comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dmq omnia.
que ab eis ex istoꝵ deoꝵ theo logia
uelut phisicis ⁊acionib referũtur ad
mũdũ quã sine ullo scrupulo sacrilege
opinionis deo potiꝰ uero qui fecit mũ¬
mus. non celũ et terram quib duab
partib mũdũ hic ꝯstat: nec aĩam uł
aiãs ꝑ uiuẽcia queq diffusas s deun
qui fecit celũ et terram. et oĩa q̃ ĩ eis
sunt: qui fecit om̃em aĩam. siue qͦcũq
mͦ uiuẽtẽ. et sensus ac racois exꝑtẽ
siue etiã sencientẽ. siue eciã intelligẽtẽ.
Et ut iã incipiam illa uniꝰ et ueri
dei oꝑa ꝑcurrere. ꝓpter q̃ isti sibi dum
qiͣ honeste conantur. sacramẽta turpis¬
sima et scelestissima int̾pretari. deos
multos falsosq fecerũt. illũ deũ coli¬
mus qui naturis a se creatis et subsistẽ¬
di et mouendi mnicia finesq ꝯstituit:
qui rerũ causas habet nouit atq dispo
uentib indidit: qui sermonis faculta¬
tem usũq donauit: qui numꝰ futura

Expanded text:
mque omnia, e ab eis ex istorum deorum theologia uelut physicis rationibus referuntur ad mundum, quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius uero, qui fecit munmus, non caelum et terram, quibus duabus partibus mundus hic constat; nec animam uel animas per uiuentia quaecumque diffusaqui fecit coelum et terram et omnia quae in eis sunt: qui fecit omnem animam, sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem, sive etiam sentientem, sive etiam intelligentem. Et ut iam incipiam illa unius et ueri Dei opera percurrere, propter quae isti sibi, dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus, qui naturis a se creatis et subsistendi et mouendi initia finesque constituit; qui rerum causas habet, nouit adque disponuentibus indidit; qui sermonis facultatem usumque donauit; qui munus futura
Abbreviated transcription (Latin):
diligenter affirmant. Ita ista que a
ueritate non uenuĩt. plerũq et nullo
impellente. seip̃a subuertũt. Chronon
appellatũ dicit. qd greco uocabulo signi¬
ficat temporis spaciũ: sine qͦ semẽ in qͥt
non pt ẽẽ fecũdũ. Hec et alia de satur¬
no multa dicũt᷑: et ad semẽ oĩa refe¬
rũtur. Sed saltem saturnus seĩbus
cũ tanta ista ptãte sufficeret. Quid
ad hec dii alii requirũtur: maxime
liber et libera id est teres : De quib
rursus qd̾ ad semen attinet tãta dicit:
quasi de saturno nichil dixerit.

Expanded text:
diligenter affirmant. Ita ista, quae a diligenter affirmant. Ita ista, quae a veritate non veniunt, plerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. Κρόνον appellatum dicit, quod graeco vocabulo significat temporis spatium: sine quo semen, inquit, non potest esse fecundum. Haec et alia de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret: quid ad haec dii alii requiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen attinet, tanta dicit, quasi de Saturno nihil dixerit.
Abbreviated transcription (Latin):
sicit idem ip̃e fabellas int̾pretat᷑: qr p̾mi
hoĩes ex hiis uinebant seminibz que tra
sponte gignebat. Dn falcẽ sceptro ꝑdito
accepit: ut qui p̾mis tꝑib rex fuerat
pueros ei solitos ĩmolari. siut a penis¬
a fricanis et a quibushꝰ eciã maiores.
sicuti a gallis: qr om̃i seuiinũ optiniũ
est genus hũanũ. De hac crudelissiã
uanitate. quid opus ẽ plura dic̾e̾. Hoc
potiꝰ aduertamꝰ atq teneamꝰ lohas
int̾pretaciones non᷑ ferri ad deũ uerũ.
uinã incorpoream ĩ cõmutabilẽq nat᷑a
aqͦ uita in et̾nũ beata postenda ẽ: s¬
lib mutabilib atq mortalib. Qd̃
celum inqͥt preu saturnus castrasse in
fabulis dr̃ hͦ signifat penes saturnũ.
non penes celum semen ẽẽ diuinũ: ac
ꝓpterea ꝙͣtũ intelligi datur: qr nichil
in celo de seminib nastitur. S ecce sa¬
turnus si celi est filius. ious est filius
Celum enĩ ẽẽ iouẽ: ĩnumerabiliter et

Expanded text:
sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a quibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum optimum est genua humanum. De hac crudelissima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilemque naturam, a quo uita in aeternum beata poscenda est; slibus, mutabilibus atque mortalibus. Quod Coelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum, non penes Coelum, semen esse divinum. Hoc propterea, quantum intelligi datur, quia nihil in coelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Coeli est filius, Jovis est filius. Coelum enim esse Jovem, innumerabiliter et
Abbreviated transcription (Latin):
Aturnũ inquit dixerũt. q̃ nata
ex eo essent solitũ deuorare. ꝙ eo
semma unde nasterent᷑ redirẽt: et ꝙ
illi pro ioue gleba obiecta est deuorãda
significat inquit manib hũanis
obrui ceptas serendo faiges: antequã
utilitas arandi eẽt inuenta. Saturnꝰ
gͦ dici debuit ip̃a terra. non seiã. Ip̃a
eñ quodam niꝰ deuorat que genuerit.
cũ ex ea nata seĩa in eani rursus recipi¬
enda redierint. Et ꝙ ꝓ ioue accepisse
dr̃ glebam. quid h ͦ ad is ualet quod
manib hõmi semen gleba ooptũ est
Nũquid ideo nõ est ut cetera deuoratũ:
qd̾ gleba toopertũ est. Ita em̃ hͦ dictũ
est qiͣ qui glebam opposuit semẽ abst¬
lerit: sicut saturno ꝑlubent oblata
gleba ablatũ iouẽ: at non potiꝰ gleba
semen aperiẽdo. fecerit illud diligẽciꝰ
deuorari. Deinde isto mͦ. semẽ est iupit
non seĩs tã qd̾ paulo ante dicebat᷑. S
quid fatant hoĩes: qui cũ res stultas
agritultura. et ideo priora eiꝰ tỹa ꝓhibẽt᷑.

