comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
re uolentib aliquid accipiebã. Hoc enĩ
libidinis furore succensa considerabã. ut
bam: mendicans enĩ uuebã. aut multo¬
tiens stuppã filando. desideriũ ut dixiha¬
bebã insatiabile. ita ut indesinent̾ me
uitã. si indesinent̾ naturȩ iniuriã ꝑe¬
gissem. Hoc modo michi uiuenti: uidi in
autẽ michi. Iherosolimã om̃s ascendunt:
obscẽ crucis exaltationẽ. quȩ post aliquot
dies solito celebrabit᷑. Dixi autẽ ei & ego.
Putas suscipient me. si uoluero abire cum
ipsis: Et ille dixit. Si habes naulũ: nul¬
lus te ꝓhibebi. Dixi ei. L ere frat̾ naulũ.
uel sũptũ. ñ habeo. Uadã autẽ & ascendã
in unã nauiũ quã conduxert̃. & licet no¬
tradã. Corpꝰ meũ in potestate habentes ꝓ
naulo accipiant. Propt̾ea autẽ cũ eis uo¬
lui ãbulare. abba m̃s ignosce michi. ut
multos haberẽ oꝑarios in meȩ libidinis
passione. Dixi tibi mi dñe senex ignosce.
ne cõpellas me meã dicere confrisionẽ. con¬

Expanded text:
re volentibus aliquid accipiebam; hoc enim libidinis furore succensa considerabam, ut bam; mendicans enim vivebam, aut multoties stuppam filando. Desiderium enim, ut dixi, habebam insatiabile, ita ut indesinenter metimabam, si indesinenter naturae injuriam peregissem. Hoc modo me vitam ducente, vidi in autem mihi: In Jerosolymam omnes ascendunt ob sanctae crucis exaltationem, quae post aliquot dies solito celebratur. Dixi autem ei et ego: Putas suscipient me, si voluero ire cum ipsis? Et ille dixit: Si habes naulum, nullus te prohibebit. Dixi ei: Vere, frater, naulum vel sumptum non habeo. Vadam autem et ascendam in unam navim, quam conduxerunt. Et licet tradam; corpus enim meum in potestate habentes, pro naulo accipient. Propterea autem cum eis volui ambulare abba meus, ignosce ut multos haberem cooperatores in meae libidinis passione. CAP. XIV.--Dixi tibi, mi domine senex, ignosce mihi, ne compellas me meam dicere confusionem. Con
Abbreviated transcription (Latin):
uocauerat zosimã. Strenuus enĩ erat uir
ille ualde. & diuinitatis dono prudentis¬
simus: & cognouit quia ex nomine
uocaret eũ quẽ nunquã uiderat: de quo
nec unquã audierat nisi manifestissimȩ
ꝓuidentia grẽ dei fuisset illustrata. Le¬
cit autẽ cũ festinatione qd̾ iussũ ẽ ei: &
exuens se pallio quo erat indutꝰ. terga
uersus ꝓiecit ei. Illa autẽ accipiens: & in
quantũ potuit tegens partẽ corporis quã
oporcet plus tegere cȩteris. p̃cinxit se. Et
conu̾sa ad rosimã: ait ei. Quid tibi uisũ
fuit abba: peccatricẽ uidere & muliercu¬
lã: Quid querens a me uidere aut disce
re: tantũ non pigritasti laborẽ to lerare:
lue autẽ in terrã ꝓstratus poscebat bene¬
dictionẽ scđm morẽ accipere: ꝓstrauit
autẽ se & ipsa. Ui triq autẽ iacebant in
terra. unus ex alio benedictionẽ deposcens :¬

Expanded text:
cepit Zosimam. Strenuus enim erat vir ille valde, et divinitatis dono prudentissimus, et cognovit quia ex nomine non vocasset eum quem nunquam viderat, de quo nec unquam audierat, nisi manifestissime providentiae gratia fuisset illustrata. Fecit autem cum festinatione quod jussum est, et exuens se pallio quo erat indutus, terga versus projecit ei. Illa accipiens, in quantum potuit tegens partem corporis, quam oportet plus tegi caeteris, praecinxit se, et conversa ad Zosimam, ait ei: Quid tibi visum est, abba, peccatricem videre mulierem? Quid quaeris a me videre aut discere, quia tantum non pigritasti tolerare laborem? Ille autem in terra prostratus, poscebat benedictionem secundum morem accipere. Prostravit autem se et ipsa, et utrique jacebant in terra, unus ex alio benedictionem poscens
Abbreviated transcription (Latin):
nominari mos ẽ agebant᷑ diuina sacram̃¬
ta consuete. & unus quisq particeps efficie
bi sumentes congregabant᷑ om̃s in oratoriũ.
& curuatis genib factaq supplicit̾ oratio¬
ne: salutabant se inuicẽ monachi. & unus¬
quisq genu flexo. sublicit̾ amplecteba t᷑
abbatẽ. postulantes orationẽ. ut haberent
ad in choatũ certamen cooperatorẽ. & co¬
mitatorẽ. His ita se habentib fores mona¬
sterii patefiebant. & fr̃s psallebant conso¬
na uoce. Dñs illuminatio mea & salus
mea quẽ timebo: Dñs defensor uitȩ meȩ
a quo trepidabo: Et cȩtera exi bant om̃s.
unũ multotiens. aut duos monasterii cu-¬
stodes ibi relinquentes. Non ut custodirent
ea quȩ intus erant reposita. Non erant
absq diuinis relinqueret᷑ sollẽpniis.
Unusquisq autẽ se annonabat ꝓut pote¬
rat aut uolebat. Nã unusquisq portabat
corpori ad mensurã sufficiens: alius caricas.

Expanded text:
nominari mos est, agebantur divina sacramennominari mos est, agebantur divina sacramenta consuete, et unusquisque particeps efficiebum sumentes, congregabantur omnes in oratorium, et curvatis genibus, factaque suppliciter oratione, salutabant se invicem monachi, et unusquisque genuflexo publice amplectebatur abbatem, postulantes orationem, ut haberent ad inchoatum certamen eum cooperatorem et comitatorem. His ita se habentibus, fores monasterii patefiebant, et psallentes consona voce: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo? Dominus defensor vitae meae, a quo trepidabo? etc. , exibant, unum multoties aut duos monasterii custodes relinquentes, non ut custodirent ea quae intus erant reposita non enim absque divinis relinquerent solemniis. Unusquisque autem se annonabat, prout poterat aut volebat. Nam unus portabat corpori ad mensuram sufficiens, alius carycas,
Abbreviated transcription (Latin):
Nutriebant uero corpora necessariis pane
& aqua: ut multomagis apud diuinã carita¬
tem apparerent efficaces. Hȩc zosimas ut
dicebat ꝓspiciens: edificabat᷑ ualde. p̃tendenᷤᷤ
se ad ꝑfectionẽ. & crescere faciens ꝓpriũ cur¬
sũ. Cooꝑatores inueniens. optime diuinũ
innouantes parady sũ. Transactis autẽ
aliquod dieb: apppiauit tempꝰ quando
sacra ieninia. xp̃ianis traditũ ẽ celebrare.
& purificare se ipsos: ob diuinȩ passionis
resurrectionisq dei salutationes. lanua
autẽ monasterii nunquã aꝑiebat᷑. s semꝑ
erat clausa: & absq ulla ꝑturbatione mo¬
nachi cursũ suũ explebant. Nec enĩ erat
ꝓpter aliquod opus necessariũ adueniebat.
Solitarius enĩ erat locus ille. & plurimis
uicinoꝵs ñ solũ inusitatꝰ. sed & incognitus.
Canon autẽ talis a priscis seruabat᷑ tẽporibꝰ.
qualit̾ ipsius monasterii seruabat᷑ traditio.
Iñica qua prima die iunioꝵ ebdomada

