comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quid ds̃ operatur intempore : sedquem admodumoperatus est.
unde inciperent tempora: quem ad modum operatus est omnis
simul: praestans cis &iam ordinemnon interuallis temporũ
sed conexione causarum : ut caquuesimul facta sunt sena¬
rio quoque illius diei numero praesentato ꝑficerentur:
Non itaque temporali causalior dine prius facta est infor
sier& quod faciendum ess&: cum & ipsa prius quam instituta
est Non futt nec instituta est: nisi abilloutique sum modõ
& uero & quo sunt omnia: quaesiue caeli& terrue nomine
significa ta sit. quue in principio fecitds̃ ante illum unum
diem quem condidit. & propterea iam sic appellata qui
inde facta sunt cuelum & terrã : siue nomine terrae inui¬
sibilis & conpositae atque abyssi tenebrosȩ utiam in primo
libro tractatum est: In hisuero quaeiam & in formitate
formata sunt. euidentiusque apellantur creata uelfor¬
mata uel facta uel condita: primum factus estdies: opor¬
tebat enim ut primatum creaturue obtiner & natur a illa

Expanded text:
quid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informfieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura,
Abbreviated transcription (Latin):
& sic est factum sediam sub infertur : & fecitds̃ hominem adimaginẽ
dĩ : quia & ipsanatura scilic& intell&tualis est sicut illalux : Et
ꝓpt̃ ed hoc est ei fieriquod est agnoscere uerbum dĩ ꝑ quodsit : nam
sidicere᷑ & sic est factũ & poste a sub inferatur & fecit ds̃ : quasi pri

Expanded text:
 sic est factum, sed iam subinfertur: et fecit deus hominem ad imaginem dei, quia et ipsa natura scilicet intellectualis est sicut illa lux, et propterea hoc est ei fieri, quod est agnoscere uerbum dei, per quod fit. Nam si diceretur: et sic est factum, et postea subinferretur: et fecit deus, quasi pri
Abbreviated transcription (Latin):
ten ulentiori ln doentiort̃ abindentiore capiosi ori haosantitilms aitd
bons ibi ceteris dero ipis er uentib sibi at hoc patiatur uoluntas mali
quo dexius sõ di fecerit bona siue perseppsam siue permalã hno ebus dim¬
tarat quenaturaliter sunt &iã malis uolintatib suibditȩ idest ncorpo¬
ribus nam lnse ipsis male uoluntates habent interiorẽ poenã suamean¬
dem ipsã inquitatẽsuam: ac perhoc sublmib angelisdõ sebdite frien¬
tib &dõ sub dite serunentib: sub ditaest omnes natura corporea lnratio

Expanded text:
ntiori, indigentiorem copiosieri; in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala quod ex iussu dei fecerit bona siue per se ipsam siue per malam in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae noluntates habent interiorem poenam suam, eandem ipsam iniquitatem suam. Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, o
Abbreviated transcription (Latin):
sit nar rato  rerum prae teritarum: hoc praenuntia tor¬
tantum modo futurarum: sic & sapientia idem ipse xp̃s
lignum uitae est inparadiso spitali quomisit decruce la¬
tronem: certum est autem quod eum significaret lignum
uitȩ &iam inparadiso corporali: quia hoc illa scrip¬
tura dixit quae ressuis temporibus geftas narrans. & ho¬
minem corporaliter factum & incorpore uiuentem ibi
constitutumesse narrauit: autsi quis quam puta tanimas cũ
corpore & cesserint locis corporaliter uisibilibus continere¬
uel delatere uiri malierem maius ibi miraculum fecit: quam qđ
hic mortuos suscitauit: sequitur. ut uideamus deligno scientiae
dinoscendi bonum & malum: prorsus & hoc lignã erat uisibile
& corporale se arbores caeterȩ : qđergo lignum ess& nondu
bi tandumest : sedcurhoctamen acceperit nomen requiren¬
dum: mihi autẽ &iam atq & iam consideranti dici non potest
quantum placet illa sententia: non fuisse illam arborem

Expanded text:
sit narrator rerum praesit narrator rerum praetantummodo futurarum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineruel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uidignoscendi bonum et malum. Prorsus et hoc lignum erat visibile ac corporale, sicut arbores caeterae. Quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. Mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem
Abbreviated transcription (Latin):
& illud nontantum dicendo figirabatur: sed &iam facielo neq
enim ouis illa: nonerat ouis: plane ouiserat &occidebatur & mandu¬
cabatur: & tamene ouero facto aliud &iam quiddam figurabatur
non sicut ille uitulus sagͥnatus: quiminori filiore uertente
ine pulas caesus est: ibi quippe ipsa narratio figurarũ est. non
rerũ figurata significatione gestarum: non enim hoc euangelis¬
ta: sed dñs ipse nar radit: euangelista uero dnm hoc narras se
narrauit: proinde quod narrauit euangelista &iam factũ est
dnm scilic& talia locutum fuisse: ipsius autem dñi narratio
parabola fuit : de qua numquam &xigitur. utetiam adlit te rã
facta mons trentur que sermone proferuntur: xp̃s est & la¬
pis unctus a iacob: & lapis reprobatus abȩdificantibus qui fac
tus est incaput anguli: sed illud &iam in rebus gestis factum est:
hoc autem tantum infiguris praedictum : illud quippescrip¬

