comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hae si de se ipse generaret: anex uo¬
luntate. si aliquem forte adoptaret:
deinde sidecarne ipsius. utrum ex
sara an exalia: prorsus nondum
manifestum fuit ÷ Legant inquam
qui uolunt: et inueniant faustũ aut
falli imprudeuter. aut fallere impu¬
denter :ltaq abraham cum sibi uider&
non nasci filios. et tamen semini suo
factam ꝓmissionem teneret: primo
deadoptione cogitabat: hoc indicat.
quod cum dõ loquens: ait deuerna¬
culo suo hic erit  eres meus tanquã
diceret: Quia demeipso mihi semen
non dedisti: inisto comple qđ meo
semini ꝓmisisti: Si enim semencuiꝰq
non appellaretur. nisi qđ eius carne
nasceretur: nec nos appellaret apłs
semen abrahȩ. qui certe originem
carnis ab illo nonducimus. sed ii¬
catione fidei semen eius facti sumus
credentes in xp̃ocuius caro ex illius
heres tuus: sed qui exiet de utero
tuo. ipse erit heres tuũs: Iam nunc
adoptionis cogitatione sublata
cum deseipso semen speraret abrahã.

Expanded text:
hae, si de se ipse generaret. an ex uohae, si de se ipse generaret. an ex uoluntate, si aliquem forte adoptaret: deinde si de carne ipsius, utrum ex Sara, an ex alia prorsus, nondum manifestatum fuit: legant, inquam. qui uolunt, et inuenient Faustum aut falli inprudenter aut fallere inpudenter. itaque Abraham cum sibi uideret non nasci filios et tamen semini suo factam promissionem teneret, primo de adoptione cogitabat. hoc indicat, quod cum deo loquens ait de uernaculo suo: hic heres meus erit. tamquam diceret: quia de me ipso mihi semen non dedisti, in isto conple, quod meo semini promisisti. si enim semen cuiusque non appellaretur, nisi quod de eius carne nasceretur, nec nos appellaret apostolus semen Abrahae, qui certe originem carnis ab illo non ducimus, sed imitatione fidei semen eius facti sumus credentes in Christo, cuius caro ex illius heres tuus; sed qui exiet de utero tuo, ipse erit heres tuus. iam tunc adoptionis cogitatione sublata cum de se ipso semen speraret Abraham,
Abbreviated transcription (Latin):
nitur. et carnali commixtione
cernitur: similem inse habeanit
potestatẽ. uir in uxorem: et uxor
in uirum: Prolem igitur quam
dese habere sara non poterat. de
ancilla habere uoluit: exeo tam̃
semine. ex quo et dese siposset ha¬
bere esiderib Nunquã hoc faceret
mulier : si incorpore uiri. car¬
nali concupiscentia teneretur:
⁊ elaret enim potius pelicem: non
faceret matrẽ : Nunc uero ꝓpt̃ea
sic propagandi uoluntas pia fuit:
quia concumbendi uoluptas libi¬
dinosa nonfuit : Ullud sane defen¬
di non potest. si abraham sicut
faustus obiecit minime credens
dõ. qui sibi iam ꝓlem desara pro¬
miserat. de agaer suscipere uoluit
Sed apertissime falsum est: Nondũ
hoc promiserat ds̃: Recenseant
scripture illius superiora qui uo¬
lunt: inuenient semini abrahae
iam fuisse promissam terra. & innu¬
merabilis multitudinis abundantiã.
nondum tamen fuisse pate factum
quomodo illius seminis essec futu¬
ra ꝓpagatio: Utrum excarne abra.¬

Expanded text:
nitur et carnali conmixtione nitur et carnali conmixtione conceraitur, similem in se habeant potestatem uir in uxorem ut uxor in uirum. prolem igitur, quam de se habere Sara non poterat, de ancilla habere uoluit, ex eo tamen semine, ex quo et de se, si posset, habere debebat. numquam hoc faceret mulier, si in corpore uiri carnali concupiscentia teneretur; zelaret enim potius pelicem, non faceret matrem. nunc uero propterea sic propagandi uoluntas pia fuit, quia concumbendi uoluntas libidinosa non fuit. Illud sane defendi non potest, si Abraham, sicut Faustus obiecit, minime credens deo, qui sibi iam prolem de Sara promiserat, de Agar suscipere uoluit. sed apertissime falsum est; nondum hoc promiserat deus. recenseant scripturae illius superiora, qui uolunt, inuenient semini Abraham iam fuisse promissam terram et innumerabilis multitudinis abundantiam. nondum tamen fuisse patefactum, quomodo illius seminis esset futura propagatio, utrum ex carne Abra
Abbreviated transcription (Latin):
concubitur timebat: nisi nedeus
captiuaretur: Ubi autem faustus
in facto abrahae ͤ onscientiam cul¬
pat uxoris. ibi uero maloquidem
amino et contentione uituperandi.
sed tamen nolens et nesciens utrũq
collaudat: Neq enim conscientiam
suam flagitio coniugis miscuit.
quo ille suam libidinem turpi
& illicita uoluptate saciaret: sed
etiam illa naturali ordine filios
uolens. seq sterilem sciens: ancilla¬
ris uteri fȩcunditatem inusum
iuris sui potestate licita uindica¬
uit. noncedens uiro concupiscenti.
sed iubens oboedienti neq hoc in¬
ordinata superbia Quis enĩ nescit
uxorem marito. tinquam dño
debere seruire.: sed quod ad menbra
corporis attinet. quib sexus ipse
distinguitur. a postolus dicit simi¬
liter & uir sui corporis potestatẽ
non habet : sed mulier. ut cum in
cęteris actibus adhumanã pacem
ꝑtinentibus mulier uiro debeat
seruitutem : huius unius rei qua
sexus utriusq carnali sorte discer¬

Expanded text:
concubitu timebat, nisi ne deus concubitu timebat, nisi ne deus captiuaretur. Ubi autem Faustus in facto Abrahae uelut conscientiam culpat uxoris, ibi uero malo quidem animo et intentione uituperandi, sed tamen nesciens et nolens utrumque conlaudat. neque enim conscientiam suam flagitio coniugis miscuit, quo ille suam libidinem turpi et inlicita uoluptate satiaret, sed etiam illa naturali ordine filios uolens seque sterilem sciens ancillaris uteri fecunditatem in usum iuris sui potestate licita uindicauit, non cedens uiro concupiscenti, sed iubens oboedienti. neque hoc inordinata superbia. quis enim nescit uxorem marito tamquam domino debere seruire? sed quod ad membra corporis adtinet, quibus sexus ipse distinguitur, apostolus dicit: similiter et uir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. ut cum in ceteris actibus ad humanam pacem pertinentibus mulier uiro debeat seruitutem, huius unius rei, qua sexus utriusque carnali sorte discer
Abbreviated transcription (Latin):
sis suae nefas ꝓdidit. &̃ abrahae
concubitum. nesciens erransq lauda¬
uit: Sicut enim lex illa aet̾na idẽ.
uoluntas di creaturarum omnium
conditoris. conseruando naturali
ordini consulens. non ut saciende
libidini seruiatur. sed ut saluti gene¬
ris ꝓpiciatur: ad prolem tantũ modo
ꝓpagandam. mortalis carnalis
delectationem dominatu rationis
inconcubitu relaxari sinit: sic econ¬
trario ꝑuersa manicheorum lex.
ne ds eorum quem ligitum in omib
seminibus plangunt. in conceptu
feminȩ artius colligetur: ꝓlem
ante omĩa deuitari a concumben¬
tibus iubet. ut deus eorum turpi
lapsu potus effundatur. quam
crudeli nexi uinciatur: Nlon igi¬
tur abraham prolis habende in¬
sana cupiditate flagrabat : sed ma.¬
nicheus prolis deuitande. in sana
uanitate delira bat : Proinde ille
naturae ordinem seruans. nichil
humano concubitu agebat. nisi
ut homo nasceretur: iste ꝑuersitatẽ
fabulȩ obseruans. nichil inquolib&

