam ri, seductum tamen negat. nam et interrogatus non ait: mulier, quam dedisti mecum, seduxit me, et manducaui, sed, ipsa mihi, inquit, dedit a ligno, et manducaui; illa uero, serpens, inquit, seduxit me. Ita Salomon, uir tantae sapientiae, numquidnam credendum est, quod in simulacrorum cultu credidit esse aliquid utilitatis? sed mulierum amori ad hoc malum trahenti resistere non ualuit, faciens quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibus deperibat atque defluebat, mortiferas delicias contristaret. ita et Adam, posteaquam de ligno prohibito seducta mulier manducauit eique dedit, ut simul ederent, noluit eam contristare, quam credebat posse sine suo solacio contabescere, si ab eius alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non quidem carnis uictus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam beniuolentia, qua pleramqe fit, ut offendatur deus, ne homo ex amico
Abbreviated transcription (Latin):
creator in uiderit: hoc mirum si ho¬
mo spiritali mente prȩditus credere
potuisset: Anquia hoc credere ipse
nonposset. propterea mulier addita
est quae parui intellectus esset. et
adhuc fortasse scđm sensum carnis.
non scđm sp̃mmentis uiuer&e: et hoc
est quod ei apostolus nontribuit ima-¬
ginemdĩ : Sic enim ait. uir quidem
nondebet uelare caput cum sit ima-¬
go etgła dĩ. mulier autem gła uiri
est: Non quomens femine candem
imaginem capere nonpossit. cum
in illa grã nos dicat nec masculum
esse nec feminam: sed quod fortassis
illa hoc nondum perceperat quod
fit in agnitionem dĩ. & uiro regente
ac dispensante paulatim fueritt per¬
ceptura: Neq frustra enim &ͦ illud
quod apostolus ait adam enim primꝰ
formatus est deinde eua. et adam
non ẽ seductus mulier autem seduc¬
ta in preuaricatione facta est: id est
ut per illam etiam uir praeuaricare¬
tur: Nam et ips um dicit pręuarica¬
torem: ubi ait. insimilitudinẽ prae¬
uaricationis adae qui est forma futu¬

Expanded text:
creator inuiderit . hoc mirum si homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc credere ipse non posset, propterea mulier addita est, quae parui intellectus esset et adhuc fortasse secundum sensum carnis, non secundum spiritum mentis uiueret, et hoc est, quod ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir quidem non debet uelare caput, cum sit imago et gloria dei; mulier autem gloria uiri est, non quo mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum in illa gratia nos dicat nec masculum esse nec feminam, sed quod fortassis illa hoc nondum perceperat, quod fit in agnitione dei et uiro regente ac dispensante paulatim fuerat perceptura neque enim frustra et illud, quod apostolus ait: Adam enim primus formatus est, deinde Eua. et Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeruaricatione facta est, id est ut per illam etiam uir praeuaricaretur. nam et ipsum dicit praeuaricatorem, ubi ait: in similitudinem praeuaricationis Adae, qui est forma futu
Abbreviated transcription (Latin):
re suae potestatis offenderant. in sua
membra oculos iniecerunt: eaq motu
eo quem non nouerant concupiuer̃:
Id hoc ergo aperti sunt oculi. ad quod
antea non patebant: quamuis ad alia
paterent: haec mors ea die accidit.
qua factum est quod ds̃ uetuit: Amisso
quippe statu mirabili. corpus ipsum
iuistatus etiam delignouitae uirtute
mistica prȩbebatur: perquem nec mor¬
bo temptari nec mutari aetate potiuis¬
sent. ut hoc in eorum carne quãuis
adhuc animali et in melius postea
commutanda. iam tamen significare¬
tur per ęscam ligni uitae quod ex
ipso spitali alimento sapientiae cuius