Expanded text:
nutriebant vero corpus pane nutriebant vero corpus pane et aqua, ut multo magis apud divinam clementiam apparerent efficaces. CAP. V.--Haec Zosimas, ut dicebat, perspiciens, aedificabatur valde, praetendens se ad perfectionem, et crescere faciens proprium cursum, cautem aliquot diebus, appropinquavit tempus, quando sacra jejunia Christianis traditum est celebrare, et purificare seipsos ob divinae passionis diem resurrectionisque salutationem. Regia autem monasterii nunquam aperiebatur, sed semper erat clausa, et absque ulla perturbatione monachi cursum suum explebant; nec enim erat propter aliquod opus necessarium adveniebat. Solitarius enim erat locus ille, et plurimis vicinorum non solum inusitatus, sed et incognitus. Canon autem talis a priscis servabatur temporibus: qualiter ipsius monasterii servabatur traditio. Dominica quam primam jejuniorum hebdomadam
Abbreviated transcription (Latin):
nachos huc ꝑduxit: mane nobiscũ si ob hoc
uenisti. & om̃s nos nutriet pastor bonus sci
sp̃c sui grã: qui animã suã posuit liberationẽ
ꝓ nobis. & ꝓprias oues uocat ex nomine. Hȩc
& uisione dei splendentes. sp̃u feruentes &
dño seruientes. Psallentes & enĩ ibi erant: &¬
incessabilẽ totiꝰ noctis habentes stabilitatẽ: &
in manib semꝑ oꝑatio. & in ore psalim diui¬
ni absq diminutione. Sermo ibi ociosus ñ
ꝓficiebat: cogitatio auri argentiq aut rerũ
aliquarũ apud illos ñ erat. Expensio anni
totiꝰ aut mensura. uel tẽporalis uitȩ medita¬
tio dolorib congrua: nec nom̃ apud eos cog¬
noscebat᷑. Sed unũ erat primũ solũ modo qd̾
festinabat᷑ ab omĩb. ut unusquisq mortiuis
eẽt corpore sicut semel scło: & eis quȩ in scło
sunt mortificatꝰ. etiã ñ ui uens. Cibũ autẽ ha¬
bebant indeficientẽ. idest diuinitatis eloqͥa.

Expanded text:
nachos perduxit, mane nobiscum, si ob hoc nachos perduxit, mane nobiscum, si ob hoc venisti, ut omnes nos nutriet pastor bonus sancti Spiritus sui gratia, qui animam suam dedit liberationem pro nobis, et proprias oves vocat ex nomine . Haec et visione splendentes, spiritu ferventes, et Domino servientes. Psallentia ibi erat, incessabiles totius noctis habens stabilitates, et in manibus semper operatio, et in ore psalmi divini absque diminutione. Sermo ibi otiosus non proficiebat; cogitatio auri argentique, aut rei alicujus apud illos non erat; expensa anni totius, aut mensura, vel temporalis tiones, doloribus congruae, nec nomen apud illos cognoscebatur; sed unum erat primum solummodo, quod festinabatur ab omnibus; ut unusquisque mortuus esset corpore, sicut semel saeculo, et eis quae in saeculo sunt mortificatus, et jam non vivens. Cibum autem habebant indeficientem, divinitatis eloquia;
Abbreviated transcription (Latin):
nu ianuã. loquit᷑ prius monacho qui
ianuã obseruabat. & ille nuntiauit abba.¬
ti. Qui suscipiens eũ. habituq & specie re-¬
ligiosũ conspiciens: postquã flectit genu ut
mos ẽ monachis. accepta oratione: hoc mͦ¬
eũ interrogauit. Uinde frat̾ aduenisti. &
quãobrẽ apud humiles te conuinxisti mo¬
nachos: Tosimas autẽ respondit. Linde
quidẽ uenerĩ. ñ puto necessariũ dicere.
Edificationis tam̃ grã pater adueni. Audi¬
ui de uobis magnalia & laude digna. & pos¬
se deo ꝑ uos animã sociarȩ. Dixit autẽ ei
abbas. Ds̃ frat̾ qui solus sanat animȩ infir-¬
mitatẽ: ipse te & nos doceat diuina manda¬
ta. & dirigat ad ea facienda omĩa quȩ opor¬
tuna sunt. Homo enĩ hominẽ edificare ñ
ualet. nisi unusquisq attendat semet ipsum
frequent̾: & sobrio intellectu qd expedibile
ẽ operet᷑. dm̃ habens cooꝑatorẽ. Tam̃ qm̃ ut
dixisti caritas te xp̃i uidere nos humiles mo¬

Expanded text:
terii januam, loquitur prius monacho qui terii januam, loquitur prius monacho qui januam observabat, et ille nuntiavit eum abbati. Qui suscipiens eum, habituque et specie religiosum conspiciens, postquam flexit genu, ut mos est monachis, accepta oratione, hoc eum interrogavit: Unde frater, advenisti? et quam ob rem apud humiles te conjunxisti monachos? Zosimas autem respondit: Unde quidem veni, non puto necessarium dicere; aedificationis autem gratia, Pater, adveni. Audivi de vobis magnalia et laude digna, et posse Deo animam sociare. Dixit autem ei abbas: Deus, frater, qui solus sanat animae infirmitatem, ipse te et nos doceat divina mandata, et dirigat omnes ad ea facienda quae opportuna sunt. Homo enim hominem aedificare non valet, nisi unusquisque attendat semetipsum frequenter, et sobrio intellectu quod expedibile est operetur, Deum habens cooperatorem. Tamen quoniam, ut dixisti, charitas Christi te videre nos humiles mo
Abbreviated transcription (Latin):
aut iuuare me ualens in aliquo qd̃ igno¬
rẽ. aut quod ego in monachico ñ expleue¬
rim oꝑe: Nunquid inuenit᷑ eors qui soli¬
tudinẽ dilexerunt. uir. qui prior me in acti¬
bussit: Hȩc & his similia eo cogitante:
astitit quidã & dixit ei. O eosima bene qͥ¬
dem & sicut possibile fuit homini decer-¬
tasti. bene cursũ monachicũ consũmasti.
Tam̃ nullus ẽ in hominib qui se ꝑfectum
eẽ demonstret. Maior enĩ lucta p̾sens: quã
illa quȩ p̃teriit. licet tu nescias. Ut autẽ cog¬
noscas quantȩ sint & aliȩ uiȩ salutis: egre¬
dere de terra & de cognatione tua. & de do-¬
mo patris tui. ut abrahã ille patriarcha¬
rũ eximius: & ueni ad monasteriũ qd̾ ior
dicentẽ. egressus de monasterio in quo ab
infantia conuersatꝰ ẽ. & ꝑueniens ad ior¬
danẽ omniũ fluuiũ sanctiorẽ: dirigitur
ab eo qui uocauit eũ in monasterio. in qͦd
illũ ds̃ uenire p̃cepit. Pulsans igit᷑ ma-¬