Expanded text:
ata, inquit, dixerunt, quae nata ex eo essent, solitum deuorare, quod eo semina, unde nascerentur, redirent. Et quod illi pro Ioue gleba obiecta est deuoranda, significat, inquit. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges, antequam utilitas arandi esset inuenta. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina; ipsa enim quodam modo deuorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. Et quod pro Ioue accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id ualet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam obposuit semen abstulerit, sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homines, qui, cum res stultas agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur,
Abbreviated transcription (Latin):
nisi eoꝵ testaretur historia ea ip̃aq feda
et turpia ꝯfitent᷑ numinib terribiliter
exigentib reddita. unde remotis ꝯstat¬
ãbagib: nepharios demones at ĩmũdis¬
siuos sp̃s. hac oĩ ciuili theologia ĩ uisen¬
dis stolidis ymaginib. et ꝑ eas possidẽ¬
dis etiã stultis cordibus inuitatos.

Expanded text:
nisi eorum testaretur historia, ea ipsa quae foeda nisi eorum testaretur historia, ea ipsa quae foeda et turpia confitentur numinibus terribiliter exigentibambagibus nefarios daemones adque inmundissimos spiritus hac omni ciuili theologia inuisendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus inuitatos.
Abbreviated transcription (Latin):
ille colendus sit cui talis cultus seruitꝰ q
debetur. Si autem stoliditate uel mon¬
struositate simuilacroꝵ. sacrifitiis homi¬
tid̾oꝵ. coronacione uiriliũ pudendorum.
mercede stuprorũ. sectione mẽbroꝵ. absti¬
sione genitaliũ. ꝯsecracõe molliũ. festis
impuroꝵ. obstenorũq ludoꝵ. unũ uerũ
deũ. id est oĩs aĩe corꝑis q treatorẽ tolere
se quisq contendat: non ideo peccat qr
non est colendus quem colit: s quia
colendun non ut colendus est tolit. Q
uero et reb talib id ẽ turpib et stelestis
et non deũ uerũ. id ẽ aĩe corpis q factorẽ.
s treaturã quãuis non uitiosam colit.
ꝓ ip̃o tolit qd̾ non ẽ ip̃e et talib rebus
tolit. qualib nec ip̃e colendus ẽ. nec nõ
ip̃e: s hii quonã m᷑ id est ꝙͣ turpiter ne¬
farieq toluerint in ꝓmiptu ẽ. Quid
autem uel quos colurrint ẽẽt obsturũ.

Expanded text:
ille colendus sit, cui talis cultus servitusque ille colendus sit, cui talis cultus servitusque debetur. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione virilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis impurorum obscenorumque ludorum, unum verum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque contendat; non ideo peccat, quia non est colendus quem colit; sed quia colendum, non ut colendus est, colit. Qui vero et rebus talibus, id est turpibus et scelestis, et non Deum verum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamvis non vitiosam colit, pro ipso colit, quod non est ipse; et talibus rebus colit, qualibus nec ipse colendus est, nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque, coluerint, in promptu est. Quid autem vel quos coluerint, esset obscurum,
Abbreviated transcription (Latin):
psas plusiologias cũ considero qͥb
docti et acuti hoĩes ad res hũanas co¬
nãtur u̾tere res diuinas: nichil uideo
nisi ad tpalia terrenaq oꝑa naturãq
corpoream. uel eciã si ĩuisibilẽ. tñ muta¬
bilem potuisse reuocari: qd̾ nullomodo
est uerus deus. Hoc autẽ si saltẽ religi¬
ositati congruis significacõib ageretur
ẽẽt quidem dolendũ. non hiis uerũ deũ
ãnũtiari atq p̾ditari: tñ aliqͦ m᷑ ferẽdũ
tam feda et turpia. non fieri nec iuberi
At nũt cũ pro deo uero quo sola aĩa se
inhabitante fit felix. nephas sit colere
ut corpus aut aĩam. ꝙͣtom agis nepha¬
riũ est ista sic tolere ut nec salutẽ nec
decus hũanũ torpus: aut aĩa colentis
obtiueat: Quãobrem si templo. sacer¬
dote. sacrificio. qd̾ uero deo debetur. colat᷑
aliquod elementũ mũdi. uel creatꝰ aliqͥs
sp̃s eciam si non ĩmũdus et malus nõ
ideo malũ ẽ qr illa mala sũt quib coli¬

Expanded text:
psas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur uertere in res diuinas, nihil uideo nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream uel etiamsi inuisibilem, tamen mutabilem potuisse reuocari; quod nullo modo est uerus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum non his uerum Deum adnuntiari adque praedicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec iuberi; at nunc cum pro Deo uero, quo solo anima se inhabitante fit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam, quanto magis nefarium est ista sic colere, ut nec salutem decus humanum corpus aut anima colentis obtineat? Quamobrem si templo, sacerdote, sacrificio, quod vero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi, vel creatus aliquis spiritus, etiamsi non immundus et malus; non ideo malum est, quia illa mala sunt quibus coli
Abbreviated transcription (Latin):
nutriat: inde a ui feiẽ dc̃am ẽẽ tellurẽ
a masculi tellumonem. Cur gͦ ponti¬
fices ut ip̃e indicat. additis ꝙͣ uliis
duob. quatuor diis faciũt rem diuinã:
telluri. tellumoni. alcori. rusori; De
tellure. et tellumone. iã dictũ ẽ. Alcori
quare. Quod ex terra inquit aluntur
oĩa que nata sunt. Rusori quare: Qd̾
rursus inquit tũcta eodem reuolũtur

Expanded text:
nutriat; inde a ui feminae dictam esse Tellurem, nutriat; inde a ui feminae dictam esse Tellurem, a masculi Tellumonem. Quur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus quattuor dis faciunt rem diuinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone iam dictum est. Altori quare? Quod ex terra, inquit, aluntur omnia quae nata sunt. Rusori quare? Quod rursus, inquit, cuncta eodem reuoluuntur
Abbreviated transcription (Latin):
si ita fecit: ubi erit ortus frater iouis atz
neptimi quem ditem patrem uocant. Ubi
eius cõiuux ꝓserpina que stdm̃ aliam
in eisdem libris positam opinionẽ. non
terre fecũditas. s pars inferior phibetur.
Quod si dicũt animi mũdani ꝑtem cũ
ꝑmeat terre partem superiorẽ ditẽprẽm
facere deũ. cũ uero inferiorẽ ꝓserpinam
deam: tellus illa quid erit: Ita enĩ totũ
quod ip̃a erat in duas istas partes deosq
diuisũ ẽ. ut ip̃a tertia que sit aut ubi sit
ĩueniri non possit: nisi quis ditat simul
istos deos ortũ atq ꝓserpinã unã deam
suis. sacris similatris. sacerdotib suis:
et ꝑ hoc eciã fallatib ꝓstitutã auimam
constuprantib demonib suis. Ad huc
respondeatur quã partem terue ꝑmeet
pars mũdani animi: ut deũ faciat tellu¬
monẽ. Non inquit: s una eadẽq t̾ra
habet genimã uim et mastulinã ꝙ seĩa
ꝓducat. et femieã ꝙ recipiat atq

