comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et sũma sapĩa uel d̾s dei. unde
nunc agimꝰ. Sapientia gͦ filius de
sapĩa prẽ. sicut lum̃ de lumine et d̾s
de deo: Ut et singulus pr̃ lum̃. et sin¬
gulus filius lumen: et singulus pr̃
d̾s. et singulus filius d̾s. Ergo et singn¬
lus pr̃ sapĩa. et singulus filius sapĩa.
Et sicut utrumq simul unũ lum̃ et
unus d̾s. sic utr̃uq una sapĩa. S filiuᷤ
frs est nobis sapĩa a deo. et iusticia et
scĩficatio: qr temꝑalit̾ nos ad illum
conu̾timꝰ. idest ex aliquo tempore.
ut cũ illo maneamus in et̾nũ. et ip̃e
ex quodã temꝑe u̾bum caro fcm est
et habitauit in nobis. ꝓpt̾ea gͥ cum
ꝓnuntiatur in scͥpturis aut narrat᷑
aliquid de sapĩa. siue dicente ip̃a si¬
ue cum de illa dr̃: filius nobis potis¬
simũ insinuatur: cuiꝰ ymaginis
exemplo. et nos ñ discedanius a deo
qr et nos ymago dei sumꝰ. Non qͥdem
equalis. Ec̃ã quippe a pr̃e ꝑfiliũ. nõ
nata de patre sicut illa. Et nos qr in¬

Expanded text:
et summa sapientia Deus, unde nunc agimus. Sapientia ergo Filius de sapientia Patre, sicut lumen de lumine, et Deus de Deo, ut et singulus Pater lumen, et singulus Filius lumen; et singulus Pater Deus, et singulus Filius Deus: ergo et singulus Pater sapientia, et singulus Filius sapientia. Et sicut utrumque simul unum lumen, et unus Deus, sic utrumque una sapientia. Sed Filius factus est nobis sapientia a Deo, et jussanctificatio, quia temporaliter nos ad illum convertimur, idque ex aliquo tempore, ut cum illo maneamus in aeternum, et ipse ex quodam tempore Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Et cumnuntiatur in Scripturis, aut enarratur aliquid de sapientia, sive dicente ipsa sive cum de illa dicitur, Filius nobis potissimum insinuatur. Cujus imaginis exemplo et nos non discedamus a Deo, quia et nos imago Dei sumus: non quidem aequalis, facta quippe a Patre per Filium, non nata de Patre sicut illa. Et nos, quia il
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ temꝑalium rerum cognitio ratio¬
nalis occurrit. Et iam in hac gͥ ĩue¬
niamꝰ si possumꝰ aliqͣm trinttatem. si c̃
inueniebamꝰ in sensib corꝑis. et in
his que ꝑ eos in aĩam uel spm̃ nr̃m y¬
maginaliter intrauer̾t. ut ꝓ corpalib
reb quas corporeo foris positas attin¬
gimꝰ sensu intus corpoꝵ similitudiẽs
nes hr̃emus. imp̾ssas memorie ex qͥb
cogitatio formaret᷑. Tercia uoluntate
utrũq uingente sicut formabat᷑ foris
acies ocłoꝵ qmͣ uoluntas. ut uisio fie¬
ret adhibebat rei uisibili et utrumq
uingebat. et iam illic ip̃a se ammoiẽs
tertiam: S ñ est hoc coartandũ in hũc
librũ. ut in eo qͥ sequit᷑ si deus adiuue¬
rit ꝯuenient̾ possit inquiri. et ꝙ in¬
uentũ fu̾it explicari.¬

Expanded text:
mus, temporalium rerum cognitio ratiomus, temporalium rerum cognitio rationalis occurrit. Etiam in hac igitur inveniamus, si possumus, aliquam trinitatem, sicut inveniebamus in sensibus corporis, et in iis quae per eos in animam vel spiritum nostrum imaginaliter intraverunt; ut pro corporalibus rebus quas corporeo foris positas attingimus sensu, intus corporum similitudines haberemus impressas memoriae, ex quibus cogitatio formaretur, tertia voluntate utrumque jungente: sicut formabatur foris acies oculorum, quam voluntas, ut visio fieret, adhibebat rei visibili, et utrumque jungebat, etiam illic ipsa se admovens tertiam. Sed non est hoc coarctandum in hunc librum, ut in eo qui sequitur, si Deus adjuverit, convenienter possit inquiri, et quod inventum fuerit explicari.
Abbreviated transcription (Latin):
ac pene oĩb id conting̾et. qn quidẽ
ut deniuis mortuos ita de mortuis
uiuos: tamꝙͣ de uigilantib dormi¬
entes. et de dormientib uigilantes.
sũ cessatione fieri suspicant᷑. Si gͦ
hec ẽ sapĩe et scientie recta distinctõ.
ut ad sap̃iam ꝑtineat eternaꝵ reꝵ
cognitio urrellectualis. ad scientiã
u̾o temꝑaliũ reiꝵ cognitio rationa¬
lis. qͥd cui p̾ponendum siue post po¬
nendum sit. ñ est difficile iudicare.
Si aũt alia ẽ adhibenda discretio. qͣ
dinoscãtur hec duo. que ꝓculdubio
tissima differentia est. ꝙ alia sit intel¬
lectualis cognitio eternaꝵꝵ reꝵ: ali¬
a rationalis temꝑalium. et huic illã
p̃ponendam cẽ ambigit nemo: Relin¬
quentib itaq nob̃ ea que exterioris¬
sunt hominis. et ab eis que cominu-¬
nia cum pecorib habemus introrsum
ascendere cupientib. anteqͣm ad cogni¬
tionem reꝵ intelligibilium atq sũ¬
maꝵ que sempiterne sunt uenire¬

Expanded text:
ac pene omnibus id contingeret: quandoquidem ac pene omnibus id contingeret: quandoquidem ut de vivis mortuos, ita de mortuis vivos, tanquam de vigilantibus dormientes, et de dormientibus vigilantes, sine cessatione fieri suspicantur. 25. Si ergo haec est sapientiae et scientiae recta distinctio, ut ad sapientiam pertineat aeternarum rerum cognitio intellectualis; ad scientiam vero, temporalium rerum cognitio rationalis: quid cui praeponendum sive postponendum sit, non est difficile judicare. Si autem alia est adhibenda discretio, qua dignoscantur haec duo, quae procul dubio tissima differentia est, quod alia sit intellectualis cognitio aeternarum rerum, alia rationalis temporalium, et huic illam praeponendam esse ambigit nemo. Relinquentibus itaque nobis ea quae sunt exterioris hominis, et ab eis quae communia cum pecoribus habemus introrsum ascendere cupientibus, antequam ad cognitionem rerum intelligibilium atque summarum quae sempiternae sunt venire
Abbreviated transcription (Latin):
ignarus est: Cum hoc facere de reb sẽ¬
sibilib nullus potest. nͥ qͣs isto uidͤ
in corꝑe constitutꝰ aut eis qui noue¬
rant indicantib credidit seu litt̾is
ciu̾q seu u̾bis: Non eĩ ad quiescen¬
dum est eis qui samiũ pythagoram
fer̃t recordatum fuisse talia nõ nul¬
la que fu̾at exꝑtꝰ cum hic alio iã fu¬
isset in corꝑe et alios ñ nullos narrãt
alii eiꝰ modi aliquid in sus m̃tib paᷤ¬
sos qͣs falsas fuisse memorias qͣles
plerꝵq exꝑimur in somnis qñ nob̾
uidemur reminisci qͣi egerimus. aut
iuderimꝰ. ꝙ nͨ egimꝰ omnino nec uidi¬
mꝰ. et eo mͦ affectas eẽ illoꝵ m̃tes ⁊ iã
iugilantiũ. instinetu spũum mali¬
gnoꝵ atq fallatiũ: quib cure ẽ de
reuolutionib aĩaꝵ falsam opinio¬
nẽ ad decipiendos hoĩes firmare uł
serere. Ex hoc conici potest qr si uere
illa recordarentur que hic malus an¬
tea positi corꝑib. uiderant multis

