comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
talitatẽ saltem talem q̃ non habeat finẽ
mẽdicitatis: ꝙͣta gratulacõe sustiperent.
Quid aĩalia eciã irracionabilia quibus
datũ non est ista cogitare: ab ĩmensis
draconib usq ad exignos uermiculos:
Nonne se ẽẽ uelle: atq ob h ͦ interitum
fugere oĩb quib possunt motib ĩdicãt.
Quid arbusta om̃sq frutices quib nullꝰ
ẽ seusus ad uitandam manifesta motõe
perniciẽ: Nonne ut in auras tutũ atu-¬
niiis germẽ emictãt. aliud terre ⁊adici¬
tus affigñt. qͦ alimentũ trahant. atq
suũ quodãmͦ. ẽẽ cõseruẽt: Ip̃a postremo
corꝑa quib non solũ mͦ sensus nec ulla
saltem seminalis est uita: ita tñ uel exi¬
lũit in superna uel in piria destendiuit.
uel librantur ĩ mediis: ut eẽnciã suã
ubi stdm̃ naturã possunt ẽẽ custodiant:
Iam uero nosse ꝙͣtũ ametur quãq falli
nolit hũana natura uel huic intelligi

Expanded text:
talitatem, saltem talem quae non habeat finem talitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid? animalia omnia etiam inrationalia, quibus datum ndraconibus usque ad exiguos vermiculos, nonne se esse velle, atque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad vitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum culminis germen emittant, altius terrae radices affigunt, quo alimentum trahant, atque ita suum quodam modo esse conseruent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed nec ulla saltem seminalis est uita, ita tamen uel exiliunt in superna uel in ima descendunt uel librantur in mediis, ut essentiam suam. ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. Iam uero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura, uel hinc intellegi
Abbreviated transcription (Latin):
u miseri sũt nolinit interire : et cũ se
miseros ẽẽ sentiãt. non seipos de rebus:
s miseriã suã pociꝰ auferri uelint. Illis
eciã qui et sibi miserrimi apparent. et
plane sunt. et non solũ a sapientib qm̃
stulti. uerũ et ab hiis qui se beatos putãt
miseri iuditãtur. qr pauperes et mẽdici
sũt: si quis ĩmortalitatem daret. qͦ nec
ip̃a miseria moreretur. ꝓposito sibi. ꝙ
si in eadem miseria semper ẽẽ nollent
nulli. et nusꝙͣ essent futuri. s omnino
perituri: ꝓfecto exultarẽt leticia: et sic
semꝑ eligerent esse ꝙͣ om̃o non ẽẽ. Huiꝰ
rei testis est: notissimus illoꝵ sensus.
Unde enĩ mori metuũt. et malũt ii
illa erũna uiuere ꝙͣ eã morte finire:
nisi qr satis apparet ꝙͣtũ refugiat nat᷑a
pendi mĩam desiderant: ut aliqͣnto ꝓduc¬
tiꝰ in eadem miseria uiuãt tardiꝰq mo¬
riantur. Proculdubio g᷑ indicãt ĩmor¬

Expanded text:
qui miseri sunt nolint interire, et cum se qui miseri sunt nolint interire, et cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri velint. Illis etiam qui et sibi miserrimi apparent, et plane sunt, et non solum a sapientibus, quoniam stulti, verum et ab his qui se beatos putant, miseri judicantur, quia pauperes atque mendici sunt, si quis immortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito sibi quod si in eadem miseria semper esse nollent, nulli et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exsultarent laetitia, et sic semper eligerent esse, quam omnino non esse. Hujus rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt et malunt in illa aerumna uiuere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat naturapendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmor
Abbreviated transcription (Latin):
si fallar proculdubio in eo ꝙ noui me ẽẽ
non fallor. Cousequẽs autẽ est: ut eciã
in eo ꝙ me noui nosse non fallar dicut
enĩ noui ẽẽ me. ita noui etiã hͦ ip̃m nosse
me eaq duo cũ amo. eũdem qͦ amorem
quiddam terciũ imparis estimacoĩs eis.
quas noui rebus adiũgo. Neqz enĩ fallor
amare me. tũ in hiis q̃ amo non fallor:
quãꝙͣ et si illa falsa ẽẽnt: falsa me ama¬
re uerũ eẽt. Nam qͦ pacto recte repͥhẽderer.
et recte ꝓhiberer ab amore falsoꝵ; si me
illa amare falsum ẽẽt: Cũ uero et illa
uera atq certa sũt: qͥs dubitet. ꝙ eorum
cũ amãtur. et ip̃e amor uerus et certus
est: Ta̾ porro nemo ẽ qui ẽẽ se nolit: ꝙͣ
nemo ẽ qui non beatus ẽẽ uelit. Quomͦ.
em̃ p̃t beatus ẽẽ: N nichil sit:¬
¶ Capłm. 27 ͫ De essencia et stiencia:
et utriusqz amore.
Ta uero ui quadam natur ali ipm̃n ẽẽ
iocũdum est: ut non ob aliud et hii

Expanded text:
si fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, si fallerer, procul dubio in eo, quod me noui esse, non fallor. Consequens est autem, ut etiam in eo, quod me noui nosse, non fallar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec inparis aestimationis eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar; quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare uerum esset. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam nemo est qui non beatus esse velit. Quomodo enim potest beatus esse, si nihil sit? CAPUT XXVII.-- De essentia et scientia, et utriusque amore. 1. Ita vero vi quadam naturali ipsum esse jucundum est, ut non ob aliud et hi
Abbreviated transcription (Latin):
propiꝰ. imaginẽ dei h ͦ est illiꝰ sũme
trinitatis agnoscimꝰ: ad huc qͦ reforma¬
tione ꝑficiendã: ut sit eciã sumlitudine
ꝓxima. Nam et sumus: et nos eẽ noui¬
mus: et id ẽẽ ac nosse diliginius. In hiis
autem tribz q̃ dixi: nulla nos falsitas
uerisimilis turbat. Non enĩ ea sicut illa
que foris sunt: ullo sensui corꝑis tãgimꝰ
uelut colores uidendo. sonos audiendo.
odores olfaciendo. sapores gustando. dua
et mollia cõtrectando sentimꝰ: ꝙͦꝵ sensi¬
biliũ etiã imuagines eis similimas nec
eniã corporeas cogitatõe uersamius. me¬
moria tenemus. et ꝑ ip̃as in istorũ desi¬
deria ꝯtitauiur : s sine ulla fantasiaꝵ
uel fantasinatũ imaginarõe ludificato¬
ria nõ nichil ẽẽ me; idq nosse et amare
certũ est. Nulla hiis ueris achademicoꝵ
argumẽta formident᷑ dicẽtiũ. Quid si
falleris: Si eñ fallor. sum. Ilain qui
me fallor. qñ certũ est me ẽẽ si fallor:
Quia igitur essem qui fallerer: eciam¬

