comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a dicit. Hospes fui: et suscepis
tis me. Opinata res est ualde:
ta. Quidam paterfamilias cũ
tota domo sua. magno hospi¬
talitatis studio seruiebat. Cũq
cotidie ad mensam suam ꝑegri¬
nos susciꝑet: et quodam die
pegrinus quidam int̾ alios
ueniret: ad mensam ductus
est. Dumq paterfamilias ex
humilitatis consuetudine.
aquã uellet in eius manib¬
infundere: conuersus urceum
accepit: sed repente eum in cu¬
ius manib aqm ip̃e fundere
uoluerat. non inuenit. Cumq
hoc factum secum ip̃e mirare¬
tur: eadem nocte ei dñs ꝑ ui¬
sionẽ dixit. Ceteris dieb me
in membris meis. Hesterno
aut̃ die me in memet ip̃o sus¬
cepisti. Ecce in iudiciũ ueniens
dicet. Quod uni ex minimis me¬
is fecistis: mͥ fecistis. Ecce ante
iuditium cum ꝑ membra sua
suscipitur: susceptores suos ⁊
ꝑ semetip̃m requirit: et tamen
nos ad hospitalitatis grãm
pigri sumus. Pensate fr̃s km̃i.
quanta hospitalitatis iurtus

Expanded text:
 dicit: hospes fui et c dicit: hospes fui et ctis me . Opinata res est valde, ta. Quidam paterfamilias cum tota domo sua magno hospitalitatis studio serviebat; cumque quotidie ad mensam suam peregrinos susciperet, quodam die peregrinus quidam inter alios venit, ad mensam ductus est. Dumque paterfamilias ex humilitatis consuetudine aquam vellet in ejus manibus fundere, conversus urceum accepit, sed repente eum in cujus manibus aquam fundere voluerat non invenit. Cumque hoc factum secum ipse miraretur, eadem nocte ei Dominus per visionem dixit: Caeteris diebus me in membris meis, hesterno autem die me in memetipso suscepisti. Ecce in judicium veniens, dicet: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis . Ecce ante judicium cum per membra sua suscipitur, susceptores suos etiam per semetipsum requirit; et tamen nos ad hospitalitatis gratiam pigri sumus. Pensate, fratres, quanta hospitalitatis virtus
Abbreviated transcription (Latin):
cũ illic scriptum sit. et coegerũt.
eum. Ex quo nimirũ exemplo
colligitur: quia ꝑegrini adhos¬
picium nõ solum inuitandi st̃.
sed etiam trahendi. Mensam
ponunt: cibos offerunt: ut dm̃
quẽ inscripture sacre exposttio¬
ne non cognouerunt ĩ panis
fractione cognoscant. Audien¬
do ergo precepta dei illuminati
ñ sunt. faciendo illuminati st̃:
quia scriptum est. Non audito¬
res legis iusti sunt apud dm̃:
sed factores legis iustificabun¬
tur.Quisquis ergo uult audi¬
ta. intelligere: festinet ea que iã
intelligere potuit oꝑe implere.
Ecce dñs non est cognitus dum
loqueretur: et dignatus est cog.¬
nosci dum pascitur. lc .iiii.¬
ospitalitatem fr̃es kim̃i
diligite: caritatis opera
tur. Caritas frat̾nitatis ma ma¬
neat in uobis: et hospitalitatẽ
nolite obliuisei. ꝑ hanc enim¬
enim placuerunt quidam: an¬
gelis hospitio receptis. Hinc pe¬
trus ait. Hospitales inuicem:
sine murmuratione. Hinc u̾itas¬

Expanded text:
cum illic scriptum sit Et coegerunt cum illic scriptum sit Et coegerunt eum? Ex quo nimirum exemplo colligitur quia peregrini ad hospitium non solum invitandi sunt, sed etiam trahendi. ponunt, cibos offerunt, et Deum quem in Scripturae sacrae expositione non cognoverunt, in panis fractione cognoscunt. Audiendo ergo praecepta Dei, illuminati non sunt, faciendo illuminati sunt, quia scriptum est, non auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur. Quisquis ergo vult audita intelligere, festinet ea quae jam intelligere potuit opere implere. Ecce Dominus non est cognitus dum loqueretur, et dignatus est cognosci dum pascitur. Hospitalitatem ergo, chariimete karitatis opera tur: karitas fraternitatis maneat in uobis et hospitalitatem nolite obliuissci per hanc enim placuerunt quidam angelis hospitio receptis. Hinc Petrus ait: hospitales inuicem sine murmuratione ipsa ueritas
Abbreviated transcription (Latin):
paruit: sed eis specien quam
recognoscerent non ostendit.
hoc ergo egit dñs foris in ocłis
corporis: qd̾ apud ip̃os agebat᷑
iitus in ocłis cordis. Ip̃i nãq
apud semet ip̃os intus et ama¬
bant. et dubitabant. Eis autẽ
esset non ostendebat. De se au¬
tem loquentib presentiam ex¬
hibuit: sed de se dubitantibus
cognitionis sue spetiem abscon¬
dit. Uerba quidem contulit du¬
ritiam intellectus crepauit: scͥp
ture sacre mysteria que de seip̃o
erant aꝑuit: et tam̃ quia ad huc
in eoꝵ cordib ꝑegrinus erat a
fide. ire se longius fingit. Finge¬
re namq. compon̾e dicimus.
Unde ⁊ compositores luti: fi¬
ichil ergo simplex ueritas
ꝑ duplicitatẽ fecit: sed talẽ
se exhibuit in corpore: qualis a p̃d
illos erat inmente. Probandi au¬
tem erant sibi. qui eum et si nͨ¬
dum ut dm̃ diligerent: saltim.
ut ꝑegrinum amare potu¬
issent. Sed quia esse extranei
a caritate nõ poterant hi cum
uocant. Cur aut̃ dicimus uocãt:

Expanded text:
pulis, sed eis speciem quam recognoscerent non ostendit. Hoc ergo egit Dominus foris in oculis corporis, quod apud ipsos agebatur intus in oculis cordis. Ipsi namque apud semetipsos intus et amabant et dubitabesset non ostendebat. De se ergo loquentibus praesentiam exhibuit, sed de se dubitantibus cognitionis suae speciem abscondit. Verba quidem contulit, duritiam intellectus increpavit; sacrae Scripturae mysteria quae de seipso erant aperuit, et tamen quia adhuc in eorum cordibus peregrinus erat a fide, se ire longius finxit. Fingere namque componere dicimus; unde et compositores luti fiihil ergo simplex Veritas per duplicitatem fecit, sed talem se eis exhibuit in corpore qualis apud illos erat in mente. Probandi autem erant, si hi qui eum etsi necdum ut Deum diligerent, saltem ut peregrinum amare potuissent. Sed quia esse extranei a charitate non poterant hi cum inum vocant. Cur autem dicimus, vocant,
Abbreviated transcription (Latin):
sa coram dauid rege. et princi¬
pibus familiarũ. sacerdoi ali¬
um et leuiticarum. sorte q̃re¬
batur. Inquarum distributio¬
ne sortium: abia de cuius uice
et generatione Sacharias orit᷑.
octauo loco positus inuenit᷑:
Et recte preco noui testamenti
inquo gloria resurrectionis
mundo declaratur: loco octa¬
ue sortis nascitur: quia dñs¬
ac redemptor noster una sab¬
bati que est a die conditionis
octaua resurrexit a mortuis:
ut nobis post sex huiꝰ seculi
etates. ac septimam quietis
animaꝵ que est in alia uita.
octaua iñ etas perpetue resur-¬
rectionis in fine promittitur.
Erant autem iusti ambo an¬
te dm̃: incedentes in omnib
mandatis. et iustificationib
dñi: sine querela.