Expanded text:
re suae potestatis offenderant, in sua re suae potestatis offenderant, in sua membra oculos iniecerunt eaque motu eo, quem non nouerant, concupiuerunt. ad hoc ergo aperti sunt oculi, ad quod antea non patebant, quamuis ad alia paterent. Haec mors ea die accidit, qua factum est quod deus uetuit. amisso quippe statu mirabili corpus ipsum — qui status etiam de ligno uitae uirtute mystica praebebatur, per quem nec morbo temtari nec mutari aetate potuissent, ut hoc in eorum carne quamuis adhuc animali et in melius postea commutanda iam tamen significaretur per escam ligni uitae, quod ex ipso spiritali alimento sapientiae, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
sed eum cognoscere nonualentibus:
Sicut ergo ibi. sic nec isto loco narratio
figurata est: quam uis translato uerbo
scriptura usa uideatur. ut apertos dicr¬
r& oculos qui & antea patebant. aꝑtos
utiq adaliquid intuendum et cogita¬
dum: quod antea nunquam aduer¬
terant ⁊ Ubienim ad trans grediendũ
praeceptum audax curiositas mota ẽ.
auida experiri latentia. quid nam
tacto uetito sequeretur. et noxia lilber¬
tate habenas prohibitionis rumpert
delectata. probabilius existimans
non ẽẽ: mortem quam timuerant
secuturam Tale quippe pomum cre¬
dendum est fuisse in illa arbore: cuiꝰ
generis poma iam in alus arborib
in noxia senserant: Vnde magis cre¬
diderunt dm̃ posse peccantib facile
ignoscere. quam pacienter tulerunt
non cognoscere quid nam essa
ul cur eos inde cibum sumere uetuh:¬
Mor ut ergo praeceptum transgressi sunt.
intrinsecus grã deserente omnino nuda¬
t quam tipo quodam & superbo amo¬

Expanded text:
sed eum cognoscere non ualentibus. sed eum cognoscere non ualentibus. sicut ergo ibi, sic nec isto loco narratio figurata est, quamuis translato uerbo scriptura usa sit, ut apertos diceret oculos, qui et antea patebant: apertos utique ad aliquid intuendum . et cogitandum, quod antea numquam aduerterant. ubi enim ad transgrediendum praeceptum audax curiositas mota est, auida experiri latentia, quidnam tacto uetito sequeretur, et noxia libertate habenas prohibitionis rumpere delectata, probabilius existimans non esse mortem, quam timuerant, secuturam — tale quippe pomum credendum est fuisse in illa arbore, cuius generis poma iam in aliis arboribus innoxia senserant — magis crediderunt posse deum peccantibus facile ignoscere, quam patienter tulerunt non cognoscere, quidnam esset uel cur eos inde cibum sumere uetuisset. mox ergo ut praeceptum transgressi sunt intrinsecus gratia deserente omnino nudati, quam typho quodam et superbo amo
Abbreviated transcription (Latin):
in ȩscam. et quia placoe oculis ad
uidendum. et decorum est cognoscere.
sieorum clausi erant oculi: nectam̃
ideo propter unius uerbi translatio¬
nem : totum figurate accipiendum
est: Uiderit enim quem admodum
dixerit serpens aperientur uobis
oculi: hoc enĩeũ scriptor libridixisse
narrauit. inqua uero significatione
uelsententia dixerit: lectori consi¬
derare ꝑmisit: Hoc autem quod scrip¬
tum . ẽ. & aperti sunt oculi eorum.
& cognouer̃ quia nudi erant: ita
scriptum .ẽ. quem admodum omnia
quae gesta narrantur. nec tam̃ ideo
in allegoricam narrationem nos debeis
ducere: Neq enim cuangelista nartator.
dicta cuiusquam figurata exeius ꝑsona
inserebat. ac non exꝑsona sua quȩ fue¬
rant gesta narrabat. cum diceret deillis
duobus quorum erat unus cleophas.
quod cum fregisset eis dñs panem
aperti sunt oculi eorum. et cognouer̃
eum quem per uiam non cognouerant
nonutiq clausis oculis ambulantes:

Expanded text:
in escam et quia placet oculis ad in escam et quia placet oculis ad uidendum et decorum est cognoscere, si eorum clausi erant oculi? Nec tamen ideo propter unius uerbi translationem totum figurate accipiendum est. uiderit enim, quemadmodum dixerit serpens: aperientur uobis oculi. hoc enim eum scriptor libri dixisse narrauit; in qua uero significatione uel sententia dixerit, lectori considerare permisit. hoc autem, quod scriptum est: et aperti sunt oculi eorum et cognouerunt, quia nudi erant, ita scriptum est, quemadmodum omnia, quae gesta narrantur, nec tamen ideo in allegoricam narrationem nos debent ducere. neque enim et euangelista narrator dicta cuiusquam figurata ex eius persona inserebat, ac non ex persona sua, quae fuerant gesta, narrabat, cum diceret de illis duobus, quorum erat unus Cleophas, quod, cum fregisset eis dominus panem, aperti sunt oculi eorum et cognouerunt eum, quem per uiam non cognouerant, non utique clausis oculis ambulantes,
Abbreviated transcription (Latin):
nec suaderi iam opus erat uiro. quan¬
do illam eocibo mortuam non esse
cernebat. Ergo ederunt. & aperti sunt
oculi amborum: Quo nisi adinuicem
concupiscendum adpeccati poenam
carnis ipsius morte conceptam. ut iam
esset corpus non animale tantum
quod poterat si oboedientiã conserua¬
rent in meliorem spiritalemq habitũ
sine morte mutari : sed iam corpus
mortis. in quo lex in membriᷤs repug
naret legimentis: neq enim clausis
oculis factierant. & in paradiso delicia¬
rum caeci palpantesq oberrabant:
ut uetitum lignum etiam nescientes
attingerent. palpantesq fructus prohi¬
bitos ignorando decerperent, quo¬
modo autẽ animalia et uolatilia
adducta sunt ad adam ut uideret
quid ea uocar&. sinon uidebat.
Et quomodo ipsa mulier aduirum
adducta est quando facta est. ut de
illa quam non uidebat dicer&. hoc
nunc os exossib meis. et caro decarne
mea & cetera: postremo quomodo
uidit mulier quia bonum ẽ lignũ

Expanded text:
nec suaderi iam opus erat uiro, quannec suaderi iam opus erat uiro, quando illam eo cibo mortuam non esse cernebat? Ergo ederunt. et aperti sunt oculi amborum. quo nisi ad inuicem concupiscendum, ad peccati poenam carnis ipsius morte conceptam, ut iam esset corpus non animale tantum, quod poterat, si oboedientiam conseruarent, in meliorem spiritalemque habitum sine morte mutari, sed iam corpus mortis, in quo lex in membris repugnaret legi mentis ? Neque enim clausis oculis facti erant, et in paradiso deliciarum caeci palpantesque oberrabant, ut vetitum lignum etiam nescientes attingerent, palpantesque fructus prohibitos ignorando decerperent. Quomodo autem animalia et volatilia adducta sunt ad Adam, ut videret quid ea vocaret, si non videbat? et quomodo ipsa mulier ad virum adducta est, quando failla, quam non uidebat, diceret: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea et cetera? postremo, quomodo uidit mulier, quia bonum est lignum
Abbreviated transcription (Latin):
tempnant ea. preuaricationis maiore
peccato. ubi obliuionis nulla est
excusatio: Dixit ergo serpens mulieri:
Non morte moriemini: Sciebat enĩ
ds. qm̃ quo die manduca ueritis deeo:
ad aperientur uobis oculi. et eritis¬
sicut dii. cognoscentes bonum & ma¬
lum: Quando his uerbis crederet
mulier abona atq utili re diuinitus¬
se fuisse prohibitos. nisi iam in ess&
menti amor ille propriȩ potestatis.
& quaedam dese superba praesũptio.
quae perillam temptationem fuerat
conuincenda & humilianda: Deniq
uerbis non contenta serpentis: conside¬
rauit lignum. uiditq bonum adescam.
& decorum ad aspectum. & non credens
posse inde semori: arbitror quod pu¬
tauerit dm̃ alicuius significationis
causa dixisse. si manducaueritis morte
moriemini. atq ideo sumpsit defrucͤ¬
tu eius & manducauit. & dedit etiam
uiro suo secum fortassis etiã cum uer¬
bo suasorio: quod scriptura tacens.
intelligendum reli quit: Anforte