Expanded text:
st illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus et nos esse nouimus et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et mollia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: Quid si falleris? Si enim fallor, sum. Nam qui me fallor, quando certum est me esse, si fallor? Quia igitur essem qui fallerer, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm.rs. De ymagine sũme trini¬
tatis: que stdm̃ quẽdã modũ in natura
equalem. yno ualde longeqz distã¬
teni. neq coeternã. et qd̾ breuiꝰ totũ dr̃
nõ eiusdem substancie cuiꝰ deus ẽ. tñ qr¬

Expanded text:
 CAPUT XXVI De imagine summae trinitatis, quae secundum quendam modum in natura aequalem, immo ualde longeque distantem, neque coaeternam et, quo breuius totum dicitur, non eiusdem substantiae, cuius Deus est,
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm ⁊3ͫ De erpore in qͦ origenis
doctrinam inculpatur.
Ed multo est mirandũ amplius
esse non posse: noluerũt tñ istã causã
fabricandi tã bonã ac simplicẽ bene
ac simpliciter tredere ut deus bonus
ꝯderet bona. et ẽẽnt post deũ que nõ
essent qd̵̾ est deus: bona tñ q̃ non faceret
nisi bonus. S aĩas dicũt non quidem
partes dei s factas a deo. peccasse a ꝯdi¬
tore recedendo. et diuersis ꝓgressib pro
diuersitate pectatoꝵ a celis usq ad t̾ras.
diuer sa corpora. qiͣ uincula meruisse
et hũt ẽẽ mũdũ eãq causam mũdi
fuisse faciendi: non ut ꝯderent᷑ bona: s
ut mala cohiberent᷑. Hint origenes iure
culpatur. In libris enĩ quos appellat
piarchon id ẽ de pͥncipiis hoc sensit. hͦ
scripsit. ubi plus ꝙͣ dici potest miror
hoĩem in eccliasticis brĩs tam doctũ tam
exercitatũ. non attendisse pͥmũ ꝙͣ ħͦ eẽt¬

Expanded text:
 CAPUT XXIII. De errore, in quo Origenis  CAPUT XXIII. De errore, in quo Origenis doctrina culpatur. Sed multo est mirandum amplius,esse non posse, noluerunt tamen istam causam fabricandi mundi tam bonam ac simplicem bene ac simpliciter credere, ut Deus bonus conderet bona et essent post Deum quae non essent quod est Deus, bona tamen, quae non faceret nisi bonus Deus; sed animas dicunt, non quidem partes Dei, sed factas a Deo, peccasse a Conditore recedendo et diuersis progressibus pro diuersitate peccatorum a caelis usque ad terras diuersa corpora quasi uincula meruisse, et hunc esse mundum eamque causam mundi fuisse faut mala cohiberentur. hinc Origenes iure culpatur; in libris enim, quos appellat nequ ἄρχων, id est de principiis, hoc sensit, hoc scripsit. ubi plus quam dici potest miror hominem in ecclesiasticis litteris tam doctum et exercitatum non attendisse primum quam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ ꝓperodũ nichil corpori. et ꝙͣ multũ
detrahitur pulcritudim: qm̃ non mole
Nec sane multũ mirandũ est ꝙ hii qͥ
rio exorto ꝓpagatã p̾ncipio nolũt acciꝑe
istam causam creacõis rerũ. ut bonꝰ deꝰ
da molimina rebellantis aduersũ se mali
extrema necessitate ꝑductũ suãq nat̾am
boña coertendo suꝑandoq miscuisse: ꝙͣ
turpissime pollutã. et crudelissime capti
potuerit. ab illa inqͥnatõe purgari teginẽ
at uinculũ futuri hostis uicti et ĩclusi.
Sic autẽ manichei non desiperẽt et po¬
tiꝰ insauirent si dei naturã sicuti ẽ ĩnui¬
tabilem atq om̃o ĩcorruptibilem crederẽt
tui nocere nulla res possit: aĩazuero que
uolũtate mutari in deteriꝰ. et pitõ corrũ¬
pi potuit atq ita ĩcõnuitabilis ueritatis
luce pͥuari. non dei partẽ. nec eiꝰ nature
que dei est. s as illo conditã lege ĩparẽ
ꝯditori: xpĩana sanitate sentirent.¬

Expanded text:
quam propemodum nihil corpori, et quam multum quam propemodum nihil corpori, et quam multum detrahitur pulchritudini, quoniam non mole m! Nec sane multum mirandum est, quod hi,rio exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus c mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiupotuerit ab illa inquinatione purgari, tegmen ac uinculum futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnino incorruptibilem crederent, cui nocere nulla res possit; animam uero, quae uoluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit adque ita incommutabilis ueritatis luce priuari, non Dei partem nec eius naturae, quae Dei est, sed ab illo conditam longe inparem Conditori Christiana sanitate sentirent.
Abbreviated transcription (Latin):
quãꝙͣ a contrario eciã hic quib delectãt᷑
sicut tib et potus. et ista lux ĩmoderato et
ĩ portuo usu noxia senciantur. Unde
nos admonet diuina ꝓuidencia non res
insipienter uitupe:are s utilitatẽ rerum
diligenter inquirere: et ubi nrm ingeniũ
uel infirmitas deficit ita credere occultã.
sicut erãt quedam que uix potumꝰ ĩne¬
nire : qr et ip̃a utilitatis occultatio aut
hũilitatis exercitatio est. aut exaltationis
attritio: cũ om̃o natura nullã sit malũ
nomenq hͦ non sit rsi pͥuatoĩs boni. s
a terrenis usq ad celestia et a uisibilibus
usq ad ĩuisibilia. sunt aliis bonis bona¬
alia meliora ad hͦ meqͣlia ut eẽnt oĩa.
Deus autẽ ita est artifex magnus ĩ ma-¬
gnis. ut minor non sit in paruis. q̃ parna
non sua granditate. nã nulla ẽ. s arti¬
ficis sapiencia metienda sũt: sicut ĩspẽ
uisibilis hoĩs. si unũ radatur suꝑciliũ