Expanded text:
sa coram David rege et princisa coram David rege et principibus familiarum sacerdotalium, et Levitarum sorte quaerebatur. In quarum distributione sortium, Abia, de cujus vice et genere Zacharias oritur, octavo loco positus invenitur. Et recte praeco Novi Testamenti, in quo gloria resurrectionis mundo declaratur, loco octavae sortis nascitur: quia et Dominus noster una sabbati, quae est a die conditionis octava, resurrexit a mortuis, et nobis post sex hujus saeculi aetates, ac septimam quietis animarum, quae est in alia vita, octava jam aetas perpetuae resurrectionis in fine promittitur. Erant autem justi ambo ante Deum, incedentes in omnibus mandatis et justificationibus Domini sine querela
Abbreviated transcription (Latin):
suauitate sonoꝵ que audie¬
bantur erigerent: Uolensqz
ut crescente cultu et magni¬
ficentia templi: decus quoq
ministerii illius et ministnͣti¬
um cresceret cetus: cõuocauit
omnẽ progeniem filioꝵ aaron:
et eos uidelicet qui de eleazar.
et illos qui de ithamar stirpe
descenderant: diuisitq hos in
partes uiginti quatuor: ac de
his singulis singulos pontifi¬
ces eligens: ceteros qui inpar¬
tib erant sacerdotii minoris.
qui nunc presbiteratus uoca¬
tur officio fungi precepit: ea
uidelicet prouisione. ut dum
quilibet pontificum uita dece¬
deret: quicũq in eius parte
obtimus putaretur: ei in pon¬
tificatũ succederet. Quas uide¬
licet partes taliter ordinauit:
ut singuli pontifices cũ sub¬
rent dies. Hoc est a sabbato us
gradu sacerdotali essent eqͣles:
or uideretur speciali reueren¬
tia ac potestate preminens:
sũmi sacerdotis nom̃ haberet.
Qui autem ordo partium
earũdem seruari deberet: mis¬

Expanded text:
suavitate sonorum qua dicesuavitate sonorum qua dicebantur, erigerent. Volensque ut crescente cultu et magnificentia templi, decus quoque ministerii illius et ministrantium cresceret coetus, convocavit omnem progeniem filiorum Aaron, et eos videlicet qui de Eleazar, et illos qui de Ithamar stirpe descenderant, divisitque hos in partes viginti quatuor, ac de his singulis singulos pontifices eligens, caeteros qui in partibus erant sacerdotii minoris, qui nunc presbyteratus vocatur, officio fungi praecepit, ea videlicet provisione ut dum quilibet pontificum vita decederet, quicunque in ejus parte optimus putaretur, ei in pontificatu succederet. Quas videlicet partes taliter ordinavit ut singuli pontifices cum subonos dies, hoc est a sabbato usqgradu sacerdotali essent aequalesor videretur, speciali reverentia ac potestate praeeminens, summi sacerdotis nomen haberet. Qui autem ordo partium earumdem servari deberet, mis
Abbreviated transcription (Latin):
rias genus duxisse ꝓhibetur:
hic temporib dauid regis sũ¬
mus erat sacerdos. Si quidem
iubente dño ꝑ moysem. pͥmo
unus in lege pontifex aaron
est constitutus: post cuiꝰ mor¬
tem eleazar filius eius sacer¬
dotium suscepit: et hoc quoq
mortuo finees filius eius. sa¬
cerdotii succesor extitit. Et
sic usq ad tempora dauid per
annos circiter quadringẽtos
septuaginta: unus post unũ
extitere pontificatus heredes.
magno feruens studio
religionis templum domino
condere desiderasset: dñs aũt
magis hoc ꝑ filium eius sa¬
lomonem uellet impleri: nich¬
ominus ipse dauid omnia que
ad futurã eiusdem templi con¬
structionem uel reuerentiam
ꝑtinerent: sollicitus prepara-¬
re curauit. Unde etiam can-¬
tores statuit: qui tempore
sacrificii cotidie psalmos cũ
melodia ꝑsonarent: atq ani¬
mos populi circonstantis ad
memoriam amoremq celesti¬
um. nõ solum sublimitate u̾¬
boꝵ que dicebantur: s ⁊ iã

Expanded text:
rias genus duxisse perhibetur, rias genus duxisse perhibetur, hic temporibus David regis summus erat sacerdos. Siquidem jubente Domino per Moysen, primo unus in lege pontifex Aaron est constitutus, post cujus mortem Eleazar filius ejus sacerdotium suscepit. Et hoc quoque mortuo, Phinees filius ejus sacerdotii successor exstitit, et sic usque ad tempora David per annos circiter quadringentos septuaginta, unus post unum exstitere pontificatus haeredes. magno fervens studio religionis templum Domino condere desiderasset, Dominus autem magis hoc per filium ejus Salomonem vellet impleri, nihilominus ipse David omnia quae ad futuram ejusdem templi constructionem vel reverentiam pertinerent, sollicitus praeparare curavit. Unde etiam cantores statuit qui tempore sacrificii quotidie psalmos cum melodia resonarent, atque animos populi circumstantis ad memoriam amoremque coelestium, non solum sublimitate verborum quae dicebantur, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
to offerendo instituit: Quis
ergo congruentius transla¬
tionem legalis et sũbstitutio¬
nem euangelici sacerdotii:
quam summi iuxta legem
sacerdotis filius prophetaret:
Qui cũ et ipse summꝰ sacer
deretur: maluit docente intrin¬
secus in cõmutabili ratione
ueritatis. noui sacerdotis p̾¬
co: quam successor et heres exi¬
stere ueteris: Maluit doctus
in spiritu. uocatis indesertũ
menti predicare: quã ad se
uenientib in templũ glorio¬
sissimo illo tunc temporis sa¬
cerdotii ueteris officio preesse:
P̾retulit longam solitudinis
sitim et esuriem continuis ho¬
stiarum sollempniis: pilis ca-¬
meloꝵ accinctus. et zona pel¬
licia. auro textas pontificũ
post posuit stolas: Ut quid
hec fratres mei : nisi ut is
qui merito iusticie ꝑfectioris
auctoritatem sibi predicandi
quia indubius melioris pon¬
tificatus preco et precursoꝵ
existeret: Si uero fraternita¬
tem urãm. audire delectat qͥs
sit abia de cuius uice zacha-¬