Expanded text:
 juvare me valens in aliquo quod igno juvare me valens in aliquo quod ignorem, aut quod ego in monachico non expleverim opere? Nunquid invenitur eorum qui solitudinem duxerunt vir qui prior me in actibus sit? Haec et his 383 similia eo cogitante, astitit quidam et dixit ei: O Zosima, bene quidem, et sicut possibile fuit homini, decretasti, bene cursum monachicum consummasti. Tamen nullus est in hominibus qui se perfectum esse demonstret. Major enim lucta praesens quam illa quae praeteriit, licet tu nescias. Ut autem cognoscas quantae sint et aliae viae salutis, egredere de terra et de cognatione tua, et de domo patris tui, ut Abraham ille patriarcharum eximius , et veni ad monasterium quod juxdicentem, egressus de monasterio, in quo ab infantia conversatus est, et perveniens ad Jordanem, fluvium omnium sanctiorem, dirigitur ab eo qui vocavit eum in monasterium in quod illum Deus venire praecepit. Pulsans igitur monas
Abbreviated transcription (Latin):
opus habebat integrũ nunquã deficiens
psallere frequent̾. & meditationẽ facere scĩ
eloquii. Multotiens enĩ ut asserunt & diuinȩ
illustrationis dignus effectus ẽ. a deo sibi uisi¬
onis ostensȩ. Et mirũ non ẽ. nec incredibile.
Si enĩ ut ait dñs. beati mundo corde qm̃ ip
si dm̃ uidebunt. quanto magis qui suã pu-¬
rificauerint carnẽ. sobrii semꝑ animoꝵ ꝙ̃
ꝑuigiles. ocłis diuinȩ ꝓspiciunt illustratio¬
nis. & uisionis iudiciũ. hinc p̃parata futu¬
rȩ bonitatis accipientes: dicebat autẽ hisip¬
se xosimas ab ipsis ut ita dicã maternis ul-¬
nis in hoc se eẽ monasterio traditũ. & usq
ad quinquagesimũ terciũ annũ in eo cur¬
sũ monachicũ ꝑegisse. Post hȩc autẽ pulsa¬
tus ẽ a quibꝰdã cogitationib quasi iam in
om̃ib eẽt ꝑfectus. alteriꝰ non indigens in
ullo doctrina. Hȩc autẽ ut dicebat: inse
cogitabat. N unquid ẽ in derris monachus
qui nouũ aliquid possit tradere michi.¬

Expanded text:
opus habebat intacitum et nunquam deficiens, psallere frequenter et meditationem facere sacri eloquii. Multoties enim asserunt quia et divinae illustrationis dignus effectus, a Deo sibi visiones ostensae sunt, et mirum non est nec incredibile. Si enim, ut ait Dominus, beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt ; quanto magis qui suam purificaverint carnem, sobrii semper, animorumque pervigiles, oculos divinae prospiciunt illustrationis, visionis indicium hinc praeparatae futurae bonitatis accipientes? Dicebat autem ipse Zosimas, ab ipsis, ut ita dicam, maternis ulnis in hoc se esse monasterio traditum, et usque ad quinquagesimum tertium annum in eo cursum monachicum peregisse. Post haec autem pulsatus est a quibusdam cogitationibus, quasi jam in omnibus esset perfectus, alterius non indigens in ullo doctrina. Haec autem, ut dicebat, in se cogitabat: Nunquid est in terris monachus, qui novum aliquid possit tradere mihi,
Abbreviated transcription (Latin):
de longinqͥs partib ad eũ confluentes.
eius exemplis atq doctrinis se constringe¬
rent. & ad illiꝰ imitationẽ abstinentie se
multo magis subiugarent. Hȩc itaq in se
omĩa habens. a meditatione sacri eloquis
nunquã discessit. Sed instratusuo quiescens
siue surgens. aut oꝑa tenens manib. uel ci¬
bũ si conueniebat ut sumeret bonũ. qd̾ ille
uti consueuerat spiritalit̾ utebat᷑. li num

Expanded text:
de longinquis partibus ad eum confluentes, de longinquis partibus ad eum confluentes, ejus exemplis atque doctrinis se constringerent, et ad illius imitationem abstinentiae se multo magis subjugarent. CAP. II.--Haec itaque omnia in se habens, a meditatione sacri eloquii nunquam discessit, sed in stratu suo quiescens, sive surgens, aut operam tenens manibus, vel cibum, si conveniebat ut sumeret, bonum, quo ille uti consueverat, spiritualiter utebatur, unum
Abbreviated transcription (Latin):
a monasterio palestinors fuit uir Iegyptiace¬
uitȩ morib & uerbo ornatus. qui ab ipsis
cunabulis monachicis ẽ actib diligent̾ in¬
structus. & conu̾sationib scĩs ueracit᷑ educatꝰ
nomine zosimas. Et nullus nos estimet dice¬
re eosimã illũ. in p̃dicationis erroneȩ dog¬
mate accusatũ sectȩ alteriꝰ. Alius enĩ hic.
& alius ille. & multa inter utrosq distan¬
tia. licet unũ uterq sortiti sint uocabuli
nomen. Hic itaq rosimas ab initio in uno
palestinoꝵ conuersatꝰ ẽ monasterio: o om¬
nẽ ꝑtransiens monachicã disciplinã: in
abstinentiȩ opus om̃iũ factus ẽ ꝓbatissi¬
mus. Om̃e enĩ sibi p̃ceptũ traditũ canonis.
ab his qui ab infantia educati sunt luctã
ꝑfectȩ disciplinȩ monachicȩ: irrep̃hensi¬
bilit̾ conseruabat. Multa enĩ & ipse sibi
adiciens. suꝑaddidit cupiens carnẽ sp̃ui sub¬
iugare. Nec enĩ in aliquo offendisse ali-
multi monachi de p̃dictis monasteriis.&

Expanded text:
 monasterio Palaestinorum fuit vir vitae moribus et verbo ornatus, qui ab ipsis cunabulis, monachicis est actibus diligenter instructus, et conversationibus veraciter educatus, nomine Zosimas. Et nullus nos aestimet dicere Zosimam illum in praedicationis erroneae dogmatibus accusatum sectae alterius; alius enim hic, et alius ille, et multa inter utrosque distantia, licet unum uterque sortiti sint vocabuli nomen. Hic itaque Zosimas ab initio in uno Palaestinorum conversatus est monasterio, et omnem pertransiens monachicam disciplinam, in abstinentiae opere omnium factus est probatissimus. Omne enim praeceptum sibi traditum canonis ab his qui ab infantia educati sunt, luctam perfectae disciplinae monachicae irreprehensibiliter conservabat. Multa etiam et ipse sibi adjiciens superaddidit, cupiens carnem spiritui subjugare. Nec enim in aliquo offendisse comprmulti monachi de praedicti loci monasteriis et
Abbreviated transcription (Latin):
uina meruit ibi mortuũ suscitare. Post aliquos
dies in fans sine baptismi regeneratione defunctꝰ
est: duplici morte dãpnatus. Presentẽ uero lucẽ
amiserat: & pena futuri scłi non carebat. Cunc
mater extincti quȩ iam mater non erat. dũ filiũ
non habebat: ꝓuoluta ad pedes scĩ hilarii prece¬
dentib lacrimis nati sui corpus effudit exclamans.
Martinus a dhuc incipiens catecuminus mortuũ
reuocauit ad uitã: tu pontifex redde rogo filiũ.
aut michi aut baptismo. qui popłi pater agnosce¬
ris: ut mater ego uocer queso obtineas Sic illa
plus lacrimis petente quã uerbis. cõmotus ẽ pieta¬
te uir dei: & expectante popło ad consueta arma