Expanded text:
et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Iacob tus est in caput anguli : sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. Illud quippe scrip
Abbreviated transcription (Latin):
is ta quaestio & malto ser monẽ indigens tard&: sicorpo ra¬
libus locis animae contenentur &iam gutȩ corporibus
potuit ille latro ineum introduci para disum ubi fuerat
corpus primi hominis: ut aptiore scripturarum loco
si ulla necessitas flagitauerit &iam deacre quiduel quȩ¬
ramus uel arbitremur ut cumque probamus: nunc uero
quod sapientia non sit corpus &ideo nec lignum: n& dubito
n& dubitare a quo quam puto: potuisse autem perlignum
id est percor poream creaturam tã quam sacramento quo¬
dam significari sapientiam inparadiso corporaliille cre¬
dendum non aestimat: quiuel tã multa inscripturis rerũ
sp̃italium corporalia sacramenta nonuidet: uel ho mi nẽ
uitae est amplatantibus eã quem ad modum dexp̃o diceretur. petra
manans est sici bitibus eum: rete quippe apellatur: quod ad eum signifi¬
candum praecessit: ipse est ouis quae inolatur in pascha: tamen

Expanded text:
ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporaista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen
Abbreviated transcription (Latin):
lata sunt: sed sicut in uerbo eius est creindipotentia dici
cumsint sine corpore asserat sententiam suam : nondeerunt
qui sic faueant: ut illum &iam diuitem sicientẽ in loco utique
corporali fuisse contendant: & ipsam animam omnino esse
corpoream propter ardentem linguam & stillam aquae de
lazari digito concupitam pronuntiare nondubitent:
cum quibus ego de tam magna quaestione. nullate merita¬
te confligo: melius est enim dubitari de occultis quamli¬
tigare deincertis: illum quippe diuitem in ardore poenarũ
& illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendum
esse non dubita: sed quo modo intellegen dasit illa flam ma
in ferni ille si nus abrahae illa lingua diuitis illedigitus paupe¬
ris illasitis torment i. illa stilla refrigerii urefortassea nam¬
sue te quae rentibus acontentiose autem certantibus num¬
quam inuenituricitos ane respondendum est ne nos profunda

Expanded text:
lata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici lata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda
Abbreviated transcription (Latin):
tunc produxerat terra omne lignum & pulchrũ adas pectũ
& bonum adescam: hoc est tertiodie: nams exto die dixerat:
&cededi uobis omne pabulum seminale: seminans semen qđ
est super omnem terram: & omnelignum fructiferum qđ
hab& inse fructum seminis seminalis: quoderit uobis adescã:
numergo aliud eis tunc dedit aliud nunc dareuoluit: nonopi¬
nor: sed cum ex his generib sint ista ligna in stituta in paradi¬
so quaeiam terra tertiodie produxerat: adhac ea produxit
intemporesuo qui tunc scilic& quod scriptum est ea produxis¬
se terram causaliter factumerat interra hoc est quiatunc
ea produce uir tutem latenter accsperat: qu auirtute fit.
ut etiam nunc talia terra progiga t in manifesto ad que
intemporesuo: uerba ergodĩ dies exto dicentis. &cedediuobis
omne pabulum seminale seminans semen quod est superom¬
nem terrã & cetera non sonabili ueltemporali uoce pro¬

Expanded text:
tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, hoc est tertio die; nam sexto die dixerat: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce pro
Abbreviated transcription (Latin):
aliud quã erant illa omnia significauerunt : sed tamen &iam ipsa
corporaliter fuerunt: & quando a narrante cõn memorata sunt
nonerant illa figurata locutio sed earum rerum & praesa nar¬
ratio quarumerat figurata praecessio: erat ergo & lignum uit ae
corporaliter prae sentatis uoluit hominem in paradiso uiuere
erate iergo inlignis ceteris alimentum in illo autem saera meq¬
tun. quid sgnificans nisisa pienti ã de quasic dictumest lignã
ualuimus ostendere : sic &iam quae sequntur deparadiso perscrute¬
mur: plantauit ergo ds̃ para disum in diliciis: hoc estenim ineden:
ad orientem : & posuit ibi hominem quemfinxerat: sic enimscrip¬
tum est: quia sic factumest: de inde recapitulat: ut hoc ipsum qđ
tauerit: & illic hominem quem finxerat constituerit: sic enim
se quitur : & elecit ad hucdr̃ de terra omne lignum pul chrum
ad aspactum: & bonum adescam: non dixit eiecit ds̃ de terra ali¬

Expanded text:
aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae qcorporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: lignum uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod tauerit et illic hominem, quem finxerat, constituerit. sic enim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non dixit: et eiecit deus de terra ali
Abbreviated transcription (Latin):
ni etitisset uteretur eis adesc̃a: quae superterrã & ortaerant
& illa uirtute generandi quã terra iamaccsperat: cuius futuri
causales rationes increatura condens: tam quã iam etitiss& loque¬
batur interna ad que intima ueritate: quam nec oculus uidit: n&
auris audiuit sed sp̃s eius scribenti utiq reuel auit: illud plane qđ
sequitur & lignum uit&e inmedio paradiso & lignum scientiae
dinosc endibonum & malum diligentius considerandum est: ne
cogat in alegoriam ut non ista ligna fuerant : sed aliud aliquid nomi¬
ne ligni significent: dictũ est enim desapientia: lignãuitȩ est omnab
amplecantibus eam : uerum tamen cumsit hierusalem ae terna incelis
&iam interra ciugtas qua illa signꝗ ficaretur condita est : & sa ra
&agar quamuis duo testamenta significarent: erant tamen quae
nos in rigent: erat tamen & petra quae a quam sitienti populo lig¬
no percussa manauit : de qua dice retur: petra autem erat xp̃s:

Expanded text:
 extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibus amplectentibus eam. uerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus.
Abbreviated transcription (Latin):
imbreuis rebus intextae. Quurnonesante ouaipsã r ectedicipotue¬
rit cũ iam haderationes inelemento humido fierent quib alites ꝑ

Expanded text:
reis rebus intextae; cur non et ante ova idipsum recte dici potrit, cum jam eaedem rationes in elemento humido fierent, quibus alites
Abbreviated transcription (Latin):
tor cumdicit unum passerem noncade re interrã sine diuoluntate.
Et quod fenum agripaulo post mittendum inclibanũ ipsetamen
uestiat. non necomfirmat non solum totã istam mundi partẽreb
mortalibus & corruptilibus deputatã. uerum &iam uilissimas
eius ab icetis simasque particulas diuina prouidentia geri. ette
ca̾nt: siln hac mundi parte quã putant fortuitis motib ꝑturbari
potius quam diuinȩ sapientia summitatis regi. &ut hoc quasi proben
gemino abutuntur ar gumento quod supra cõmemoraui. Dein.¬
constantia tem pestatũ uel defelicitatib que infelicitatib hominũ
quod nom ꝓuitȩ meritis accidiuidere tantũ ordinẽ quantũ inmem¬
briscarnis cuis lib& animantis appar& non dico medicis quibase
propter artis suae neces sitatẽ diligenter pate facta & denumerata
rimatisunt. sed cuius mediocris cordis & considerationis homine

Expanded text:
tor, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine Dei voluntate , tor, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine Dei voluntate , et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum, ipse tamen vestiat ; nonne confirmat non solum totam istam mundi partem rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam, verum etiam vilissimas ejus abjectissimasque particulas divina providentia regi? CAPUTcunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari, potius quam sapientia divinae summitatis regi, et ut hoc quasi probent gemino abutuntur argumento, vel quod supra commemoravi de inconstantia tempestatum, vel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro vitae meritis accidunt; viderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cujuslibet animantis apparet, non dico medicis, qui haec propter artis suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuivis mediocris cordis et considerationis homini;
Abbreviated transcription (Latin):
cipibus & potestati ib incaelestib ꝑ &c clesa multisormis sapientiae
d quia prum tusibi ecclesia quꝰ. postresirr&tionẽ eesta eecdesia
congreganda est ut simusae quales angelis đt: Ilł nergo a seculo
in notuit quia omnisereatura nonante saecula seda seculis abi psaenĩ¬
consirgunt ca sib: potius & sortuitis motib: agitare : Contra hosenim
loquitur psalmus cxluii quicũ ex plicass& laudem caelestum
se &iã adista inferiora conuertit dicenis : ł aucdate eũ deterra
dracones &omnes abrssugis grandonyx claties sp̃stem pestatis.
que faciunt uerbumeius: Nhileriim tam uide&ur ca sib uoluiqua
omnesistȩ procollosae acturboleritȩ qualitates quib caclihuius in¬
fertioris quod non in merito & samter raromini deputatũ est facies
uariatur & uertitug: sed cum ad diditquȩ faciunt uerbũ eius
Satisostendit e arũrerũ ordinem diuino subditõ imperio laterenos
potius quã uniuersitatis deessenaturae: Quid autem oresuo salua¬

Expanded text:
clesiam multiformis sapientia Dei; quia ibi primitus Ecclesia, quo post resurrectionem et ista Ecclesia congreganda est, ut simus aequales Angelis Dei . Illis ergo a saeculis innotuit; quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis. Ab ipsa eniconsurgunt, casibus potius et fortuitis motibus agitari. Contra hos enim loquitur Psalmus, qui cum explicasset laudem coelestium, se etiam ad ista inferiora convertit, dicens: Laudate Dominum de terra, dracones et omnes abyssi; ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, quae faciunt verbum ejus . Nihil enim tam videtur casibus volvi, quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus coeli hujus inferioris, quod non immerito etiam terrae nomine deputatum est, facies variatur et vertitur. Sed cum addidit, Quae faciunt verbum ejus, satis ostendit earum quoque rerum ordinem divino subditum imperio, latere nos potius, quam universitatis deesse naturae. Quid autem? ore suo Salva
Abbreviated transcription (Latin):
tũ existimamus Nam necillud latuit eos mi steriũ regucaelorũ quod.
opor tunoterapore reuelatũ est prosalute nr̃a quo hac peregr inationes¬
liberatieorũ c&&ui coniungamius : Neque enim hocignorarent: quando¬
quidem hucus que ipsum semeri quodopor tuno tempore aduenit ꝑͥ ipsos
dispositũ est in manu mediatoris: Idest in eius potestate quidñ seorũ est
& hi sormadi & informa serui Dicititẽ apostolus ihiminimo om¬
nũ scõrũ data est gratia ha &c ingentib  nd̾ntiare inuestigabilis
duitiasep̃i & in luminare q̃ sit dispositio sacramenti quod fuitabs¬
conditum a saeculis indõ quiuniuer sacreaunt ut in notescer&s
principib & potestatib incaelestib ꝑ ecclesiã maltiformis sapi¬