Expanded text:
sis suae nefas prodidit et Abrahae sis suae nefas prodidit et Abrahae concubitum nesciens erransque laudauit. sicut enim lex illa -aeterna, id est uoluntas dei creaturarum omnium conditoris conseruando naturali ordini consulens, non ut satiandae libidini seruiatur, sed ut saluti generis prospiciatur, ad prolem tantummodo propagandam mortalis carnis delectationem dominatu rationis in concubitu relaxari sinit: sic e contrario peruersa lex Manichaeorum, ne deus eorum, quem ligatum in omnibus seminibus plangunt, in conceptu feminae artius conligetur, prolem ante omnia deuitari a concumbentibus iubet, ut deus eorum turpi lapsu potius effundatur quam crudeli nexu Üinciatur. non igitur Abraham prolis habendae insana cupiditate flagrabat, sed Manichaeus prolis deuitandae insana uanitate delirabat. proinde ille naturae ordinem seruans nihil humano concubitu agebat, nisi ut homo nasceretur; iste peruersitatem fabulae obseruans nihil in quolibet
Abbreviated transcription (Latin):
nes er̃ profecto illicite ac turpes. &
dignae doloribus emendari: Quod si
etiam ꝓturbatum rectorem. intantã
uoraginẽ ꝑdite consuetudinis mer¬
gant̃. ut uel in ultas fore credens:
confessionis etpoenitentiae neglegat
medicinã.: qua correctus emergat.
uel pͤiore morte cordis contra illam
aet̾nam prouidentiae legem blas¬
phemum eis ptetrocinium defensi¬
onis adhibeat. atq ita diem funga¬
tur extremum : non iam emendati¬
one sed dampnatione dignum. lex
illa in reprehensibilis cens&
Aeterna ergo lege consulta. quae
ordinem naturalem conseruari
iubet. perturbari uetat: uideamus
quid peccauerit. id ẽ.  contra istam
legem fecerit pater abraham: in his
quae uelut magna crimina faustus
obiecit: Habende inquit ꝓlis insana
fla grans cupidine. et dõ qui id iam
sibi desara coniuge promiserat.
minime credens: cumpelice uoluta¬
tus sit : In sana u tro iste faustus cri¬
minandi cupiditate cecatus. et here.¬

Expanded text:
nes, erunt profecto inlicitae ac turpes et nes, erunt profecto inlicitae ac turpes et dignae doloribus emendari. quodsi etiam perturbatum rectorem in tantam uoraginem perditae consuetudinis mergant. ut uel inultas fore credens confessionis et t paenitentiae neglegat medicinam, qua correctus emergat, uel peiore morte cordis contra illam aeternam prouidentiae legem blasphemum eis patrocinium defensionis adhibeat atque ita diem fungatur extremum, non iam emendatione, sed damnatione dignum lex illa inreprehensibilis censet. Aeterna ergo lege consulta, quae ordinem naturalem conseruari iubet, perturbari uetat, uideamus quid peccauerit, id est, quid contra istam legem fecerit pater Abraham in his, quae uelut magna crimina Faustus obiecit. habendae, inquit, prolis insana flagrans cupidine et deo, qui id iam sibi de Sara coniuge promiserat, minime credens, cum pelice uolutatus sit. insana uero iste.Faustus criminandi cupiditate caecatus et haere
Abbreviated transcription (Latin):
& inferiores quae non possunt pecca¬
re : condidit et meliores qua nolunt
peccare: Bestialis enim natura non
peccat: quia nichil facit contra aeter¬
nã legem. cui sic subdita. ẽ : ut eius
particeps. eẽ. non possit: Rursus
angłica sublimis natura non pec¬
cat. quia ita particeps ẽ aeternae¬
legis: ut solus eam delectet ds̃: Cuiꝰ
uoluntati sine ullo experimento
tẽptationis obtemperet: Homo autẽ
cuius ꝓpter peccatum temptatio. ẽ.
uita super i terrã: subdat sibi quod
hab&e commune cum bestiis. subdat
dõ quod habet cõmune cũ angelis:
donec iustitia et inmortalitate ꝑfecta
atq per cepta. abistis exaltetur. illis
aequetur : Mortales autẽ delectationes.
usq ad reparandam seu custodiendam
istam mortalem salutem. siue unius¬
cuiusq hominis. siue ipsius humani
generis: uel excitandae uel relaxandȩ
sunt: Vltra si ꝓlapse fuerint. & contra
temperantiae rationem hominem
non se regentem abripuerint: libidi¬

Expanded text:
et inferiores, quae non possunt peccaet inferiores, quae non possunt peccare; condidit et meliores, quae nolunt peccare. bestialis enim natura non peccat, quia nihil facit contra aeternam legem, cui sic subdita est, ut eius particeps esse non possit. rursus angelica sublimis natura non peccat, quia ita particeps est legis aeternae, ut solus eam delectet deus, cuius uoluntati sine ullo experimento temptationis obtemperat. homo autem, cuius propter peccatum temptatio est uita super terram, subdat sibi, quod habet commune cum bestiis, subdat deo, quod habet commune cum angelis, donec iustitia et inmortalitate perfecta atque percepta ab istis exaltetur, illis aequetur. Mortales autem delectationes usque ad reparandam seu custodiendam istam mortalem salutem siue uniuscuiusque hominis siue ipsius humani generis uel excitandae uel relaxandae sunt: ultra si prolapsae fuerint et contra temperantiae rationem hominem non se regentem abripuerint libidi
Abbreviated transcription (Latin):
actio seruiens fidei seruienti dõ. refre¬
nat om̃s mortales delectationes. & eas
coercet adnaturalem modum. melio¬
ra inferioribus ordinata dilectione
prȩponens: Si enim nihil delectaret
illicitum : nemo peccaret: Peccat ergo:
qui delectationẽ illicitam relaxat.
potius quam refrenat: Est autem uͥlici¬
tum qđ lex illa ꝓhibet: qua natura¬
lis ordo seruatur : Utrum autem sit
aliqua rationalis cretitura. quã nichil
possit illicitum delectare: magna
quęstio est: Quod si est. non in eo ge¬
nere factus . ẽ. homo. nec illit natu¬
ra angelica quȩ inueritate nonstetit.
S ed in eo genere ista rationalia ficta st̃.
ut ineẽt. eis possibilitas refrenandi
delectationẽ abillicito. quam non
refrenando peccauer̃ : Magna ẽ. itaq
& humana creatura. quandoquidem
ꝑ eam possibilitatẽ instauratur. per
quam si uoluisset nec cecidisset
Magnus erga dñs & laudabilis ualde.
qui condidit eam: Con didit enim