Expanded text:
vina meruit ibi mortuum suscitare. 42 Post aliquot vina meruit ibi mortuum suscitare. 42 Post aliquot dies infans sine baptismi regeneratione defunctus est: duplici morte damnatus praesentem lucem amiserat et poena futuri saeculi non carebat. 43 Tunc mater extincti, quae iam mater non erat, dum filium non habebat, provoluta ad pedes sancti Hilarii praecedentibus lacrimis nati sui corpus effudit exclamans: Martinus adhuc incipiens cathecuminum mortuum revocavit, tu pontifex redde, rogo, filium aut mihi aut baptismo: qui populi pater agnosceris, ut mater ego vocer obtineas. 44 Sic illa plus lacrimis petente quam verbis commotus vir dei spectante populo ad consueta arma
Abbreviated transcription (Latin):
sit terra sed pelagus. Et quidẽ dum semꝑ illã
partẽ uerentur attingere: facilius erat illis ma¬
re transire quã uocẽ. O immotabilẽ terminũ: de
sermone plantatũ. Apparet quantũ est melior
adam scd̃s antiquo. Iile serpenti paruit: iste
seruos habet qui possunt serpentib imperare.
Iue ꝑ bestiã de sede paradysi ꝓiectus est: iste de
siuis cubilib serpentes exclusit. deposuit anguis
antiquũ mendaciũ: qui didicit implere manda¬
tum. O hilari dulcedo. medicamentũ emeritũ:
ante quẽ sine mora uenena fugata sunt. A ddi¬
dit terrã hominib: quia in loco beluȩ incola
transmigrauit. Sed reuertamur ad ordinem.
fauore plaudebant om̃s pariter. eo quod ecclesia¬
recepisset pontificẽ: grex pastorẽ. Et acsi omnes
cũ ipso tunc redissent ad patriã: ita sine ipso
se exules fuisse deflebant. Itaq beato martino in
uico legotiaco dũ precepisset consistere: uirtute di¬

Expanded text:
sit terra, sed pelagus; quia dum semper illam sit terra, sed pelagus; quia dum semper illam partem verentur attingere, facilius erat illis mare transire quam vocem. O immutabilem terminum, de sermone plantatum! Apparet, quantum est melior Adam secundus antiquo. Ille serpenti paruit: iste servos habet qui possunt serpentibus imperare. Ille per bestiam de sede paradisi projectus est: iste de suis cubilibus serpentes exclusit. Deposuit anguis antiqui mendacium, qui didicit implere mandatum. O Hilarii dulcedo, medicamentum et meracum, ante quem sine mora venena fugata sunt! Addidit terram hominibus, quia in loco belluae incola transmigravit. Sed revertamur ad ordinem. favore plaudebant omrecepisset pontificem, grex pastorem: et ac si omnes cum ipso tunc redissent ad patriam, ita sine illo se exules fuisse deflebant. 41 Itaque beatum Martinum in vico Locoteiaco dum praecepisset consistere, virtute di
Abbreviated transcription (Latin):
ctum uidere meruit illi deuotus occurreret:
nisi ꝑ omnia misteriis plenũ in eo sp̃m preui¬
disset. Nec mirũ si ille qui dm̃ prius uidit in
paupere: post ea ipsũ habitare cognosceret in
le preterire miraculũ. Nam cũ circa gallinariã
insulã ꝓpinquaret regionẽ uicinors. agnouit
ibidẽ ingentia serpentiũ uolumina sine nume¬
ro ꝑuagari. & ob hoc quãus illis hȩc insula
uideretur uicina: ꝓpter inaccessibilem tam̃
locũ longius illis uidebat᷑ esse. quã affrica.
Quo audito uir dei sentiens sibi de bestiali
pugna uenire uictoriã: in nomine dñi prece¬
dente crucis auxilio descendit in insulã. Eoq
uiso. serpentes in fugã conuersi sunt: non tole¬
rantes eius aspectũ. Tunc baculũ figens in terrã
quasi metã: quousq deberent excurrere uirtu¬
tis potentia designauit. Nec amplius libertas ẽ
illis occupare quod uetuit: tanquã pars insulȩ ñ

Expanded text:
ctum videre meruit, illi devotus occurreret, ctum videre meruit, illi devotus occurreret, nisi per omnia mysteriis plenum in eo spiritum praevidisset. Nec mirum, si ille, qui Deum prius vidit in paupere, postea illum habitare cognosceret in le praeterire miraculum. Nam cum circa Gallinariam insulam propinquaret, relatione agnovit vicinorum, ibidem ingentia serpentium volumina sine numero pervagari: et ob hoc quamvis illis haec insula videretur vicina, propter inaccessibilem tamen locum longius illis videbatur esse, quam Africa. Quo audito, vir Dei sentiens sibi de bestiali pugna venire victoriam, in nomine Domini, praecedente crucis auxilio, descendit in insulam: eoque viso, serpentes in fugam conversi sunt, non tolerantes ejus adspectum. Tunc baculum figens in terram, quasi metam, quo usque deberent excurrere, virtutis potentia designavit: nec amplius libertas est illis occupare, quod vetuit, tanquam si reliqua pars insulae, non
Abbreviated transcription (Latin):
martyriũ: si non defuisset ꝑcussor. Et tam̃ ani¬
mus sũpsit głam: & si tempus non intulit penã.
Sed ad hoc ipsũ nutu dei seruatũ testificor. pro
correctione cunctors. Nam pene totũ mundum
graui errore confusũ. factis sepius ingalliis sy¬
nodis ꝑ hilariũ fuisse ad uiã ueritatis addu-¬
ctos: confitet᷑ lingua multoꝵs. Quid autẽ inter
est. uel sibi pro uita ȩterna factũ fuisse marty¬
rem: uel amplius uixisse reliqui ne perirent
Igitur scĩssimã animã & si gladius ꝑsecutoris ñ
abstulit: palmã tamen martẏris non amisit.
Itaq dum regrederet᷑ hilarius ad ꝓpria: tunc¬
beatus martinus equimeritoꝵs lumine non abs¬
consus. qui ab eodem scõ hilario ex orcista ẽ post¬
ea institutus. cognito aduentu eius romã festi¬
nanter occurrit: quẽ cũ iam preterisse cognosce¬
ret. usq gallias prosecutus ẽ. N eq enĩ martinus
qui adhuc catecuminus xp̃m clamide sua te¬