Expanded text:
tum existimamus. Nam nec illud eos latuit mysterium regni caelorum. quod tum existimamus. Nam nec illud eos latuit mysterium regni caelorum. quod oportuno tempore reuelatum est pro salute nliberati, eorum coetui conjungamur. Neque enim hoc ignorarent; quandoquidem ipsum semen, quod opportuno tempore advenit, per ipsos dispositum est in manu meet in forma dei et in forma serui. dicit item apostolus: mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus adnuntiare inuestigabiles diuitias Christi et inluminare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit absconditum a saeculis in deo, qui uniuersa creauit. ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestib
Abbreviated transcription (Latin):
cat. sic & filius suscitat quosuult &uiuisicat: De inde qui a non solũ
magna arq p̃cipua uerũ &iam istaterrena & extrema ipseopera¬
itur : Itadicit a postolus stubretu quod soninas nonuiuificatur nisi¬
Ipsaute mdo nonaudio licere aliomo in notuisse cũ ea fecis sex quã illo quo e a
nouera ut facer& apud quem nonest cõi metatio n&e momenti obumbratio:
Non sane propter inferiorũ scientiam nentus indig& quasi ꝑeos fiat scien¬
tior: sedillo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atque
inm̃itabiliter: hab& autem nd̾ntios propter nos & ꝓp̃ipsos. qui a illo modo
doparere & adistere ut eũde inferiorib consulant eiusq suꝑnis prae¬
ceptis & iussis obtemperent. Honĩ est eis inor dine propriae naturae
atq substantiae: Nd̾ncii autẽ ꝓreceangelidicuntur: quono mine gene¬
rali uniuersa illa suꝑna ciuitas non cupatur: quem primũdiem condi¬

Expanded text:
cat, sic et Filius quos vult vivificat . Deinde, quia non solum cat, sic et Filius quos vult vivificat . Deinde, quia non solum magna atque praecipua, verum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit Apostolus: Stulte, tu quod seminas non vivificatur, nisipsi autem deo non audeo dicere alio modo innotuisse, cum ea fecisset, quam illo. quo ea nouerat ut faceret, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio. Non sane propter inferiorum scientiam nuntiis indiget, quasi per eos fiat scientior; sed illo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atque incommutabiliter. habet autem nuntios propter nos et propter ipsos, quia illo modo deo parere et adsistere. ut eum de inferioribus consulant eiusque supernis praeceptis et iussis obtemperent, bonum est eis in ordine propriae naturae atque substantiae. nuntii autem graece. angeli dicuntur: quo nomine generali uniuersa illa superna ciuitas nuncupatur, quem primum diem condi
Abbreviated transcription (Latin):
ingloria: et nisi fallor uerũ est quia omnia quae dicitur dstã quã
ad p̃sens tempus cognoscere. Ideodicitur: qui a cognosci facit siue aban¬
gilis siut ab hominib: Modus quippe istelocutionis cũ ꝑeffcientẽ
id quodefficitur significatur caleberest inscriptaris sc̃is: maximecũde
dõ aliquid dicitur. quode iad propri&atẽ locutionis non conuerire
praesidens mentib: nr̃is ipsaueritasclamat : Iamnuncergo discer¬
namus operadi quae usque nunc operatur. ab illis operib: aquibus
Indie .Uii. requieuit: sunt enim qui arbitrantur tantũ modomun¬
dũ istũ factũesseadõ c&era iam fieri abipsomundo. sicut illeordi¬
nauit &iussit: Dm̃a utẽ ipiũ nihil operari : contra quos profertur
illa sententia dñi: Pat̃ meususq nunc operatur: & nequis quã put a¬
re apud seipsũ aliquid operarenori ir hoc mundo : pater in mema
nens inquid facito perasua Et sicut pater suscitat mortuos &uiui fi¬

Expanded text:
in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem ipsum nihil operari. contra quos profertur illa sententia domini: pater meus usque modo operatur. et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operarinens, inquit, facit opera sua; et sicut Pater suscitat mortuos et vivifi
Abbreviated transcription (Latin):
mus quod & quanta qualia qui esint &ã sinoneauide amus per
seperantur : ex quofit : ut maioradilla inueniendalabor quã ad illũ
a quo facta sunt. cũ sit in cõnparabili felicitate praestantius illũ ex
quantula cũq particula piamente sentire quã illa uniuersa cõn¬
prachendere: Vndrecte cul pantur in libro sapientiae in quisitores
Vngenitus autẽ antesaecula: per quẽ facta sunt saecula ⁊ideoque ex ꝑsona
sapientiae antescła inquid fundauit me : ut in ea facer& omnia cuidictũ est :
omnia in sapientia secisti: quod autem non indo tantũ in notescit angłis
quod ab sconditũ est uerũ &iã hiceis appar& cũefficitur atq propalatur
Idem a postolus itatestis est : &sine dubio inquidmagnũ est pi&atis sacra¬
mentũ quodmanifestatũ Est incarne: iusti ficatum est in spũ : Aparu
it angelis p̃dicatũ est gentibcreditum est in hoc mundo. ad sumptũ est