Expanded text:
temnant ea, praevaricationis majore temnant ea, praevaricationis majore peccato, ubi oblivionis nulla est excusatio. 39. Dixit ergo serpens mulieri, Non morte moriemini. Sciebat enim Deus, quoniam quo die manducaveritis de eo, adaperientur vobis oculi, et eritissicut dii, cognoscentes bonum et malum. Quando his verbis crederet mulier a bona atqse fuisse prohibitos, nisi iam inesset menti amor ille propriae potestatis et quaedam de se superba praesumtio, quae per illam temtationem fuerat conuincenda et humilianda? denique uerbis non contenta serpentis considerauit lignum uiditque bonum ad escam et decorum ad aspectum et non credens posse inde se mori, arbitror, quod putauerit deum alicuius significationis causa dixisse: si manducaueritis, morte moriemini. atque ideo sumsit de fructu eius et manducauit et dedit etiam uiro suo secum, fortassis etiam cum uerbo suasorio, quod scriptura tacens intellegendum relinquit. an forte
Abbreviated transcription (Latin):
quicquam possunt. nisi quodꝑ bonos
angelos ꝑmiserit ds̃ ut retribuatus
unicuiq sed̾m cor eius. uel scđm grãm
dĩ Utrumq iuste ac benigne. per
altitudinem diuiciarum sapientia e¬
& scientiae dĩ:Dixit ergo serpens
mulieri: Quid quia dixit ds̃ non ȩditis
er serpenti: A fructu ligni quod est
inparadiso edemus. defructu autem
ligni quod ẽ. in medio paradisi. dixit
ds nonedetis exco. neq. contingetis
rogauit serpens. et respondit mulier¬
hoc : ut preuaricatio ess& in excusabi¬
us. neq ullomodo dici possit. id quod
preceperat ds̃ oblitam fuisse mulierem.
quãquam & obliuio precepti. maxime
unius & tam necessarii. ad maximã
culpam dampnabilis neglegentiae
ꝑtinde: Qerum tamen euidentior
eius trans gressio. ẽ. cum memori a
retineretur : & tanquam in illo ds̃
assistens presensq contempnitur:
Vnde necessarium fuit cum inpsalmo
diceretur. et memoria retinentibus
mandata eius: addere ut faciant ea

Expanded text:
quidquam possunt, nisi quod per bonos quidquam possunt, nisi quod per bonos angelos permiserit deus, ut retribuatur unicuique secundum cor eius uel secundum gratiam dei utrumque iuste ac benigne per altitudinem diuitiarum sapientiae et scientiae dei. Dixit ergo serpens mulieri: quid quia dixit deus: non er serpenti: Ab omni ligno, quod est in paradiso edemus; de fructu autem ligni, quod est in medio paradisi, dixit Deus: Non edetis ex eo neque allingetis rogavit serpens, et respondit hoc mulier, ut praevaricatio esset inexcusabilis, neque ullo modo dici posset, id quod praeceperat Deus oblitam fuisse mulierem. Quanquam et oblivio praecepti, maxime unius et tam necessarii, ad maximam culpam damnabilis negligentiae pertineret: verumtamen evidentior ejus transgressio est, cum memoria retinetur, et tanquam in illo Deus assistens praesensque contemuitur. Unde necessarium fuit, cum in Psalmo diceretur, Et memoria retinentibus mandata ejus, addere, ut faciant ea
Abbreviated transcription (Latin):
corporalis quod uocatur lingua: sed
utiq mentis quae utitur ea: Ita etiam
dictus ẽ stilus mendax scribarum:
N eq enim esse mendacem pertin& nisi
aduiuentem atq sentientem: sed stilus
mendax dictus est. quod per eum
mendax mendaciter operetur. quem¬
admodumᷤ et iste serpens menda x dice¬
retur: quod eo diabolus tanquam
stilo mendaciter uteretur: hoc ideo
commendandum putaui: nequis quã
existimans animantia rationis ex¬
pertia humanum habere intellectum.
uel in animal rationale repente mutari
seducatur in illam opinionem ridicu-¬
lam et noxiam reuolutionis animani.
uel hominum in bestias. uel in homins
bestiarum: Sic ergo locutus. ẽ. serpens
homini. sicut asina inqua sedebat
balaam locuta ẽ homini : nisi quod
illud opus fuit diabolicum. hoc ange¬
licum: Habent enim quaedam boni
& mali angeli opera similia. sicut
morses & magi pharaonis: uerum in
his etiam boni angeli potentiores sunt.
nec mali angeli etiam talium operum