Expanded text:
actio seruiens fidei seruienti deo refreactio seruiens fidei seruienti deo refrenat omnes mortales delectationes et eas cohercet ad naturalem modum meliora inferioribus ordinata dilectione praeponens. si enim nihil delectaret inlicitum, nemo peccaret. peccat ergo, qui delectationem inliciti relaxat potius quam refrenat. est autem inlicitum, quod lex illa prohibet, qua naturalis ordo seruatur. utrum autem sit aliqua rationalis creatura, quam nihil possit inlicitum delectare, magna quaestio est. quodsi est, non in eo genere factus est homo nec illa natura angelica, quae in ueritate non stetit, sed in eo genere ista rationalia facta sunt, ut inesset eis possibilitas frenandi delectationem ab inlicito, quam non frenando peccauerunt. magna est itaque et humana creatura, quandoquidem per eam possibilitatem instauratur, per quam si uoluisset, nec cecidisset. magnus ergo dominus et laudabilis ualde, qui condidit eam. condidit enim
Abbreviated transcription (Latin):
tionis. qua induetur hoc mortale
& corruptibile nr̃m : ut absorbeatur
mors inuictoria. iustitia per fecta
pergrãm: quia &scĩ ac sublimes an¬
geli. habent contemplationem et
actionẽ suam: Id enĩ sibi agendum
imperant. qđ ille quem contẽplantur
iub& Cuius aet̾no imperio libe¬
raliter. quia suauiter seruiunt:
Nos uero quorum corpus mortuum
est ꝓpter peccatum. antequam uiui¬
fice ds̃ & mortalia corpora nostra
ꝑinhabitantẽ spm̃ eius innobis.
ꝓmodulo infirmitatis nr̃ãe scđm
aet̾nam legem qua naturalis ordo
seruatur: iuste uiuimus: siuiuamꝰ
exfide nonficta: quae ꝑlilectionẽ
operatur. habentes in conscientia bo¬
na spem repositam incaelis in morta¬
litatis & incorruptionis. et ipsus per¬
ficiendȩ iustitiae usq ad quãdam
in effabilit̾ suauissunã saturitatem.
quam in ista peregrinatione oportet
esuriri acsitiri : quandui ꝑfidem ambu¬
lamus non ꝑspeciem: Qua ꝓpt̃ hominis

Expanded text:
tionis, qua induetur hoc mortale tionis, qua induetur hoc mortale et corruptibile nostrum, ut absorbeatur mors in uictoria iustitia perfecta per gratiam, quia et sancti ac sublimes angeli habent contemplationem et actionem suam; id enim sibi agendum inperant, quod ille, quem contemplantur, iubet, cuius aeterno imperio liberaliter, quia suauiter, seruiunt; nos uero, quorum corpus mortuum est propter peccatum, antequam uiuificet deus et mortalia corpora nostra per inhabitantem spiritum eius in nobis pro modulo infirmitatis nostrae secundum aeternam legem, qua naturalis ordo seruatur, iuste uiuimus, si uiuamus ex fide non ficta, quae per dilectionem operatur, habentes in conscientia bona spem repositam in caelis inmortalitatis et incorruptionis et ipsius perficiendae iustitiae usque ad quandam ineffabiliter suauissimam saturitatem, quam in ista peregrinatione oportet esuriri ac sitiri, quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem. Quapropter hominis
Abbreviated transcription (Latin):
naturalem conseruari iubens. ꝑ¬
turbari uetans: Quisnam igitur
sit in homine naturalis ordo que¬
rendum est: Constat enim homo
ex anima & corpore: sed hoc & pecꝰ:
Nulli autẽ dubium . ẽ: animã corpo¬
ri. naturali ordine preponendam:
Uerum animae hominis in ẽ. ratio
quae pecori non in est: Proinde
sicut airima corpori. ita ipsius ani¬
mas ratio çceris euis partibus
quas habent et bestiae. naturae lege
p̃ponitur: Inqua ipsa ratione quȩ
partim contemplatiua est partim
actiua: ꝓculdubio contemplatio
precellit: In hac enĩ & imago dĩ est.
quae ꝑfidem adspeciem reformatur :
Actio itaq rationalis. contemplationi
rationali debet oboedire: Siue per
fidem operanti sicuti .ẽ. quandiu
peregrinamur adño. siue perspeciẽ
quod erit cum similes ei erunus.
qm̃ uidebimus eũ sicuti est. effecti
etiam inspĩtali corpore. ex grã eius
aequales angelis eius: recepta stola
prima inmortalitatis & in corrup¬

Expanded text:
naturalem conseruari iubens, pnaturalem conseruari iubens, perturbari uetans. quisnam igitur sit in homine naturalis ordo, quaerendum est. constat enim homo ex anima et corpore, sed hoc et pecus. nulli autem dubium est animam corpori naturali ordine praeponendam. uerum animae hominis inest ratio, quae pecori non inest. proinde sicut anima corpori, ita ipsius animae ratio ceteris eius partibus, quas habent et bestiae, naturae lege praeponitur; inque ipsa ratione, quae partim contemplatiua est, partim actiua, procul dubio contemplatio praecellit. in hac enim et imago dei est, qua per fidem ad speciem reformamur. actio itaque rationalis contemplationi rationali debet oboedire siue per fidem operanti, sicuti est, quamdiu peregrinamur a domino, siue per speciem, quod erit, cum similes ei erimus, quoniam uidebimus eum, sicuti est, effecti etiam in spiritali corpore ex gratia eius aequales angelis eius recepta stola prima inmortalitatis et incorrup
Abbreviated transcription (Latin):
uideri peccata. ẽe. quae non sunt.
Nec tamen in eis eminent aliqua exẽ¬
pla uirtutum: Haec quoq intue¬
tmur. quam obcausam illis inserta
sint litteris: quas adutilitatem uitae
presentis regende & fucurae ad ipiscen¬
dȩ conditas salubriter credimus ÷
Porro autẽ quęcumq in factis scõrum
elucent documenta iustitiae. nullus
uł imperitorũ dubitat debuisse cons¬
cribi: De illis ergo potest. eẽ. questio:
que uel in aniter scripta uideriposst̃
si nec recte facta apparent nec pecca¬
ta sunt: uel etiam pernitiose si pec¬
cata. cẽ. conuincuntur. nec ualeant
ad imitationem: siue in ipsis libris
reprehensa nonsint &e ideo putari
etiam possint non esse peccata: siue
illic quoq reprehensa sint subfaci¬
li spe uenie committantur. quia
& inscis inuenta sunt : Ergo pecca¬
tum . ẽ. factum. uel dictum. uel con¬
cupitum aliquid contra aeternã
legem: Lex uero aeterna. est ratio
diuina uel uoluntas dĩ: ordinem