Expanded text:
si ita fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque si ita fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuisum est, ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos deos Orcum adque Proserpinam unam deam suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem? Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam uim, et masculinam, quod semina producat, et femininam, quod recipiat adque
Abbreviated transcription (Latin):
go de hat. Nondũ dico si terra et lapi¬
des nr̃ĩs sũt ossib et ungnib similes
suiliter eos intelligẽtiam non habere
sicut seusu carent. Aut si idcirto hr̃e
dicũt᷑ ossa et ungnes nr̃i intelligẽciam
qr in hoĩe sũt quib intelligẽtiã tã stul
stultus qui in nobis ossa et ungues ho¬
mines dicit. S hec cũ phĩs fortassis
agenda sunt. Nũt autẽ istũ adhuc po¬
liticũ id ẽ ciuilem uolo: fieri enĩ potest.
ut licz in illã naturalis theologie ue¬
luti libertatẽ caput erigere paululũ
uoluisse uideatur: tñ ad huc librũ uer¬
sans et se in illo uersari cogitãs. eũ etiã
inde respexerit et hͦ ꝓpt̾ea dixerit: ne
maiores eiꝰ siue alie. cĩtates tellurem
at neptimũ ĩaniter coluisse credãt᷑. S
hͦ dico. Pars animi mũdani q̃ ꝑ t̾ram
ꝑmeat sicut una ẽ t̾ra: cur non eciam
unã fecit deã quã dicit ẽẽ tellurẽ: Qd̾

Expanded text:
er de hac ago. Nondum dico, si terra et lapier de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inaniter coluisse credantur. Sed hoc dico: pars animi mundani, quae per terram permeat, sicut una est terra, quur non etiam unam fecit deam, quam dicit esse Tellurem? Quod
Abbreviated transcription (Latin):
et crestũt et mͦ quodã suo uiuũt. Scd̾m
gradum aĩe in quo sensus ẽ. hac uini
peruenire in oculos. aures. nares. os
tactũ. Tertiũ gradũ aĩe eẽ sũmũ. qui
uocatur animus. in qͦ intelligencia p̾¬
minet: hͦ p̾ter hoĩem om̃s carere mor¬
tales. Hanc partem aĩe nuidi dicit
deũ: in nob autẽ geniũ uotari. Esse autẽ
in mũdo lapides ac teruã quã uidenus.
quo nõ ꝑmanat sensus. ut ossa ut ungnes
dei: solem u̾o. lunã. stellas q̃ sentiniꝰ qͥbus¬
q ip̃e sentit sensus ẽẽ eiꝰ. Ethera porro
qͦ fac̾e deos: et ꝑ eã qd̾ in terrã ꝑmanat
deam tellurem. Qd̾ autẽ inde ꝑmanat
ĩ mare atq occeanũ deũ ẽẽ neptinũ. Re¬
deat gͦ ad hãc quã theologiã naturalẽ
putat qͦ uelut requiestendi cã ab hiis
ambagib atq anfractib fatigatus
egressus est. Redeat inquã. redeat ad
ciuilem. Hic eũ ad huc teneo: tantisꝑa¬

Expanded text:
et crescunt et modo quodam suo uiuunt: secundum et crescunt et modo quodam suo uiuunt: secundum gradum animae, in quo sensus est; hanc uim peruenire in oculos, aures, nares, os, tactum: tertium gradum esse animae summum, quod uocatur animus, in quo intellegentia praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. Hanc partem animae mundi dicit Deum, in nobis autem genium uocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam uidemus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues Dei; solem uero, lunam, stellas, quae sentimus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; aethera porro quoque facere deos, et per ea quod in terram permanat, deam Tellurem; quod autem inde permanat in mare adque oceanum, deum esse Neptunum. Redeat ergo ab hac, quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisp
Abbreviated transcription (Latin):
Empe una est terra. quã plena
quidem uidemꝰ aĩalib suis. Ue¬
rũtñ ip̃am magnũ corpus in elemẽtis
mũdiq infimã partẽ: cur eã uolunt
deã: An quia fecũda ẽ: Cur gͦ non
magis hoĩes dii sunt qui eã fecũdiorẽ
farũt excolendo: s cũ arant nõ cũ
adorant᷑. S pars aĩe mũdi ĩqͥunt.
que ꝑ illai ꝑmeat deã facit: quasi
non euidentior sit in hõĩb aĩa q̃ utrũ
sit nulla fit questis. Et tñ hoĩes dii
non habentur: et qd̾ est grauiter dolẽ¬
dũ. hiis qui dii non sũt et quib ip̃i
meliores sunt colendis et adorandis
mirabili et miserabili errore subdũtur.
Et terte idem uarro ni eodemi de diis
selectis libro. tres ẽẽ affirmat aĩe gra¬
dus in oĩ uniuersaq natura: unũ
qui oñs ꝑtes corporis q̃ uiuũt trãsit
et non habet sensũ. s tñ ad uiuẽdũ
ualitudinẽ. Hanc uimi in nr̃o corꝑe
ꝑmaniere dicit in ossa ungues capillos :
sicut in mũdo arbores siue sensu alũt᷑

Expanded text:
empe una est terra, quam plenam quidem uidemus animalibus suis; uerum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, quur eam uolunt deam? An quia fecunda est? Quur ergo non magis homines di sunt, qui eam fecundiorem faciunt excolendo; sed cum arant, non cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat. deam facit. Quasi non euidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit nulla fit quaestio; et tamen homines di non habentur et, quod est grauiter dolendum, his, qui di non sunt et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de dis selectis libro tres esse adfirmat animae gradus in omni uniuersaque natura: unum, qui omnes partes corporis, quae uiuunt, transit et non habet sensum, sed tantum ad uiuendum ualetudinem; hanc uim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos; sicut in mundo arbores sine sensu aluntur
Abbreviated transcription (Latin):
assuamꝰ e inUii. posteriorib redarguamꝰ
aduensa Quodetum gͣ libroꝵ sequẽnũ pͥmi
quatuor contient exortũ duaꝵ ciuitatũ:
quaꝵ una est dei. altera huiꝰ nuidi Sidĩ
quatuor extursum eaꝵ seu ꝓtursũ. Tercii
uaiõ qui et postreni: debitos fines. Ita¬
om̃s uxii libri tũ sunt de utraq tuitate
constrpti. titulũ tñ a meliore acceperũt.
Ut de tinitate dei potiꝰ uorarẽt᷑ ¶ In quoꝵ
decuuo libro non debuit pro miratulo poni
in abras satrificio flãniã celitus factan
inter diui sas uictiũias tuturoisse: qui
hͣ illi in uisione monstratũ est. In xuiiͦ.¬
de filiis aaron. ditendũ pociꝰ fuit. non
erat filuis sacerdotis. Filios quippe sater¬
dotũ defunctis sacerdotib succedere magis
legitum moris fuit. Naui ini filiis aaron
reperitur pater saniuelis: s saterdos non
fuit: nec ita in filiis ut eũ ip̃e genuerit
acrion s sinit oñis illiꝰ ppłi diꝯt᷑ filii isil.¬