Expanded text:
ignarus est? Cur hoc facere de rebus senignarus est? Cur hoc facere de rebus sensibilibus nullus potest, nisi quas isto vidit in corpore constitutus, aut eis quae noverant indicantibus credidit, seu litteris cujusque, seu verbis? Non enim acquiescendum est eis qui Samium Pythagoram ferunt recordatum fuisse talia nonnulla quae fuerat expertus, cum hic alio jam fuisset in corpore: et alios nonnullos narrant alii, ejusmodi aliquid in suis mentibus passos: quas falsas fuisse memorias, quales plerumque experimur in somnis, quando nobis videmur reminisci quasi egerimus aut viderimus, quod nec egimus omnino nec vidimus; et eo modo affectas esse illorum mentes etiam vigilantium, instinctu spirituum malignorum atque fallacium, quibus curae est de revolutionibus animarum falsam opinionem ad decipiendos homines firmare vel serere, ex hoc conjici potest, quia si vere illa recordarentur quae hic in aliis antea positi corporibus viderant, multis
Abbreviated transcription (Latin):
disse. tamꝙͣ eẽt illius ꝑitissimus dis¬
cipline. Gradatim quippe atq artifi¬
ciose int̾rogatus. uidebat ꝙ uidendũ
erat: dicebatq qd̃ uiderat S si recor¬
datio hec eẽt rerum antea cognitaꝵ
ñ utiq õs uel pene õs cum illo mͦ int̾¬
rogatent᷑ hoc possent. Non eĩ õs in pͥo¬
ri uita geometre fuerunt. cũ tam rari
sint ingenere humano: ut uix possit
aliqͥs inueniri. s potius credendum
est m̃tis intellectualis ita conditam
eẽ naturam ut rebus intelligibilib
naturali ordine disponente condito¬
re subiecta: sic ista uideat in quadã
luce sui gen̾is in corporea. ꝙ̃ admodũ
oculus carnis uidet que in hac corpo¬
rea luce cutumadiacent. cuiꝰ lucis ca¬
pax eiqz congruens est creatus. Non
enĩ et ipse ideo sñ magistro alba et ni¬
gra discernit. qr ista iam nouerat añ¬
qͣm in hac carne crearet᷑. Deniq cur de
solis reb intesligibilib id fieri potest

Expanded text:
disse, tanquam esset illius peritissimus disdisse, tanquam esset illius peritissimus disciplinae. Gradatim quippe atque artificiose interrogatus, videbat quod videndum erat, dicebatque quod viderat. Sed si recordatio haec esset rerum antea cognitarum, non utique omnes vel pene omnes, cum illo modo interrogarentur, hoc possent. Non enim omnes in priore vita geometrae fuerunt, cum tam rari sint in genere humano, ut vix possit aliquis inveniri: sed potius credendum est mentis intellectualis ita conditam esse naturam, ut rebus intelligibilibus naturali ordine, disponente Conditore, subjuncta sic ista videat in quadam luce sui generis incorporea, quemadmodum oculus carnis videt quae in hac corporea luce circumadjacent, cujus lucis capax eique congruens est creatus. Non enim et ipse ideo sine magistro alba et nigra discernit, quia ista jam noverat antequam in hac carne crearetur. Denique cur de solis rebus intelligibilibus id fieri potest,
Abbreviated transcription (Latin):
ad eã sine fartasia spaculocalis po¬
tuit ꝑuenire. Aut si aliciuus artifi¬
ciosi et musici soni ꝑ moras temꝑis
tͣnseuntis num̾ositas comp̾hendat᷑
sũ temꝑe stans in quodam secreto al¬
toq silentio tamdiu saltim cogita¬
ri potest qͣmdui potest ille cantus au¬
diri: tñ ꝙ inde rapuerit et si tͣnsiens
mentis aspectus et qĩ gluttiens in uẽ¬
trem ita in memoriam reposuerie. po¬
terit recordando quodam modo rumi¬
nare: et in disciplinam ꝙ sic didicerit
traicere. Qd̃ si fu̾it oĩmoda obliuione
deletũ. rursus doctrina duce ad id ue¬
nietur ꝙ penitus exciderae: et sic inue¬
niet᷑ ut erat. Unde plato ille philoso
phus nobilis ꝑsuadere conatus est
uixisse hic antmas hoĩm et ante qͣm
ista corꝑa gererent. et hinc ẽẽ ꝙ ea q̃
discuntur. reminiscunt᷑ potius cog¬
nita qm cognoscuntur noua. Retu¬
lit eĩ puerum quẽdam nescio quid
de geometriea int̾rogatũ sic respon¬

Expanded text:
ad eam sine phantasia spatii localis poad eam sine phantasia spatii localis potuit pervenire. Aut si alicujus artificiosi et musici soni per moras temporis transeuntis numerositas comprehendatur, sine tempore stans in quodam secreto altoque silentio, tamdiu saltem cogitari potest quamdiu potest ille cantus audiri: tamen quod inde rapuerit etsi transiens mentis aspectus, et quasi glutiens in ventrem ita in memoria reposuerit, poterit recordando quodam modo ruminare, et in disciplinam quod sic didicerit trajicere. Quod si fuerit omnimoda oblivione deletum, rursus doctrina duce ad id venietur quod penitus exciderat, et sic invenietur ut erat. phus nobilis persuadere conatus est vixisse hic animas hominum, et antequam ista corpora gererent: et hinc esse quod ea quae discuntur, reminiscuntur potius cognita, quam cognoscuntur nova. Retulit enim, puerum quemdam nescio quae de geometrica interrogatum, sic respon
Abbreviated transcription (Latin):
solum rerum sensibiliũ
in locis positaꝵ sine spatiis locali¬
b manent intelligibiles in corꝑales¬
q rationes. uerum etiã motionum
in temꝑib tͣnseuntiũ sñ t̃prali tͣnsi¬
tu stãt ⁊̃ ip̃e utiq ĩtlłigibiles nõ sensi¬
biles ad qͣs m̃tis acie ꝑuenire pau¬
coꝵ est. Et cũ ꝑuenitur qnͣtum fie¬
ri potest ñ in eis manet ip̃e ꝑuentor
s ueluti acie ipsa reu̾berata repel¬
litur: et fit rei non tnsitorie transi¬
toria cogitatio: Que tñ cogitatio.
tͣnsiens ꝑdisciplinas quib erudit᷑
animus memorie comm̃dat: ut
sit quo redire possit que cogitur in¬
de transire. qͣmuis si ad memoriam
cogitatio non rediret atq ibi ꝙ cõ¬
mendau̾at inueniret uelut rudis
adhoc sic̃ ducta fu̾at duceretur: id q
inueniret ubi pͥmũ inuenerat in
descriptũ in memoria figeret᷑. Neq eĩ
sicut manet u̾bi grã quadrati corꝑis
incorꝑalis et incommittabilis ratõ
sic in ea manet hoĩs cogitatio: si tn