Expanded text:
uideri peccata esse, quae non sunt, uideri peccata esse, quae non sunt, nec tamen in eis eminent aliqua exempla uirtutum, haec quoque intueamur, quam ob causam illis inserta sint litteris, quas ad utilitatem uitae praesentis regendae et futurae adipiscendae conditas salubriter credimus. porro autem quaecumque in factis sanctorum elucent documenta iustitiae, nullus uel inperitorum dubitat debuisse conscribi. de illis ergo potest esse quaestio, quae uel inaniter scripta uideri possunt, si nec recte facta adparent nec peccata sunt, uel etiam perniciose, si peccata esse conuincuntur, ne ualeant ad imitationem, siue in ipsis libris reprehensa non sint et ideo putari etiam possint non esse peccata, siue illic quoque reprehensa sint, sed sub facili spe ueniae committantur, quia et in sanctis inuenta sunt. Ergo peccatum est factum uel dictum uel concupitum aliquid contra aeternam legem. lex uero aeterna est ratio diuina uel uoluntas dei ordinem
Abbreviated transcription (Latin):
Minime quidem illae res: istae autem
magnae sunt: Nec adhoc inde duc¬
ta .ẽ. similitudo. ut scͥema sacram̃to:
& soloetismus ad ulterio coequetur
Uerumtam̃ ꝓportione sui ciuusq ge¬
neris. qđ in illis locutionum quib¬
dam uirtutibus seu uitiis. peritia
uelͥ inpericia : hoc inhis morum.
quam uis longe indiuerso genere
uirtutibus seu uitus. sapientia
uel insipientia ualet. Qua propter
ne inqueq laudanda uel uituperan¬
da accusanda uel defendenda.
cohercenda uel relaxanda. dampnan¬
da uel absoluenda. appetenda uł
uitanda cemere irruamus. inquib: om̃ib
peccata seu recte facta uersantur
Prius quid sic peccatum considerare
debemus. tunc deinde inspicere fac¬
ta scõrum libris conscripta diuinis.
Ut siqua & ipsorum peccata in ueneri¬
mus. obquam utilitatem sint etiam
ipsa condita litteris. memorięq man¬
data. diligenti quantum possumus
ratione uideamui: Quae autem
reppererimus stultis seu maliuolus

Expanded text:
minimae quidem illae res, istae autem minimae quidem illae res, istae autem magnae sunt, nec ad hoc inde ducta similitudo est. ut schema sacramento et soloecismus adulterio coaequetur . uerumtamen proportione sui cuiusque generis quod in illis locutionum quibusdam uirtutibus seu uitiis peritia uel inperitia, hoc in his morum quamuis longe in diuerso genere uirtutibus seu uitiis sapientia uel insipientia ualet. Quapropter ne in quaeque laudanda uel uituperanda. accusanda uel defendenda, cohercenda uel relaxanda, damnanda uel absoluenda, adpetenda uel uitanda temere inruamus, in quibus omnibus peccata seu recte facta uersantur, prius quid sit peccatum considerare debemus, tunc deinde inspicere facta sanctorum libris conscripta diuinis, ut si qua et ipsorum peccata inuenerimus, ob quam utilitatem sint etiam ipsa condita litteris memoriaeque mandata diligenti, quantum possumus, ratione uideamus. quae autem reppererimus stultis seu maliuolis
Abbreviated transcription (Latin):
inperitis inscola. qui ꝓpͥ magno didice¬
rint nomini numeri singularis. uer¬
bum numeri singularis. ẽẽ. redden¬
dum: reprehendunt latinȩ linguae
docstis simum auctorem. quia dix̃.
pars infrusta secant: Debuit enim
inquiunt dicere secat: & quia norunt
religionem dici. culpant eum quia
geminata .l. littera. dixit: religione
patrum : Unde non absurde fortassẽ
dicatur. in genere suo quantum
distant schemata & metaplasmi doc̾¬
torum. a soloecismis & barbaris mis
imperitorum: tantum distare figura¬
ta facta ꝓphetarum. alibidinosis
iniquorum peccatis Ac per hoc sicut
puer inbarbarismo reprehensus
si de uirgilii metaplasmo se uellet
defenderẽ. ferulis cederetur: ita quis¬
quis cum ancilla suae conuigis
uolutatus. habrahȩ factum quod
de agar prolem genuerit in exem¬
plum defensionis a sumpserit: uimã
non plane ferilis. sed. uel fustibus
coercitus emendetur: ne cum ceteris
ad ulteris aeterno supplicio puniatur:

Expanded text:
inperitis in schola, qui cum pro magno didiceinperitis in schola, qui cum pro magno didicerint nomini numeri singularis uerbum numeri singularis esse reddendum, reprehendunt latinae linguae doctissimum auctorem, quia dixit: pars in frusta secant. debuit enim, inquiunt, dicere: secat. et quia norunt religionem dici, culpant eum, quia geminata 1 littera dixit: relligione patrum. unde non absurde fortasse dicatur in genere suo, quantum distant schemata et metaplasmi doctorum a soloecismis et barbarismis inperitorum, tantum distare figurata facta prophetarum a libidinosis peccatis iniquorum . ac per hoc sicut puer in barbarismo reprehensus si de Uergili metaplasmo se uellet defendere. ferulis caederetur, ita quisquis cum ancilla suae coniugis uolutatus Abrahae factum, quod de Agar prolem genuerit, in exemplum defensionis adsumpserit, utinam non plane ferulis, sed uel fustibus coercitus emendetur, ne cum ceteris adulteris aeterno subplicio puniatur.
Abbreviated transcription (Latin):
autem ad cȩteros. ac simul om̃s illius
gentis homines in his quae in illis
uel deillis diuinitus fiebant: ꝓphe¬
tia uenturi xp̃i et acccłae perscru¬
tanda est : Omĩa enim illa sicut
dicit apostolus. figurae nr̃ae fuer̃:
Sic autem isti inquibusdam factis
aquorum altitudine longe sunt
reprehendunt tanquam libidinẽ
ꝓphetarum : sicut nonnulli etiam
sacrilegi paganorum reprehendunt
tanquam stultitiam. uel potius
tanquam dementiam xp̃i. quia
tempore anni non congruo poma
quȩ siuit in arbore. aut̃ puerilis
cuiusdam fittuitatis affectum. qđ
inclinato capite digito scribebat
in terra: & cum hominib incerrogan¬
tibus respondisset. rursus hoc facere
coepit : Nihil enim sapiunt. nec in¬
telligunt in magnis animis quas.¬
dam uirtutes. uitiis prauorum ani¬
morum. ẽe. simillimas non nulla
specie: sed nulla aequalitatis com¬
paratione : Similes autem sunt qui
in magnis ista reprehendunt: pueris