Expanded text:
uodecim posterioribus redarguamus adversa. Duodecim ergo librorum sequentium primi quatuor continent exortum duarum civitatum, quarum est una Dei, altera hujus mundi. Secundi quatuor, excursum earum sive procursum. Tertii vero, qui et postreomnes uiginti duo libri cum sint de utraque ciuitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut de ciuitate dei potius uocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in A.brahae sacrificio flammam caelitus factam inter diuisas uictimas cucurrisse, quoniam hoc illi in uisione monstratum est. in sepde filiis Aaron ; dicendum potius fuit, Non erat filius sacerdotis. Filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit: nam in filiis Aaron reperitur pater Samuelis; sed sacerdos non fuit, nec ita in filiis ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Is
Abbreviated transcription (Latin):
Nterea cũ roma gothorũ reruptione
agentiũ sub rege alarico alq mipetu ma¬
gne cladis euersa est eius euersionẽ deoꝵ
falsorũ nuciorũ q tultores quos usitato
noĩe paganos uocanus: in xpĩanã ⁊eli¬
gionem referue conantes. solito acerbius
et amariꝰ deũ uerũ blasphemare ceperũt
Unde ego exardescens zelo domꝰ dei: adu̾¬
sus eoꝵ blasphennas uel eruores. libros de
titate dei stribere iustitui. Quod opus
por aliquot anos me tenuit . eo ꝙ alia
multa interturuebãt que differre non
oporteret. Et nie priꝰ ad soluendũ otcupabãt
Hot autẽ de tiuitate dei grande opꝰ tandẽ
uos refellut qui res hũanas ita pisperari
uoliuit. ut ad hͦ multoꝵ deoꝵ tultũ qͦt¬
pagani tolere ꝯsuenerũt necessarĩ esse
babitrnt᷑. et qr ꝓhibentur: mala ista exo¬
rin atq habundare ꝯtendũt. Sequentes
antem qͥnq aduersus eos loquũtur qui
fatentur het mala nec defuisse unꝙͣ uet
de futura mortalib. et ea nũt magna

Expanded text:
nterea Roma Gothorum irruptione, agentium sub rege Alarico, atque impetu magnae cladis eversa est; cujus eversionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine Paganos vocamus, in christianam religionem referre conantes, solito acerbius et amarius Deum verum blasphemare coeperunt. Unde ego exardescens zelo domus Dei, adversus eorum blasphemias vel errores libros de Civitate Dei scribere institui. Quod opus per aliquot annos me tenuit, eo quod alia multa intercurrebant, quae differre non oporteret, et me prius ad solvendum occupabant. Hoc autem de Civitate Dei grande opus tandemeos refellunt, qui res humanas ita prosperari volunt, ut ad hoc multorum deopagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. sequentes autem quinque aduersus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus et ea, nunc magna
Abbreviated transcription (Latin):
btilem Disputãt. his gͣ decẽ libris due
iste uane opinĩones xpiane religioni ad¬
nersarie ⁊efellut᷑. S ne quisꝙͣ nos aliena
tui redargiuisse non autẽ nr̃a asseruisse
⁊ep̾henderet : id agit pars altera operis

Expanded text:
duae istae uanae opiniones Christianae, religioni aduersariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis
Abbreviated transcription (Latin):
credis. Ego uero ista non ciedo. Llani
et uir doctissimus eor uaruo falsa hec ẽẽ:
quãuis non audacter neqz fidenter: pe¬
ne tñ fatet᷑. S utile ẽẽ ciuitatib dicit:
ut se uiri fortes eciã si falsũ sit diis geni¬
tos ẽẽ credant. Ut eo modo animꝰ hũanꝰ
diendas pͥsumat audatiꝰ. agat uehemẽ¬
tius: et ob hͦ impleat ip̃a securitate fe¬
lituis. Que uaruonis sentençia ex p̃ssa
nt potui meis uerbis. cernis ꝙͣ latũ locũ
aperiat falsitati: ubi intelligamiꝰ plura
iam sacra et qrͣ ⁊ eligiosa potuisse ꝯfingi
ubi putata sunt ciuib eciã de ipĩs diis
ex concubitu anchist eneam parere. uel
mars ilie ex concubitu filie nunitoris
romulũ gignere: in medio relinquamꝰ
Nam pene talis questio eciã de stripturis
nr̃is oboritur: qua querit᷑ utrũ pͥuarita¬
tores augl̃i cũ filiab hõm ꝯcubuerĩt:
unde natis gigantib id est nimiũ gran¬
dib ac fortib uiris. tũt terra ꝯpleta ẽ¬

Expanded text:
credis? Ego uero ista non credo. Nam et uir doctissimus eorum Varro falsa haec esse, quamuis non audacter neque fidenter, paene tamen fatetur. Sed utile ciuitatibus esse dicit, ut se uiri fortes, etiamsi falsum sit, dis genitos esse credant, ut eo modo animus humanudiendas praesumat audacius, agat uehementius et ob hoc inpleat ipsa securitate felicius. Quae Varronis sententia expressa, ut potui, meis uerbis cernis quam latum locum aperiat falsitati, ubi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi, ubi putata sunt ciuibus etiam de ipsis dis ex concubitu Anchisae Aenean parere, vel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere, in medio relinquamus. Nam pene talis quaestio etiam de Scripturis nostris oboritur, qua quaeritur utrum praevaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint; unde natis gigantibus, id est nimium grandibus ac fortibus viris, tunc terra completa e
Abbreviated transcription (Latin):
troianorũ gratis et ingratis fuerũt. Ui-¬
deaut ne grauius sit tales deos credere:
ꝙͣ dii ͨtalib peierare. Hoc enĩ nec ip̃e ho¬
merus facile credidit: qui neptimũ qͥdẽ
contra troianos. apolliuem autẽ pro
troianis pugnãtẽ facit: cũ illo ꝑiuirio
ambos fabula narret offensos. Si
igitur fabulis credũt erubestãt talia
colere numina: si fabulis nõ credũt.
nõ obtendant troiana ꝑiuria: aut
mirent᷑ deos ꝑiuria pumisse troiana.
amasse romana. Unde enĩ cõiuratio
catiline in tãta tamq corrupta ciuita¬
te. Habitauit etiam eoꝵ grandem co-¬
piam : qͦs manus atq lnigna ꝑiurio
aut sangmie cuile alebat. Quid eñ
aliud tociens senatores coruupti in
iuditiis. tociens ppłs in suffragiis. uel
in quibusq cansis. que apud eũ ꝯcioni¬
b agebantur. nisi eciã peierando per
non ut absteleribz metu religionis ꝓ¬
hiberent᷑ : s ut ꝑiuria