Expanded text:
mus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per mus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro sapientiae inquisitores Unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt saecula . Ideoque ex persona Sapientiae, Ante saecula, inquit, fundavit me ; ut in ea faceret omnia, cui dictum est, Omnia in Sapientia fecisti . 39. Quod autem non in Deo tantum innotescit Angelis quod absconditum est, verum etiam hic eis apparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: Et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit angelis, praedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, adsumtum est
Abbreviated transcription (Latin):
ben sinse ut sit sicut moysi dictum est egosum. Longe scilic&
aliter quam sunt ista quȩ facta sunt. qm̃ illuduere ac pri¬
mitus est quod eodm modosem ꝑ est Ne solum non cõ¬
mutatur sedcc̃m mutari onininono potest. Nilihorum q̃
fecit & istens . & . mnia primitus habens sicut ipse . Neq enĩ
ea facer& Nisie a nosse ante quã sacer&. uece a facer& nisiui der et patrẽ
erarit &nisiqđ abillo faciendũest ipse non factas: Quãuis in quõ illa
tantia meffabilis sit necdici utcũq homini ꝑ hominẽ possitn¬
ir surpatis quib: dalo  sorũ ac temporũ uerbis. cũsit ante omnia
tempara & anteomnes locos : tamen propinquior nobest quife¬
cit quã multa quae facta sunt : In illoemmuiui mus & mouemur & sumus:
Istorũ autẽ plera quieremota sunt amente nr̃a propter dissimili¬
tudinem suigeneris ꝗm̃corposalia sunt : n& idone a est ipsamens
nr̃a ipsisrationib quib facta sunt eauidere apuddm̃. ut ꝑ hoc scia¬

Expanded text:
bens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi uideret, nec erant, nisi quemadmodum est ipse non factus —: quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt, nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere apud deum, ut per hoc scia
Abbreviated transcription (Latin):
oritur quaestio sien ĩ
iam factaerat anima & latebat ubiei possst esse melius
imibi : quidergo fuit causae ut anima in nocenter i¬
uens insereretur uitae huius carnis. inqua peccando ipsum
quieam creauit offender&. unde eam merito sequer&ur:

Expanded text:
oritur quaestio. si enim iam facta erat anima et latebat, ubi ei posset esse melius quam ibi? quid ergo fuit causae, ut anima innocenter uiuens insereretur uitae huius carnis, in qua peccando ipsum, qui eam creauit, offenderet, unde eam merito sequeretur
Abbreviated transcription (Latin):
explicare opero sissimũ. Qđ aut̃ nunc insinuare satis arbitror certsi
ẽ eẽ spiritalẽ quandã naturã in nobis. ubi corporaliũ rerũ formantis
similitudines. siue cũ aliqđ corpꝰ sensu corporis tangimꝰ & continuo ffia¬
mat᷑ ei similitudo in spu memoriaq recondit᷑. siue cũ absentia corpossi¬
raiam nota cogitamꝰ ut ex eis formet᷑ quidẽ spiritalis aspectꝰ quȩ ianfq
erant in spũ & antequã ea cogitaremꝰ. siue cũ ede corpoꝵ quȩ ñ noui sli
ed tam̃ e̾ẽ ñ dubitamꝰ similitudines ñ ita & sunt illa sed ut occurrant in

Expanded text:
explicare operosissimum. Quod autem nunc insinuare satis arbitror, certum explicare operosissimum. Quod autem nunc insinuare satis arbitror, certum est esse spiritalem quandam naturam in nobis, ubi corporalium rerum formantur similitudines, siue cum aliquod corpus sensu corporis tangimus, et continuo formatur eius similitudo in spiritu memoriaque reconditur; siue cum absentia corpora iam nota cogitamus, ut ex eis formetur quidam spiritalis aspectus, quae iam erant in spiritu et antequam ea cogitaremus; sine cum eorum corporum, quae non nouimus, ed
Abbreviated transcription (Latin):
nis ueniant utrũ ibi primitꝰ forment᷑ an formata ingerant᷑ & quadã
coniunctione cernant᷑ ut sic hominib angłi ostendant cogitations
suas & corporaliũ rerũ similitudines quas in suo spũ futuroꝵ cogn¬
tione p̃formant. quẽ ad modũ & ipsi nr̃as cogitationes ñ utiq oculis qu
nor habent in potestate occultare spiritalib: modis quẽ ad modũ nos
quib dã int̃ iectis obstaculis nr̃a corpora ne alioꝵ oculis uideant᷑ abscons¬
dimꝰ & quid fiat in spu nr̃o ut aliquando cernant᷑ tantũ modo signi¬
ficantes imaginẽ & utrũ aliquid significent ignorat᷑. Aliquando
Aut̃ aliquid significare sentiant᷑. sed quid significent nesciat᷑. Aliqus¬
do uͦ tãquã pleniore demonstratione anima humana & spũ & mentfuimn
quid significent uideant scire difficillimũ ẽ : & si ĩ a sciamꝰ disserere apb