Expanded text:
martyrium, si non defuisset percussor: et tamen animartyrium, si non defuisset percussor: et tamen animus sumpsit gloriam, etsi tempus non intulit poenam. 31 Sed hunc ipsum divino nutu servatum testificor pro correctione cunctorum. Nam pene totum mundum gravi errore confusum factis saepius in Gallia synodis per Hilarium fuisse ad viam veritatis adductum confitetur lingua multorum. 32 Quid autem sibi interest, vel pro vita aeterna factum fuisse martyrem, vel amplius vixisse, ne reliqui perirent? Igitur sanctissimam animam etsi gladius persecutoris non abstulit, palmam tamen martyris non amisit. 33 Itaque dum regrederetur ad beatus Martinus, aeque meritorum lumine non absconsus, qui ab eodem S. Hilario exorcista est postea constitutus, cognito adventu ejus, Romam festinanter occurrit. Quem cum jam praeterisse cognesceret, usque ad Gallias consecutus est. Neque enim Martinus , qui adhuc catechumenus Christum chlamyde sua te
Abbreviated transcription (Latin):
contra hereticos disceptandi de religione licentia:
ne ueritatẽ falsitas obumbraret. ne ȩquitati iniqͥ¬
tas preualeret: ne imperator deo resisteret. ne fidei
ꝑfidia rebellaret. Unde ualens & ursacius con-¬
scientiȩ reatu ꝑterriti. qm̃ si daretur facul¬
tas certandi mox se recognoscebant hilatii con¬
tentione ꝓsterni: sollicitant imperatoris ani¬
mũ tam maligna parte captiuũ. ut ipsũ bea
presente heretica non posse machinamenta ꝓfice¬
re. Quo obtentu ad gallias compulsus reuertit᷑.
putans magis amplius se pati exilium. quod illue
ꝑ turbationẽ ȩccłiȩ relinquebat termino discep¬
tationis non obsecuto. O beatũ pontificẽ: qui in
sũmo discrimine inimico etiã sibi iudice adiit
tribunal imperii: sine timore tormenti. Uere
totis uiscerib diligebat xp̃i regnũ: qui non for¬
midabat in principatu constantiũ. Nam quod
se pro dño sic ingerebat aꝑto periculo. optabat

Expanded text:
contra hercontra herne veritatem falsitas obumbraret, ne aequitati iniquitas praevaleret, ne imperator Deo resisteret, ne fidei perfidia rebellaret. Unde Valens et Ursacius conscientiae reatu perterriti, quoniam, si daretur facultas certandi, mox se recognoscebant Hilarii contentione prosterni: sollicitant imperatoris animum, tam maligna parte captivum, ut ipsum Dei praesente haeretica non posse machinamenta proficere. Quo obtentu, ad Gallias compulsus revertitur, putans amplius se pati exilium, quod illic perturbationem Ecclesiae relinquebat, termino disceptationis non consecuto. O beatum pontificem, qui in summo discrimine, inimico etiam sibi judice, adiit tribunal Imperii, sine timore tormenti! Vere totis visceribus diligebat Christi regnum, qui non formidabat in prinse pro domino sic ingerebat aperto periculo, optabat
Abbreviated transcription (Latin):
a quo generata ẽ. sed ꝑ quẽ regenerata ẽ p̃dicabat.
Cũ uero seleutiã ꝑuenisset magno fauore a cun
in spectaculo mundi ꝓduceret: ubi erat de fide
censendũ. Hinc post examinationẽ agnitis hostib
ad imperatorẽ legatio. Cũ qua ꝑrexit sc̃s hilariꝰ.
quãuis ei ñ fuisset iniunctum: metuens ne adhuc
contra religionis dogmata respiraret dampnata
ꝑfidia. Sed disserere longũ ẽ qualiter ariminen¬
si synodo cõposita mentione aliud ex alio referens.
fraus heretica serpentino lapsu subripuit: ꝙ post¬
ea legatis seleucensib ꝑ imperatoris iniquitatẽ
ipsa ẽ illata calũpnia. Quod tamen athleta xp̃i
beatus hilarius agnoscens. grauit̾ apud arimi
nũ diaboli p̃ualuisse mendaciũ. in tantũ ut &¬
orientales partes similiter cõposito fuco infecerit:
imperatori tribus libellis oblatis preces effudit:
ut in eius conspectu collectis aduersariis eẽt ei

Expanded text:
a quo generata est, sed per quem regenerata est, praedicabat. a quo generata est, sed per quem regenerata est, praedicabat. 24 Cum vero Seleuciam pervenisset, magno favore a cuncin spectaculo mundi produceret, ubi erat de fide censendum. 25 Hinc post examinationem agnitis hostibus ad imperatorem legatio: cum qua perrexit sanctus Hilarius, quamvis ei non fuisset iniunctum, metuens ne adhuc contra relperfidia. Sed disserere longum est qualiter in Ariminensi synodo, composita mentione aliud ex alio referens, fraus haeretica serpentino lapsu subrepserit, et quomodo postea legatis Seleucensibus per imperatoris iniquitatem ipsa est illata calumnia. Quod tamen athleta Christi beatus Hilarius agnonium diabuli preualuisse mendacium. In tantum| orientalis partes similiter conposito fugo inficeret imperator| tribus libellis oblaeis praecibus effudit . ut in eius| conspectu collectis aduersariis esset ei
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑuenerit: locus in sequenti seruat᷑. Interea cũ to¬
to orbe arrianȩ heresis ꝑuersitas pullularet: dato
generaliter imperatoris edicto ut om̃s orientales
ep̃i apud seleutiã isauriȩ oppidũ conuenirent.
disceptaturi quid sentirent de fi dei ueritate: tẽ
inter reliquos quarto iam exilii anno de frigia
sc̃s hylarius. in p̃dicto loco data euectione ad sino¬
dum uenire compellit᷑. Qui quoddã castellum
dum adisset: die dñico ingressus ẽ templũ. Mox
florentia puella gentilis increpans multitudinẽ
popłi. uoce magna seruũ dei aduenisse testata ẽ:
& ad pedes eius occurrens ñ cessauit petere: nisi sig¬
num crucis ab ipso sibi fieri fideliter impetrasset.
Quã florentius pater secutus ẽ & cuncta familia:¬
& in nomine dñi meruerunt parit̾ baptizari.
Quȩ florentia relictis patentib uestigiis eius in¬
herens usq pictauis ꝑducta ẽ: patrẽ se habere ñ