Expanded text:
autem ad ceteros ac simul omnes illius autem ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in his, quae in illis uel de illis diuinitus fiebant, prophetia uenturi Christi et ecclesiae perscrutanda est. omnia enim illa, sicut dicit apostolus, figurae nostrae fuerunt. Sic autem isti in quibusdam factis, a quorum altitudine longe sunt, reprehendunt tamquam libidinem prophetarum, sicut nonnulli etiam sacrilegi paganorum reprehendunt tamquam stultitiam uel potius tamquam dementiam Christi, quia tempore anni non congruo poma quaesiuit in arbore, aut puerilis cuiusdam fatuitatis adfectum, quod inclinato capite digito scribebat in terra et, cum hominibus interrogantibus respondisset, rursus hoc facere coepit. nihil enim sapiunt nec intellegunt in magnis animis quasdam uirtutes uitiis paruorum animorum esse simillimas nonnulla specie, sed nulla aequitatis conparatione. similes autem sunt, qui in magnis ista reprehendunt, pueris
Abbreviated transcription (Latin):
cumulum confusionis ur̃ę. ut etiã
deus ur̃ longe peior inueniretur
hominibus: quales nros patres fuis¬
se iactatis: Sic ergo utdixi. uobis res¬
pondere sufficeret: Sed qm̃ non nul¬
li etiam pret̾ ur̃a uaniloquia. sua
sponte commouentur. uitam ꝓphe¬
tarum in ueteri testamento comparan¬
tes itae apostolorum in nouo testam̃¬
to: nec ualentes discernere consuetu¬
dinem temporis illius quo promis¬
sio uelabatur. aconsuedine tempo
eis magis respondere compellor. qui
uel temperantiã suã audent p̃ferre
prophetis : uel nequitiae suae quaer̃
patrocinia dȩꝓphetis ¶Qua inre
hoc primum dico Illorum hominũ
non tantum linguã. uerum etiam
uitam fuisse propheticã: totumq
illud regnum gentis hebreorum
magnum quendam. quia & magni
cuiusdam fuisse prophetam: quo¬
circa quod ad eos quidem attinet
qui illic erant eruditi corde insapi¬
entia dĩ. nonsolum in his quae dicebant.
sed etiam in hisquae faciebant: Qđ

Expanded text:
cumulum confusionis uestrae, ut etiam cumulum confusionis uestrae, ut etiam deus uester longe peior inueniretur hominibus, quales nostros patres fuisse iactatis. sic ergo, ut dixi, uobis respondere sufficeret. sed quoniam nonnulli etiam praeter uestra uaniloquia sua sponte conmouentur uitam prophetarum in uetere testamento conparantes uitae apostolorum in nouo testamento nec ualentes discernere consuetudinem temporis illius, quo promissio uelabatur, a consuetudine temporis eis magis respondere conpellor, qui uel temperantiam suam audent praeferre prophetis uel nequitiae suae quaerunt patrocinia de prophetis. Qua in re hoc primum dico illorum hominum non tantum linguam, uerum etiam uitam fuisse propheticam totumque illud regnum gentis Hebraeorum magnum quendam, quia et magni cuiusdam, fuisse prophetam. quocirca, quod ad eos quidem adtinet, qui illic erant eruditi corde in sapientia dei, non solum in his, quae dicebant, sed etiam in his, quae faciebant, quod
Abbreviated transcription (Latin):
alium nescio quem falsum confingitis
quem nos colere uel arbitramini uel
calumpniamini. qui tamen etiam ipse
multo est melior deo ur̃o: Ambo enim
non sunt. & auobis ambo finguntur
sed melioremn fingitis cum quẽ tinqua
nr̃m accusatis. quam eum quem uestrũ
adoratis Sic et patriarchas & ꝓphetas
nontales uituperatis quales honorantur
a nobis. sed quales libris nr̃is non incel¬
lectis maliuola uanitate finxistis:
quos tam̃ etiam ipsos quales fuisse
suspicamini: parum. ẽ si dicam uestris
electis omnia manichei mandata
seruantibus. nisi etiam ostendam
ipso deo ur̃o ẽt. meliores : quod non
aggrediar demonstrare: nisi prius
scõs patres nr̃os patriarchas & ꝓphe¬
tas. acriminatiombus ur̃is adiuuan¬
te me dño aduersum corda carnalia
perspicua ratione defendero: ft uobis
quidem manichei sic respondere
sufficeret: ut etiam uitia quam pu¬
tatis nr̃orum. laudibus urorum pre¬
ponenda doceremus: addentes ad

Expanded text:
alium nescio quem falsum confingitis, alium nescio quem falsum confingitis, quem nos colere uel arbitramini uel calumniamini, qui tamen etiam ipse multo est melior deo uestro — ambo enim non sunt et a uobis ambo finguntur — sed meliorem fingitis eum, quem tamquam nostrum accusatis, quam eum, quem uestrum adoratis. Sic et patriarchas et prophetas non tales uituperatis. quales honorantur a nobis, sed quales libris nostris non intellectis maleuola uanitate finxistis: quos tamen etiam ipsos quales fuisse suspicamini, parum est, si dicam uestris electis omnia Manichaei mandata seruantibus, nisi etiam ostendam ipso deo uestro esse meliores. quod non adgrediar demonstrare, nisi prius sanctos patres nostros patriarchas et prophetas a criminationibus uestris adiuuante me domino aduersum corda carnalia perspicua ratione defendero. et uobis quidem, Manichaei, sic respondere sufficeret, ut etiam uitia, quae putatis, nostrorum laudibus uestrorum praeponenda doceremus, addentes ad
Abbreviated transcription (Latin):
tis uinculo moderator existeret
aequitatis: istum certe in illo globo
nonforinsecus figeret. sed cum ipso
terribili hoste. intus ineluderet : Cur
enim non iuste priorsit adpoenam
dampnationis. qui prior. ẽ ad crim̃
necessitatis.: quanto ergo melius
eligeretis deum ucomparatione
peioris. non qualem colimus. sed qua¬
len nos colere uel fingitis uł putacis:
qui sine acͦquitatis examine. sine ulla
distinctionts dampnatione et discis¬
plinae. non parceret inseruis suis.
nec iusto nec peccatorĩ potius quam ñ
parteret menbris suis uel innocentib
si necesũtas crimen non est. uel illi ob¬
temperando factis nocentibus. si et
necessitas crimen est. ut ab illo inȩt̾nũ
dãpnarentur : cum quo uel simul ab.¬
solui si post uictoriam respiraret
libertas. uel simul dampnari debuer̃:
si etpost inctortam tantum saltem
ualeret necessitas. ut aliquid ualeret
& equitas: Si autem deum non illum
uerum & sũmũ quem colimus. sed