Expanded text:
solum rerum sensibilium in locis positarum sine spatiis localibus manent intelligibiles incorporalesque rationes; verum etiam motionum in temporibus transeuntium sine temporali transitu stant etiam ipsae utique intelligibiles, non sensibiles. Ad quas mentis acie pervenire paucorum est; et cum pervenitur, quantum fieri potest, non in eis manet ipse perventor, sed veluti acie ipsa reverberata repellitur, et fit rei non transitoriae transitoria cogitatio. Quae tamen cogitatio transiens per disciplinas quibus eruditur animus, memoriae commendatur, ut sit quo redire possit, quae cogitur inde transire: quamvis si ad memoriam cogitatio non rediret, atque quod commendaverat ibi inveniret, velut rudis ad hoc sicut ducta fuerat duceretur, idque inveniret ubi primum invenerat, indescriptum in memoria figeretur. Neque enim sicut manet, verbi gratia, quadrati corporis incorporalis et incommutabilis ratio, sic in ea manet hominis cogitatio; si tamen
Abbreviated transcription (Latin):
stimatio q̃ de illo aliter se habebat et
alit̾ ht̃: Idemq amor ab intentione
ꝑfruendi ad intentionẽ consulendi.
incõmutabili desuꝑ iustitia iubente
deflexus est. Ipsa uero forma inconcꝰ¬
se acstabilis ueritatis et in qua frue¬
rer hoĩe bonũ eum credens. et in qua
consulo ut bonus sit eadem luce. In¬
corruptibilis sincerissimeq ratõis ⁊
mee m̾tis aspectu et illam phanta¬
sie nubem qͣm desuꝑ cerno. cum eũdẽ
hoĩem ꝙ̃ uderam cogito imꝑturba¬
bili et̾nitate ꝑfundit.

Expanded text:
stimatio, quae de illo aliter se habebat, et stimatio, quae de illo aliter se habebat, et aliter habet: idemque amor ab intentione perfruendi ad intentionem consulendi, incommutabili desuper justitia jubente deflexus est. Ipsa vero forma inconcussae ac stabilis veritatis, et in qua fruerer homine bonum eum credens, et in qua consulo ut bonus sit, eadem luce incorruptibilis sincerissimaeque rationis et meae mentis aspectum, et illam phantasiae nubem, quam desuper cerno, cum eumdem hominem quem videram cogito, imperturbabili aeternitate perfundit.
Abbreviated transcription (Latin):
u̾bis possum ex pͥmo. uicissim q̃ in eo
fieri quẽ in me habeat atq ex primi
uolo spirit̾alẽq complexum creden¬
do molior. qr ꝑ uestigare tam cito et cer¬
nere penitus eius interiora ñ possum.
Amo itaq fidelem ac fortẽ uux amore
casto. atq germano. Qd̃ si mͥ int̾ nr̃as
loq̃las fateatur aut incantus aliquomͦ
sese indicet ꝙ uel de deo credat incõgrua
atq in illo quoq aliqͥd carnale deside¬
ret et ꝓtali errore illa ꝑtulerit. uel
sperate pecunie cupiditate uel in ani
aiuditate laudis humane: statim
amor ille quo in eũ ferebar offensus
et qͣuasi re ꝑcussus. atq ab indigno ho¬
mine ablatus: in ea forma ꝑmanet
ex qua eũ talem credens amauerã: nͥ
forte adhoc amo iã ut talis sit cũ ta¬
lem ñ ẽẽ comperero. At in illo hoĩe
nichil mutatũ est. mutari tñ potest
ut fiat. qd̃ eum iam ẽẽ credideram. In
m̃te aũt mea mutata est itiq ip̃a exi¬

Expanded text:
verbis possum exprimo, vicissimque in eo verbis possum exprimo, vicissimque in eo fieri quem in me habeat atque exprimi volo, spiritualemque complexum credendo molior, quia pervestigare tam cito et cernere penitus ejus interiora non possum. Amo itaque fidelem et fortem virum amore casto atque germano. Quod si mihi inter nostras loquelas fateatur, aut incautus aliquo modo sese indicet, quod vel de Deo credat incongrua, atque in illo quoque carnale aliquid desideret, et pro tali errore illa pertulerit, vel speratae pecuniae cupiditate, vel inani aviditate laudis humanae: statim amor ille, quo in eum ferebar, offensus, et quasi repercussus, atque ab indigno homine ablatus, in ea forma permanet, ex qua eum talem credens amaveram. Nisi forte ad hoc amo jam, ut talis sit, cum talem non esse comperero. At in illo homine nihil mutatum est: mutari tamen potest, ut fiat quod cum jam esse credideram. In mente autem mea mutata est utique ipsa exi
Abbreviated transcription (Latin):
am et cũ recolo cartaginis moe¬
ma que uidi et cum fingo ale-¬
xandrie. que ñ uidi easdemq ymagi¬
narias formas qͣsdam qͥbdam p̾ferẽs
rationabiliter p̾fero: iget et claret
desuꝑ iudiciũ ueritatis. ac sui uiris in¬
corruptissimis regulis firmũ est. Et si
corꝑaliũ ymaginũ. qͣi quodam nubilo
subtexitur. ñ tam̃ inuoluit᷑ atq ꝯfundi¬
tur. S int̾est utrũ ergo sub illa uel in
illa caligine tamꝙͣ a celo ꝑspicuo se¬
cludar an sicut in altissimis montib
accidere solet. int̾ utrumq aere libero
fruens et serenissimã lucem supͣ et
densissimas nebulas subter asꝑiciã.
Nam unde in me fr̃ni amoris inflam¬
mat᷑ ardor cum audio urũ aliquem
ꝓfidei pulchritudine et firmitate acria
torñta tolerasse: et si mͥ digito ostenda¬
tur ip̃e homo. studeo mͥ coniungere.
notum fac̾e amicitia conligare. itaq
si facultas dat᷑ accedo alloquor sermo¬
nẽ consero. affectũ meũ in illum qͥb