Expanded text:
to offerendo instituit. Quis to offerendo instituit. Quis ergo congruentius translationem legalis, ut substitutionem evangelici sacerdotii, quam summi juxta legem sacerdotis filius prophetaret? Qui cum et ipse summus sacerposse, maluit docente intrinsecus incommutabili ratione veritatis novi sacerdotis praeco, quam successor et haeres existere veteris. Maluit doctus in spiritu vocatis in desertum menta praedicare, quam ad se venientibus in templum, gloriosissimo illo tunc temporis sacerdotii veteris officio praeesse. Praetulit longam solitudinis sitim et esuriem continuis hostiarum solemniis, pilis camelorum et cinctui zonae pelliceae, auro textas pontificum postposuit stolas. Ut quid enim haec, fratres mei, nisi ut is qui merito justitiae perfectioris auctoritatem sibi praedicandi quia non dubie melioris pontificatus praeco et praecursor existeret? Si vero fraternitatem vestram audire delectat quis sit Abia, de cujus vice Zacha
Abbreviated transcription (Latin):
iusticie precepta populi s da-¬
ret: quo hec ipse non quasi
nouicia didicisset: sed uelut
hereditario iure a progenito¬
ribus accepta seruaret. Re sa¬
cerdotali pro sapia ortus est:
ut eo potentius imitationem
sacerdotii preconaretur: quo
ipsum ad sacerdotale genis
pertinere claresceret. Lc̃o .iiͣ.¬
edemptor et enim nost̾
in carne apparens: sic̾
rex nobis fieri dignatus est.
regnũ celeste tribuendo: ita
et iam pontifex factus est.
semet ipsum pro nobis offe¬
rendo hostiam deo in odorem
suauitatis. Unde scriptum
est. Iurauit dñs dauid et nõ
penitebit eum tu es sacerdos
ineternum. scd̾m ordinẽ mel¬
chi sedech. Melchisedech qͥppe
ut legimus sacerdos dei sũmi:
longe legalis sacerdotii tem¬
pora precessit offerens dño
panem et uinũ. Et ideo re-¬
demptor noster sacerdos esse
dicitur scd̃m ordinem melchi¬
sedech: quia abla tis uictimis
legalib: idem sacrificii genꝰ
ministerium sui corporis et
sanguiuis: innouo testamẽ¬

Expanded text:
justitiae praecepta populis dajustitiae praecepta populis daret, quo haec ipse non quasi novitia didicisset, sed velut haereditario jure a progenitoribus accepta servaret. De sacerdotali prosapia ortus est, ut eo potentius imitationem sacerdotii praeconaretur, quo ipsum ad sacerdotale genus pertinere claresceret. Redemptor etenim noster in carne apparens, sicut rex nobis fieri dignatus est regnum coeleste tribuendo, ita etiam pontifex factus est semetipsum pro nobis offerendo Deo hostiam in odorem suavitatis. Unde scriptum est: Juravit Dominus et non poenitebit eum , tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech . Melchisedech quippe, ut legimus, sacerdos Dei summi, longe legalis sacerdotii tempora praecessit, offerens Deo panem et vinum. Et ideo Redemptor noster sacerdos esse dicitur secundum ordinem Melchisedech, quia ablatis victimis legalibus, idem sacrificii genus in mysterium sui corporis et sanguinis in Novo Testamen
Abbreviated transcription (Latin):
enturus
in carne dominus et re-¬
demptor noster multos dispẽ¬
satõnis sue testes premisit
et nuntios: qui diuersis tẽ¬
porib diuersis ista isrłiice
plebis tribubus orti: non di¬
uersa fide. sed uno eodemq ꝑ
omĩa sensu: eiusdem incarna-¬
tionis eius mysterium pro¬
phetando precinerent: Horũ
ultimus et quasi limes qui¬
dam legis et euuangelii fi¬
gure et ueritatis iohannes
apparuit: dño ad testante qui
ait. Lex et prophete usq ad
et ex eo regnũ dei euͣngelizã¬
tur. Unde et iam plusquam
propheta dictus est: quia ꝙ̃
ceteri a longe prophetando so-¬
uenientem ostendendo monstͣ¬
uit. Qui certe gratia dispen¬
sationis: non solum iustis s
et de pontificali stipe ortis pa-¬
rentibus natus asseritur: fu¬
it enim sacerdos sicut ex lecti¬
one euͣngelica audiuimus no¬
mine zacharias de uice abia:
et uxor illi de filiabus aaron
et nomen eius elisabeth. Erãt
autem iusti ambo ante dm̃.
Iustis quippe parentib est
genitus: ut eo confidentius

Expanded text:
enturus in carne Dominus et Redemptor noster multos dispensationis suae testes praemisit et nuntios, qui diversis temporibus diversis Israeliticae plebis tribubus orti, non diversa fide, sed uno eodemque per omnia sensu, ejusdem incarnationis mysterium prophetando praecinerent. Horum ultimus et quasi limes quidam legis et Evangelii, figurae et veritatis Joannes apparuit, Domino attestante qui ait: Lex et prophetae usque ad ex eo regnum Dei evangelizatur . Unde etiam plus quam propheta dictus est, quia quem caeteri a longe prophetando sonavit, et mox venientem ostendendo monstravit. Qui certe gratia dispensationis non solum justis, sed et de pontificali stirpe ortis parentibus natus asseritur. Fuit enim sacerdos, sicut ex lectione evangelica audivimus, nomine Zacharias, de vice Abia, et uxor illi de filiabus Aaron, et nomen ejus Elisabeth. Erant autem justi ambo ante Dominum. Justis quippe parentibus est genitus, ut eo confidentius
Abbreviated transcription (Latin):
uende omna que habes ⁊ da pau-¬
te. quibz dominicoꝵ sũt condi¬
ta fragmenta ciboꝵ ꝓpt̾ septifor¬
mem sp̃c grãm. septem fuisse mẽ.¬
morantur. Nam quia sporte iun¬
co et palmarum foliis solent cõ¬
texi: merito in scõꝵ significatione
ponuntur. Iuncus quippe super
aquas nasci confueuit. Palma
uero: uictricem ornat manum.
Et iunceis uasis recte comꝑant᷑
electi: cum radicem cordis ne for¬
te ab amore et̾nitatis arescant.
in ip̃o uite fonte collocant. Assi¬
mulantur et eis que de palma¬
rum sunt foliis contexta: cum
in defectiuam et̾ne retributõnis
memoriam puro in corde retinẽt.
Et bene turba quamus reliqͥ¬
as dñici prandii ñ caperet. man
ducasse tam̃. et sa turasse narra¬
tur: quia sunt non nulli. qui ⁊¬
si omnia sua relinquere: neq
qui potest caꝑe capiat:ceteraq
huiusmodi:tamen esurientes
et sicientes iustitiam saturant᷑:
eos. Bene quatuor milia. ut ip̃o
etiam nuniero docerent euangeli¬