Expanded text:
nis ueniant, utrum ibi primitus formentur an formata ingerantur et quadam nis ueniant, utrum ibi primitus formentur an formata ingerantur et quadam coniunctione cernantur, ut sic hominibus angeli ostendant cogitationes suas et corporalium rerum similitudines, quas in suo spiritu futurorum cognitione praeformant, quemadmodum et ipsi nostras cogitationes non utique oculis, quia nor, habent in potestate occultare spiritalibus modis, quemadmodum nos quibusdam interiectis obstaculis nostra corpora, ne aliorum oculis uideantur, abscondimus — et quid fiat in spiritu nostro, ut aliquando cernantur tantummodo significantes imagines sed, utrum aliquid significent, ignoretur, aliquando autem aliquid significare sentiantur, sed quid significent nesciatur, aliquando uero tamquam pleniore demonstratione anima humana et spiritu ipsas et mente quid significent uideat: et scire difficillimum est et, si iam sciamus, disserere atque
Abbreviated transcription (Latin):
ntis uenit. Itẽ alius ante simphoniacũ saltabat ubi erant multa ido
a ꝑ quandã paganoꝵ sollẽnitatẽ. ñ aliquo spũ arreptꝰ sed imitatione
udicra arreptitiose amulatꝰ scientib cirtũ stantib & spectantib.
oris enĩ erat ut ante prandiũ ꝑactis sacrificiis agitatis qui fanaticis
sequi ad olescentes pꝰ prandiũ uellent. eũ more ludere nullus ꝓhi¬
eret᷑. Ille ergo inter saltandum facto siue silentio iocabund
& ridenda multitudine circũ septꝰ ea nocte quȩ inpendebant in ea
inlucescente die confluxurã turbã & illius sollẽpnitatis locũ desertuo¬
rã p̃dixit. Et factũ ẽ cũ satis cunctis qͥ ad erant in om̃ib: ei motib: clart¬
iss&. hoc eũ ludendo & iocando nusquã ꝑturbata ł alienata m̃te
dixisse. Ipse etiã tanto amplius mirante qđ accidit : quanto magis
noss& qđ animo atq: ore ꝓtulerit. Quonã modo hec uisa in spũ hon¬

Expanded text:
sitis venit. 47. Item alius ante symphoniacum saltabat, ubi erant multa idola sitis venit. 47. Item alius ante symphoniacum saltabat, ubi erant multa idola per quamdam Paganorum solemnitatem, non aliquo spiritu arreptus, sed imitatione ludicra arreptitios aemulatus, scientibus circumstantibus et spectantibus. Moris enim erat ut ante prandium peractis sacrificiis agitatisque si qui adulescentes post prandium uellent eo more ludere, nullus prohiberetur. ille ergo inter saltandum facto sibi silentio iocabundus et ridente multitudine circumseptus ea nocte, quae inpendebat, in ea inlucescente die confluxuram turbam et illius sollemnitatis locum deserturam praedixit. et factum est, cum satis cunctis, qui aderant, in omnibus eius motibus claruisset hoc eum ludendo et iocando nusquam perturbata uel alienata mente dixisse ipso etiam tanto amplius mirante, quod accidit, quanto magis nosset, quo id animo atque ore protulerit. Quonam modo haec uisa in spiritum homi
Abbreviated transcription (Latin):
di modo Aliquid dicerent nouimꝰ. Nã quidã iuuenes iocando ut falle¬
rent ubi peregrim iter agebant mathematicos se ẽe finxerunt.
gnorantes om̃ino utrũ duodecim signa dicerent᷑. Qui cũ hospitẽ suũ
iri cernerent quȩ dicebant. ea attestari ẽe uerissima audacii
nplura ꝓgressi s̃. At ille attestans ad om̃a mirabat᷑. postremo ab
eisdẽ filii salutẽ quȩ siuit quẽ diuabsentẽ desiderabat. & qđ in o
pinate tardar& nequid ei accidiss& sollicitꝰ erat. At illi ñ curantes
quid post eoꝵ abscessũ uere cognosceret᷑ dũ tam̃ in p̃sentia lȩcũ ho¬
ninẽ redderent. mox ꝓfecturi responderunt saluũ ac ꝓpinquan¬
cẽ. & eo ipso die quo hȩc loquebant᷑ e̾e uenturũ. Neq enĩ metuebant
ne cũ totꝰ dies ꝑactꝰ ess&. eos ille redarguendos pꝰ pridie sequeretur.
uid multa : Dũ iam abire disponerent. ecce subito adhuc eis illic po¬

Expanded text:
di modo aliquid dicerent, nouimus. Nam quidam iuuenes iocando, ut falledi modo aliquid dicerent, nouimus. Nam quidam iuuenes iocando, ut fallerent, ubi peregrini iter agebant, mathematicos se esse finxerunt, ignorantes omnino, utrum duodecim signa dicerentur. qui cum hospitem suum mirari cernerent, quae dicebant, et adtestari esse uerissima, audacius in plura progressi sunt. at ille adtestans ad omnia mirabatur. postremo ab eis de filii salute quaesiuit, quem diu absentem desiderabat et, pinate tardaret, ne quid ei accidisset sollicitus erat. At illi non curantes quid post eorum abscessum veri cognosceretur, dum tamen in praesentia laetum hominem redderent, mox profecturi responderunt salvum ac propinquantem, et eo ipso die quo haec loquebantur, esse venturum: neque enim metuebant, ne cum totus dies peractus esset, eos ille redarguendos postridie sequeretur. Quid multa? dum jam abire disponerent, ecce subito adhuc eis illic po
Abbreviated transcription (Latin):
quando quidem aperit scriptura dicit. Effundam despũmeo
suꝑ omnem carnem &iuuenes iusauidebunt. &senes somniabunt¬
E diuinȩ operatione. utrumq tribuens: &angelus dnĩ apparuit
homini in somnis dicens: Nolitemere accȩperemariã coniugemti
&iterum: tellepuerum & matremenus & uade in acgrptum : Itaq bon
quidem spũ ad sumi spẽm homines adhas uidendas imaginꝰ. nisi aliquid
significent ñ puto. Cũ uͦ in corpore causa ẽ ut in eas ex pressius intuen
significent cũ inspirant᷑ a demonstrante spũ siue dormienti siue ali¬
quid aliud ex corpore ut a carnis sensib alienaret᷑ patienti: Vigi¬
lantib etiã neq ullo morbo afflictis nec furore ex cogitatis occulto
quodã instinctu ingestas ẽẽ cogitationes quas ꝓmendo diuinarent
ñ solũ aliud agentes sicut caiphas pontifex ꝓphetauit cũ eiꝰ intentio
ñ haberte uoluntatẽ ꝓphetandi uerũ etiã id suscipientes diuinan¬