Expanded text:
Trojanorum gratis, et ingratis fuerunt. ViTrojanorum gratis, et ingratis fuerunt. Videant ne gravius sit tales deos credere, quam diis talibus pejerare. Hoc enim nec ipse Homerus facile crcontra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si igitur fabulis credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis non credunt, non obtendant Troiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae aput eum contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccnon ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria
Abbreviated transcription (Latin):
iliũ unde origo est ppłi romani. ne¬
q em̃ p̾tereũdum aut dissimulandum
est. qd̾ et in p̾mo libͦ actigi. eosdem hñs
deos et colens: cur agrecis uictũ captum
atq deletũ est. Priamo inquiũt sunt
reddita laomedontea paterna ꝑiuria.
Ergo uerũ est. ut apollo atq neptunꝰ
eidem laomedonti mercenariis operib
seruierũt. Illis quippe ꝓmisisse merce¬
dem falsumqz iurasse ꝑhibetur. Miror
apollinem noĩatũ diuinatorem ĩ tanto
opificio laborasse. nestientẽ ꝙ laomedon
fuerat ꝓmissa negaturꝰ: quãꝙͣ nec ip̃m
neptunũ patruũ eiꝰ fratrem iouis. re-¬
gem maris decinit ignarũ ẽẽ futurorũ
magnũ aliquid diuinãtem: quẽ eciã
nube rapuit. ut dicit ne ab achille
occideret᷑ cuꝑet cũ uertere ub imo: qd̾
apud uirgiliũ ꝯfitet᷑ fcructa suis maĩb
ꝑiure muenia troie. Nestientes igit̃ tãti
dii neptunꝰ et apollo laomedontẽ sibi
negaturũ esse mercedem structores meniũ

Expanded text:
Ilium, unde origo est populi Romani, neque enim praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro adtigi eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum adque deletum est? Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna periuria\'. Ergo uerum est, quod Apollo adque Neptunus eidem Laomedonti mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, regem maris, decuit ignarum esse futurorum. magnum aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moendii, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium
Abbreviated transcription (Latin):
stimor: nec grauiter agere tanti poude¬
ris causam. Non gͦ credamꝰ si placet
eneam ẽẽ uene ris filiũ. ecte concedo.
si nec romulũ martis. Si autem illud:
mares autẽ hoĩes deab misceri nephas:
Dura uel potius non credenda ꝯdicio .
qd̾ ex iure ueneris in cõtubitu marti
licuit. hoc in iure suo ip̃i ueneri nõ litere.
At utrũq firmatũ est auctoritate ro¬
mana. Nleq eñ minus credidit recen¬
tior cesar auiã uenerem: ꝙͣ patrem
antiquior romulus martem

Expanded text:
stimor nec grauiter agere tanti pondestimor nec grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet, Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si autem illud, mares autem homines deabus misceri nefas? Dura uel potius non credenda condicio, quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit, hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar auiam Venerem quam patrem antiquior Romulus Martem
Abbreviated transcription (Latin):
ulla itaqz causa est: quare sint¬
dii quib ut dicũt steterat illud
imperiũ cũ agrecis p̾ualentib ꝓbent᷑
uicti. troianis peierãtib finguantur
irati. Nec adulterio paridis ut rursus
aquibusdam defendũt᷑. ut troiam
deserent succensuerũt. Auctores enĩ
doctores qz pctoꝵ esst adsolent nõ ultores
Uibem romã inquit salustiꝰ sicuti ego
accepi condidere atqz habuere in initio
troiani: qui ab enea duce ꝓfugi sedib
incertis uagabant᷑. Si gͦ adulteriũ
paridis uinditãdũ numina terisuerũt:
aut magis ĩ romanis. aut terte etiam
ĩ romanis pumendũ fuit : qr enee
mater hͦ fecit. S quomꝰ in ullo illud
flagiçiũ oderant. qui in sua socia ueneᷤ
non oderant ut alia omictã quod cũ
auchise cõmiserat ex q eueam pepererat.
Ani qr illud factũ est dignante menelao.
illud autẽ concedente uulcano . Dii em̃
credo non celant ꝯiuges suas : usqz adeo
ut eas etiam cũ hõib dignẽtur habere
ꝯmunes. Irridere fabulas fortassis exi¬

Expanded text:
ulla itaque causa est, quare di, quibus, ut dicunt, steterat illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt. Auctores enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores. \'Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere adque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur\'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in sua socia Venere non oderant ut alia omittam quod cum Anchise commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao, illud autem concedente Vulcano? Di enim, credo, non zelant coniuges suas usque adeo, ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis exi
Abbreviated transcription (Latin):
ppło hebree et quibusdam extra ip̃m ppłm
ubitũq gr̃a diuina digni occultissime al
iustissimo dei iudicio fuerũt: Uerũ ne
niuuũ longũ faciã. tacebo aliaꝵ usq qͣ
gẽtiũ mala grauissima: qd̾ ad romam
ꝑtiuet romanũq imperiũ tm̃ loquar.
id est ad ip̃am ꝓprie ciuitatẽ. et quetũq
illi terrarũ uel societate cõiĩcte. uel tondi¬
tione subiecte sũt que sint ꝑpesse aute