Expanded text:
vende omnia quae habes ,vende omnia quae habes ,tae, quibus dominicorum sunt condita fragmenta ciborum, propter septiformem spiritus gratiam, septem fuisse memorantur. Nam quia sportae junco et palmarum foliis solent contexi, merito in sanctorum significatione ponuntur. Juncus quippe super aquas nasci consuevit, palma vero victricem ornat manum. Et junceis vasis recte comparantur electi, cum radicem cordis, ne forte ab amore aeternitatis arescat, in ipso vitae fonte collocant. Assimilantur et eis quae de palmarum sunt foliis contexta, cum in defectivam aeternae retributionis memoriam puro in corde retinet. Et bene turba quamvis reliquias dominici prandii ducasse tamen et saturata esse narratur: quia sunt nonnulli qui, etsi omnia sua relinquere nequeuQui potest capere capiat, caeteraque hujusmodi, tamen esurientes et sitientes justitiam saturantur,ieres et parvulos. Bene quatuor millia, ut ipso etiam numero docerent, evangeli
Abbreviated transcription (Latin):
cli et facient: et ad laudem nõ
suam sed suꝑni largitoris. cũcta
que bene gerunt referunt. Unde
merito ad uitam interioris ho¬
minis eternam. ut pote pane ui¬
te saturati peruenient. Quo contͣ.
tarcdis auditorib ꝑ ꝓpham exp¬
bratur. Manducastis. et ñ estis
saturati. Manducant namq ⁊
non saturantur. qui panẽ uerbi
dei aucliendo degustant: sed nõ
faciendo que auduint. nichil
ex his int̾ne dulcedinis quo cor
ip̃oꝵ confirmetur. in uentre me¬
morie recipiunt. Et sustulerunt
qđ suꝑauerat de fragm̃tis: sep¬
tem sportas. Qd̃ turbis satura
tis suꝑat. apłi sustollunt: et
septem sportas implent: quia
sunt altiora ꝑfectionis p̾cepta.
uel potius exhortam̃ta. ⁊ consi¬
lia que generalis fideliũ multi¬
tudo nequit seruanda ⁊ ĩplenda
ataingere: quoꝵ exsequutio illoᷤᷤ
ꝓprie respicit: qui maiore scĩ sp̃c
sublimitate dranscendt̃: qualib
dicitur. Si uis ꝑfestus esse uade

Expanded text:
Dei et facient, et ad laudem non Dei et facient, et ad laudem non suam, sed superni largitoris, cuncta quae bene gerunt referent. Unde merito ad vitam interioris hominis aeternam, ut pote pane vitae saturati pervenient. Cui contra tardis auditoribus per prophetam exprobratur: Manducastis, et non estis saturati. Manducant namque et non saturantur, qui panem verbi Dei audiendo degustant, sed non faciendo quae audiunt, nihil ex his internae dulcedinis quo cor ipsorum confirmetur in ventre memoriae recipiunt. Et sustulerunt quod superaverat de fragmentis septem sportas. Qtis superat, Apostoli sustollunt, et septem sportas implent, quia vero sunt altiora perfectionis praecepta vel potius exhortamenta, et consilia, quae generalis fidelium multitudo nequit servando et implendo attingere, quorum exsecutio illos proprie respicit, qui majori sancti Spisublimitate transcendunt. Qualibus dicitur: Si vis perfectus esse, vade,
Abbreviated transcription (Latin):
reno pane carnem. uel animã
celesti suꝑna gr̃a largiente refi¬
cimus.Et habebant pisciculos
paucos. Et ip̃os benedixit: ⁊ uissit
apponi. Si in panib septem. ¶cͥp
ternas mentium epulas inue¬
nimus: quid in pisciculis qͦs
benedicens parit̾ dominus turbe
uissit apponi: nisi scos accipimꝰ
illius temporis. quo eadem ẽ cõ¬
dita scriptura: uel quoꝵ ipsa
scriptura fidem. uitam. ⁊ passio¬
nes continet: qui de turbulentis
huius scłi fluctib erecti ac di¬
uina benedictione consecrati.
refectionem nobis int̾nam ne
in huius mundi transeuntis
ex cursu deficiamus. exemplum
uel uite p̾buere uel mortis. Et
manducauer̃t. ⁊ saturati sũt.
Manducant de panibz ac pis
dien tes u̾ba d̾i. ⁊ exempla intu¬
entes. ad ꝓfectum uite correptio¬
ris ꝑ hec extitari. atq assurg̾e̾
festinant: quib apde cõgruit
illud psalmmiste. Edent pauꝑes
et saturabuntur: et laudabunt
dicere. Audient humiles u̾bum

Expanded text:
reno pane carnem, vel animam reno pane carnem, vel animam coelesti superna gratia largiente reficimus. Et habebant pisciculos paucos, et ipsos benedixit, et jussit apponi. Si in panibus septem scrip Spiritus internas mentium epulas invenimus, quid in piscibus, quos benedicens pariter Dominus turbae jussit apponi, nisi sanctos accipimus illius temporis quo eadem est condita scriptura, vel quorum ipsa scriptura fidem, vitam et passiones continet, qui de turbulentis hujus saeculi fluctibus erepti, ac divina benedictione consecrati refectionem nobis internam, ne in hujus mundi transeuntis excursu deficeremus, exemplo suae vel vitae praebuere vel mortis. Et manducaverunt, et saturati sunt. Manducant de panibus Dominidientes verba Dei et exempla intuentes, ad profectum vitae correctionis per haec excitari atque assurgere festinant, quibus apte congruit illud Psalmistae, edent pauperes et saturabuntur et laudabunt dicere: Audient humiles verbum
Abbreviated transcription (Latin):
panes qͦs discipulis daret.
aꝑtionẽ designat. sacram̃torũ:
quib ad ꝑpetuam salutẽ nutri¬
endus erat mundus. Cum enĩ
ait ip̃e dñs. ⁊ nemo nouit filiũ
nisi pater: et neq patrem quis
nouit nisi filuis. et cui uoluerit
filius reuelare: quid nisi panem
uite nobis ꝑ se aꝑiendum demon¬
strauit: ad cuius int̾iora cernã¬
da. ꝑ nos ip̃os penetrare nequimꝰ:
Quo contra. ꝓph̾a miserabilem
quoꝵdam famem deplorans ait.
Paruuli petierunt panem: nec
erat qui frangeret eis. Quod est
aliis uerbis dicere. In docti que¬
sierunt pabulo uerbi dei quo
ad uirtutem bone oꝑationis
conualescerent refier: nec erat
magistris deficientib qui eis
scripture archana patefa ceret:
eosq ad iuam u̾itatis instr¬
ueret. Acceptis aut̃ ad frangẽ¬
dum panib dñs gr̃ãs agit:
ut et ip̃e quantũ de salute ge¬
neris humani ꝯgaudeat ostẽ¬
deret: et nos semꝑ ad agendas
deo gr̃as informet: cum uel t̾¬

Expanded text:
panes, quos discipulis daret, panes, quos discipulis daret, apertionem designat sacramentorum, quibus ad perpetuam salutem nutriendus erat mundus. Cum enim ait Dominus ipse: Et nemo novit filium nisi Pater, neque patrem quis novit nisi filius, et cui voluerit filius revelare, quod nisi panem vitae nobis per se aperiendum demonstravit, ad cujus interiora cernenda per nos ipsos penetrare nequimus, cui contra Propheta mirabilem quorumdam famem deplorans aiebat, parvuli petierunt panem, nec erat qui frangeret eis. Quod est aliis verbis dicere, indocti quaesierunt pabulum verbi Dei, quo ad virtutem bonae operationis convalescerent refici, nec erat magistris deficientibus qui eis Scripturae arcana patefaceret, eosque ad viam veritatis instrueret. Acceptis autem ad frangendum panibus Dominus gratias agit, ut et ipse quantum de salute generis humani congaudeat ostendat, et nos ad agendas semper Deo gratias informet, cum vel ter
Abbreviated transcription (Latin):
nis enim caro fenum: et omnis
gła eius tamqͣm flos agri. In no¬
uo aut̃ testam̃to ip̃am quoq t̾rã.
ac facultates demporales derelin
quere precipim᷑. Uel certe qͥa mons
in quo turba dominicis panib
reficiebatur. altitudinẽ ut supra
diximus redemptoris nr̃i signifi¬
cat. Ibi suꝑ fenum: hic suꝑ derram
reficitur. Ibi enim celsitudo xp̃i ꝓp
ter carnales homines. et ierłm ter¬
renam carnali spe.⁊ desiderio tegi¬
tur: hic aut̃ spe remota omni.
cupiditatis carnalis. conuuuias
noui testam̃ti spei ꝑmanentis
firmam̃ tum. tamquã ip̃iꝰ mon¬
tis soliditas. nullo feno int̾po¬
sito cõtinebat. Et accipiens septẽ
panes grãs agens.fregit:⁊ da¬
bat discipulis suis. ut appone¬
rent. Et apposuerunt curbe. Do
minus accipiens panes dabat
discipulis suis: ut ip̃i acceptos
turbe apponerent: quia spiritał
dona scientie tribuens apłis. per
eoꝵ ministerium uoluit eccłie
sue ꝑ orbem uite cibaria distͥbuii.