Expanded text:
pervenerit, locus in sequenti servatur, 21 Interea cum topervenerit, locus in sequenti servatur, 21 Interea cum toto orbe Arrianae haeresis perversitas pullularet, dato generaliter imperatoris edicto, ut omnes orientales episcopi apud Seleuciam Isauriae oppidum convenirent disceptaturi, quid sentirent de fidei veritate, tunc inter reliquos quarto iam exilii anno de Frigia sanctus Hilarius in praedicto loco data evectione ad synodum venire compellitur. 22 Qui quoddam castellum dum adisset, die dominico ingressus est templum: mox Florentia puella gentilis inrumpens multitudinem populi voce magna servum dei advenisse testata est et ad pedes eius occurrens non cessavit petere, nisi signum crucis ab ipso sibi fieri fideliter impetrasset. 23 Quam Florentius pater secutus et cuncta familia in nomine domini meruerunt pariter baptizari. Quae Florentia relictis parentibus vestigiis eius inhaerens usque Pictavis perducta est: patrem se habere non
Abbreviated transcription (Latin):
contaminatione ꝑuiderat. Mox oportunitate
reꝑta manu ꝓpria subscriptã filiȩ direxit epi¬
stolã sufficienti sale conditã: & uelut aromaticis
unguentis infusam. quȩ tenet᷑ pictauis ꝓ mu¬
los ascenderet: pulchritudo rosarũ & lilii cõpa¬
rationẽ precederet. oculi gẽmarũ lumina lumi¬
narent: uestis candorẽ niuis opprimeret. orna-¬
menta in estimabili fulgore uernarent: diuitiȩ
intra se regna concluderent: sapientia incõpre¬
hensibilis emanaret. dulcedo faui mella post-¬
poneret: pudicitia incontaminata ꝑsisteret:
odor suauitate fraglaret: thesauri sine defectio¬
ne constarent. Addens ergo monitis. ut filia
ut patrẽ expectaret pollicitũ: & sponsũ pariter
cũ ꝓmissione uenturũ. Q uod apra dulcit̾ ex¬
cipiens. & quasi sponsũ futurũ in epla patris
amplectens. admonitionẽ secuta ẽ: nulli se in
coniugio resoluens. Sed qualiter ad illum sponsũ

Expanded text:
contaminatione providerat. 19 Mox oportunitate contaminatione providerat. 19 Mox oportunitate reperta manu propria subscriptam filiae direxit epistolam, sufficienti sale conditam eunguentis infusam, quae tenetur Pictavis pro muelos ascenderet, pulchritudo rosarum et lilii comparationem praecederet, oculi gemmarum lumen obnubilarent, vestis candorem nivis opprimeret, ornamenta inaestimabili fulgore vernarent, divitiae intra se regna concluderent, ejus sapientia incomprehensibilis emanaret, dulcedo favi mella postponeret, pudicitia incontaminata persisteret, odor suavitate fragraret, thesauri sine defectione| constarent Addens ergo monitus ut fi| liauam ut panem expectaret pollicitum se et sponsum| pariter cum promissione uenturum . quod apra dulciter| excipiens. Et quasi sponsum futurum in epistula . patris| amconiugio se resolvens. Sed qualiter ad illum sponsum
Abbreviated transcription (Latin):
ticus obtinere.: sperans hostis fidei aliquas se ne¬
bulas splendori catholico posse p̃tendere. si re¬
trusus exilio uir talis a certamine defuisset: qm̃
ut dictũ ẽ. quisquis ꝑuersus uoluit illi confli¬
gere. acsi mutus & claudus. nec uerba poterat
ꝑferre nec currere: sed quasi natans in pelagis an¬
te fluctũ eius eloquentiȩ mergebat᷑. Itaq in fri¬
gia asiȩ regionis missus exilio ad iuirtutis augm̃¬
tum grãs agit: quia quantũ ꝓ nomine xp̃i lon-¬
gus discedebat de solo ꝓprio: tantũ merebat᷑
fieri uicinior celo. Qui dũ ad locũ ꝑuenisset op¬
tabilem: nobis tacendũ non ẽ. quod illi concessũ
est. Nam & co tempore scõ sibi sp̃u reuelante cog¬
nouit: eo quod beatissimã aprã filiã suã quam
cũ matre pictauis reliquerat. quidã iuuenis no¬
bilissimus p̃diues pul cherrimtis. conuigii uin¬
culo sibi quereret annectendã. Sed ipse inter¬
uentu orationis assiduȩ: cȩlestẽ illi sponsũ sine

Expanded text:
ticus obtinere, 16 Sperans hostis fidei aliquas se nebulas splendori catholico posse praetendere, si retrusus exilio talis vir a certamine defuisset: quoniam, ut dictum est, quis perversus voluit confligere ac si mutus et claudus nec verba poterat proferre nec currere, sed quasi natans in pelagis ante fluctum eius eloquentiae mergebatur. 17 Itaque in Frigia Asiae regione missus exilio ad virtutis augmentum gratias egit, quia quantum pro nomine Christi longius discedebat de solo proprio tantum merebatur fieri vicinior caelo. Qui dum ad locum pervenisset optabilem, nobis tacendum non est quod illi concessum est. 18 Nam et eo tempore sancto sibi spiritu revelante cognovit, eo quod beatissimam Abram filiam suam, quam cum matre Pictavis reliquerat, quidam iuvenis nobilissimus praedives pulcherrimus coniugii vinculo sibi quaereret annectendam. Sed ipse interventu orationis assiduae caelestem illi sponsum sine
Abbreviated transcription (Latin):
astutus iuxta ꝓphetã ut serpens: colũbȩ simpli¬
cis grãm non amittens. Conditi sale ingenii: fons
Cuius dicta qui legerit: non credit dicere s tonare.
hoc fuit ultra hominẽ sapere: tam caute de religi¬
one censere. Sed qui uult ipsũ agnoscere: eius exi¬
lia memoret. merita respiciat. uolumina rele¬
gat. dicta ꝑpendat: signa cotidiana ꝑcenseat.
Qui dũ suꝑstes fuit in scło. aut scripsit eccl̃iasti¬
cȩ fidei documenta: aut pugnando calcauit he¬
retica crimina. aut petenti tribuit miraculors
suffragia: quȩ uolente dño usq in hodiernũ diem
eius orationib ꝑseuerant. Sed mea lingua ñ sufficit.
singła de sc̃o sp̃u quȩ ꝑ eum & operatus ẽ & lo¬
cutus: sicut illi dignũ ẽ cuncta ꝓferre. Det pius
michi ueniã. quia multa preterii: quia uix
pauca conscripsi. Ita b̾eatissimi hilarii uita
de presenti scło decedente ualente & ualenti¬

Expanded text:
astutus iuxta prophetam ut serpens, columbae simpliastutus iuxta prophetam ut serpens, columbae simplicis gratiam non amittens, conditi sal ingenii, fons Cuius dicta qui legerit non credit dicere sed tonare. Hoc fuit ultra homines sapere tam caute de religione censere. 52 Sed qui vult ipsum agnoscere eius exilia memoret, merita respiciat, volumina relegat, dicta perpendat, signa cotidiana percenseat. Qui dum superstis fuit in saeculo aut scripsit ecclesiasticae fidei documenta, aut pugnando calcavit haeretica crimina, aut petenti tribuit miraculorum suffragia: quae volente domino usque in hodiernum diem eius orationibus perseverant. 53 Sed mea lingua non sufficit singula de sancto spiritu qui per eum et operatus est et locutus, sipius veniam, quia multa praeterii, qui vix pauca conscripsi. Ita beatus Hilarius de praesentis saeculi vita, Valente et Valenti
Abbreviated transcription (Latin):
ad regnũ: nisi quod in illo adhuc spes peccandi
restabat: hȩc inmaculata finierat: Quod cum
uidisset mater beatȩ aprȩ a pontifice postu¬
lat: ut & ipsa si mereretur erepta de mundi
crimine cũ filia presentaret᷑ ad regnũ. Cuius
uota considerans: assidua oratione & ipsã ante
se transmisit ad głam. Quis estimaturus ẽ talẽ
uirũ ita dilexisse dñm: conuigis & filiȩ affectu
contẽpto: Tamen in hoc magis illas amasse cog¬
noscitur: cũ ꝑ ipsũ lumen ad ꝑpetuũ transferun¬
tur. Quis uero ab undantiã rigantis ingenii con¬
tendat euoluere: aut eius uerba uerbis ualeat
exequare: qualiter ille indiuisȩ trinitatis libros
stilo cumente contexuit: aut scripta dauitici
carminis sermone cũ ornato ꝑ singula reserauit:
Quã fuut in discretione ꝓuidus. in tractatu pro¬
fundus: ꝑ litteras eloquens. ꝑ uirtutẽ mirabilis. in
cõplexionib multiplex. in resolutione subtilis.