Expanded text:
quamque a contrario etiam haec, quibus delectantur, quamque a contrario etiam haec, quibus delectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Unde nos admonet diuina prouidentia non res insipienter uituperare, sed utilitatem rerum diligenter inquirere, et ubi nostrum ingenium uel infirmitas deficit, ita credere occultam, sicut erant quaedam, quae uix potuimus inuenire; quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis adtritio; cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi priuationis boni. Sed a terrenis usque ad caelestia et a uisibilibus usque ad inuisibilia sunt aliis alia bona meliora, ad hoc inaequalia, ut essent omnia; Deus autem ita est artifex magnus in magnis, ut minor non sit in paruis; quae parua non sua granditate nam nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt; sicut in specie uisibilis hominis, si unum radatur supercilium,
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Taplm̃. 22ͫ De hiis quib ĩ uniu̾sitate
rerũ abono creatore bene ꝯditaꝵ quedam
displicent: et putant nullã malã ẽẽ nam¬
Ant tñ causam id ẽ ad bona creanda
bonitatẽ dei. hãc inquã causã tam
iustam atq ydoneam q̃ diligenter ꝯsidera¬
ta et pie cogitata om̃s controuersias q̃rẽ¬
ciũ mũdi originem terminat. quidam
heretici non uiderũt: qr egenã tarns huiꝰ
fragilemqz mortalitateni. iã de iusto sux¬
plitcio uenientẽ. dũ ei non cõueniũt plu¬
rima offendũt: sicut iguis aut frigus.
aut fera bestia. aut quid huiusmõi. Nec
actendũt. ꝙͣ uel in suis lotis naturisq
uigeant. pulchroq ordine disponãt᷑. ꝙͣ tũ¬
q uniu̾sitati rerũ pro suis portõib decor̾is
tanqͣ in ꝯmunẽ rẽpublitã conferãt. uel
ditatis actribuũt. ita ut uene̾na ip̃a que
ꝑ ĩꝯuenientiam ꝑniciosa sunt quenienter
adhibita in salubria medicamẽta uertãt᷑.

Expanded text:
 XXII.-- De his quibus in universitate rerum a bono Creatore bene conditarum quaedam displicent, et putant nonnullam esse naamen causam, id est ad bona creanda bonitatem Dei, hanc, inquam, causam tam iustam adque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controuersias quaerentium mundi originem terminat, quidam haeretici non uiderunt, quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio uenientem, dum ei non conueniunt, plurima offendunt, sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid eius modi; nec adtendunt, quam uel in suis locis naturisque uigeant pulchroque ordine disponantur, quantumque uniuersitati rerum pro sui portione decoris tamquam in communem rem publicam conferant uel ditatis adtribuant, ita ut uenena ipsa, quae per inconuenientiam perniciosa sunt, conuenienter adhibita in salubria medicamenta uertantur;
Abbreviated transcription (Latin):
erũt: imo triꝑtitã ẽẽ aduertere potuerũt.¬
Neq enĩ ip̃i instituerũt ut ita ẽẽt. s ita
ẽẽ potiꝰ ĩuenerũt. Cuiꝰ una pars appel¬
latur phisica. altera loyta. tertia ethica:
quaꝵ noĩa latina iã multoꝵ lrĩs freꝙ̃ta¬
ta sunt ut naturalis. racionalis. mo¬
ralisq uotarẽtur. quas etiã in octano. li ͦ
breuiter ꝑstriuximꝰ: non ꝙ sit ꝯsequẽs
ut isti in hiis trib aliquid scdm̃ deũ de
trinitate cogitauerũt : ꝙͣuis plato pri¬
mus istã distributõem reperisse. et con¬
mendasse dicatur. cui neq naturarum
oĩm auctor. inisi deus uisus est neq in¬
telligẽcie dator. neqz amoris quo bene
beateq uiuitur inspirator. S certe cũ
de natura ⁊erũ. et de ⁊acõe indagande ue¬
ritatis. et de bono fine ad quẽ cũcta que

Expanded text:
erunt; imo tripartitam esse animadvertere potuerunterunt; imo tripartitam esse animadvertere potueruntneque enim ipsi instituerunt ut ita esset. sed ita esse potius inuenerunt, cuius una pars appellaretur physica, altera logica, tertia ethica quarum nomina Latina iam multorum litteris frequentata sunt, ut naturalis, rationalis moralisque uocarentur; quas etiam in octauo libro breuiter strinximus; non quo sit consequens, ut isti in his tribus aliquid secundum Deum de trinitate cogitauerint, quamuis Plato primus istam distributionem repperisse et commendasse dicatur, cui neque naturarum omnium auctor nisi Deus uisus est neque intellegentiae dator neque amoris, quo bene beateque uiuitur, inspirator. Sed certe cum et de natura rerum et de ratione indagandae ueritatis et de boni fine, ad quem c
Abbreviated transcription (Latin):
est satis significatur deũ nulla necessitate
nilla sue cuiusꝙͣ utilitatis indigencia.
s sola bonitate fecisse qd̾ factũ ẽ. id est qr
bonũ est. Qd̾ ideo postea ꝙͣ factũ ẽ dr̃.
ut res q̃ facta est cõgruere bonitati ꝓpt̃
quã facta ẽ indicetur. Que bonitas si
sp̃s sanctus recte intelligitur: uiuiu̾sa nobis
trinitas in suis operib intrinatur. Inde
est ciuitatis sancte q̃ in sanctis angelis
sursum est. et origo. et informacio. et
btĩtudo. Nam si queratur unde sit. deus
eam condidit. Si unde sit sapiẽs: a deo
illuminatur. Si uñ sit felix: deo fruitur.
subsistẽs modificatur. ꝯtemplãs illunã¬
natur: inherens iocũdatur. Est. uidet.
amat. In et̾nitate dei uiget: in ueritate
dei lucet: in bonitate dei gaudet.
¶ Capłm. 2hͫ De tupartita tociꝰ phi¬
losophie distipliua.
Uantũ intelligi datur hunc phĩ sa
piencie distiplinã taiꝑtitã ẽẽ uolu¬