Expanded text:
am et cum recolo Carthaginis moenia quae vidi, et cum fingo Alexandriae quae non vidi, easdemque imaginarias formas quasdam quibusdam praeferens, rationabiliter praefero; viget et claret desuper judicium veritatis, ac sui juris incorruptissimis regulis firmum est: et si corporalium imaginum quasi quodam nubilo subtexitur, non tamen involvitur atque confunditur. 11. Sed interest utrum ego sub illa vel in illa caligine, tanquam a coelo perspicuo secludar; an sicut in altissimis montibus accidere solet, inter utrumque aere libero fruens, et serenissimam lucem supra, et densissimas nebulas subter aspiciam. Nam unde in me fraterni amoris inflammatur ardor, cum audio virum aliquem pro fidei pulchritudine et firmitate acria tormenta tolerasse? Et si mihi digito ostendatur ipse homo, studeo mihi conjungere, notum facere, amicitia colligare. Itaque si facultas datur, accedo, alloquor, sermonem confero, affectum meum in illum quibus
Abbreviated transcription (Latin):
factã est ista qͣm corporeis oculis
cernimꝰ dicente d̾o ꝑ creaturã spi-¬
ritalem qͣm ds̃ iam fecerat. cũ
in principio fecit celum et t̾ram
fiat lux. eo modo quo ꝑ talis crea¬
ture int̾iorẽ et occulium motũ
diuinitꝰ dici potuit fiat lux. an e¬
tiam corporalit̃ sonuit nox dicen¬
tis dei siat lux. sicut cosporalit̃
sonuit nox dicentis dei tu es filiꝰ
fieret lux q̃ in hac sonante uoce
fc̃a est: ẽt si ita est. qͣ lingua so¬
nuit ista nox dicente deo fiat lipx:
qr ñdum er̃at linguaꝵ diũsitas
q̃ postea fc̃a est in eclificatõne ⁊ ͤ¬
ris post diluuium q̃ nam lingͣ
erat una et sola qua locutꝰ est d̾s
fiat lux: ⁊ quis erat quẽ oporte¬
bat auclire atq intellig̃e ad ꝙ̃
uex huiꝰmodi ꝓferret᷑ an hec ãb¬
surda carnalisq cogitatõ atq sus¬
pttio est. Quid ergo dicimꝰ

Expanded text:
facta est ista, quam corporeis oculis facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente deo per creaturam spiritalem, quam deus iam fecerat, cum in principio fecit caelum et terram: fiat lux, eo modo, quo per talis creaturae interiorem et occultum motum diuinitus dici potuit: fiat lux. an etiam corporaliter sonuit uox dicentis dei: fiat lux, sicut corporaliter sonuit uox dicentis dei: tu es filiufieret lux, quae in hac sonante uoce facta est. et si ita est, qua lingua sonuit ista uox dicente deo: fiat lux? quia nondum erat linguarum diuersitas, quae postea facta est in aedificatione turris post diluuium. quaenam lingua erat una et sola, qua deus locutus est: fiat lux, et quis erat quem oportebat audire atque intellegere, ad quem uox huius modi proferretur? an haec absurda carnalisque cogitatio est atque suspicio? quid ergo dicemus?
Abbreviated transcription (Latin):
ralis quid̃ eo qd̾ dẽm est. t̾ra erat
inuisibłis et incomposita. sp̃italͥ
aũt eo qd̃ dẽm est. tenebre erant
suꝑ abyssum ut tnͣslato ũbo te¬
nebrosam abyssum intelligamus
naturam uite informen. nisi ꝯũta¬
t᷑ ad creatorẽ. qͦ solo modo forͣri p̃t ut
ñ sit abyssꝰ ⁊ illũari ut ñ sit tenebͦsa.
et quomͦ dc̃m est tenebre erant
funderet . qd̾ tũne fit in creatu¬
ra sꝑitali. ⁊ cũ cõuertitur ad ĩcom¬
mirtabłe atq incomꝑabile lum̃
qd̃ est d̾s. Et quomodo dixit
d̾s siat lux. utrũ temporalit̃. an
in ũbi et̃nitate. et si temporalit̃
intelligi hoc dice̾ ds̃. nͥ ꝑ creaturã.
ꝑ ꝙͣ ds dic̾et. fiat lux : an ñ ẽ lux pͥ¬
ma c̃atura. qr iã dem̃ erat ĩ pͥncipio fe¬
cit ds̃ celum ⁊̃ t̃ram. ⁊ pot̾at ꝑ ce¬
lestem creaturã uox fieri tempora¬
bit᷑ atq mutabłiter qua dic̃etur fi¬
at lux ĩ qd̾ si ita est temporalis lux

Expanded text:
ralis quidem eo quod dictum est: terra erat ralis quidem eo quod dictum est: terra erat inuisibilis et incomposita; spiritalis autem eo quod dictum est: tenebrae erant super abyssum, ut translato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus naturam uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem, quo solo modo formari potest ut non sit abyssus, et inluminari ut non sit tenebrosa? et quomodo dictum est: tenebrae erant erfunderetur, quod tunc fit in creatura spiritali cum convertitur ad incommutabile atque incorporale lumen, quod est Deus? Et quomodo dixit Deus, Fiat lux? utrum temporaliter, an in Verbi aeternitate? et si temporaliterintelligi hoc dicere Deum nisi per creaturam? per quam Deus diceret, Fiat lux, an non est lux prima creatura, quia iam dictum erat: in principio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutabiliter, qua diceretur: fiat lux. quod si ita est, corporalis lux
Abbreviated transcription (Latin):
ta clixisse celum et t̃ra ut õem crea¬
turã corꝑeã sr̃iorem atq inferiorem
significare uolu̾it. an utriusq in¬
formis mat̾ia dc̃a est celũ et terra.
spiritał uidelicet uita sienti esse
potest in se ñ ꝯũsa ad creatorem.
tali enĩ ꝯũsione formatur atq ꝑ¬
ficitur. si aũt ñ ꝯũtatur informis
est corporalis aũt si possit intelligi
ꝑ priuatõem om̃is corporee qualita¬
tis q̃ apparet in mat̾ia formata.
cum iam st̃ sp̃es corpoꝵ siue uisu.
siue alio quolib sensu corporis per¬
ceptibles. an celum intelligendũ est
creatura sp̃ualis ab exorclio quo fc̃a
est. ꝑfecta illa et b̾a semꝑ. tra u̾o
corporalis mat̾ies adhuc imꝑfc̃a.
qr t̾ra inquit erat inuisibilis. et
incomposita. et tenebre erant sr̃
abyssum quib ũbis uidecur infor¬
mĩtatem significare sb̾e corporał.
an utriusq informitas huis eciã
post̾iorib uerbis significat᷑ corpo¬