Expanded text:
populo Hebraeo, et quibusdam extra ipsum populum, populo Hebraeo, et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia divina digni occultissimo atque justissimo Dei judicio fuerunt? Verum ne nimium longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium, tantum loquar; id est, ad ipsam proprie civitatem, et quaecumque illi terrarum vel societate conjunctae, vel conditione subjectae sunt, quae sint perpessae ante
Abbreviated transcription (Latin):
d in satis dictum arbitror de
sos ppło tultori suo qͦ minus
eoꝵ maloꝵ aggere p̾meretur
subuenire curasse: s potius
ut maxime pͥmeretur egisse. Nũc de illis
malis uideo dicendũ que sola isti ꝑꝑeti
nolunt. qualia sunt fares. morb. bel¬
lum. expoliacio. captiuatio. trucidatio.¬
tribulatio et si qua similia. iam ĩp̾mo
libro cõmemorauimus. Hec sola mali
deputãt mala q̃ non facuĩt malos: nec
erubescunt inter bona que laudant ip̃i
mali esse qui laudant; magisqz stoma¬
chantur si illa mala habeant ꝙͣ si malã
uitam: ꝙiͣ hoc sithoĩs maximũ bonũ habe̾
bona oĩa p̾ter seipm̃. S neq talia mala
que isti sola fornudant dii eoꝵ qñ ab eis
libere colebantur. ne illis acciderẽt obsti¬
terũt. Cum enĩ uariis ꝑ diuersa loca tẽpe¬
rib aute aduẽtũ redemptoris nr̃i ĩnume¬
rabilib. nõ nullisq eniã ĩcredibi libus
cladib genus ꝯteretur hũanũ. qͦs alios
ꝙͣ istos deos mũdus colebat: excepto uno

Expanded text:
 Iam satis dictum arbitror de sos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant, magisque stomachantur, si uillam malam habeant, quam uitam, quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere boquae isti sola formidant, dii eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent, obstiterunt. Cum enim variis per diversa loca temporibus ante adventum Redemptoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum; quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno
Abbreviated transcription (Latin):
didi ꝓpter qd̾ locutus sũ. Dito itaq ꝙ
uisiri suit deũ in ip̃o corꝑe s utrũ
ꝑ ip̃m sicut ꝑ corpus nũt uidemus
solẽ. luuã. stellas. mare ac terrã.
et que sũt in ea: nõ parua questio
ẽ. Durũ ẽ enĩ dicere qd̾ scti talia cor¬
pora tũt habebũt ut nõ possint ocu¬
los claudere atqz aꝑire cũ uolũt: du¬
rius autẽ ꝙ ibi deũ quisquis ocłos
clauserit non uidebit. Si eñi ꝓpheta
eliseus puerũ suũ giezi absẽs corꝑe
uidit accipientẽ munera q̃ dedit ei
naauiã sirus quẽ ꝓpħa⁊ ememoratꝰ
a lepre deformitate mũdauerat qd̾
seruus neꝙͣ dño suo nõ uidente latẽter
se fecisse putauerat: ꝙͣto magis ĩ illo
corꝑe spiritali uidebũt sct̃i oĩa. nõ solũ
si oclõs claudant. uerũ eciã unde sũt
rorpe absentes: Tũc enĩ erit ꝑfectũ
illud de quo loquẽs apłs. ex parte ĩqͥt
stiuiꝰ et ex ꝑte ꝓphetamꝰ: cũ autem
uenerit qd̾ ꝑfectũ ẽ. qd̾ ex ꝑte ẽ eua¬

Expanded text:
r quod locutus sum . Dico itaque quod visuri sunt Deum in ipso corpore. Sed utrum per ipsum, sicut per corpus nunc videmus solem, lunam, stellas, mare, ac terram, et quae sunt in ea, non parva quaestio est. Durum est enim dicere, quod sancti talia corpora tunc habebunt, ut non possint oculos claudere atque aperire cum volunt: durius autem, quod ibi Deum quisquis oculos clauserit non videbit. Si enim propheta Elisaeus puerum suum Giezi absens corpore vidit accipientem munera, quae dedit ei Naaman Syrus, quem propheta memoratus a leprae deformitate mundauerat, quod seruus nequam domino suo non uidente latenter se fecisse putauerat, quanto magis in illo corpore spiritali uidebunt sancti omnia, non solum si oculos claudant, uerum etiam unde sunt corpore absentes. tunc enim erit perfectum illud de quo loquens apostolus : ex parte, inquit, scimus et ex parte prophetamus; cum autem uenerit quod perfectum est, quod ex
Abbreviated transcription (Latin):
ut liberatori suo nõ sit ingrata. Qͣtũ
ergo actinet ad scĩam rõnalẽ. menior
ad experientis sensũ. ꝓrsus ĩmenior.
Nã et ꝑitissimꝰ medicus. sicut arte
sciũt᷑. oñs fere morbos corꝑis nouit.
Sicut autẽ corꝑe sentiũt᷑. plurimos
nescit. qͦs ip̃e nõ passus ẽ. Ut gͦ scie
maloꝵ due sũt. una qua potenciã
mẽtis nõ latẽt. altera qͣ experiẽtis
seusib inherẽt: aliter quippe scũit᷑
uitia oĩa ꝑ sapiẽtie doctriuã. aliter ꝑ
insipiẽtis pessiuiã uitã. ita ut obli¬
uiones maloꝵ due sũt. Aliter ea
nãq obliuistit᷑ eruditꝰ et doctꝰ: aliter
exꝑtus et passus. Ille si ꝑinã negli¬
gat: iste si miseria careat. Sidm̃ hãc
obliuionem quã posteriori loco po¬
sui nõ erũt meniores sct̃i p̾teritorũ
malorũ. Carebũt eñ oĩb: ita ut
penitus deleautur de sensib eorũ. Ea
tnĩ potẽtia scie q̃ magna ĩ eis erit nõ