Expanded text:
nis enim caro fenum, et omnis nis enim caro fenum, et omnis gloria ejus tanquam flos feni . In Novo autem Testamento ipsam quoque terram ac quere praecipimur, vel certe quia mons, in quo turba dominicis panibus reficiebatur, altitudinem, ut supra diximus, redemptoris nostri significat, ibi super fenum, hic super terram reficitur. Ibi enim celsitudo Christi propter carnales homines et Hierusalem terrenam carnali spe et desiderio tegitur. Hic autem remota omni cupiditate carnali, convivas Novi Testamenti, spei permanentis firmamentum, tanquam ipsius montis soliditas nullo feno interposito continebat. Et accipiens septem panes, gratias agens, fregit et dabat discipulis suis, ut apponerent, et proposuerunt turminus accipiens panes dabat discipulis suis, ut ipsi acceptos turbae apponerent, quia spiritalis dona scientiae tribuens Apostolis per eorum ministerium voluit Ecclesiae suae per orbem vitae cibaria distribui.
Abbreviated transcription (Latin):
q in xp̃m credidert̃. de ꝓpe ad illũ
uenerunt: quia legis ⁊ ꝓpħaꝵ
erant litteris edocti. de illo. Ere¬
dentes uero et gentib. de longe
utiq uenerunt ad xp̃m. quia
nullis paginaꝵ sc̃arum muni¬
m̃tis. de eius erant fide p̾moni¬
ti. Et in t̾rogauit eos. Quot panes
habetis: Qui dixerunt.Septem.
Bene septem panes ministerio
noui testam̃ti ponuntur: in qͦ
fidelib cunctis et credenda re¬
uelatur: ⁊ credita datur. Neq
ordeacei fuisse produntur: si¬
cut illi quinq de quibz quinq
ne iterũ sicut in lege uitale a¬
nime alim̃tum corporalib sa¬
cram̃tis obdegeretur. Ordei et enĩ
medulla: tenacissima palea de¬
gitur. Et precepit turbe discũbere
suꝑ terram. Supra in refectione
quinq panum. turba suꝑ fenum
iuride discumbebat. Nunc ubi sep¬
tem panib reficienda est. suꝑ t̾ram
discumbere precipit᷑. quia ꝑ scrip¬
turam legis carnis defideria cal¬
care et comprimere iubemur.Om¬

Expanded text:
nque in Christo crediderunt, de prope ad illum nque in Christo crediderunt, de prope ad illum venerunt, quia legis et prophetarum erant litteris edocti de illo. Credentes vero ex gentibus de longe utique venerunt ad Christum, quia nullis paginarum sanctarum monimentis de ejus erant fide praemoniti. Et interrogavit eos: Quot panes habetis? Qui dixerunt: Septem. Bene septem panes in mysterio Novi Testamenti ponuntur, in quofidelibus cunctis et credenda revelatur, et credita datur. Neque hordeacei fuisse produntur, sicune iterum sicut in lege vitale animae alimentum corporalibus sacramentis obtegeretur. Hordei enim medulla tenacissima palea gitur. Et praecepit turbae discumbere super terram. Supra in refectione quinque panum turba super fenum viride discumbebat, nunc ubi septem panibus reficienda est, supra terram discumbere praecipitur, quia per Scripturam legis carnis desideria calcare et comprimere jubemur. Om
Abbreviated transcription (Latin):
fraudis.⁊ nil carnalis corrup¬
tionis exꝑtus. ad omnipotentiᷤᷤ
d̾i seruitium. festinauit. Iste de
longin quo non uenit:qui a ꝑ
in corruptionẽ ⁊ in nocentiam
ꝓximus fuit. Alius nulla im¬
pudicicia. nullis flagiciis inqͥ¬
natus. solum aut̃ con iugium
exꝑtus: ad ministertũ sp̃ale conu̾¬
sus est. Neq iste uenit de longĩ¬
quo: quia usus coniunctione
concessa. ꝑ illicita nõ errauit.
Alii uero post carnis flagitia.
auii post falsa testimonia. alii
post facta furta. alii post illa¬
tas uiolentias. alii post ꝑ petra¬
ta homicidia ad penitentiam
redeunt: atq ad omnipotentiᷤᷤ
dei seruitium ꝯuertuntur. Hi
uidelicet ad dñm de longinquo
ueniunt. Quanto et enim qͥsq¬
plus in prauo oꝑe errauit: tan¬
to ab omnipotente deo longius
eis qui de longinquo ueniunt:
quia conuersis peccatorib doc¬
trine sc̃e cibi prebendi sunt: ut ĩ
deo uires reparent. quas inflagi¬
tiis amiserunt. Item iudei quic̃¬

Expanded text:
fraudis et nil carnalis corrupfraudis et nil carnalis corruptionis expertus; ad omnipotentis Dei servitium festinavit. Iste de longinquo non venit, quia per incorruptionem et innocentiam proximus fuit. Alius nulla impudicitia, nullis flagitiis inquinatus, solum autem conjugium expertus, ad ministerium spirituale conversus est. Neque iste venit de longinquo, quia usus conjunctione concessa, per illicita non erravit. Alii vero post carnis flagitia, alii post falsa testpost facta furta, alii post illicitas violentias, alii post perpetrata homicidia ad poenitentiam redeunt atque ad omnipotentis Dei servitium convertuntur. Hi videlicet ad Deum de longinquo veniunt. Quanto etenim plus quisque in pravo opere erravit, tanto ab omnipotente Deo longius eis etiam qui de longinquo veniunt, quia conversis peccatoribus doctrinae sanctae cibi praebendi sunt, ut in Deum vires reparent, quas in flagitiis amiserunt. Item Judaei quicu
Abbreviated transcription (Latin):
cesserunt ad eũ turbe multe.ha¬
bentes secum mutos cecos. clau
dos. debiles.⁊ alios multos: ⁊ ꝓ¬
iecerunt eos ad pedes eius: et
curauit eos.
tionem infirmoꝵ suoꝵ su¬
stinet: cum electi quiq fide scẽ
tͥnitatis lucidi. dño ꝓ suis su¬
oꝵq peccatis. animarũ uideli¬
cet languorib. ꝑseueranti in¬
stantia supplicant. Item. turba
triduo dñm sustinet: qnͣdo mul¬
titudo fidelium peccata que ꝑ¬
petrauit ꝑ penitentiam declinãs.
ad dñm se in oꝑe. in locutione.
atq in cogitatione cõuertit. Qsͦ¬
dimittere ieiunos in domũ suam
dominus non uult. ne deficiant
in uia: quia udelicet conuersi p̾¬
catores inpresentis uite iua defi¬
ciunt: si in sua conscientia. sin e
doctrine sc̃e pabulo dimittantur.
Ne eigo lassent᷑ in huius ꝑegͥna¬
nonis itinere: pascendi sunt sa¬
cra ammonitione. Ualde autẽ
ꝓcessit ex ore ueritatis. qua dici¬
tur. Quidam enim exeis de lon¬
ge uenerunt. Est aut̃ qui nil