Expanded text:
ta dixisse caelum et terram, ut omnem creata dixisse caelum et terram, ut omnem creaturam corpoream superiorem atque inferiorem significare uoluerit? an utriusque informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita sicuti esse potest in se, non conuersa ad creatorem — tali enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur, informis est — corporalis autem si possit intellegi per priuationem omnis corporeae qualitatis, quae apparet in materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu siue alio quolibet sensu corporis perceptibiles? an caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio quo facta est perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc imperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum; quibus uerbis uidetur informitatem significare substantiae corporalis. an utriusque informitas his etiam posterioribus uerbis significatur, corpo
Abbreviated transcription (Latin):
ergo ueꝵ factaꝵ q̃ritur. utrũ om¬
nia scd̾m figittarum tm̃modo in¬
tellc̃m accipiant᷑. an etiã scd̃m fi¬
dem reꝵ gestaꝵ asserenda. et defẽ-¬
denda sint. nam ñ ẽẽ accipienda
figuralit nullus xp̃ianꝰ diõe au¬
debit atcendẽs apłm dicentẽ om¬
nia aũt hec in figura ꝯcingebãt
illis. ⁊ illd̾ qd̃ in genesi est scriptũ
ecunt duo in carne una. mag
do illa scripturã scrutanda est. q̃¬
ramꝰ quomedo oc̃m est p̃cer aliego¬
ricam significatõem. in principio
fecit d̾s celum ⁊ t̾ram utrũ in
principio temporis. an qr primo
om̃im fc̃a sunt. an in principio
qd̾ est ũbum dei unigenitꝰ filius.
et qũo possit ostñdi deũ sine ul¬
la sui ꝯmutatõne oꝑari muta-¬
bilia et temporalia. et quid signi¬
ficetur noĩe celi et t̾re. utrũ spiri¬
talis corporalisq creatura celi ⁊
t̾re uocabulũ acceꝑit. an tm̃modo
corporalis. ut in hoc libro despiri¬
tali tacuisse intelligatur: atq i

Expanded text:
itur utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiantur an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. nam non esse accipienda figuraliter nullus christianus dicere audebit attendens apostolum dicentem: omnia autem haec in figura contingebant in illis, et illud quod in Genesi scriperunt duo in carne una , magdo illa Scriptura scrutanda est, quaeramus quomodo dictum est praeter allegoricam significationem, In principio fecit Deus coelum et terram: utrum in principio temporis; an quia primo omnium facta sint; an in principio, quod est Verbum Dei unigenitus Filius. Et quomodo possit ostendi Deum sine ulla sui commutatione operati mutabilia et temporalia. Et quid significetur nomine coeli et terrae; utrum spiritalis corporalisque creatura caeli et terrae uocabulum acceperit an tantummodo corporalis, ut in hoc libro de spiritali tacuisse intellegatur atque
Abbreviated transcription (Latin):
affirma aliquid eoꝵ que multa pos¬
se intelligi disputasti. Cm respon¬
deo ad eum ip̃m me cibum sua
uiter ꝑuenisse. qd̾ dilici ñ herere
hoĩem in respondendo scd̾m fidem
qd̾ respondendũ est hoĩb qui calũp¬
niari libris nr̃e salutis affectant
ut quioquid ip̃i de natura reꝵ uera¬
cib docum̃tis demonstrari potuerĩt
ostendamꝰ nr̃is litt̃is ñ ẽẽ contͣriũ.
quicquid aũt de quibrl suis uolu

Expanded text:
adfirma aliquid eorum, quae multa posadfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum ipsum me suauiter cibum peruenisse, quod didici non haerere hominem in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium, quidquid
Abbreviated transcription (Latin):
atq impolitum aliquid exagitant.
sine pennis in t̾ra reptantes et uo¬
latu rauaꝵ auium nidos irriden¬
tes ꝑicłosius aũt errant quidam
infirini fr̃es qui cum istos impios
de celestium corpoꝵ nim̃is uł de
quiblibet elem̃toꝵ mundi huiꝰ q̃¬
stionib suptilius et copiose dissere
auclierunt euanescunt. et eos sibi
cum suspirio p̾ponentes et mag¬
nos putantes saluberrime piecã¬
tis libros eum fastidio repetunt.
et quos cdulcit haurire deberent
nix patient̃ attingunt a segetis
asꝑitate ab horrentes et spmaꝵ
floriu inhiantes. &Ion enĩ uacant
uid̾e quam suciuis est dñs. nec in
sabb̾o esuriunt. atq id̾o pigri sũt
potestate a clño sabbati accepta
uellere spieas. et tamcliu u̾sare
manib contritasq purgare donec¬
ad escam ꝑueniant. Sicet a¬
liquis quid tu tanta tritura disser¬
tatõis hniꝰ quid granoꝵ exuisti:
quid euentilasti. Cur ꝓp̾e modũ
in q̃stionib adhuc latent omĩa:

Expanded text:
atque inpolitum aliquid exagitant, atque inpolitum aliquid exagitant, sine pennis in tlatu ranarum avium nidos irridentes. Periculosius autem errant quidam infirmi fratres, qui cum istos impios de coelestium corporum numeris, vel de quibuslibet clementorum mundi hujus quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, evanescunt; et eos sibi cum suspirio praeponentes, et magnos putantes, saluberrimae pietatis Libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent, vix patienter attingunt; a segetis asperitate abhorrentes, et spinarum floribus inhiantes. Non enim vacant videre quam suavis est Dominus , nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt, potestate a Domino sabbati accepta, vellere spicas, et tamdiu versari manibus, contritasqad escam perueniant. Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia?
Abbreviated transcription (Latin):
ab eis qui m̃õꝵ libroꝵ auctoritate
nõ tenentur ad defendenclũ id qõ le¬
uissima tem̃itate et aꝑtissima fal¬
sitate cdix̾unt eosdem tibros scõs un¬
de id ꝓbent ꝓferre conantur uł eciã
memorit̃ que ad testimoniũ ualere
arbitrant᷑ multa inde uba ꝓnunti¬
ant ñ nitelligentes neq q̃ locuntur
neq de quib affirmant. ad hoc enim
ꝯsiderandum et obseruandũ libri
geneseos młtiplicit̾ quantũ potui
enucleam ꝓtuliq sententias de ũbis
ad exercitatõem nr̃am obscure poĩ¬
tis nõ aliqͥd unũ tem̾e affirmãs cũ
p̃iudicio alt̾ius expositionis fortas¬
se melioris ut ꝓ moclulo suo eligat
quisq qd̃ ccꝑẽ possit. ubi aũt intel¬
lig̃e nõ pocest scripture dei det hono¬
rem sibi timorem
tam multis exitrb ũba scriptu¬
re que tͣctauimus exponantur cõ¬
hibeant se tandem qui litt̾is infla¬
ti scłarib ħ ita posita ut omnia
pia corda nuitriant᷑ uelut imꝑitũ

Expanded text:
ab eis qui nostrorum Librorum auctoritate ab eis qui nostrorum Librorum auctoritate non tenentur, ad defendendum id quod levissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem Libros sanctos, unde id probent, proferre conantur, vel etiam memoriter, quae ad testimoniarbitrantur, multa inde pronuntiant uerba, non intellegentes neque quae loquuntur neque de quibus adfirmant. Ad hoc enim considerandum et obseruandum libri Geneseos multipliciter, quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure positis, non aliquid unum temere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quisque quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam multis exitibus uerba scripturae, quae tractauimus, exponantur, cohibeant se tandem, qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, uelut inperitum
Abbreviated transcription (Latin):
anas litc̃as leqñtem ita delirare
quilib infidelis aucliat. ut q̃admo¬
dum clicitur toto celo errre conspi¬
ciens risum teñe uix possit Et ñ
tam molestum est qd̾ errans hõ de¬
rid̾etur s qd̾ auccores nr̃i ab eis qͥ
foris sunt talia sensisse creclunt᷑
et cum magno exicio de quoꝵ salu¬
te satagimus tãnqͣm indocti rep̾hen¬
duntur ⁊ respuuntur. Cum enim
quẽquam de nũo xp̃ianoꝵ in ea re
quam optime nou̾it errare dep̾hen-¬
dint et uanam sententiã suam
de nr̃is libris asser̾e quo pacto illis
libris creclituri sunt de resurrectõe
mortuoꝵ. ⁊ de spe uite et̾̃ne regnoq
celoꝵ qñ de hiis reb qͣs iam exꝑiri
ulł intlubitatis num̃is ꝑciꝑe po-¬
tuerunt fanacit᷑ putauerint esse
conscͥptos: quid molestie enim tͥsti¬
cieq ingerant peundentib srib te¬
merari p̾sumptores satis alici ñ po¬
test cum si qñ de praua et falsa opi¬
mone sua rep̾hentli et ꝯuinei ceꝑint