Expanded text:
ut liberatori suo non sit ingrata. Quantum ut liberatori suo non sit ingrata. Quantum ergo attinet ad scientiam rationalem memorad experientis sensum, prorsus immemor. nam et peritissimus medicus, sicut arte sciuntur, omnes fere morbos corporis nouit; sicut autem corpore sentiuntur, plurimos nescit, quos ipse non passus est. ut ergo scientiae malorum duae sunt, una, qua potentiam mentis non latent, altera, qua experientis sensibus inhaerent — aliter quippe sciuntur uitia omnia per sapientiae doctrinam, aliter per insipientis pessimam uitam — ita et obliuiones malorum duae sunt. aliter ea namque obliuiscitur eruditus et doctus, aliter expertus et passus; ille, si peritiam neglegat, iste, si miseria careat. secundum hanc obliuionem, quam posteriore loco posui, non erunt memores sancti praeteritorum malorum; carebunt enim omnibus, ita ut penitus deleantur de sensibus eorum. ea tamen potentia scientiae, quae magna in eis erit, non
Abbreviated transcription (Latin):
p̾miũ ꝑtiueret. S qr pectauit ista
natura cũ pectare potuit: largiore
gr̃a liberatur. ut ad eã ꝑducat᷑ liber¬
tatẽ. in qua peccare non possit. Sic̃
eñ p̾ma ĩmortalitas fuit quã peccãdo
adam ꝑdidit posse nõ mori: nouissia
erit nõ posse mori: ita p̾mũ liberum
arbitriũ posse nõ peccare: nouissumũ
nõ posse peccare. Sic eñ erit ĩamissi¬
bilis uolũtas pietatis et eqͥtatis: quõ ẽ
felititatis. Nã utiq peccãdo. nec pieta¬
tẽ nec felicitatẽ tenuimꝰ: uolũtatem
uero felititatis. nec ꝑdita felicitate ꝑ¬
dimꝰ. Certe deꝰ ip̃e nũqͥd qm̃ pectare
nõ p̃t: ideo liberũ arbitriũ hab̾e̾ negã¬
dus ẽ: Erit gͦ illiꝰ cinitatis et una in¬
oĩb et ĩseparabilis in singłis uolũtas
libera. ab oĩ malo liberata. et ĩpleta oi
bono. fruẽs indefiriẽter et̾noꝵ iotũditate
gaudioꝵ. oblita culparũ. oblita pe
naꝵ: nec ideo tñ sue liberacõis oblita:

Expanded text:
praemium pertineret. Sed quia peccauit ista praemium pertineret. Sed quia peccauit ista natura cum peccare potuit, largiore gratia liberatur, ut ad eam perducatur libertatem, in qua peccare non possit. Sicut enim prima inmortalitas fuit, quam peccando Adam perdidit, posse non mori, nouissima erit non posse mori: ita primum liberum arbitrium posse non peccare, nouissimum non posse peccare. Sic enim erit inamissibilis uoluntas pietatis et aequitatis, quo modo felicitatis. Nam utique peccando nec pietatem nec felicitatem tenuimus, uoluntatem uero felicitatis nec perdita felicitate perdidimus. Certe Deus ipse numquid, quoniam peccare non potest, ideo liberum arbitrium habere negandus eomnibus et inseparabilis in singulis voluntas libera ab omni malo liberata, et impleta, omni bono, fruens indesinenter aeternorum jucunditate gaudiorum; oblita culparum, oblita poenarum. Tamen nec ideo suae liberationis oblita,
Abbreviated transcription (Latin):
cõpago. Sic itaq habebit donũ aliꝰ
alio nimꝰ: ut hͦ qͣ donũ habeat. ne
uelit ampliꝰ. Nec ideo liberũ arbitriũ
nõ habebũt: qr pctã eos delectare nõ
poterrẽt. Magis quippe erit liberũ
a delectatõe peccãdi usq ad delectatõe
nõ pectãdi ĩdeclinabilem. liberatũ. Nã
pͥmũ liberũ arbitrũ qd̾ hoĩ datũ est
qñ p̾mũ creatus ẽ rectus. potuit nõ
peccare: s potuit et pectare. Hoc aũt
nonissimũ eo potẽtiꝰ erit: q pectare
nõ poterit. Uerũ h ͦ qͣ dei nuuuere:
nõ sua possibilitate nature. A liud
ẽ em̃ ẽẽ deũ: aliud ꝑticipẽ dei. Deus
natura peccare nõ p̃t: ꝑticeps uero
dei ab illo accepit ut pertare nõ possit.
Seruandi autẽ gradus erãt diuini
muneris: ut pͥmũ daretur liberum
arbitriũ qͦ non pectare poss hõ. no¬
uissimũ qͦ pectare nõ poss: at illud
ad ꝯꝑandũ meritũ. h ͦ ad recipiendũ

Expanded text:
compago. sic itaque habebit donum alius compago. sic itaque habebit donum alius alio minus, ut hoc quoque donum habeat, ne uelit amplius. Nec ideo liberum arbitrium non habebunt, quia peccata eos delectare non poterunt; magis quippe erit liberum a delectatione peccandi usque ad delectationem non peccandi indeclinabilem liberatum. nam primum liberum arbitrium, quod homini datum est, quando primum creatus est rectus, potuit non peccare, sed potuit et peccare; hoc autem nouissimum eo potentius erit, quo peccare non poterit; uerum hoc quoque dei munere, non suae possibilitate naturae. aliud est enim esse deum, aliud participem dei. deus natura peccare non potest; particeps uero dei ab illo accepit, ut peccare non possit. seruandi autem gradus erant diuini muneris, ut primum daretur liberum arbitrium, quo non peccare homo posset, nouissimum, quo peccare non posset, atque illud ad conparandum meritum, hoc ad recipiendum
Abbreviated transcription (Latin):
gliã. et honor. et pax et oĩa bona c
Sic enĩ et illud recte intelligitur. qd̾
ait apłs ut sit deꝰ oĩa ĩ oĩb. Ip̃e finis
erit desideriorũ nr̃oꝵ. qui siue fine ui¬
debitur: sine fastidio auiabit᷑: siue fa¬
tigatione laudabitur. Hoc niniꝰ hic
effectus. hic actus profecto erit oĩbus
sicut ip̃a uita et̾na cõnuinis. Ceterũ
qui futuri suit ꝓ meritis p̾miorum
eciã gradus bonoꝵ atq gliaꝵ: quis
ẽ idoneꝰ cogitare ꝙͣto magis dicere:
Qd̾ tñ futuri suit. nõ ẽ ambigendũ
Atq id eciã btã ciuitas illa magnũ
in se bonũ uidebit: qd nulli superiori
ullus inferior ĩuidebit: sicut nũt nõ
i̾uidẽt archangelis augłi ceteri tãq
noluit ẽẽ uiuisquisq qd̾ non accepit.
quãuis sit pacatissio cõcordie uiucło
ei qui accepit obstrictus: ꝙͣ nec ĩ corꝑe
uult ocłs ẽẽ qui ẽ digitus. cũ mẽbrũ
utrũq cõtineat tociꝰ carnns pacata