Expanded text:
tis moderator existeret tis moderator existeret aequitatis, istum certe in illo globo non forinsecus figeret, sed cum ipso terribili hoste intus includeret. cur enim non iuste prior sit ad poenam damnationis, qui prior est ad crimen necessitatis ? quanto ergo melius eligeretis deum in conparatione peioris. non qualem colimus, sed qualem nos colere uel fingitis uel putatis, qui sine ullo aequitatis examine, sine ulla distinctione damnationis et disciplinae non parceret in seruis suis nec iusto nec peccatori, potius quam non parceret membris suis uel innocentibus, si necessitas crimen non est, uel illi obtemperando factis nocentibus, si et necessitas crimen est, ut ab illo in aeternum damnarentur, cum quo uel simul absolui, si post uictoriam respiraret libertas, uel simul damnari debuerunt, si et post uictoriam tantum saltem ualeret necessitas, ut aliquid ualeret et aequitas. sicut autem deum, non illum uerum et summum, quem colimus, sed
Abbreviated transcription (Latin):
poneretis : Ethuius enim erroris
ur̃ĩ causa superbia ẽ : quã non
habebitis si nolitis: sed uos dum
uultis illud quo irriustis quo quo
modo defendere: aufertis originem
peccati auoluntatis arbitrio. & po¬
nitis inuana & falsa fabula natu¬
ram mali. ac ꝑ hoc restat. ut dicatis
etiam illas animas in horribili globo
aeterna colligatione dampnandas.
non uoluntate sed necessitate inimi¬
cas lumini scõ extitisse: Talemq deũ
ur̃m iudicem constituatis: apudquẽ
nihil prodẽe. possitis eis quarũ causa
demonstrata necessitate defenditis.
Et talem regem. a quo fratrib ur̃is filuis
et menbris illius quorum inimicitias
aduersus uos: et ipsum non uoluntate
sed necessitate extitisse perhibetis:
Nec indulgentiam impetrare ualeitis:
O imanissiniã crudeliratem. nisi qđ
conuertitis uos ad ipsius defensionẽ:
ut eum quoq ista qđ necessitate fitiat
excusetis: Si ergo possetis in uenire
alterum iudicem. qui liber necessita¬

Expanded text:
poneretis. et huius enim erroris poneretis. et huius enim erroris uestri causa superbia est, quam non habebitis, si nolitis . sed uos dum uultis illud, s quo inruistis, quoquo modo defendere, aufertis originem peccati a uoluntatis arbitrio et ponitis in uana et falsa fabula naturam mali. ac per hoc restat, ut dicatis etiam illas animas in horribili globo aeterna conligatione damnandas non uoluntate, sed necessitate inimicas lumini sancto extitisse talemque deum uestrum iudicem constituatis, apud quem nihil prodesse possitis eis, quarum causam demonstrata necessitate defenditis, et talem regem, a quo fratribus uestris, filiis et membris illius, quorum inimicitias aduersus uos et ipsum non uoluntate, sed necessitate extitisse perhibetis, nec indulgentiam inpetrare ualeatis. o inmanissimam crudelitatem! nisi quod conuertitis uos ad ipsius defensionem, ut eum quoque ista quod necessitate faciat excusetis. si ergo possetis inuenire alterum iudicem, qui liber uinculo necessita
Abbreviated transcription (Latin):
passae sunt. & inimicae lumini
scõ extiter: adhoc utiq ibhoste coacte
sunt: cui resistere non ualuer. inno¬
centes dampnantur: Si. autem ualu¬
erunt nec uoluer̃ : Quid adhuc tam
fabulose inducitis naturam mali cum
ꝓppria uoluntate sit origo peccati:
Hoc enini certe sua culpa non ui aliena
fecer̃. quod cumpossent malo resiste.¬
re. noluerunt: qđ si facerent bene face¬
rent: si autem non facerent. grauit̃
immaniterq peccarent: si potuer̃
& nonfecer. utiq noluer : Si ergo
noluer̃. uoluntatis crimen est:¬
et non necessitatis: Auoluntate gͥ.
incium peccati: Unde autem initi¬
um peccati. inde initium mali uł
ficiendi conti uistum prteptum.
uel paciendi scdm iustum iudicium:
Proinde nulla causa est cur quęrentes
unde sit malum. irrueretis in hiuus
erroris tam magnum malum: ut
naturam tot bonis abundantẽ. natu¬
ram mali diceretis. & innatura sũmi
boni. ante commixtionẽ naturae
mali. horrendum necessitatis malũ

Expanded text:
passae sunt et inimicae lumini passae sunt et inimicae lumini sancto extiterunt, ad hoc utique ab hoste coactae sunt, cui si resistere non ualuerunt, innocentes damnantur; si autem ualuerunt nec uoluerunt, quid adhuc tam fabulose inducitis naturam mali, cum a propria uoluntate sit origo peccati? hoc enim certe sua culpa, non ui aliena fecerunt, quod, cum possent malo resistere, noluerunt. quod enim si facerent, bene facerent, si autem non facerent, grauiter inmaniterque peccarent , si potuerunt et non fecerunt. utique noluerunt. si ergo noluerunt, uoluntatis crimen est, non necessitatis. a uoluntate igitur initium peccati; unde autem initium peccati, inde initium mali uel faciendi contra iustum praeceptum uel patiendi secundum iustum iudicium. proinde nulla causa est, cur quaerentes, unde sit malum, inrueritis in huius erroris tam magnum malum, ut naturam tot bonis abundantem naturam mali diceretis et in natura summi boni ante commixtionem naturae mali horrendum necessitatis malum
Abbreviated transcription (Latin):
errare apriore sua se lucida natura
passae sunt: & inimic& lumini scõ
ex titerunt ÷ Unde nisi quia ut ipse
dicit ita erant in uiscerata primae
auiditati principum tenebrarum.
ut originem suam recolere. seq
abhostili natura discernere non
ualerent.: ergo animae huiusmo.¬
di nihil mali ipse fecer̃: sed in no¬
centes malum perpessȩ sunt. quo
faciente. nisi illo primitus qui ut
ase incantum m alum ꝓcelerent
imperauit: peiorem ergo experte sunt
patrem quam hostem: Pater enim cas
ad tantum malum misit: hostis aut̃
tanquam bonum appetiuit. cupiens
per frui non nocere : Ille sciens nocuit.
ille nesciens: Sed deus infirmus atq
in ops. aliter sibi consulere non ualebat:
prius aduersus hostem improbum.
& post aduersus inclusum:S altẽ ergo
non accuset eas quarum obȩdientiã
tutus. ẽ. q̃uarum morte secu rus est:
Si enim co actus ẽ. preliari. num quid
et calumpniari. nam quando se
ertare apriore sua lucida natura