Expanded text:
est, satis significatur Deum nulla necessitate, est, satis significatur Deum nulla necessitate, nulla suae cuiusquam utilitatis indigentia, sed sola bonitate fecisse quod factum est, id est, quia bonum est; quod ideo postea quam factum est dicitur, ut res, quae facta est, congruere bonitati, propter quam facta est, indicetur. Quae bonitas si Spiritus sanctus recte intellegitur, uniuersa nobis trinitas in suis operibus intimatur. Inde est ciuitatis sanctae, quae in sanctis angelis sursum est, et origo et informatio et beatitudo. Nam si quaeratur unde sit: Deus eam condidit; si unde sit sapiens: a Deo inluminatur; si unde sit felix: Deo fruitur; subsistens modificatur, contemplans inlustratur, inhaerens iucundatur; est, uidet, amat; in aeternitate Dei uiget, in ueritate Dei lucet, in bon CAPUT XXV.-- De tripartita totius philosophiae disciplina. Quantum intelligi datur, hinc philosophi sapientiae disciplinam tripartitam esse volu
Abbreviated transcription (Latin):
et deus et oĩpotens ẽẽ respondeat᷑: cũ uero
de oĩb simul. non tres dii. uł tres oĩpo¬
tentes. s unus deus oĩpotens. Tanta
ẽ ibi in trib inseꝑabilis unitas: q̃ sic
se uoluit p̾ditari. Utrũ autẽ boni prĩs
facilius ausus fuero non amboꝵ qiͣ qua¬
litatem : s ip̃am qͦ substantiã: et terniã
in trinitate ꝑsonã. Ad hͦ enĩ me ꝓba¬
bilius ducit. ꝙ cũ sit et pater sp̃s. et filiꝰ
amborũ. S si nichil est aliud bonitas
diuina ꝙͣ sanctitas. ꝓfecto et illa diligẽ¬
tia racoĩs est. non p̾sumpcionis audacia:
ut in oꝑib dei secreto quodã loquẽdi iͦ.
qͦ nr̃a exerceatur intencio eadem nobis
insinuata intelligatur triuitas: unã quãq
creaturã. quis fecerit: ꝑ quid fecerit: ꝓpter
quid fecerit. Pater quippe intelligilur
uerbi qͥ dixit ut fiat: qd̾ autẽ illo dicẽte
factũ est: ꝓculdubio ꝑ uerbũ factũ est.
In eo uero ꝙ dicitur uidit deus qr bonũ

Expanded text:
et Deus et omnipotens esse respondeatur; cum uero de omnibus simul, non tres di uel tres omnipotentes, sed unus Deus omnipotens; tanta ibi est in tribus inseparabilis unitas, quae sic se uoluit praedicari. Utrum autem boni Patris facilius ausus fuero, non amborum quasi qualitatem, sed ipsum quoque substantiam et tertiam in trinitate personam. Ad hoc enim me bilius ducit, quod cum sit et Pater spiritus et Filamborum. Sed si nihil aliud est bonitas divina quam sanctitas, profecto et illa diligentia rationis est, non praesumptionis audacia, ut in operibus Dei secreto quodam loquendi modo, quo nostra exerceatur intentio, eadem nobis insinuata intellegatur trinitas, unamquamque creaturam quis fecerit, per quid fecerit, propter quid fecerit. Pater quippe intellegitur Verbi, qui dixit ut fiat; quod autem illo dicente factum est, procul dubio per Verbum factum est; in eo uero quod dicitur: Vidit Deus, quia bonum
Abbreviated transcription (Latin):
fecerit: satis esset ita enumerari et dix
deus fiat lux. et facta est lux; ut non
tñi deũ. s eciam ꝑ uerbũ lũcem fecisse
nossemus. Quia uero tria quedã maxĩe
scienda de creatura nobis oportuit intima¬
ri quis eã fecerit. per quid fecerit. quare
fecerit. dixit deus inquit. fiat lux. et
facta est lux. et uidit deus lucẽ qr bona
est. Si ergo querimiꝰ quis fecerit. deus
est: si ꝑ quid fecerit dixit fiat et facta
est. Si quare fecerit qr bona est. Ilec aut¬
tor est excellentior deo: nec ars est effica¬
tior dei uerbo: nec causa melior ꝙͣ ut bo¬
nũ crearetur a bono. Hant etã plato cau¬
sani condendi mũdũ iustissimã dicit. ut
a bono deo bona oꝑa fierent: siue ista lege¬
rit. siue ab hiis qui legerant forte cogno¬
uerit siue acerrimo ingenio iuisibilia
dei ꝑ ea que facta sũt intellecta ꝯspexe¬
rit. siue ab hiis qͥita ꝯspexerint et ip̃e didi-¬

Expanded text:
fecerit, satis esset ita enuntiari: Et dixit fecerit, satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; ut non tantum Deum, sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. Quia uero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit: Dixit Deus, inquit: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est. Si ergo quaerimus, quis fecerit: Deus est; si per quid fecerit: Dixit: Fiat, et facta est; si quare fecerit: Quia bona est. Nec auctor est excellentior Deo, nec ars efficacior Dei uerbo, nec causa melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et ipse didi
Abbreviated transcription (Latin):
autea. aliter postea: qm̃ non sicut nr̃a.
ita eiꝰ qͦ scĩa triũ tempoꝵ p̾sentis uidelit
et p̾teriti uel futuri uarietate nutatur:
apud quem non est ĩnutatio. nec mo¬
menti obũbracio. Nec eniĩ eiꝰ uuitentio
de togitacõe in cogitatõem trãsit in cuiꝰ
ĩcorporeo ꝯtuitu simul ad sunt cũcta que
nouit: qm̃ tempora ita nouit nullis
suis temporib nocionib: quẽadmodũ
ipalia mouet nullis suis tꝑalib motib
Ibi gͦ uidit bonũ ẽẽ quod fecit ubi bonũ
esse uidit ut faceret: nec qr factũ uidit
scientiam duplicauit. uel ex aliqͣ parte
auxit tanꝙͣ minoris scĩe fuerit priusꝙͣ
faceret qd̾ uideret: qui tan ꝑfecte non
operaret᷑ nisi tam ꝑfecta stĩa cui nichil
ex eiꝰ operib adderetur. Qua ꝓpter si tñi mͦ
nobis insinuandũ ẽẽt qͥs fecerit lucem.
sufficeret dicere fecit deus lucẽ. Si autẽ
non solũ quis fecerit. uerũ eciã per quid