Expanded text:
stianas Litteras loquentem, ita delirare stianas Litteras loquentem, ita delirare quilibet infidelis audiat, ut, quemadmodum dicitur, toto coelo errare conspiciens, risum tenere vix possit. Et non tam molestum est, quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis qui foris sunt, talia sensisse creduntur, et cum magno eorum exitio de quorum salute satagimus, tanquam indocti reprehenduntur atque respuuntur. Cum enim quemquam de numero Christianorum in ea re quam optime norunt, errare deprehenderint, et vanam sententiam suam de nostris Libris asserere; quo pacto illis Libris credituri sunt, de resurrectione mortuorum, et de spe vitae aeternae, regnoque coelorum, quando de his rebus quas jam experiri, vel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putaverint esse conscriptos? Quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumptores, satis dici non potest, cum si quando de prava et falsa opinione sua reprehendi, et convinci coeperint
Abbreviated transcription (Latin):
norantia. Si aũt hoc u̾m ẽẽ certa rõe
gi uoluit. s ⁊ u̾m et qd̾ utilius cog¬
noseatur. Si aũt ꝯtexio scripture hec
uoluisse intelligi scriptorẽ ñ repug¬
nabit: adhuo restabit q̃rere uttũ et
aliud ñ potuerit od̾ si et aliud potu¬
isse inuen̾imus: incertum erit qͥd nã
hoꝵ ile uolu̾it ant utrumq sentiri
noluisse nõ inconuenient̃ creditur.
si uixiq sententie cec̾a curunstant̾¬
tia suffragatur. plerũq enim accidit
ut aliquid de t̾ra de celo de cec̃is huiꝰ
muncli elem̃tis de motu et ꝯu̾sione
uł̃ etiã magnitutline et int̾uallis
sid̾um de certiᷤᷤ defeccib solis et lune
de circuitib annoꝵ tempoꝵ de natu¬
ris aĩalium fenctuũ. lapiclũ atq hi.¬
cetis eciam ñ xp̃ianus ita nou̾it ut
certissima rõe uł exꝑientia teneat.
turpe est aũt nimis ⁊ ꝑniciosum¬
ac maxime cauentlum ut xp̃ia¬
nini de hiis reb quasi scd̾m xp̃i¬

Expanded text:
norantia. si autem hoc uerum esse certa ratio norantia. si autem hoc uerum esse certa ratio gi uoluit, sed et uerum et quod utilius cognoscatur. si autem contextio scripturae hoc uoluisse intellegi scriptorem non repugnauerit, adhuc restabit quaerere, utrum et aliud non potuit. quodsi et aliud potuisse inuenerimus, incertum erit, quidnam eorum ille uoluerit; et utrumque sentiri uoluisse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae cetera circumstantia subfragantur. Plerumque enim accidit, ut aliquid de terra, de caelo, de ceteris mundi huius elementis, de motu et conuersione uel etiam magnitudine et interuallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium, fruticum, lapidum atque heris etiam non christianus ita nouerit, ut certissima ratione uel experientia teneat. turpe est autem nimis ac maxime cavendum, ut christianum de his rebus quasi secundum chri
Abbreviated transcription (Latin):
tes. mnte pũi ẽẽ desinamꝰ Et in reb
obscuris atq a nr̃is oculis remetis¬
simis si qua in scriptura etiã diui¬
na legerinius que possint salua fide
qua imbuimur alias atq alias pa¬
rere sententias in nlłam eaꝵ nos p̾¬
cipiti affirmatõne ita ꝑiciamꝰ ut si
forte diligentius discuila u̾itas. eã
recte labefc̃auerit corruamus: non
ꝓnr̃a ita dimicantes ut eam ueli¬
mus scripturaꝵ ẽẽ que nr̃a est cum
pocius esm q̃ scͥpturaꝵ est nr̃am ẽẽ
uelle debeainus. Donamꝰ enĩ
in eo qd̾ scͥptum est. oixĩt d̾s fiat lux.
et fc̃a est lux aliud sensisse lucem
corporalem fcãm ⁊ aluid sp̃ualẽ
ẽẽ. sp̃nalem ẽẽ lucem in creatura spi¬
lucem corporcilem celestem aut eciã
supͣ celum uł añ celum cui suoced̾e
nox potuerit tam tliu ñ est contͣ fi¬
dem donec u̾itate certissima refella¬
tur. qd̾ si fc̃m fu̾it ñ hec hebat diuina¬
scriptura. s hoc senserat hũana ig-¬

Expanded text:
tes mente esse pueri desinamus. Et in rebus tes mente esse pueri desinamus. Et in rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam diuina legerimus, quae possint salua fide, qua inbuimur, alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti adfirmatione ita proiciamus, ut, si forte diligentius discussa ueritas eam recte labefactauerit, corruamus, non , sed pro nostra ita dimicantes, ut eam uelimus scripturarum esse, quae nostra est, cum potius eam, quae scripturarum est, nostram esse uelle debeamus. Ponamus enim in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat lux. et facta est lux, alium sensisse lucem corporalem factam et alium spiritalem. esse spiritalem lucem in creatura spilucem corporalem caelestem aut etiam super caelum uel ante caelum, cui succedere DOX potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina, sed hoc senserat humana ig
Abbreviated transcription (Latin):
q incõmutabłib et stabłib rõni¬
b coet̾ni sibi sui ũbi et quodam
ut ita dix̾im fotu ꝑtt̃ coet̃ni sibi
sp̃o sui. nam et illd̃ qd̃ ꝑ grecam
et latinam liuguam dictũ est de
sp̃u dei qd̾ suꝑferebatur sr̃ aiquas.
scd̃m syre lingue intellõm q̃ nici¬
na est hebree. nam ħ a quodam deo-¬
to xp̃isno syro fertur expositũ nõ
suꝑferebatur s fouebeit potius
intelligi ꝑhibetur. Net sient fouẽ¬
tur tumores aut uubña in corpore
aquis uł frigidis uł calore con¬
go temꝑatis. s sicut oua fouentͣ
ab alitib ubi ecilor ille mat̾ni cor¬
poris etiam formandis puslis qͦ¬
dam modo ãminiculat᷑ ꝑ quẽdam
in suo gen̾e dilc̃onis affectũ. nõ
itaq ꝑ singulos dies istoꝵ oꝑum
dei osrrnalit̃ cogitemꝰ. Non enĩ ad
hoc ip̃a dei sapĩa nr̃a informitate
suscepta uenit ad colligendos sub
modũ gallina pullos suos ut semꝑ
ꝑuuli simus. S ut malitia infan¬