Expanded text:
cesserunt ad eum turbae multae hacesserunt ad eum turbae multae habentes sedos, debiles et alios multos, et proiecerunt eos ante pedes eius et curauit eos.tionem infirmorum suorum sustinet, cum electi quique fide sanctae Trinitatis lucidi Domino pro suis suorumque peccatis, animae videlicet languoribus, perseveranti instantia supplicant. Item turba triduo Dominum sustinet, quando multitudo fidelium, peccata quae perpetravit per poenitentiam declinans, ad Dominum se in opere, in locutione, atque in cogitatione convertit. Qdimittere jejunos in domum suam Dominus non vult, ne deficiant in via, quia videlicet conversi peccatores in praesenti vitae via deficiunt, si in sua conscientia sine doctrinae sanctae pabulo dimittantur. Ne ergo lassentur in hujus peregrinationis itinere, pascendi sunt sacra admonitione. Valde autem ocessit ex ore Veritatis, qua dicitur: Quidam enim de longe venerunt. Est aliquis qui nil
Abbreviated transcription (Latin):
tia cestam̃ti sidelib ministranda
monstrata est. Sane utraq re¬
fectio in monte celebrata est: ut
alioꝵ euangelistarũ narratio
declarat: quia utriusq scriptu¬
re testam̃ta recte intellecta. altitu¬
dinem nobis celestium ⁊ p̾cepto¬
rum mandata. ⁊ p̾mioꝵ utraq
altitudinẽ xp̃i qui est mons do¬
mus domni inuertice montiũ.
consona uoce predicant. Qͥ enĩ
edificatam suꝑ se ciuitatẽ siue
domum dñi. idest eccl̃iam in alta
bonoꝵ extollit oꝑum. ⁊ cunctis ma¬
nifestam gentib exhibet. ip̃e hãc
infimis delectationib abstractã
pane celi reficit: atq ad appetitũ
suꝑne suauitatis. dato. pignore
cibi spiritalis accendit. Misereor
inquit suꝑ turbam: quia ecre
iam triduo sustinent me: nec ha¬
bent qd̵ manducent. Et si dimi¬
sero eos ieiunos in domũ suanx
deficient in uia. Quare triduo do¬
exponit plenius qui ait. Et ascẽ¬
dens in montẽ: sedebat ibi. Et ac¬

Expanded text:
atia Testamenti, fidelibus ministranda atia Testamenti, fidelibus ministranda monstrata est. Sane utraque refectio in monte celebrata est, ut aliorum Evangelistarum narratio declarat, quia utriusque scriptura testamenti recte intellecta, altitudinem nobis coelestium et praeceptorum mandat, et praemiorum, utraque altitudinem Christi, qui est mons domus domini in vertice montium consona voce praedicat. Qui enim aedificatam super se civitatem sive domum Domini, id est, Ecclesiam in altum bonorum extollit operum, et cunctis manifestam gentibus exhibet, ipse hanc ab infimis delectationibus abstractam pane coeli reficit, atque ad appetitum supernae suavitatis dato pignore cibi spiritalis accendit. Misereor, inquit, super turbam, quia ecce jam triduo sustinent me, nec habent quod manducent. Et si dimisero eos jejunos in domum suam, deficient in via. Quare triduo tuexponit plenius, qui ait: Et ascendens in montem sedebat ibi. Et ac
Abbreviated transcription (Latin):
iam triduo sustinent me nec
habent qd̾ manducent. Et ił.
hac lectione
consideranda est ¶ in uno eo¬
demq redemptore nr̃o distincta
oꝑatio diuinitatis. ⁊ humani¬
tatis: atq error euthicetis qui
unam tantum in xp̃o opera¬
tionem dogmatirare presumit.pro¬
cul a xp̃ianis finibz expellendus est.
Quis enim nõ uideat hoc qd̾ suꝑ
turbam miseretur dominus. ne
uel media uel uie longioris labore
deficiant. affectum ẽẽ et copassionẽ
humane fragilitatis: qd̾ uero de
septem panib ⁊ piscib paucis.
quatuor hominum milia satu¬
rauit. diuine opus ẽẽ uirtutis:
Mistice aut̃ hoc miracło designa¬
tur qd uiam scl̃i presentis aliter
in columes transire nequimus.
nisi nos gra redemptoris nr̃i ali¬
m̃to sui uerbi reficiat. Hoc uero
typice interhãc refectionẽ ⁊ illã
quinq panum. ac duoꝵ pisciũ
distat: qd̾ ibi littera ueteris ĩstru¬
m̃t sp̃ali gratia plena ẽẽ signa¬
ta est: hic aut̃ noui ueritas ac gͣ¬

Expanded text:
sustinent me, nec habent quod manducent, etc. hac lectione consideranda est in uno eodemque Redemptore nostro distincta operatio divinitatis et humanitatis; atque error Eutychetis, qui unam tantum in Christo operationem dogmatizare praesumit, procul a Christianis finibus expellendus. Quis enim non videat hoc quod super turbam miseretur Dominus, ne vel inedia vel viae longioris labore deficiat, affectum esse et compassionem humanae fraseptem panibus et pisciculis paucis quatuor hominum millia saturavit, divinae opus esse virtutis? Mystice autem hoc miraculo designatur quod viam saeculi princolumes transire nequimus, nisi nos gratia redemptoris nostri alimento sui verbi reficiat. Hoc vero typice inter hanc refectionem et illam quinque panum ac duorum piscium distat, quod ibi littera Veteris Testamenti spirituali gratia plena esse signata est, hic autem Novi veritas ac gr
Abbreviated transcription (Latin):
bis et non creditis: quomodo si
dixero uobis celestia credetis: Ter¬
rena illis dixit. ut in suꝑiore lec¬
tione inuenimus: cum de pas¬
sione. ac resurrectione sui corꝑis
qd̃ de t̾ra assumpserat. loqueret᷑
dicens. Soluite templum hoc: et in
trib dieb excitabo illud. Non. tam̃
credebant uerbo qd̵ dixit: sed nec hoc
quidem intelligere ualebant: qui¬
a non de alio. quã de templo cor¬
poris sui diceret. Qui ergo non ca¬
minus ad celestia. sdest ad diuine
generationis capienda misteria suf¬
ficiunt: Ad dit autem adhuc do¬
minus. et decelestib sacram̃tis.
et de t̾renis instruere eum: quem
uidit sapienter ac diligenter. his
que au dit intendere. Celestis nãq
est ascensio eius ad uitam sempi¬
ternam: terrena uero exaltatio eiꝰ.
ad mortem temꝑalem. Dicit ergo
de celestibz. Et nemo ascendit in
in celum. nisi qui descendit de celo:
filius hominis qui est in celo. Sb̃