Expanded text:
antea et aliter postea; quoniam non sicut nostra, antea et aliter postea; quoniam non sicut nostra, ita eius quoque scientia trium temporum, praesentis uidelicet et praeteriti uel futuri, uarietate mutatur, aput quem non est inmutatio nec momenti obumbratio. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit, in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae nouit; quoniam tempora ita nouit nullis suis temporalibus notionibus, quem ad modum temporalia mouet nullis suis temporalibus motibus. Ibi ergo uidit bonum esse quod fecit, ubi bonum esse uidit ut faceret; nec quia factum uidit scientiam duplicauit uel ex aliqua parte auxit, tamquam minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod uideret, qui tam perfecte non operaretur, nisi tam perfecta scientia, cui nihil ex eius operibus adderetur. Quapropter. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem; si autem non solum quis fecerit, uerum etiam per quid
Abbreviated transcription (Latin):
Et plato quidem ausus est dicere elatũ st¬
et ip̃e non usq adeo desipiebat ut putarel
deurii sui oꝑis nouitate factũ beatiorem:
s sic ostendere uoluit artifici suo placuisse
iam factũ qd̾ placuerat. in arte faciendũ:
non ꝙ ullo m ͦ dei scĩa uarietur ut aliud
in ea fiant : que facta nondũ sũt. aliud
que iam sunt. aliuid que fuerũt. Non em̃
more nr̃o ille uel qd̾ futurũ est ꝓspicit. uel
qd̾ pñs est aspicit. uel qd̾ p̾teritũ ẽ respi¬
cit: s alio modo quodam a nr̃aꝵ cogita¬
cionũ consuetudine longe alteq diuerso.
Ille quippe non ex hͦ in illud togitatõe
mutata. s om̃o incõmutabiliter uidet:
ita ut illa quidem que temporaliter fuĩt
et futura nondũ sint. et pñcia iã sunt. et
p̾terita iam non sint. ip̃e uero hec oĩa sta¬
bili ac sempiterna p̾stiencia cõprehendat.
net aliter oculis. aliter mẽte. Non enĩ ex
aĩo constat et corꝑe: nec aliter nũc. aliter

Expanded text:
Et Plato quidem plus Et Plato quidem plus et ipse non usque adeo desipiebat, ut putaret Deum sui operis nouitate factum beatiorem; sed sic ostendere uoluit artifici suo placuisse iam factum, quod placuerat in arte faciendum; non quod ullo modo Dei scientia uarietur, ut aliud in ea faciant quae nondum sunt, aliud quae iam sunt, aliud quae fuerunt; non enim more nostro ille uel quod futurum est prospicit, uel quod praesens est aspicit, uel quod praeteritum est respicit; sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diuerso. Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata, sed omnino incommutabiliter uidet; ita ut illa quidem, quae temporaliter fiunt, et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint, ipse uero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia conprehendat; nec aliter oculis, aliter mente; non enim ex animo constat et corpore; nec aliter nunc et aliter
Abbreviated transcription (Latin):
qr bonũ est: et postiuodũ infertur. Et se¬
paraint deus inter lucem et tenebras: et
uocauit lucem diem et tenebras uotaiit
noctem. Non hͦ loco additũ est. et uidit deꝰ
qr bonũ est. ne utrũqz appellaretur bonũ
cũ esset hoꝵ alterũ malũ uicio ꝓprio nõ
natura. et ideo sola lux ibi placuit ꝯdito¬
ri. tenebre autẽ angelice. et si fuerant
ordinande. non tiĩ fuerant approbande¬
¶ Capłm̃. 2i.ͫ De eterua et ĩ cõnutaͤ scia
dei ac uolũtate: qr semper illi unuisa que
ferit sic placuerũt facienda ꝙ̃admodũ fc̃a
uid est enĩ aliud intelligendũ in eo
ꝙ ꝑ oĩa dicitur. uidit deus qr bonũ¬
est. nisi oꝑis approbatio scdm̃ artẽ facti q̃
sapĩa dei est : Deus autẽ usq a deo non
cũ factũ est tũc didicit bonũ ut nichil eoꝵ
fieret. si ei fuiss incognitũ. Dũ gͦ uidet
qr bonũ est qd̾ nisi uidiss anteꝙͣ fieret.
non utiq fieret: docet bonũ ẽẽ. nõ discit

Expanded text:
odum infertur: Et separauit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem: non hoc loco additum est: Et uidit Deus quia bonum est, ne utrumque appellaretur bonum, cum esset horum alterum malum, uitio proprio, non natura. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori; tenebrae autem angelicae, etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant adprobandae. CAPUT XXI. De aeterna et incommutabili scientia Dei ac uoluntate, qua semper illi uniuersa quae fecit sic placuerunt facienda, quem ad modum facta. Quid est enim aliud intellegendum in eo, quod per omnia dicitur: Vidit Deus qest: nisi operis approbatio secundum artem facti, quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihil eorum fieret, si ei fuisset incognitum. Dum ergo videt quia bonum est, quod nisi vidisset antequam fieret, non utique fieret; docet bonum esse, non discit.
Abbreviated transcription (Latin):
ita ut ẽ intelligi a nobis p̃t: qd̾ tñ sine
ulla hesitatione credendũ est. Aut enĩ
aliqua lux corporea ẽ. siue in superiori¬
bus mũdi partib longe a ꝯspectibus
nrĩs. sine unde sol postinodũ accensus
est: aut lucis noĩe significata ẽ saucta
ciuitas in sanctis angelis et spiritibus
quippe et alio loco. Om̃es enĩ uos filii
lucis estis. et filii diei. non sumiꝰ noctis
net tenebraꝵ. Si tamen et uesperã diei
huiꝰ et mane aliqͣtenus et congruenter
intelligere ualeamꝰ. qm̃ stiencia creat᷑e
in ꝯparatione stiẽtie creatoris quodã mͦ
uesperascit. Itemq lucescit et maue fit.
nũ et ip̃a refertur ad laudem dilectionẽq
creatoris: nec in noctẽ uergitur: ubi nõ
treator creature dilectione reliuquit᷑. De¬
niq scriptura cũ illos dies nuimeraret ex
dies std̃s et ceteri. Cognicio quippe crea
arte qua facta ẽ: ideo uespera ꝙͣ nox
cõgruẽtius dici p̃t. Que tñ ut dixi cũ