Expanded text:
ue incommutabilibus et stabilibus rationiue incommutabilibus et stabilibus rationibus coaeterni sibi uerbi sui et quodam, ut ita dixerim, fotu pariter coaeterni sancti spiritus sui. nam et illud, quod per graecam et latinam linguam dictum est de spiritu dei, quod superferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae uicina est hebraeae — nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum — non superferebatur, sed fouebat potius intellegi perhibetur, nec sicut fouentur tumores aut uulnera in corpore aquis uel frigidis uel calore congruo temperatis, sed sicut oua fouentur ab alitibus, ubi calor ille materni corporis etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur per quendam in suo genere dilectionis adfectum. non itaque per singulos dies istorum diudei carnaliter cogitemus. non enim ad hoc ipsa dei sapientia nostra infirmitate suscepta uenit ad conligendos sub modum gallina pullos suos, ut semper paruuli simus, sed ut malitia infan
Abbreviated transcription (Latin):
nich eẽt addendum. Quia u̾o lucẽ
solam ita ꝑfec̃at uidit dõ nqͥt lu¬
cem. qr bonã est: et diuisione ac no¬
minib discreuit a tenebris. neq
tũo dixit. uidit qr bonũ est ad hoc
enim erait informitris illa discre¬
ta. ut adhuc uide alia formarentur.
nam qr ista nox que notissima nobis
est. fecit enim eã sub t̃ra solis cir¬
a die diuiditur post ip̃am cliuisionẽ
diei et noctis dr̃. uidit ds̃ qr uonũ
est. Sson enĩ hec nox informis ali
inine liuino cui utiq nocci iam
nich addendum eẽt in geñe suo qͦ
eẽt speciosior. siue distinctior. Uesꝑa
aũt in toto illo triduo añquã fie̾-¬
rent luminaria ꝯsũmati oꝑis t̾mi-¬
nus ñ absurde fortasse intelligitur.
mane u̾o truiqͣm future oꝑatõnis
significatio. Si aũit omĩa me¬
minimus unde iam młtci aiximꝰ
ñ temporalib quasi animi sui aut
corporis motib oꝑari d̾m sicut oꝑ-¬
atur homo uł angelus. s et̃nis atͥ¬

Expanded text:
nihil esset addendum; quia uero lucem nihil esset addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucem quia bona est et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat informitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est — facit enim eam super terras solis cira die diuiditur, post ipsam diuisionem diei et noctis dicitur: uidit deus, quia bonum est. non enim haec nox informis aliqmine diurno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur; mane uero tamquam futurae operationis significatio. Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atq
Abbreviated transcription (Latin):
bimet temporabia queq succedunt.
sine supplem̃to ẽẽ decori̾s uniũsi.
nox enĩ ordinate sunt tenebre. p̃pea
ũo cum fca ẽẽt lux. dc̃m est udit
d̾s iucem qr uona est cum hec posset
post omĩa eiusdem diei dicere. sd est
ut cum explicasset. dixit d̾s siat lixe
et fcã est lux. et diuisit d̾s int̃ lu¬
oem et teuẽbras ⁊ uocauit d̾s luicẽ¬
oem diem. ⁊̃ tenebras uocauit noctẽ.
tũe dic̾et. s uidit d̾s qd̾ bonũ est et
deinceps annect̾et. ⁊ fc̃a est uesꝑa.
et fẽm est mane sicut in aliis oꝑi¬
b facit quib uorauula ĩponit. hio
ergo ꝓpt̃ea nõ ita fecit. qm̃ a forma¬
ta re ad hoc distincti est illa in for¬
mitas. ut nõ in ea finis ẽẽt. sed ad¬
huo formanda restaret ꝑ creatu¬
ras cet̾as iam corporales. Itaq si
postea qͣm clistincta eẽnt illa diui¬
sione et uocabulis tũc clic̾etur. ii.¬
dit d̾s qr bonũ est: hec fr̃a acciꝑgmꝰ
significare quib iam in suo gen̾e

Expanded text:
bimet temporalia quaeque succedunt, bimet temporalia quaeque succedunt, sine supplemento esse decoris universi? nox enim ordinatae sunt tenebrae. Propterea uero cum facta esset lux, dictum est: uidit deus lucem quia bona est, cum hoc posset post omnia eiusdem diei dicere, id est, ut, cum explicasset "dixit deus: fiat lux. et facta est lux. et diuisit deus inter lucem et tenebras et uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit noctem", tunc diceret: et uidit deus, quia bonum est, et deinceps adnecteret: et facta est uespera, et factum est mane, sicut in aliis operibus facit, quibus uocabula inponit. hic ergo propterea non ita fecit, quoniam a formata re ad hoc distincta est illa informitas, ut non in ea finis esset, sed adhuc formanda restaret per creaturas ceteras iam corporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diusione et uocabulis, tunc diceretur: uidit deus, quia bonum est, haec facta acciperemus significari, quibus iam in suo genere
Abbreviated transcription (Latin):
es totius temporis nom̃ est. et omĩa
uolumina seculoꝵ hyc uornlo in¬
clucit. idõq ño dc̃us est pͥmus sed
unꝰ dies. Et fc̃a est etiã uesꝑa. et fc̃m
est inquit mane dies unus ut et¬
lis creature qd̾ aũt factũ est mane
renouatio eius significata uideatur.
Sed hec allegorice ꝓphetie dispu¬
tatio est qͣm ñ isto sermone suscepi¬
mus. instituimꝰ enĩ de scripturis
uũc loqui scd̾m ꝓprietatem reꝵ ge¬
starum ñ sed̾m ẽnigiata siguraꝵ.
Eigo ad rõem fẽrum conditaꝵq
naturaꝵ qũo inuenimꝰ uesꝑam et
mane in luce sp̃iertali: an diuisio
quidem lucis a tenebris distinctio
est iam iei formate ab informi.
appeslatio u̾o diei et noctis insinu¬
atio distintionis est. qua significe¬
tur nicħ d̾m mordinatũ relinãre.
atq ip̃am informitatẽ ꝑ quã res de
sp̃e in spẽm quodã modo transeundo
mutant᷑ nõ ẽẽ indispositam. neq de¬
fectus. neq ꝑfectus creature quib si¬