Expanded text:
errare se a priore sua lucida natura errare se a priore sua lucida natura passa sunt et inimica lumini sancto extiterunt. unde, nisi quia, ut ipse dicit, ita erant inuiscerata primae auiditati principum tenebrarum, ut originem suam recolere seque ab hostili natura discernere non ualerent? ergo animae huiusmodi nihil mali ipsae fecerunt, sed innocentes tantum malum perpessae sunt. quo faciente nisi illo primitus, qui, ut a se in tantum malum procederent, imperauit? peiorem ergo expertae sunt patrem quam hostem. pater enim eas ad tantum malum misit; hostis autem tamquam bonum adpetiuit cupiens perfrui, non nocere: ille sciens nocuit, ille nesciens. sed deus infirmus atque inops aliter sibi consulere non ualebat, prius aduersus hostem inprobum et post aduersus inclusum. saltem ergo non accuset ' eas, quarum oboedientia tutus est, quarum morte securus est. si enim coactus est proeliari, numquid et calumniari? nam quando se errare a priore sua lucida natura
Abbreviated transcription (Latin):
di arbitrium liberum perdiderunt:
Si autem adpeccandum et ipse inuasꝰ
atq possessus cogi posset. nisi ꝑ suae
partis primo flagitium. deinde sup¬
pliciim sibi prouidisset: nulla fuit
indeo ur̃o. nec in eius partibus libera
uoluntas: non se fingat iudicem.
sed agnoscat reum: nonquia passufẽ.
quod nolebat. sed quia se simulat
iusta retribuere: dampnando eos quos
nouit malum pocius eẽ. passos
quam fecisse qđ ad hoc tantum simu¬
lat ne uictus inueniatur. quasi
aliquid ꝓ sit alicui misero. si felix
aut fortunatus uocetur : N empe
iam ethoc meluis erat: ut deus ur̃
sine ullo ęquitatis examine. homi¬
nibus nec iustis nec peccatoribus
parceret: quod in reprehensione dĩ
nr̃i faustus nihil intelligens ultimũ
posuit. quam in menbra sua sic
seuiret: ut parum sit quod ea in¬
expiabiliter uenenanda hostibus
obtulit. nisi etiam falso crumine
iniquitatis accuset : Quae ideo
merito dicit pendere tam in mane
ac sine fine supplicium. quod

Expanded text:
di arbitrium liberum perdiderunt. di arbitrium liberum perdiderunt. si autem ad peccandum et ipse inuasus atque possessus cogi posset, nisi per suae partis primo flagitium, deinde subplicium sibi prouidisset nullaque fuit in deo uestro nec in eius partibus libera uoluntas, non se fingat iudicem, sed agnoscat reum, nec quia passus est, quod nolebat, sed quia se simulat iusta retribuere damnando eos, quos nouit malum passos esse potius quam fecisse: quod ad hoc tantum simulat, ne uictus inueniatur, quasi aliquid prosit alicui misero, si felix aut fortunatus uocetur. nempe iam et hoc melius erat, ut deus uester sine ullo aequitatis examine hominibus nec iustis nec peccatoribus parceret — quod in reprehensione dei nostri Faustus nihil intellegens ultimum posuit — quam in membra sua sic saeuiret, ut parum sit, quod ea inexpiabiliter uenenanda hostibus obtulit, nisi etiam falso crimine iniquitatis accuset. quae ideo merito dicit pendere tam inmane ac sine fine subplicium, quod
Abbreviated transcription (Latin):
peccandi uel non peccandi liberum
arbitrium. quiquam de substuntia
dĩ quae uere substantia di est. ac
perhoc omnino incommutabilis.
quemadmodum hoc dicatur non
inuenitur :Ds̃ enim omnino pecca¬
re non potest: sicut negare seipsum
non potest: homo autem pecca re
potest. & dm̃ negare: sed si nolit non
facit: Si ergo istis menbris dĩ uestri.
uelut humanae animae ac rationa¬
li. ẽẽt. ut dixi peccandi uel ñ peccan¬
di liberum uoluntatis arbitrium
recte fortasse ꝓgrauibus criminib
illo globi supplicio plecteretur:
nunc autem libertatem uoluntatis
illas particulas habuisse dicere
non potestis : quam totus ds̃ ipse
non habuit. quia si eas non muteret
inpeccatũ : totus atenebrarum gen¬
te ꝑuasus peccare cogeretur: Quod
si cogi nonposset. peccauit cum
ea sẽ omisit ubi cogi possent: & idõ
magis ipse illo uelut parricidali
culleo dignus erat qui hoc fecit libe¬
ro arbitrio. quam ille qui obtempe¬
rando illuc ierunt ubi recte iuuen¬

Expanded text:
peccandi uel non.peccandi liberum peccandi uel non.peccandi liberum arbitrium - quamquam de substantia dei, quae uere substantia dei est ac per hoc omnino incommutabilis, quemadmodum hoc dicatur, non inuenitur; deus enim omnino peccare non potest, sicut negare se ipsum non potest; homo autem potest peccare et deum negare, sed si nolit, non facit — si ergo istis membris dei uestri uelut animae humanae ac rationali esset, ut dixi, peccandi uel non peccandi liberum uoluntatis arbitrium, recte fortasse pro grauibus criminibus illo globi subplicio plecterentur. nunc autem libertatem uoluntatis illas particulas habuisse dicere non potestis, quam totus deus ipse non habuit, quia si eas non mitteret in peccatum, totus a tenebrarum gente peruasus peccare cogeretur: quod si cogi non posset, peccauit, cum eas eo misit, ubi cogi possent. et ideo magis ipse illo uelut parricidali culleo dignus, qui hoc fecit libero imperio, quam illae, quae obtemperando illuc ierunt, ubi recte uiuen
Abbreviated transcription (Latin):
ignoscere. si cum iam miser sit uł
humilis eẽt.: Nunc autem quis
ferat reprehendi a uobis dm̃ irascen¬
tem suis alienisq peccantibus. cum
dĩ quem fingitis menbra sua quȩ
coactus coegit ire infauces peccati.
postea dampnet inglobo.: quod
quidem cum faciet ut dicitis. iram
non habebit: Sed miror si frontem
habebit inferendo in eos quasi uindic¬
tam. a quibus petere deberet ueniam
& dicere. obsecro ignoscite. menbra
mea estis. quando ego in uos istuct
nisi uictus necessitate facere possẽm:
scitis &e uos qđ tunc quando uos huc
misi. horrendus hostis eruperet:
Qđ nunc autem uos hic illigo: tueo
ne rursus erumpat: Iam certe etiam
illud fectemini. multo melius. ẽẽ.
hominum milia obnullã uel leuẽ
culpam temporali morte int̾ficere.
quam menbra sua idẽ. menbra dĩ.
substantiam dĩ. & plane dm̃.
& inpeccati uoraginem tradere.
et penae sempiterna colligatione
dampnare: Si enim. ẽẽt. illis menbris