Expanded text:
ita ut est, intelligi a nobis potest, quod tamen sine ita ut est, intelligi a nobis potest, quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea est, sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris, sive unde sol postmodum accensus est: aut lucis nomine significata est sancta civitas, in sanctis Aquippe et alio loco: omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus, quoniam scientia creaturae in comparationem scientiae creatoris quodam modo uesperascit itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque creatoris, nec in noctem uergitur, ubi non creator creaturae dilectione relinquitur. denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex dies secundus et ceteri. cognitio quippe creatarte qua facta est; ideo uespera, quae nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cam
Abbreviated transcription (Latin):
Solus quippe ille ista disternere potuit.
qui potuit eciã priꝰ ꝙͣ caderent p̾stire ta¬
suros: et pͥuatos lumine ueritatis ĩtene¬
brosa superbia reuiãsuros. Nam int̾ istũ
nobis notissimũ diem et noctẽ id ẽ inter
hanc lucẽ et has tenebras: uulgatissima
sensib nr̃is luminaria teli ut diuiderent
ĩperauit. Fiant inquit luuinaria ĩfirma¬
mẽto celi. ut luceãt suꝑ terrã: et diuidãt
inter diẽ et noctẽ. Et paulo post fecit ĩqͥt
deus duo magna luminaria: luminare
maiꝰ in p̾ncipia diei: luminare minꝰ in
pͥncipia noctis. et stellas: et posuit illa
deus in firmamẽto celi. lucere suꝑ terrã.
et preesse diei et nocti: et diuidere inter
lucẽ et tenebras. Inter illã uero lucẽ que
sancta sonetas angelorũ est. illustracione
ueritatis intelliegibiliter fulgẽs. et ei ꝯtra¬
rias tenebras id ẽ maloꝵ angłoꝵ auersor
aluce iusticie. tetras mẽtes ip̃e diuidere

Expanded text:
Solus quippe ille ista discernere potuit, Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo postDeus duo luminaria magna; luminare majus in principia diei, et luminare minus in principia noctis; et stellas: et posuit illa Deus in firmamento coeli, lucere super terram, et praeesse diei et nocti, et dividere inter lucem et tenebras . Inter illam vero lucem, quae sancta societas Angelorum est illustratione veritatis intelligibiliter fulgens, et ei contrarias tenebras, id est malorum angelorum aversorum a luce justitiae teterrimas mentes, ipse dividere
Abbreviated transcription (Latin):
uerboꝵ s rerũ eloquẽtia cõtrarioꝵ opposi¬
cione scli pultritudo ꝯponitur. Aꝑtissiẽ
h ͦ positũ est in libro eccliastito. isto mͦ.
Contra malũ bonũ. et cõtra mortẽ uita
sic contra pĩ pectator: et sic intuere ĩ
oĩa oꝑa altissiui. bina bina. una cõtra un¬
¶ Capłm aꝯͫ Quid sentiendũ uideat᷑¬
diuisit deus inter lucem et tenebras
Uãuis itaq diuini sermonis obsturi¬
tas eciã ad hͦ sit utilis. ꝙ plures se̾¬
tentias ueritatis parit et in lucẽ notitie
uel attestacõe rerũ maifestarũ. uel aliis
locis minime dubiis asseratur: siue cũ
multa tractant᷑. ad id qͦ pueniatur qd
senfit ille qui scripsit. siue id lateat . s
quedam uera dicãtur: non iͥ uidetur
ab operib dei ab surda sententia. si cum
lux prima illa facta est angeli creati
intelligũt᷑ inter sanctos anelos et ĩmũ¬
dos fuisse distretũ ubi dictũ est. et diuisit
deus inter lucẽ et tenebras. et uocauit
lucẽ diem. et tenebras noctem uocauit.

Expanded text:
uerborum, sed rerum eloquentia contrariorum obpositione saeculi pulchritudo conponitur. Apertissime hoc positum est in libro ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina bina, unum contra unum. CAPUT XVIIII. Quid sentiendum uideatenebras. Quamvis itaque divini sermonis obscuritas etiam ad hoc sit utilis, quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitiaevel attestatione rerum manifestarum, vel aliis locis minime dubiis asseratur; sive cum multa tractantur, ad id quoque perueniatur, quod sensit ille qui scripsit, siue id lateat, sed quaedam uera dicantur: non mihi uidetur ab operibus Dei absurda sententia, si, cum lux prima illa facta est, angeli creati intelleguntur, inter sanctos angelos et inmundos fuisse discretum, ubi dictum est: Et diuisit Deus inter lucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem.
Abbreviated transcription (Latin):
btĩtudinis intertos. et ip̃os de semetipis
ignorare: qd̾ de illis ꝑ scripturas sãctas
nosse potiumꝰ. Quis enĩ catholicus
xp̃ianus ignoret nullũ nonũ diabolũ
ex bonis augelis ulteriꝰ futurũ sicut nec
istũ ĩ societatẽ bonorũ angłoꝵ ulteriꝰ
rediturũ. Ueritas quippe in euãgelie
sauctis fidelibus q ꝓmictit. ꝙ erũt eqͣler
angelis dei: quib eciã ꝓmictit᷑ ꝙ ibũt
in uitã eternã. Poruo autẽ si nos terti
sumus. nũquã nos ex illa ĩmortali
felicitate casuros: illi uero terti non
sunt: iã potiores non equales ermius.
S qr nequaꝙͣ ueritas fallit. et eqͣles

Expanded text:
beatitudinis incertos, et ipsos de semet ipsis beatitudinis incertos, et ipsos de semet ipsis ignorare, quod nos de illis per scripturas sanctas nosse potuimus. Quis enim catholicus Christianus ignorat nullum nouum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum, sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in euangelio sanctis fidelibusque promittit, quod erunt aequales angin vitam aeternam . Porro autem si nos certi sumus, nunquam nos ex illa immortali felicitate casuros, illi vero si certi non sunt; jam potiores, non aequales eis erimus. Sed quia nequaquam Veritas fallit, et aequales
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ quã recto ꝓposito intellectualis na¬
tura desiderat: hͦ est ut et bono ĩcõnuui¬
tabuili qd̾ deus est sine ulla molestia ꝑ¬
fruatur. et in eo se in eternũ ẽẽ mãsurã
nec ulla dubitatõe cũctet᷑: nec ullo errore
fallatur. Hanc habere anglõs lucis. pia
fide credimius. hanc nec anteꝙͣ taderẽt
habuisse angłos pctores qui sua praui¬
tate illa luce p̾uati sunt ꝯsequẽti racõe
colligimꝰ habuisse tñ aliquã et si non
p̾stiam blĩtudinẽ: si uitã egerũt ante
pctm̃ ꝓfecto credendi sunt. Aut si durũ
uidetur qñ facti sũt anglĩ. alios credere
ita factos ut non acceperint p̾stientiã
ita ut ueritate certissima eternitatem
sue btĩtudiuis nossent s equalis feliti¬
tatis oñs ab micio creati sũt. et ita
fuerũt donec isti qui nũc mali sũt as
illo btitudinis luume sua uolũtate ce¬
tidissent: ꝓculdubio multo est duriꝰ
nũt putare augelos sanctos eterne sue