Expanded text:
es totius temporis nomen est et omnia es totius temporis nomen est et omnia uolumina saeculorum hoc uocabulo includit ideoque non dictus est primus, sed unus dies? et facta est enim uespera, et factum est, inquit, mane dies unus, ut pelis creaturae, quod autem factum est mane, renouatio eius significata uideatur. Sed haec allegoriae propheticae disputatio est, quam non isto sermone suscepimus. instituimus enim de scripturis nunc loqui secundum proprietatem rerum gestarum, non secundum aenigmata futurarum. ergo ad rationem factarum conditarumque naturarum quomodo inuenimus uesperam et mane in luce spiritali? an diuisio quidem lucis a tenebris distinctio est iam rei formatae ab informi, appellatio uero diei et noctis insinuatio distributionis est, qua significetur nihil deum inordinatum relinquere atque ipsam informitatem, per quam res de specie in speciem modo quodam transmutantur, non esse indispositam; neque defectus profectusque creaturae, quibus si
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃italis q̃ noĩe celi significata est in
eo qd scriptum est. inͦ principio fecit
ds̃ celum et t̾ram. ñ corporeũ celum.
s celum incorporeũ celis corporeis
hoc est suꝑ omne corpꝰ nõ locoꝵ gra¬
dib. sed nãture sublimitate p̾poĩtũ
Quo aũt modo simul fieri potuit. et
qd̾ illuminaret᷑ et ipsa illuminatio
ac chũso tpẽe narranda fu̾it: paulo
ante diximus cum de mat̾ia tracta¬
iemꝰ. Sed huic luci succeentẽ
noctem ut uesꝑa fieret quo pacto in¬
tẽssecturi sumus. a tenebris qualib
talis liix diuicli potuit dicente scͥp¬
tura et̃ cliuisit d̾s int̾ lucem ac te¬
nebras: Nunqͥd iam erant peccores
et stulti decidentes a lumine u̾itatis
int̃ quos et in eadem luce ꝑmanen¬
tes diuid̾ent ds̃ tanqͣm inter lucẽ
et tenebras. ⁊ lucem uocans diem
et tenebras noctem ostñd̾et se nõ
oꝑatorem pecc̃oꝵ sed ordinatorem
distribuendoꝵ m̃trorum: an hic di¬

Expanded text:
spiritalis, quae nomine caeli significata est in spiritalis, quae nomine caeli significata est in eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum eli corporei, hoc est, super omne corpus, non locorum gradibus, sed naturae sublimitate praepositum. Quo autem modo simul fieri potuit et quod illuminaretur, et ipsa illuminatio, ac diverso tempore narranda fuerit, paulo ante diximus, cum de materia tractaremus. 33. Sed huic luci succedentem noctem, ut vespera fieret, quo pacto intellecturi sumus? A tenebris vero qualibus talis lux diuidi potuit dicente scriptura: et diuisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccatores et stulti decidentes a lumine ueritatis, inter quos et in eadem luce permanentes diuideret deus, tamquam inter lucem et tenebras, et lucem uocans diem ac tenebras noctem ostenderet se non operatorem peccatorum, sed ordinatorem distributione meritorum ? an hic di
Abbreviated transcription (Latin):
et emitti cum eadem rectitudĩe q̃ sũt
longe posita attendimꝰ nec sane cũ
contrahitur omĩno c̃nere que longe
sunt desinit sed certe obscurius quã
cum in ea obtuitꝰ emittitur. S tñ ea
lux q̃ ii sensu uidentis est tam exi¬
gna ducitur ut nisi adiuuetur extͣ
plo demonstꝑari possit emissio in
diem et contractõ lucis in noctẽ sic̃
dixi repperire difficile est. Si ã
sp̃italis liix fc̃a est. cum dixit d̾s fi¬
at lux ñ ĩlia nat᷑a patri coet̾na intel¬
ligenda est ꝑ qͣm fc̃a sunt omĩa. et
q̃ illuminat᷑ omnẽ hoĩem. sed illa
de qua dici potuit prior omĩm crea
tuta sapĩa cum enim et̃na illa et
ĩcõmutabiliᷤᷤ que ñ est fc̃a s genita
sapiã in sp̃iritales atq rõnales cre¬
aturas sicut in aĩas sanctas se tran¬
fert. ut illuminate luc̃e possint.
fĩt ui eis q̃dam luculente rõnis affec¬
tio que potest accipi fc̃a lux cum di¬
c̃et d̾s ficit lixx. si iam erat creatura

Expanded text:
et emitti, cum ad eandem rectitudinem quae sunt et emitti, cum ad eandem rectitudinem quae sunt longe posita adtendimus. nec sane, cum contrahitur, omnino cernere, quae longe sunt, desinit, sed certe obscurius, quam cum in ea obtutus emittitur. sed tamen ea lux, quae in sensu uidentis est, tam exigua docetur, ut, nisi adiuuetur extrademonstrari possit emissio in diem et contractio lucis in noctem, sicut dixi, reperire difficile est. Si autem spiritalis lux facta est, cum dixit deus: fiat lux, non illa uera patri coaeterna intellegenda est, per quam facta sunt omnia, et quae inluminium creata est sapientia. cum enim aeterna illa et incommutabilis, quae non est facta, sed genita sapientia, in spiritales atque rationales creaturas sicut in animas sanctas se transfert, ut inluminatae lucere possint, fit in eis quaedam luculentae rationis adfectio, quae potest accipi facta lux, cum diceret deus: fiat lux, si iam erat creatura
Abbreviated transcription (Latin):
ferebatur suꝑ aquas. ut excepto qd̃ i¬
bi poĩtum est de sp̃u dei. ceta rerum
quidem uisibłium uocabula s ad illã
informitatem ut tarliorib pot̾at in¬
sinuandam dc̃a intelligamus. qr hec
duo elementa idest t̾ra et aqual ad
aliquid faciendum oꝑantiũ in anib
tractabiliora sunt cec̃is et ideo ꝯgru¬
entius istis nominib illa insimaba¬
lux ex una ꝑte illustrans ex alt̾a fa¬
ceret tenebras unde posset nox die
discedente succed̾e. Emissionẽ
u̾o ꝯtractõemq lucis illius si uelimꝰ
diem noctẽq intellig̃e nee oãm ui¬
demꝰ tur itc fieret. Non enĩ iam e¬
rant aĩalia quib hec uicissitudo sa¬
lubrit̃ exib̾etur. ⁊ quib post moclum
exortis ꝑ ciiruitũ solis cernimꝰ exib̾i
nec ullum occureit exemplũ quo i¬
stam emissionẽ ꝯtractõem q lucis ut
diei noctisq incissitudines fierent
ꝓbare possumꝰ. Iaccus enĩ racliorũ
ex oculis nr̃is cuiusdam lucis est e
qui est oculis nr̃is ꝓximus intuem᷑¬

Expanded text:
ferebatur super aquam; ut excepto quod ibi positum est de Spiritu Dei, caetera rerum quidem visibilium vocabula, sed ad illam informitatem, ut tardioribus poterat, insinuandam dicta intelligamus; quia haec duo elementa, id est terra et aqua, ad aliquid faciendum operantium manibus tractabiliora sunt caeteris, et ideo congruentius istis nominibus illa insinuabalux ex una parte illustrans, ex altera faceret tenebras, unde posset nox die discedente succedere. 31. Emissionem vero contractionemque lucis illius si velimus diem noctemque intelligere, nec causam videmus cur ita fieret. Non enim jam erant animalia, quibus haec vicissitudo salubriter exhiberetur, et quibus postmodum exortis per circuitum solis cernimus exhiberi. Nec ullum occurrit exemplum, quo istam emissionem contractionemque lucis, ut diei noctisque vicissitudines fierent, probare possimus. Jactus enim radiorum ex oculis nostris, cujusdam lucis quidemqui est oculis nos