Expanded text:
quandoquidem aperte scriptura dicit: effundam de spiritu meo super omnem carnem, et iuuenes uisa uidebunt, et senes somnia somniabunt, diuinae operationi utrumque tribuens, et: angelus domini adparuit homini in somnis dicens: noli timere accipere Mariam coniugem tuam, et iterum: tolle puerum et uade in Aegyptum. Itaque bono quidem spiritu adsumi spiritum hominis ad has uidendas imagines, nisi aliqua significent, non puto; cum uero in corpore causa est, ut in eas expressius intuendsignificant, cum inspirantur a demonstrante spiritu siue dormienti siue aliquid aliud ex corpore, ut a carnis sensibus alienaretur, patienti. uigilantibus etiam neque ullo morbo adflictis nec furore exagitatis occulto quodam instinctu ingestas esse cogitationes, quas promendo diuinarent, non solum aliud agentes, sicut Caiphas pontifex prophetauit, cum eius intentio non haberet uoluntatem prophetandi, uerum etiam id suscipientes, ut diuinan
Abbreviated transcription (Latin):
ĩa somno absentato spũ corporaliũ rerũ existunt aut monstrant᷑ ima¬
nes . ł significantes aliquid ł sine ulla significatione apparentes.
e nulla ex corpore causa existente sed a sumente atq rapiente aliquo
ũ tollit᷑ anima in huiꝰ modi uidendas similitudines corpoꝵ miscens
suisa corporalia cũ simuletiã corporis sensib utit᷑. Siue ita spũ a
m̃te alienat᷑ ab om̃i corporis sensu & auertit᷑ ut solis similitudinib
rpoꝵ sp̃itali uisione teneat᷑. ubinescio utrũ possint aliqua nihil sig¬
ficantia uideri. Hȩc igit᷑ natura sp̃italis in quã ñ corpora sed corpoꝵ
nilitudines exprimunt᷑ inferioris generis uisionis hab& quã illud

Expanded text:
quam somno absentato spiritu corporalium rerum existunt aut monstrantur imaquam somno absentato spiritu corporalium rerum existunt aut monstrantur imagines uel significantes aliquid uel sine ulla significatione adparentes; siue nulla ex corpore causa existente, sed adsumente atque rapiente aliquo spiritu tollitur anima in huius modi uidendas similitudines corporum, miscens eis uisa corporalia, cum simul etiam corporis sensibus utitur; siue ita spiritu adsumente alienatur ab omni corporis sensu et auertitur, ut solis similitudinibus corporum spiritali uisione teneatur, ubi nescio utrum possint aliqua nihil significantia uideri. Haec igitur natura spiritalis, in qua non csimilitudines exprimuntur, inferioris generis visiones habet quam illud
Abbreviated transcription (Latin):
ogitamꝰ. si unde neq id agentib nec uolentib nobis uaria forma corpo¬
aliũ similitudines uersant᷑ in animo. Siue cũ aliquid corporalit᷑ actu¬
i ea ipsa disponimꝰ quȩ in illa actione futura sunt & om̃i cogitatione an¬
ecedimꝰ siue iã in ipso actuł cũ loquamꝰ ł cũ faciamꝰ om̃s corporales motꝰ
t exeri possint p̃ueniunt᷑ similitudimb suis intꝰ in spu. Neq eñi ulla ł
reuissima syllaba in ordine suo nisi ꝓspecta sonuiss&. & sunt cũ a dormi¬
ntib somnia uident᷑ ł nihil ł aliquid significantia. siue cũ ualitudine
ꝓrporali turbatis intrinsetꝰ itinerib: sentiendi imagines corpoꝵ sp̃s ueris
rporib itamisc&. ut int̾nosci ł uix possint ł om̃ino ñ possint & aut
gnificent aliquid aut sine ulla significatione aboriant᷑. siue prors
grauescente aliquo morbo ł dolore corporis & int̃ cludente intꝰ uias
uib Animȩ ut ꝑ carnẽ sentir& exerebat᷑ ac nitebat᷑ intentio altius