Expanded text:
bis, et non creditis, quomodo, si bis, et non creditis, quomodo, si dixero vobis coelestia, credetis? Terrena illis dixit, ut in superiore lectione invenimus, cum de passione ac de resurrectione sui corporis, quod de terra assumpserat, loqueretur, dicens: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud; non tamen credebant verbo quod dixit; sed ne hoc quidem intelligere valebant, quia non de alio, quam de templo corporis sui diceret. Qui ergo teminus ad coelestia, id est, divinae generationis capienda mysteria sufficiunt! Addit autem adhuc Dominus et de coelestibus sacramentis, et de terrenis instruere eum, quem videt sapienter ac diligenter his quae audit intendere. Coelestis namque est ascensio ejus ad vitam sempiternam, terrena vero exaltatio ejus ad mortem temporalem. Dicit ergo de coelestibus: Et nemo ascendit in coelum, nisi qui de coelo descendit, Filius h
Abbreviated transcription (Latin):
Sp̃c ubi uult spirat. quia ip̃e ha¬
bet inpotestate.cuius cor gra sue
uisitationis illustret. Et uocem
eius audis. cum te presente loqui¬
tur. is qui sp̃u scõ repletus est.
Sed non scis unde ueniat. in quo
uadat. Quia etiam si te presente
quẽ piam sp̃c ad horam impleue
qui natura est inuisibilis. Sic ẽ
omnis qui natus est ex sp̃u. Et
ip̃e enim inuisibilit̾ agente sp̃u. ĩ¬
cipit esse qd̾ non erat: ita ut in fi¬
deles nesciant unde ueniat. et qͦ
uadat: id est quia a gr̃a regenera¬
tionis uenit in adoptionẽ filio¬
filioꝵ der: et uadit inperceptionẽ
regni celestis. Querente autem
adhuc nichodemo. quomodo¬
possunt hec fieri: subiungit do¬
minus dicens. Tu es magister ĩ
isrł̾. et hec ignoras: Non quasi
in sultare uolens ei qui ma gist̾
uocabatur. cum sit ignarus sa¬
cram̃toꝵ celestiũ: sed ad humi¬
litatis illum uiam ꝓuocabat:
sine qua. ianua celestis non po¬
test inueniri. Si terrena dixi uo¬

Expanded text:
Spiritus, ubi vult, spirat, quia ipse haSpiritus, ubi vult, spirat, quia ipse habet in potestate, cujus cor gratia suae visitationis illustret. Et vocem ejus audis, cum te praesente loquitur is qui Spiritu sancto repletus est; sed non scis, unde veniat, et quo vadat, quia etiamsi te praesente quempiam Spiritus ad horam impleverquia natura est invisibilis. Sic est omnis qui natus est ex Spiritu. Et ipse enim invisibiliter agente Spiritu incipit esse quod non erat, ita ut infideles nesciant unde veniat, aut quo vadat, id est, quia a gratia regenerationis venit in adoptionem filioi, et vadit in perceptionem regni coelestis. Quaerente autem adhuc Nicpossint haec fieri, subjungit Dominus, dicens: Tu es magister in Israel, et haec ignoras? Non quasi insultare volens ei qui magister vocetur, cum sit ignarus sacramentorum coelestium, sed ad humilitatis illum viam provocans, sine qua janua coelestis non potest inveniri. Si terrena dixi vo
Abbreviated transcription (Latin):
mat̾ que generat nouit. Ceterum
oculis insipientiam uidetur talis
exire de fonte. qualis intrauit: totũ¬
q ludus esse quod agitur. Unde in
fine uidentes gloriam scõꝵ dicent.
gementes in torm̃tis. Hi sunt quoᷤ
aliquando habuimus in derisum:
et in similitudinem improperii.
Quomodo ergo computati sunt
et nondum apparuit quid erimus.
Quod ergo natum est ex sp̃u. sp̃c ẽ.
Quia qui ex aqua et sp̃u regene¬
ratus est ininsibiliter. in nouum
mutatur hominem: et de carnali
efficitur sp̃alis. Qui ideo recte nõ
solum spiritalis sed etiam sp̃s
uocatur: quia sicut substantia
sp̃s inuisibilis est nostris aspecti¬
b: ita is qui ꝑ grãm dei renoua¬
tur. in uisibilit̾ fit sp̃alis et dei fi¬
lius. cum uisibilit̾ omnib caro
et filius hominis appareat. Tc̃.¬
quia dixi tibi: oportet uos
nasci denuo. Sp̃c ubi uult spirat:¬
et uocem eius audis: sed ñ scis
unde ueniat. aut quo uadat. Sic
est omnis qui natus est ex spirttu.

Expanded text:
mater, quae generat novit, caeterum mater, quae generat novit, caeterum oculis insipientium videtur talis exire de fonte, qualis intravit. Totumque ludus esse quod agitur, unde in fine videntes gloriam sanctorum, dicent gementes in tormentis. Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum, et in similitudinem improperii , quomodo ergo computati sunt et nondam apparuit, quid erimus; quod ergo natum est ex spiritu, spiritus est. Quia qui ex aqua et spiritu regeneratur invisibiliter in novum mutatur hominem et de carnali efficitur spiritualis, qui ideo recte non solum spiritualis, sed etiam spiritus vocatur, quia sicut substantia spiritus invisibilis est nostris aspectibus, ita is qui per gratiam Dei renovatur invisibiliter fit spiritualis, et Dei filius, cum visibiliter omnibus caro et filius hominis appareaquia dixi tibi oportet vos nasci denuo, etcdis, sed non scis, unde veniat, et quo vadat. Sic est omnis qui natus est ex Spiritu.
Abbreviated transcription (Latin):
potest introire in regnum dei. Cuiꝰ
natiuitatis modum subsequent̾
exponens: prorsus q a carnali distĩ¬
guens ait. Quod natum est ex car¬
ne caro est: et quod natum est ex sp̃u
sp̃c est. Natura sp̃s inuisibilis: car¬
nis est uisibilis. Atq ideo carnalis
generatio usibilit̾ amministrat᷑.
uisibilib in crementis. Qui in car¬
ne nascitur ꝑ etatum momenta
ꝓficit: spiritalis aut̃ generatio to¬
ta inuisibiliter agitur. Nam uide
tingi. uidetur de aquis descend̾e.
Quid aut̃ in illo lauachrũ regene¬
rationis egerit minime potest ui¬
deri. Sola aut̃ fidelium pietas nouit.
quia petcator in fontem descendit:
sed purificatus ascendit. Filius
mortis descendit: sed filius resur¬
rectionis ascendit. Filius preuari¬
cationis descendit: sed filius re¬
conciliationis ascendit. Filius ire
descendit: sed filius miscd̾ie ascen¬
dit. Filius diaboli descendit: sed
filius dei ascendit. Sola hec eccl̾ia.