Expanded text:
ad regnum, nisi quod in illo adhuc spes peccandi ad regnum, nisi quod in illo adhuc spes peccandi restabat, haec immaculata finierat. 49 Quod cum vidisset mater beatae Abrae a pontifice postulat, ut et ipsa si mereretur erepta de mundi crimine cum filia praesentaretur ad regnum. Cuius vota considerans assidua oratione et ipsam ante se transmisit ad gloriam. 50 Quis aestimaturus est, talem virum ita dilexisse dominum coniugis et filiae affectu contempto? Tarnen in hoc magis illas amasse cognoscitur, cum per ipsum lumini perpetuo transferuntur. Quis vero abundantiam rigantis ingenii contendat evolvere, aut eius verba verbis valeat exaequare? Qualiter ille indivisae trinitatis libros stilo tumente contexuit, aut scripturam Davitici carminis sermone coturnato per singula reseravit? 51 Quam fuit in dissertione providus, in tractatu profundus, per litteraturam eloquens, per virtutem mirabilis, in complexionibus multiplex, in resolutione subtilis,
Abbreviated transcription (Latin):
facundia oratoris. Quid dicam: Auoquit᷑ hi¬
larius. cuiꝰ eloquentiȩ post ipsũ cõparare aliquẽ
temptans eius animũ si uellet sponsũ attingere.
quẽ patris grã ꝓuiderat. Tunc libenter deside¬
ranterq ut celeriter iungeret᷑ orabat. Quã uo¬
luntatẽ pater pius agnoscens: intentus oratio¬
nib non cessauit donec sine dolore. sine con¬
tagio. se presente filia de mundi ludibrio mi¬
graret ad xp̃m: quã ꝓpriis manib ut decuit
uenerandȩ tradidit sepulturȩ. O funeris gła. quȩ
melior habet᷑ quã uita: quia quod terrȩ subripu¬
it. in celos transmisit. Uere ut ego considero: plus
fuit quã resuscitare. sic mori. Certe enĩ salus ẽ.
non contaminari peccatis. Quanti cuperent reb
cũ uita traditis talem transitũ cõparare: si me-¬
ritũ forsitan inuenirent. Quid distat inter
uuificati infantis. & filiȩ mortificatȩ misteriũ:
illũ resuscitauit adbaptismũ. hanc destinauit

Expanded text:
facundia oratoris. Quid dicam? alloquitur Hifacundia oratoris. Quid dicam? alloquitur Hilarius, cuius eloquentiae post ipsum comparare aliquem tentat ejus animum, si vellet attingere sponsum quem patris gratia providerat. Tunc libenter desideranterque, ut celeriter ei jungeretur, optabat. Quam voluntatem pius pater agnoscens, intentus orationibus non cessavit, donec sine dolore, sine contagio, se praesente filia de mundi ludibrio migraret ad Christum, quam propriis manibus, ut decuit, venerandae tradidit sepulturae. O funeris gloria, quae melior habetur quam vita, quia quod terrae subripuit, in coelum transmisit? Vere, ut ego considero, plus fuit, quam resuscitari, sic mori. Certa enim salus est, non contaminari peccacum uita . tradetis talem transitum conparare . si| mercatorem forsitan inuenirent . sed quid distat in| ter uiuifecati . infantis et filiae mortifecate miste| rio illum resuscitauit ad baptismum. Hunc trans| misit
Abbreviated transcription (Latin):
recurrens in terra prosternitur. mox paulatĩ
defuncti pallor in ruborẽ conuertitur: frigi¬
da membra reuocato sp̃u tepescunt. oculorum
palpebrȩ aꝑtis ianuis peregrinũ lumen agnos¬
cunt: uox adducto aere de pectoris domicilio
conflata ꝑfertur. gressus siuis uestigiis rediuiuus¬
extenditur: in anteriori fundamento tota fa¬
brica renouat᷑. Quid plura: Tam diu iacuit
sacerdos in puluere. donec pariter surgerent: se¬
nex de oratione. infans de morte. E cce uita lau¬
dabilis quȩ de alterius corpore necem precibus
effugabat: spoliauit tartarũ. spem habens in
xp̃o. Mors ibi ura non tenuit: ubi hilariꝰ uim
orationis ingessit. Sed tanta res: non potest nrĩs
uerbis plus onerari quã meritis. N unc uero me¬
morandũ ẽ. quod supra pretermisimꝰ: qualiter
miracula reliqua hoc miraculo cumulauit.
Deniq cũ beatissimã aprã filiã suã ad quã de
exilio destinauit epłam. incolumen inuenisset:
alloquit᷑ quomodo poterat dulcedo patris et

Expanded text:
recurrens in terra prosternitur. Mox paula| tim defuncti . pallor in rubore conuertitur. Frigida membra| reuocat spiritu intepiscunt. Oculi apertis palphebribus pe| regrinum lumen agnoscunt . uox adducto anhelito pec| toris domicilio conflata extenditur, in anteriore fundamento tota fabrica renovatur. 45 Quid plura? Tamdiu iacuit sacerdos in pulvere, donec pariter surgerent, senex de oratione infans de morte. Ecce vita laudabilis, quae de alterius corpore necem precibus effugavit, spoliavit tartarum, spem habens de Christo. Mors ibi iura non tenuit ubi Hilarius vim orationis est ingressus. Sed tanta res non potest nostris verbis plus ornari quam meritis. Nunc vero memorandum est quod supra promisimus, qualiter miracula reliqua hoc miraculo cumulavit. 46 Denique cum beatissimam Abram filiam suam, ad quam de exilio destinavit epistolam, incolomem invenisset, alloquitur quomodo poterat dulcedo patris et
Abbreviated transcription (Latin):
transferret concordante fauore popłi. aut potius
deputatus. aliquando sacris altarib sacerdos ele¬
ctus ẽ. Crescebat in eo cotidie opinio famulatrix
uututũ: nec erat eius fama contenta circũ iectas
tantũ gallias illustrare: sed & exteras nationes & re¬
giones implebat meritors grã ꝑcurrente. Idq
actum ẽ: ut toto orbe uelociter beati pontificis
grã militaret. Igit᷑ constantii imperatoris tempore
cũ arriana heresis uenenata de radice flore toxico
pullularet: tunc iur scĩssimus timore nudus. fidei
feruore uestitus. quasi signifer belligerator ꝑ me¬
dias acies inter hostiles fremitus. int̾ hereticorũ
de sua morte formidans. illud solũ metuens quod
siam dei turbare ꝑtinaciter insistebant. impe