Expanded text:
dinem, quam recto proposito intellectualis nadinem, quam recto proposito intellectualis natura desiderat, hoc est, ut et bono incommutabili, quod Deus est, sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec ullo errore fallatur. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus; hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores, qui sua prauitate illa luce priuati sunt, consequenti ratione colligimus; habuisse tamen aliquam, etsi non praesciam, beatitudinem, si uitam egerunt ante peccatum, profecto credendi sunt. Aut si durum uidetur, quando facti sunt angeli, alios credere ita factos ut non acciperent praescientiaita ut ueritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent, sed aequalis felicitatis omnes ab initio creati sunt, et ita fuerunt, donec isti, qui nunc mali sunt, ab illo bonitatis lumine sua uoluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae
Abbreviated transcription (Latin):
iusticie ꝑseueraturũ usq in finẽ sciat:
inisi aliqua reuelacõe ab illo fiat certus.
qui de hac re iusto latẽtiq iudicio non
oñis instruit s nemiinem fallit: Qͣtũ
itaq ꝑtiuet ad delectacionem pñtis boni
beatior erat pͥmus homo in ꝑadiso. ꝙͣ
quilibet iustus in hac infirmitate mer¬
tali: ꝙͣtũ autẽ ad spem futuri boui bea¬
tior quilib in quibuslibet cruciatibus
corporis cui non opinione. s certa ueri¬
tate manifestũ certũ est. sine fine habi¬
turũ oĩ molestia carẽtem souetatem
angłoꝵ ĩparticipacõe sũmi dei: ꝙͣ erat
ille homo sui casus incertus in magna
felicitate paradisi.¬
¶ Capłm i3ͫ din ita uniꝰ felicitatis
om̃s anglĩ sint creati: ut neqz lapsuros
se possent nosse qui lapsi sunt: et post
rumam labentiũ perseuerancie sue pre¬
stienciã acceperint qui steterunt.
uocirta cuiꝰ iam non difficulter oc¬
currit. utroq cõmĩcto effici blitu¬

Expanded text:
iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit, sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad delectationem praesentis boni, beatior erat primus homo in paradiso, quam quilibet iustus in hac infirmitate mortali; quantum autem ad spem futuri, beatior quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis, cui non opinione, sed certa ueritate manifestum est, sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem angelorum in participatione summi Dei, quam erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. CAPUT XIII. An ita unius felicitatis omnes angeli sint creati, ut neque lapsuros se possent nosse qui lapsi sunt, et post ruinam labentium perseuerantiae suae praescientiam acceperint qui steterunt. Quocirca cuiuis iam non difficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitu
Abbreviated transcription (Latin):
tionis angustias ut solũ deũ ditamꝰ bea¬
tum: qui tñ uere ita beatus est ut maior
btĩtudo eẽ non possit. In cuiꝰ ꝯparatõe ꝙ
angli beati sunt sua quadã sũma b̾titu¬
dine q̃ ẽẽ in augłis potest: quid aut ꝙͣtũ ẽ :¬
¶ Capłm .i2ͫ De ꝯparanone btĩtudinis
iustoꝵ necdũ tenenciũ ꝓmissionis diuine
pͥmiũ. et pͥmoꝵ in ꝑadiso hõmi ante pctm̃
Et ip̃os tñi qd̾ actinet ad racionalem
uel intellectualẽ creaturã. beatos nĩ¬
cupãdõs putamus. Quis eni pmos illos
hoĩes in paradiso negare audeat beatos
uel utrũ eterna ess incertos: Esset autẽ
eterna nisi pectassent: cũ hodie non ĩpudẽter
beatos uotemius. qͦs uidenus iuste at pie
cũ spe future ĩmortalitatis hãt uitã ducere
sine trimine uastante constientiã: facile ĩpe¬
trantis pct̃is huiꝰ ĩfirmitatis diuinã mĩaꝵ
Quis eni hõin se in actione ꝓfectuq

Expanded text:
tionis angustias, ut solum Deum dicamus beationis angustias, ut solum Deum dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione, quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine, quanta esse in angelis potest, quid aut quantum est? CAPUT XII. De conparatione beatitudinis iustorum necdum obtinentium promissionis diuinae praemium et primorum in paradiso hominum ante peccatum. Nec ipsos tantum, quod adtinet ad rationalem uel intellectualem creaturam, beatos nuncupandos putamus. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos uel utrum aeterna esset incertos esset autem aeterna, nisi peccassent, cum hodie non inpudenter beatos uocemus, quos uidemus iuste ac pie cum spe futurae inmortalitatis hanc uitam ducere sine crimine uastante conscientiam, facile inpetrantes peccatis huius infirmitatis diuinam miseriQuis enim hominum se in actione prouectuque
Abbreviated transcription (Latin):
certi: Neq eñ sicut uita ꝙͣ diutũq fue¬
rit. ita eterna uita ueratiter dici poterit.
si finẽ habitura sit. Si quidẽ uita tm̃ mͣ
uiuendo: et̾ua uero: fiuẽ non habendo no¬
minata est. Qua propter ꝙͣuis nõ qͥcqͥd
etnũ ꝯtinuo beatũ sit: dicitur em̃ eciam
penalis ignis etuus; tñ si uere ꝑfecteq
beata uita non nisi eterna ẽ. non erat
talis istoꝵ qũq desitura. et ꝓpterea non
et̾na. siue id scirent. siue nestientes puta¬
rent: qr stientes tinior. nestiẽtes. error
beatos ẽẽ utiqz non sinebat. Si autẽ hoc
ita nestiebant ut falsis incertis ue ꝯfide¬
rent. s utrũ sempiternũ an qñq finem
habiturũ eẽt bonũ suũ in neutrã partẽ
firma assensione ferebantur ip̃a de tanta
infelicitate m̃ctatio etiã beate uite plenitu¬
dinem quã in sanctis anglĩs eẽ credimus
non habebat. Neqz enĩ beate uite uocabu¬
lum ita ꝯtrahimꝰ ad quasdam significa¬