Expanded text:
corporalis, quod uocatur lingua, sed corporalis, quod uocatur lingua, sed utique mentis, quae utitur ea. ita etiam dictus est stilus mendax scribarum; neque enim esse mendacem pertinet nisi ad uiuentem atque sentientem . sed stilus mendax dictus est, quod per eum mendax mendaciter operetur, quemadmodum si et iste serpens mendax diceretur, quod eo diabolus tamquam stilo mendaciter uteretur. Hoc ideo commendandum putaui, ne quisquam existimans animantia rationis expertia humanum habere intellectum uel in animal rationale repente mutari seducatur in illam opinionem ridiculam et noxiam reuolutionis animarum uel hominum in bestias uel in homines bestiarum. sic ergo locutus est serpens homini, sicut asina, in qua sedebat Balaam, locuta est homini, nisi quod illud opus fuit diabolicum, hoc angelicum. habent enim quaedam boni et mali angeli opera similia, sicut Moyses et magi Pharaonis. uerum in his etiam boni angeli potentiores sunt nec mali angeli etiam talium operum
Abbreviated transcription (Latin):
enim non parua testatio est: naturam
primitus humanam. serpentis seduc¬
tam esse colloquio: Gaudent enim
demones hanc sibi potestatem dari.
ut ad incantationem hominũ serpen¬
tes moueant: ut quolib& modo fal¬
lant quos possunt: hoc autem per¬
mittuntur. ad primi facti memoriã
commendandam: quod sit cis quȩdã
cum hoc genere familiaritas. Porro
ipsum primum factum ad hoc per¬
missum est: ut pernaturam serpentis.
significaretur generi hominũ cui
erudiendo haec gesta conscribi opor¬
tebat. omnis diabolicae tẽptationis
similitudo: Quod apparebit: cum
inserpentem proferri coeperit diuina
sententia: Proinde prudentissimus
omnium bestiarum hoc ẽ. astutissimꝰ
ita dictus ẽ. serpens. propter astutiã
diaboli. quae in illo & deillo agebat
dolum: quem admodum dicitur
prudens uel astuta lingua. quam
prudens uel astutus mou&. ad aliquid
prudenter astuteq suadendum: Non
enim est hacc uis seu uirtus membri

Expanded text:
enim non parua testatio est naturam enim non parua testatio est naturam primitus humanam serpentis seductam esse conloquio. gaudent enim daemones hanc sibi potestatem dari. ut ad incantationem hominum serpentes moueant, ut quolibet modo fallant quos possunt. hoc autem permittuntur ad primi facti memoriam commendandam, quo sit eis quaedam cum hoc genere familiaritas. porro ipsum primum factum ad hoc permissum est, ut per naturam serpentis significaretur generi hominum, cui erudiendo haec gesta conscribi oportebat, omnis diabolicae temtationis similitudo: quod adparebit, cum in serpentem proferri coeperit diuina sententia. Proinde prudentissimus omnium bestiarum, hoc est astutissimus, ita dictus est serpens propter astutiam diaboli, quae in illo et de illo agebat dolum, quemadmodum dicitur prudens uel astuta lingua, quam prudens uel astutus mouet ad aliquid prudenter astuteque suadendum. non enim est haec uis seu uirtus membri
Abbreviated transcription (Latin):
illudebatur ab angelis: Nonitaq ser¬
pens uerborum sonos intelligebat.
qui ex illo fiebant admulierem : Neq
enim conuersa credenda . ẽ. anima eiꝰ
innaturam rationalem: quando quidẽ
nec ipsi homines quorum rationalis
natura est. cumdemon in eis loqui¬
tur ea passione cui exorcista requiri¬
tur. sciunt quid loquantur. quan-¬
tominus ille intelliger& uerborum
sonos quos per eum & exeodiabolus
illo modo ftc ciebat. qui hominẽ loquen¬
tem non intelligeret. si eum adiabolica
passione immunis audir&: Nam
& quod putantur audire & intelligere
serpentes uerba marsorum. ut cis
incantantibus prosiliant plerumq¬
delatebris: etiam illic diabolica uis ope¬
ratur. addagnoscendam ubiq prouidentiã
quam rem̃ cui rei naturali ordine sub¬
iciat. ut quid etiam uoluntatibus malis
sapientissima potestate permittat.
ut magis habeat usus serpentes mout¬
ri carminibus hominum. quã ullum
aliud genus animantium: Etiam hȩc

Expanded text:
inludebatur ab angelis. Non itaqinludebatur ab angelis. Non itaqpens uerborum sonos intellegebat, qui ex illo fiebant ad mulierem. neque enim conuersa credenda est anima eius in naturam rationalem, quando quidem nec ipsi hominatura est, cum daemon in eis loquitur ea passione, cui exorcista requiritur, sciunt, quid loquantur: quanto minus ille intellegeret uerborum sonos, quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intellegeret, si eum a diabolica passione inmunis audiret! nam et quod putantur audire et intellegere serpentes uerba Marsorum, ut eis incantantibus prosiliant plerumqde latebris, etiam illic diabolica uis operatur, ad agnoscendam ubique prouidentiam quam rem cui rei naturali ordine subiciat et quid etiam uoluntatibus malis sapientissima potestate permittat, ut hoc magis habeat usus serpentes moueri carminibus hominum quam ullum aliud genus animantium. etiam haec