Expanded text:
ignoscere, si cum iam miser sit. uel ignoscere, si cum iam miser sit. uel humilis esset! nunc autem quis ferat reprehendi a uobis deum irascentem suis alienisque peccantibus, cum deus, quem fingitis, membra sua, quae coactus coegit ire in fauces peccati, postea damnet in globo? quod quidem cum faciet, ut dicitis, iram non habebit. sed miror, si frontem habebit inferendo in eos quasi uindictam, a quibus petere deberet ueniam et dicere: obsecro, ignoscite, membra mea estis; quando ego in uos istuc nisi uictus necessitate facere possum? scitis et uos, quod tunc, quando uos huc misi, horrendus hostis eruperat; quod autem nunc uos hic inligo, timeo, ne rursus erumpat. iam certe etiam illud fatemini multo melius esse hominum milia ob nullam uel leuem culpam temporali morte interficere quam membra sua, id est membra dei. substantiam dei et plane deum et in peccati uoraginem tradere et poenae sempiternae conligatione damnare. si enim esset illis membris
Abbreviated transcription (Latin):
gentis quo fugitet non haberet:
Quanto melius naturae humanae inui.¬
deret uitam beatam. quam naturam
diuinam daret inmiseriam: desidera¬
ret sanguinem & adipem sacrificiorũ.
pocius quani ipse totiens etiam
idolis mactaretur: mixtus ad ipi &
sangumi omniũ uictimarum: per¬
turbaretur zebo si illa sacrificia &
diis aliis offerrentur. potius quã
ipse ligatus non solum in omnibus
frugibus: uerum etiã in omnibus
carnibus. per oms aras omnibus
demonib offerretur: quanto melius
uel humana indignictione cõmotus
ac turbidus. peccantibus et suis &
alienis irasceretur: quam ipse non
solum in omnib irascentib. sed etiã
in omnibus timentibus turbaretur:
in peccantibus omnib coinquinare¬
tur. in dampnatis omnib puniretur.
ubiq ligatus ex illa sua parte quã
adtale dedecus in nocentem ipse
lampnauit. ut per illam uinceret
quod timebat etiam ipse sub tam
exiciosa necessitate dampnatus.
ut ei dampnata pars eius posset

Expanded text:
gentis quo fugeret non haberet! gentis quo fugeret non haberet! quanto melius naturae humanae inuideret uitam beatam quam naturam diuinam daret in miseriam, desideraret sanguinem et adipem sacrificiorum potius, quam ipse totiens etiam idolis mactaretur, mixtus adipi et sanguini omnium uictimarum, perturbaretur zelo, si illa sacrificia et diis aliis offerrentur, potius quam ipse ligatus non solum in omnibus frugibus, uerum etiam in omnibus carnibus per omnes aras omnibus daemonibus offerretur! quanto melius uel humana indignatione conmotus ac turbidus peccantibus et suis et alienis irasceretur, quam ipse non solum in omnibus irascentibus, sed etiam in omnibus timentibus turbaretur, in peccantibus omnibus coinquinaretur, in damnatis omnibus puniretur ubique ligatus ex illa sua parte, quam ad tale dedecus innocentem ipse damnauit, ut per illam uinceret, quod timebat, etiam ipse sub tam exitiosa necessitate damnatus, ut ei damnata pars eius posset
Abbreviated transcription (Latin):
uersatus . ẽ: nec postea nouam lucẽ
quae ab illo cenebras fugteret miratꝰ
.ẽ: sed alias tenebras quas semꝑ timuit.
magno malo suae lucis expertus est÷
Quanto meluis nondicam preceptum
daret sicucds̃. sed preceptum acciꝑ&
sicut homo: qđ bono suo custodiret.
malo suo contẽpneret : inutroq tam̃
motu animi libera uoluntate utere¬
tur. potius quam contra uoluntatem
ad contenebrandam lucem suam. in¬
euitabili necessitate premeretur⁊
Nam illud multo utiq melius ẽẽt..
ut prȩceptum daret humanae naturȩ
quam peccaturam ͤ ͤ nesciret. quam
nacuram suam diuina necessitate¬
pressus peccare compelleret ł uigilate.
et dicite nobis quomodo uicit tenebras.
quem uicit necessitas ÷ Haec iam erat
apud illum hostis maior. aqu ouic¬
tus & iussus cumminore pugnauit.
Iuantomelius nesciret quo ab eius facie
fugisset adam: quam ipse primo
a facie durae ac dirae necessitatis. et
postea a facie diuersae atq aduersae

Expanded text:
uersatus est nec postea nouam lucem, uersatus est nec postea nouam lucem, quae ab illo tenebras fugaret, miratus est, sed alias tenebras, quas semper timuit, magno malo suae lucis expertus est. quanto melius, non dicam, praeceptum daret sicut deus, sed praeceptum acciperet sicut homo, quod bono suo custodiret, malo suo contemneret, in utroque tamen motu animi libera uoluntate uteretur potius quam contra uoluntatem ad contenebrandam lucem suam ineuitabili necessitate premeretur! nam illud multo utique melius esset, ut praeceptum daret humanae naturae, quam peccaturam esse nesciret, quam naturam suam diuinam necessitatepressus peccare conpelleret. euigilate et dicite nobis, quomodo uincit tenebras, quem uincit necessitas. haec iam erat apud illum hostis maior, a qua uictus et iussus cum minore pugnauit. quanto melius nesciret, quo ab eius facie fugisset Adam, quam ipse primo a facie durae ac dirae necessitatis et postea a facie diuersae atque aduersae
Abbreviated transcription (Latin):
hoc sibi futurum. aet̾ nas ignoran¬
tiae tenebras : Si autem sciebant.
aeternas timoris tenebras ꝑa cieban¬
tur ÷ Ecce uere pars & substantia di
ur̃ĩ in suis tenebris ex aet̾nitate
uersata. ẽ : nec postea lucem
nouam mirata est. sed alias tenebras
alienas. quas semper timebat incur¬
rit : Porro ipse ds̃ cuius illa pars
erit. sicidem para suae futurum
tantum malum timebat: etiam ipsum
occupauerant timoris tenebrae: Si aut̃
hoc futurum nesciebat: ignorantiae
tenebris cȩcabatur: Si autem hoc par¬
ti suae futurum sciebat & nontime¬
bat: peiores sunt tenebrae tante
crudelitatis. quam uel ignorantiae
uel timoris : Neq enim habebat
ds̃ ur̃. qđ in ipsa carne quam non
adõ sed abyle factam dementissime
creditis: sic laudat apostolus : Si pa¬
titur unum menbrum : compacium¬
tur omĩa menbra : Sed non accusemꝰ:
Presciebat. timebat. dolebat: sed quid
faceret non habebat: In his ergo suae
miseriae tenebris ex aeternitate

Expanded text:
hoc sibi futurum, aeternas ignoranhoc sibi futurum, aeternas ignorantiae tenebras, si autem sciebant, aeternas timoris tenebras patiebantur. ecce uere pars et substantia dei uestri in suis tenebris ex aeternitate uersata est nec postea lucem nouam mirata est, sed alias tenebras alienas, quas semper timebat, incurrit. porro ipse deus, cuius illa pars erat, si eidem parti suae futurum tantum malum timebat, etiam ipsum occupauerant timoris tenebrae; si autem hoc futurum nesciebat, ignorantiae tenebris. caecabatur; si autem hoc parti suae futurum sciebat et non timebat, peiores sunt tenebrae tantae crudelitatis quam uel ignorantiae uel timoris; neque enim habebat deus uester, quod in ipsa carne, quam non a deo, sed ab hyle factam dementissime creditis, sic laudat apostolus: si patitur unum membrum, conpatiuntur omnia membra. sed non accusamus: praesciebat, timebat, dolebat, sed quid faceret non habebat. in his ergo suae miseriae tenebris ex aeternitate