Expanded text:
certi. Neque enim sicut vita quamdiucumque fuecerti. Neque enim sicut vita quamdiucumque fuerit, ita aeterna uita ueraciter dici poterit, si finem habitura sit; si quidem uita tantummodo uiuendo, aeterna uero finem non habendo nominata est. Quapropter quamuis non, quidntinuo beatum sit dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus: tamen si uere perfecteque beata uita non nisi aeterna est, non erat talis istorum, quandoque desitura et propterea non aeterna, siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error beatos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis angelis esse credimus, non habebat. Neque enim beatae uitae uocabulum ita contrahimus ad quasdam significa
Abbreviated transcription (Latin):
s tñ uerũ: qd̾ iste mũdus nobis notus
ẽẽ non poss. inisi esset. deo autẽ nisi notꝰ
esset : esse non poss.¬
¶ Capłm xiᵃ. dneiꝰ btitudĩs quã stĩ an-¬
geli ab inicio sui sẽꝑ habuerũt etiã illos
ut facti sũt lux facti sunt. nõ tñ tm̃
uiuerent: s enã illuminati ut sapiẽter
beateq uiuerent. Ab hac illi minacõe
auersi quidam anglĩ non obtinuerunt
excellentiã sapientis beateq uite q̃ ꝓcul
dubio non nisi et̾na ẽ. et̾uitatis sue terta
atq secura: s racõnalem uitã lit ĩsipiẽ¬
tem sic habent ut eam non possuit amict̾e̾
nec si uelint. Quatenus autẽ anteꝙͣ pec¬
cassent. illiꝰ sapĩe fuissent ꝑticipes: de fu-
fuisse istos illis qui ꝓpterea uere pleneq
fallunt᷑. quomiꝰ dicturi sumꝰ: qñ quidem.
si equales in ea fuissent. iã isti in eiꝰ et̾ui¬
tate mansissent pariter beati. qr pariter

Expanded text:
sed tamen uerum, quod iste mundus nobis notus sed tamen uerum, quod iste mundus nobis notus esse non posset, nisi esset; Deo autem nisi notus esset, esse non posset._, CAPUT XI. An eius beatitudinis, quam sancti angeli ab initio sui semper habuerunt, etiam illos ut facti sunt, lux facti sunt; non tamen tantum uiuerent; sed etiam inluminati, ut sapienter beateque uiuerent. Ab hac inluminatione auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque uitae. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa adque secura; sed rationalem uitam licet insipientem sic habent, ut eam non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem, antequam peccassent, illius sapientiae fuerint participes, definirfuisse istos illis, qui propterea uere pleneque falluntur, quomodo dicturi sumus? quandoquidem si aequales in ea fuissent, etiam isti in ejus aeternitate mansissent pariter beati, quia pariter
Abbreviated transcription (Latin):
ut non ĩcõuementer dicat᷑. sic illuminart
aĩam ĩcorporeã luce ĩcorporea simplici
sapĩa dei sicut illuminat᷑ aeris corpus
tuce torporea: et sicut aer tenebrescit ista
luce; ita tenebrestere aĩam sapĩe luce
prinatã. Scdm̃ hͦ em̃ dicũt᷑ illa simpli¬
cia. q̃ pͥnipaliter uereq diuina sũt ꝙ
non aliud est in eis qualitas. aliud sb̃a.
nec aliorũ ꝑlicipatõe. uel diuina. uel
sapiẽtia uel beata sunt. Ceterũ dictꝰ
hoc et est. et ea oĩa unus ẽ. Neq enĩ
multe s una sapĩa est: in qua sunt
ĩfiniti quidẽ eiq fiuiti thesauri rerũ ĩtel¬
ligibiliũ. in quib sunt oĩs ĩuisibiles
atq ĩ cõnuitabiles ⁊ationes. rerũ etiam
uisibiliũ et nuitabiliũ q̃ ꝓ ip̃am facta
sunt: quĩ deus non aliquid nesciẽs fecit:
qd̾ uec de qͦlib hoĩe artifice recte dici pt.
Porro si scieus fecit oĩa: ea utiq ferit q̃
nouerat. Exꝰ octuruit aĩo quidda mirũ.

Expanded text:
ut non inconuenienter dicatur sic inluminari ut non inconuenienter dicatur sic inluminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei, sicut inluminatur aeris corpus luce corporea; et sicut aer tenebrescit ista luce, ita tenebrescere animam sapientiae luce priuatam. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia, quae principaliter uereque diuina sunt, quod non anec aliorum participatione vel divina, vel sapientia, vel beata sunt. Caeterum dictuhaec et est, et ea omnia unus est. Neque enim multae, sed una sapientia est, in qua sunt immensi quidam atque infiniti thesauri rerum intelligibilium, in quibus sunt omnes invisibiles atque incommutabiles rationes rerum, etiam visibilium et mutabilium, quae per ipsam factae sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit, quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest: porro, si sciens fecit omnia, ea utique fecit quae nouerat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum,
Abbreviated transcription (Latin):
est qr oĩs pars ĩcorruptibilis corꝑis etiã
ceteris iequalis equaliter ĩ toruupta est.
Ileq em̃ uerbi gra. qr digitus minor est.
ꝙͣ tota manus: ideo ĩ coruuptibilior manꝰ
ꝙͣ digitus. Ita tũ suit ĩequales manus et
digitus. equalis est tñ ĩcoriptibilitas
manꝰ et digiti: at ꝑ h ͦ ꝙͣuis in torpore
ĩcorruptibili ĩseꝑabilis incorruptibilitas
sit. aliud est tñ substantia qͣ corpus dicit᷑.
alia qualitas eiꝰ. qua ĩcorruptibile nũ¬
mupatur: et ideo eciã sit hͦ non est qd̾ habet.
diã q ip̃a eciam si semper sit sapiens
sicut erit cũ liberabitur in etmĩ: ꝑticipatõe
tñ ĩcõnutabilis sapĩe sapiẽs erit q̃ nõ ẽ
qd̾ ip̃a. Neq em̃ si aer infusa luce nuĩquã
deseratur: ideo non aliud est ip̃e. aliud lux
qua illunimatur. Ieq hͦ ita dixerim.
qiͣ aer sit aĩa qd putauerũt quidam qui
non potuerũt ĩcorporeã cogitare naturã.
S habet hec ad illa etiã in magna dispa¬

Expanded text:
rs incorruptibilis corporis etiam caeteris inaequalis aequaliter incorrupta est. Neque enim, verbi gratia, quia digitus minor est quam tota manus, ideo incorruptibilior manus quam digitus. Ita cum sint inaequales manus et digitus, aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Ac per hoc quamvis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit; aliud est tamen substantia, qua corpus dicitur, aliud qualitas ejus, qua incorruptibile nuncupatur. Et ideo etiam sic non hoc est quod habet. Anima quoque ipsa, etiamsi semper sit sapiens, sicut erit cum liberabitur in aeternum; participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit, quae non est quod ipsa. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur, ideo non aliud est ipse, aliud lux qua inluminatur. Neque hoc ita dixerim, quasi aer sit anima, quod putauerunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. Sed habent haec ad illa etiam in magna dispa