Expanded text:
gloria, et honor, et pax, et omnia bona? gloria, et honor, et pax, et omnia bona? Sic enim et illud recte intelligitur, quod ait Apostolus, ut sit Deus omnia in omnibus . Ipse finis erit desideriorum nostrorum, qui sine fine videbitur, sine fastidio amabitur, sine fatigatione laudabitur. Hoc munus, hic affectus, hic actus profecto erit omnibus, sicut ipsa vita aeterna, communis. 2. Caeterum qui futuri sint pro meritis praemiorum etiam gradus honorum atque gloriarum, quis est idoneus cogitare, quanto magis dicere? Quod tamen futuri sint, non est ambigendum. Atque id etiam beata civitas illa magnum in se bonum videbit, quod nulli superiori ullus inferior invidinuident archangelis angeli ceteri; tamque nolet esse unusquisque quod non accepit, quamuis sit pacatissimo concordiae uinculo ei qui accepit obstrictus, quam nec in corpore uult oculus esse qui est digitus, cum membrum utrumque contineat totius carnis pacata
Abbreviated transcription (Latin):
succendẽt. Qui motus illic taliũ
corporũ sint futuri teniere definire
non audeo qd̾ excogitare nõ ualeo:
tũ et motus et status sicut ip̃a spẽs
decẽs erit. quicũq erit. ubi qd non
decebit non erit. Certe ubi uolet sp̃s:
aliquid sp̃s: qd̾ nec spm̃ possit decere
nec corpus. Uera ibi głia erit ubi
landantis. nec erpore quisꝙͣ. nec
adulatõe laudabit᷑. Uerus houor qui
nulli negabitur digno. nulli deferet᷑
indigno. s nec ad eã ambiget ullus
indignus: ubi nullus ꝑmictet᷑ esse
nisi dignus. Uera pax ubi nichil
aduersi. nec a seip̃o. nẽc ab aliquo
quisq patietur. Premiũ uirtutis
erit ip̃e qui uirtutẽ dedit. eiq seip̃m
quo meliꝰ et maius nichil posset eẽ
ꝓmisit. Quid est eñĩ aliud qd̾ ꝑ ꝓpħam
dixit ero illoꝵ deus. et ip̃i erũt michi
piebs. iusi ego ero unde satient᷑. ego
ero quecũq ab hoĩb honeste desiderẽtur.
et uita et salus. et uictus. et topia. et

Expanded text:
succendent. qui motus illic talium succendent. qui motus illic talium corporum sint futuri temere definire non audeo, quod excogitare non ualeo; tamen et motus et status sicut ipsa species decens erit, quicumque erit, ubi quod non decebit non erit. certe ubi uolet spiritaliquid spiritus, quod nec spiritum possit decere nec corpus. uera ibi gloria erit, ubi laudantis nec errore quisquam nec adulatione decipitur; uerus honor, qui nulli negabitur digno, nulli deferetur indigno; sed nec ad eum ambiet ullus indignus, ubi nullus permittetur esse nisi dignus; uera pax, ubi nihil aduersi nec a se ipso nec ab aliquo quisque patitur. praemium uirtutis erit ipse qui uirtutem dedit eique se ipsum, quo melius et maius nihil popromisit. Quid est enim aliud quod per Prophetam dixit, Ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi plebs ; nisi, Ego ero unde satientur, ego ero quaecumque ab hominibus honeste desiderantur, et vita, et salus, et victus, et copia, et
Abbreviated transcription (Latin):
tenebraꝵ et maiifestabit cogitacões
cordis: et tũc laus erit unituiqz a deo.¬
¶ Capłm.z5ͫ ¶ De et̾ua felicitate
erit malũ: nullũ latebit bonũ:
uatabitur dei laudib: qr erit oĩa ĩ oĩb.
Nam quid aliud agatur ubi neq ulla
desidia cessabit᷑: neq ulla indigentia
laborabitur. nescio. Ammoneor etiã
sancto cãtico ubi lego uel audio. btĩ
qui habitãt in domo tua. in stlã stlõꝵ¬
laudabũt te. Oĩa mẽbra et uistera ĩtor¬
ruptibilis corꝑis que nũc uideuiꝰ per
usus necessitatis uarios distributa qñ
tũc nõ erit ip̃a necessitas. s plena.
certa. secura. sempiterua felicitas. ꝓ¬
ficiẽt laudibz dei. Oũis quippe illi de
quib iã sũ locutus. qui nũt latẽt armo¬
me corꝑalis nuueri non latebũt ĩtrin¬
secus. et extrinsecus ꝑ corporis cũcta
dispositi. et cũ ceteris rebus que ibi ma¬
gue atq murabiles uidelũtur. ratio¬
nales mẽtes in tanti artificis laudẽ.
rationabilis pulcritudinis delectatõe

Expanded text:
estabit cogitationes cordis, et tunc laus erit unicuique a Deo. CAPUT CLXVI. De aeterna felicitate erit malum, nullum latebit bonum, vacabitur Dei laudibus qui erit omnia in omnibus! Nam quid aliud agatur, ubi neque ulla desidia cessabitur neque ulla indigentia laborabitur, nescio: admoneor etiam sancto Cantico, ubi lego vel audio: Beati qui habitant in domo tua Dolaudabunt te. omnia membra et uiscera incorruptibilis corporis, quae nunc uidemus per usus necessitatis uarios distributa, quoniam tunc non erit ipsa necessitas, sed plena, certa securitas, sempiterna felicitas, proficient laudibus dei. omnes quippe illi de quibus iam sum locutus qui nunc latent harmoniae corporalis numeri non latebunt, intrinsecus et extrinsecus per corporis cuncta dispositi, et cum ceteris rebus, quae ibi magnae atque mirabiles uidebuntur, rationales mentes in tanti artificis laude rationabilis pulchritudinis delectatione
Abbreviated transcription (Latin):
bestiarũ. uel ip̃oꝵ qͦ hõi. ad id rursus¬
redeant qd fuerũt. Qua ꝓpter plato
et porphiriꝰ. uel potiꝰ quitũq illos dili-¬
gũt. et adhuc uiuũt si nobis ꝯsentiũt
et eciã sctãs aĩas ad corꝑa redituras situ
ait plato. nec tñ ad mala ulla redituras
sicut ait porpliiriꝰ ut ex eis fiat ꝯseꝙ̃s¬
qd̾ fides p̾dicat xpiana talia corꝑa
recepturas in quib siue ullo malo ĩ
eternũ felicit᷑ uiuãt: assumãt eciã h ͦ
de uarrone. et ad eadẽ corꝑa redeãt ĩ

Expanded text:
bestiarum uel ipsorum bestiarum uel ipsorum redeant, quod fuerunt. Quapropter Plato et Porphyrius, vel potius quicumque illos diligunt et adhuc vivunt, si nobis consentiunt etiam sanctas animas ad corpora redituras, sicut ait Plato, nec tamen ad mala ulla redituras, sicut ait Porphyrius; ut ex his fiat consquod fides praedicat christiana, talia corpora recepturas in quibus sine ullo malo in aeternum feliciter vivant; assumant etiam hoc de Varrone, ut ad eadem corpor