Expanded text:
iue unde unde neque id agentibus neque uolentibus nobis uariae formae corporalium similitudinum uersantur in animo; siue cum aliquid corporaliter acturi ea ipsa disponimus, quae in illa actione futura sunt, et omnia cogitatione antecedimus; siue iam in ipso actu, uel cum loquimur uel cum facimus, omnes corporales motus, ut exeri possint, praeueniuntur similitudinibus suis intus in spiritu: neque enim ulla uel breuissima syllaba in ordine suo nisi prospecta sonuisset; sine cum a dormientibus somnia uidentur uel nihil uel aliquid significantia; siue cum ualetudine corporali turbatis intrinsecus itineribus sentiendi imagines corporum spiritus ueris corporibus ita miscet, ut internosci uel uix possint uel omnino non possint et aut significent aliquid aut sine ulla significatione oboriantur; siue prorsus ingrauescente aliquo morbo uel dolore corporis et intercludente intus uias, quibus animae, ut per carnem sentiret, exerebatur ac nitebatur intentio, altius
Abbreviated transcription (Latin):
rentur continuo conceis sait eo. nutu mnperarnt membris quibus
f&us exoritur quo padibus cum ambulatur ut neq cumardore semina¬
r&ur ticq cumdolore parir&uir : Nunc uro trans grediente prȩ¬
ceptum motũ legis illius quȩrpugnat legim̃tis inm̃bris conceptȩ
mortis habere meruerunt: quan nuptiae ordinant: continentia
cohib& arefrenat : ut quem ad modũ depeecato factum est suppliũ :
sic desupplicio siat meritum: factd itaq: feminam ui ro deui ro ineo
sexu in ea forma & distinctione mẽbrorum qua feminȩ notȩ sunt
quae peperit cam &abel. comnes fratres eorum. &x quib: omnes
homines nascerentur : Inquib peperit &iam s&h. ꝑquẽ uentũ est
adabraliam. & ad populum issahel. gentẽq omnib: iam notissimã
gentib: & ꝑnoesilios. omnes gentes quisquis dubitauerit. om¬
nia cogit natu̾re quaecredimus. longeq afideliũ m̃tibus re¬
pellendus est: cunergo quȩrer&ur ad qd adiutoriũ factusit

Expanded text:
rentur, continuo concepissent, eo nutu inperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum, ex quibus omnes homines nascerentur, in quibus peperit etiam Seth, peet ad populum Israhel gentemque omnibus iam notissimam gentibus et per Noe filios omnes gentes, quisquis dubitauerit, omnia cogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus
Abbreviated transcription (Latin):
estenim hoc ipsum ꝗduolatilibus. terrestribusq: animantibus Non
&iam piscibus aelq omnib natalib adam nomina in posuit: sienĩ
linguȩ humanȩ consulantur. sic appellantur hȩc omnia quẽ ad mo¬
dum eis homines loquendo nomina posuerunt: ponsolum haec
quae sunt in aquis & terris uerũ &iam ipsa terra &aqua & cȩlum
& quaeiudentur incelo & quȩ non uidentur sedereduntur ꝓdiuer¬
si tate linguarum gentilium diuersis nominib: appellantur: unã¬
san e linguam primitus fuisse didicimus: anteqquam suꝑbia turris
illius postdiluuium fabricatȩ. indiuersos signorum sonos huma¬
nam diuider& socidatẽ: quaecũq aũt illalin gua fuerit quid
adtin& quaerere. illa certe tuncloq batur adam: & in ea lingua
si adhuc usq ꝑman& sunt istȩ uocis articulatȩ quib:primus ho¬
mo animalibus. terrestrib & uolatilibus nomina mposuit :
num igitur ullo modo crehbile est in ealem lingua nomina pis¬
cium non ab homine sed diurtus instituta. quaetõ docente homo

Expanded text:
est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unasane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo
Abbreviated transcription (Latin):
ipesaeius. ipserepetitur. non cirtuitucor porali sed cognitionespĩtalicũ illa
eata societas angelorũ & primitus contem platur inuerbodĩ quodicitds̃
iat: atq: ideoprius ineiuscognitionest cũdicitur & sicest factũ: & postea
remipsã factã in ea ipsa agnoscit qđ significatur factauespera : &eã dein¬
de cognitionẽ reifactae adilliusueritatis laudem refert ubirationem
uiderat faciendȩ : qđ significatus factomane : ac sic ꝑ omnes diesillos unus
diesest: Nonistorũ dierũ consuetudine intellegendus quos uidemus solis
circuitu de terminari atq numerari : sed alio quodã modo. a quo& illi .iiiͦ.
dies quiante conditionẽ istorũ luminariũ cõnmemoratisunt alieniesse
non possunt Isenĩmodus nonusq ad diem quartũ ut inde iamistos usita¬

Expanded text:
pera eius ipse repetitur non circuitu corporali, sed cognitione spiritali. cum illa beata societas angelorum et primitus contemplatur in uerbo dei, quo dicit deus: fiat, atque ideo prius in eius cognitione fit, cum dicitur: et sic est factum, et postea rem ipsam factam in ea ipsa- cognoscit — quod significatur facta uespera — et eam deinde cognitionem rei factae ad illius ueritatis laudem refert, ubi rationem uiderat faciendae, quod significatur facto mane. ac sic per omnes illos dies unus est dies non istorum dierum consuetudine intellegendus, quos uidemus solis circuitu determinari atque numerari; sed alio quodam modo, a quo et illi tres dies, qui ante conditionem istorum luminarium commemorati sunt, alieni esse non possunt. is enim modus non usque ad diem quartum, ut inde iam istos usita