Expanded text:
ebras in lucem transferret, concordante favore populi, aut potius ebras in lucem transferret, concordante favore populi, aut potius deputatus, aliquando sacris altaribus sacerdos electus est. Crescebat in eo quotidie opinio, famulatrix virtutum; nec erat fama ejus contenta circumjectas tantum Gallias illustrare, sed exteras nationes, et regiones implebat, meritorum gratia percurrente; sicque actum est ut in toto orbe velociter beati pontificis gloria militaret. 5. Igitur Constantii imperatoris tempore, cum Ariana haeresis, venenata de radice flore toxico pullularet, tunc vir sanctissimus, timore nudus, fidei fervore vestitus, quasi signifer belligerator per medias acies inter hostiles fremitus, inter haereticos de sua morte formidans, illud solum metuens, quod siam Dei turbare pertinaciter insistebant, impe
Abbreviated transcription (Latin):
adeo uir scĩsimus hostes catholicȩ religionis ab
horruit. ut ñ solũ dicã conuiuiũ. sed neq salu¬
tatio fuerit cũ his preeuntib cõmunis uita. Qi¬
tabat hȩc dauiatico suffultus exemplo: ne cum
hereticis mensã participando fieret illi inscan¬
dalũ. O quã ꝑfectissimũ laicũ: cuiꝰ imitatores
ipsi eẽ desiderant sacerdotes. Cui ñ fuit aliud
uiuere. nisi xp̃m cũ dilectione timere: & cũ timo¬
re diligere. Cuius sequaces currunt ad głam. di¬
uertentes ad penã: credenti succedunt p̃mia. re¬
cusanti tormenta. Qui tam̃ nunc illos de pio re¬
ligionis opere cõmonens: nunc alios de confessio
ne inestimabilis sc̃ẽ trinitatis informans. nunc
reli quos ꝓmissione regni cęlestis inuitans: ñ cessa¬
bat in plebe uerba ueritatis fructũ fidei redun¬
dantia seminare. Quod cognito de sc̃o hylario
qm̃ tantũ lumen & si uoluisset latere ñ potuit:

Expanded text:
adeo vir sanctissimus hostes catholicae reladeo vir sanctissimus hostes catholicae relhorruit, ut non dicam convivium sed neque salutatio fuerit cum his praetereunti communis. Vitabat haec Davitico suffultus exemplo, ne cum haereticis mensae participando fieret illi in scandalum. 10 O quam perfectissimum laicum, cuius imitatores ipsi esse desiderant sacerdotes, cui non fuit aliud vivere nisi Christum cum dilectione timere et cum timore diligere, quem sequentes currunt ad gloriam divertentes ad poenam, credenti succedunt praemia recusanti tormenta! 11 Qui tamen nunc illos de pio reline inaestimabilis sanctae Trinitatis informans, nunc reliquos promissione regni coelestis invitans, non cessabat in plebem verba veritatis, fructum fidei redundantia, seminare. 4. Quo cognito de sancto Hilario, quoniam tantum lumen, etsi voluisset, latere non potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
GrT UR beatus hylarius pictauoꝵ urbis ep̃c. regio¬
nis aquitaniȩ oriundus fuit. quȩ ab occeano
brittannico fere milib nonaginta se iungit᷑. apud
gallicanas uero familias nobilitatis lampade non
obscurus. immo magis pre cȩt̾is grã generositatis
ornatus. nitore pectoris addito: quasi refulgens
lucifer inter astra ꝓcessit. Cuiꝰ a cunabulis tantȩ
sapientiȩ primitiua lactabat᷑ infantia: ut iani
tunc potuisset intelligi xp̃m insuis causis ꝑ ob¬
tinenda uictoria necessariũ sibi iussisse militem
ꝓpagari. Deniq coniugẽ habens & filiã. ita ple¬
nitudine dñi uenerabiles animos eccłiasticȩ reglȩ
tradidit in formandos: ut adhuc in laicali pro-¬
posito constitutus. diuino nutu pontificis grãm
possideret. Ita se ipsũ ꝓpria disciplina coercebat
introrsus. quasi futurã speciẽ indicans: ut irrep̃¬
hensibilis in templo xp̃i p̃pararet᷑ sacerdos. Nam
quod inter mortales ualde uidet᷑ difficile tam

Expanded text:
gitur beatus Hilarius, Pictavorum urbis episcopus, regionis Aquitaniae oriundus fuit, quae ab Oceano Britannico fere millibus nonaginta sejungitur; apud Gallicanas vero familias nobilitatis lampade non obscurus, imo magis prae caeteris gratia generositatis ornatus, nitore pectoris addito, quasi refulgens Lucifer inter astra, processit. Cujus a cunabulis tanta sapientia primitiva lactabatur infantia, ut jam tunc potuisset intelligi Christum in suis causis, pro obtinenda victoria, necessarium sibi jussisse militem propagari. Denique conjugem habens, et filiam, ita plenitudine Domini venerabiles animos ecclesiasticae regulae tradidit informandos, ut adhuc in laicali proposito constitutus, divino nutu, pontificis gratiam possideret; ita se ipsum propria disciplina coercebat intonsus, quasi futuram speciem indicans, ut irreprehensibilis in templo Christi praepararetur sacerdos. Nam quod inter mortales adhuc valde videtur difficile tam
Abbreviated transcription (Latin):
enis manib ad lectũ usq deportatꝰ ẽ: atq
inde ad domũ in qua hospitabat᷑ redu-¬
ctus. diẽ clausit. Hic finis uiror illi detra¬
hentiũ fuit: quẽ uidentes qui tunc audi¬
erant admirati sunt. Unde hortor & obse
clinet detrahentiũ linguas. si uult magis
consortiũ habere cũ ambrosio in resurre¬
ctionẽ uitȩ. quã cũ detrahentib subire
suppliciũ: quo nullus sapiens ñ declinet.
Cuã etiã precor beatitudinẽ pater. ut ꝓ
me humillimo & peccatore paulino cum
quia in adipiscenda grã cũ tanto uiro ñ
sũ dignus habere consortiũ. adeptus ueniã
Sineors peccatoꝵ: sit michi premiũ fugisse
suppliciũ.

Expanded text:
enis manibus ad lectum usque portatus est, atque enis manibus ad lectum usque portatus est, atque inde ad domum in iqua hospitabatur deductus, diem clausit extremum. Is finis virorum illi detrahentium fuit, quem videntes qui tunc aderant, admirati sunt. 55. Unde hortor et obsecclinet detrahentium linguas; si vult magis consortium habere cum Ambrosio in resurrectione vitae, quam cum detrahentibus illis subire supplicium, quod nullus sapiens non declinat. 56. Tuam etiam precor beatitudinem, pater Augustine, ut pro me humillimo peccatore Paulino cum quia in adipiscenda gratia cum tanto viro non sum dignus habere consortium, adeptus meorum veniam peccatorum, sit mihi praemium fugisse supplicium.