Expanded text:
potest introire in regnum Dei. Cujus potest introire in regnum Dei. Cujus nativitatis modum subsequenter exponens, prorsusque a carnali distinguens ait: Quod natum est ex carne, caro est; et quod natum est ex spiritu, spiritus est. Natura spiritus invisibilis, carnis est visibilis; atque ideo carnalis generatio visibiliter administratur visibilibus incrementis. Qui in carne nascitur, per aetatum momenta proficit: spiritalis autem generatio tota invisibiliter agitur. Nam videttingui, videtur de aquis ascendere; qui autem in illo lavacrum regenerationis egerit, minime potest deri, sola autem fidelium pietas novit, quia peccator in fontem descendit, sed purificatus ascendit. Filius mortis descendit, sed filius resurrectionis ascendit; filius praevaricationis descendit, sed filius reconciliationis ascendit; filius irae descendit, sed filius misericordiae ascendit; filius diaboli descendit, sed filius Dei ascendit. Sola haec Ecclesia
Abbreviated transcription (Latin):
sua iam sollicitus extiterat: ne¬
cessario de una quam nouerat
natiuitate. an posset iterari: uł
quo ordine regeneratio possit in¬
pleri querebat: ne huius expers
remanendo. urte celestis particep
esse nequiret. Notandum autẽ.
quia qd̾ de carnali dixit. hoc e¬
tiam de spiritali est generatõe
sentiendum: nequaquã uideli¬
cet eam postquam semel expleta
fuerit posse repeti. Siue enim
hereticus siue scismaticus. siue
facinorosus.quisqq inconfes¬
sione sc̃e trinitatis baptiret: ñ
ualet ille qui ita baptiratus est
a bonis catholicis rebaptirari:
ne confessio uel inuocatio tanti
nominis uideatur adnullari.
Et quia nichodemus ad primã
dñi responsionẽ sollicitus. quo¬
modo sit in delligenda diligent̾
inquirit: meretur iam plenius
instrui: et quia scd̃a natiuitas
non carnalis est. sed spiritalis
audire. Respondit namq illi iħs.¬
Amen amen dico tibi: nisi quis re¬
natus fuerit ex aqua et sp̃u: non

Expanded text:
sua jam sollicitus exstiterat, nesua jam sollicitus exstiterat, necessario de una quam noverat nativitate, an posset iterari, vel quo ordine regeneratio posset impleri, quaerebat, ne hujus expers remanendo, vitae coelestis particeps esse nequiret. Notandum autem quia quod de carnali dixit, hoc etiam de spirituali est generatione sentiendum, nequaquam videlicet eam postquam semel expleta fuerit, posse repeti. Sive enim haereticus, sive schismaticus, sive facinorosus quisque in confessione sanctae Trinitativalet ille qui ita baptizatus est, a bonis catholicis rebaptizari, ne confessio vel invocatio tanti nominis videatur annullari. Et quia Nicodemus ad primam Domini responsionem sollicitus, quomodo sit intelligenda diligenter inquirit, meretur jam planius instrui, et quia secunda nativitas non carnalis est, sed spiritalis, audire; respondit namque illi Jesico tibi, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non
Abbreviated transcription (Latin):
am en dico tibi: nisi quis rena
tus fuerit denuo. non potest ui¬
dere regnum dei. Que sententia
tanto aꝑtius cunctis fidelibus
lucet: quanto constat. quia sine
huius luce fideles esse nequeũt.
Quis erenim si ne lauacro re¬
gen erationis. remission ẽ pecta¬
toꝵ consequi: et regnũ ualet ĩ¬
trare celoꝵ: Sed nicho¬
demus qui nocte uenit ad dñm.
nec dum lucis misteria capere
nouerat. Nam et nox in qua
uenit. ip̃am eius qua premeba¬
tur ignorantiam designat. Nec
dum enim eoꝵ numero socia¬
tus erat. quib art apłs. fuistis
aliquando denebre: nũc autẽ
lux in domino:sed inter eos po¬
tius remanebat: quib loquit᷑
ysaias. Surge illuminare ieru¬
salem:quia uenit lumen tuũ.¬
et gła dñi suꝑ te orta est. Respõ¬
dit ergo dño et ait. Quomodo
potest homo nasci. cum sit senex:
Num quid potest inuentrẽ matͥs
sue iterato introire.⁊ nasci: Qͥa
enim scd̃e natiuitatis adhuc nes¬
cius ꝑseuerabat: de salute autem

Expanded text:
amen amen tus fuerit denuo, non potest videre regnum Dei. Quae sententia tanto apertius cunctis fidelibus lucet, quanto constat quia sine hujus luce fideles esse nequeunt. Quis etenim sine lavacro regenerationis, remissionem peccatorum consequi, et regnum valet intrare coelorum? Sed Nicodemus, qui nocte venit ad Jesum, necdum lucis mysteria capere noverat; nam et nox, in qua venit, ipsam ejus qua premebatur ignodum enim eorum numero sociatus erat quibus ait Apostolus: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino , sed inter eos potius remanebat, quibus loquitur Isaias: Surge, illuminare, Jerusalem, quia venit lumen tuumet gloria Domini super te orta est . Respondit ergo Domino, et ait Quomodo potest homo nasci, cum sit senex? Nunquid potest in ventrem matris suae iterato introire, et renascienim secundae nativitatis adhuc nescius perseverabat, de salute autem
Abbreviated transcription (Latin):
ostensione signoꝵ aliquatenus
iam rudim̃ta ꝑceꝑat. Qui quidẽ
prudenter ea que ab illo fieri ui¬
debat. intelligere curauit: subti¬
liter ea que ab illo querebat in ue¬
stigare ꝓmeruit. Rabbi inquit.
scimus quia a deo uenisti magi¬
ster. Nemo enum potest hec signa
facere que tu facis: nisi fuerit ds̃
cum eo. Ideo igitur iħm ad ma¬
gisterium celeste mundo adhi¬
bendum. uenisse confessus est:
deum cum illo fuisse miracłis
prudentib intellexit: nec dũ tam̃
ip̃m dm̃ esse cognouit. Sed quia
quẽ magistrum nouerat uerita¬
tis. studiose docendus adiit: me¬
rito ad agnitionẽ diuinitatis
eius ꝑfecte doctus subiit: merito
utriusq natiuitatis eius. di¬
uine scilicet et humane: sed et pas¬
sionis atq ascensionis ip̃ius ar¬
chana ꝑcepit. Nec non etiam mo¬
dum scd̃e generationis. ingressũ
regni celestis. aliaq ꝑ plura do¬
ctrine euangelice sa cramenta do¬
mino reuelande didicit. Respon¬
dit enim ihs: et dixit ei. Amen

Expanded text:
nus jam rudimenta perceperat. Qui quoniam prudenter ea quae ab illo fieri videbat, intelligere curavit, subtiliter ea quae ab illo quaerebat, investigare promeruit. Rabbi, inquit, scimus quia a Deo venisti magister; nemo enim potest haec signa facere quae tu facis, nisi fuerit Deus cum eo. A Deo igitur Jesum ad magisterium coeleste mundo adhibendum venisse confessus est, Dominum cum illo fuisse, e miraculis prudenter intellexit; cum Deo tamen ipsum Deum esse non novit; sed quia quem magistrum noverat, veritatis studiose docendum adhuc obtulit, merito ad agnitionem divinitatis ejus perfecte doctus subiit; merito utriusque nativitatis ejus, divinae, scilicet, et humanae, sed et Passionis atque ascensionis ipsius arcana percepit, nec non etiam modum secundae generationis, ingressum regni coelestis, aliaque complura doctrinae sacramenta Domino revelante didicit. Respondit Jesus, et dixit ei: Amen