comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lector auditorue iudicium: quo uł¬
approbet quod placuerit. uel imꝓba
quod offenderit: & ideo cuncta euis¬
modi. nisi uel certa ratione. uel ex
illa canonica auctoritate defendarit᷑.
ut demonstretur siue omnino ita
ẽẽ. siue fieri potuisse. quod uel dis¬
putatum ibi est uel narratum. sicui
displicuerit. aut credere noluerit:
non reprehenditur. In illa uero cano¬
nica eminentia sacrarum littera¬
rum. etiam siunus propheta seu
apostolus aut euangłista. aliquid
in suis licteris posuisse. ipsa canonis
confirmatione declaratur: non licet
dubicare quod uerum sit. Alioquin
nulla erit pagina qua humane in¬
peritiȩ regatur infirmitas: si librorũ
saluberrima auctoritas aut contẽp¬
ta penitus aboletur. aut intermi¬
nata confunditur. Qua ꝓpĩ quisquis
es quem uelut repugnantia ista
eorum paulus dixisset. alterũ petrus
aut isaias. aut alius quisquã apłorum
siue ꝓphetarum: quia ita sibi omia in
canonica auctoritate concordant. ut

Expanded text:
lector auditorue iudicium, quo ulector auditorue iudicium, quo uapprobet quod placuerit, vel improbet quod offenderit, et ideo cuncta hujusmodi, nisi vel certa ratilla canonica auctoritate defendantur, ut demonstretur siue omnino ita esse, siue fieri potuisse, quod uel disputatum ibi est uel narratum, si cui displicuerit aut credere noluerit, non reprehenditur. in illa . uero canonica eminentia sacrarum litterarum, etiamsi unus propheta seu apostolus aut euangelista aliquid in suis litteris posuisse ipsa canonis confirmatione declaratur, non licet dubitare, quod uerum sit; alioquin nulla erit pagina, qua humanae inperitiae regatur infirmitas, si librorum saluberrima auctoritas aut contempta penitus aboletur aut interminata confunditur. Quapropter quisquis es, quem uelut repugnantia ista eorum Paulus dixisset, alterum Petrus aut Esaias aut alius quisquam apostolorum siue prophetarum, quia ita sibi omnia in canonica auctoritate concordant, ut
Abbreviated transcription (Latin):
teris: ad quęstiones difficiles tractandas
atq uersandas. linguae ac stili saluber¬
rimus labor. distincta est aposteriorum
libris excellentia canonicȩ auctoritaas
ueteris & noui testamenti: quae apłorũ
confirmata temporibus. ꝑ successiones
epõrum & propagationes ȩccłarum.
tanquam in sede quadam sublimiter
consticuta est. cui seruiat omis fiddis
ce pius intellectus. Ibi siquid uelut
ab surdum mo uerit: non licet di¬
cere auct or huius libri nonte.¬
uuit ueritatem: sed codex men¬
dolus .ẽ. aut inter pres errauit.
aue cu non incelligis in opꝰcilis
autem posteriorum. quae libris in¬
numerabilibus continentur. se
nullomodo illi sacratissimȩ canoni¬
carum scripturarum excellentiȩ co¬
ȩquantur. etiam inquibuscũq eorum
inuenitur eadem ueritas. longe cam̃
estꝰͥ mpar auctoritas Itaq in cis siqua
forte propt̃ea dissonare putantur
a uero . quia non utdicta sunt intel¬
liguntur. tamen liberum ibi habet

Expanded text:
teris ad quaestiones difficiles tractandas teris ad quaestiones difficiles tractandas atque.uersandas linguae ac stili saluberrimus labor, distincta est a posteriorum libris excellentia canonicae auctoritatis ueteris et noui testamenti. quae apostolorum confirmata temporibus per successiones episcoporum et propagationes ecclesiarum tamquam in sede quadam sublimiter constituta est, cui seruiat omnis fidelis et pius intellectus. ibi si quid uelut absurdum mouerit, non licet dicere: auctor huius libri non tenuit ueritatem, sed: aut codex mendosus est aut interpres errauit aut tu non intellegis. in opusculis autem posteriorum, quae libris innumerabilibus continentur, sed nullo modo illi sacratissimae canonicarum scripturarum excellentiae coaequantur, etiam in quibuscumque eorum inuenitur eadem ueritas, longe tamen est inpar auctoritas. itaque in eis, si qua forte propterea dissonare putantur a uero, quia non, ut dicta sunt, intelleguntur, tamen liberum ibi habet
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit dicendo natum latinus in¬
ter pres: tamen xp̃m ex semine dđ¬
.ẽẽ. scđ̾m carnem. omĩum librorũ
atq. linguarum concordat auc¬
toritas: In hoc autem paulum ali¬
quando errasse et proficiendo¬
e mutasst sencentiam. ab sit ut dicamꝰ.
Iuod etiamipse faustus sensit qͥuam impro¬
be atq impie diceretur. maluitq dicere
pauli epłam aliorum falsitate corruptã:
quam ipsius errore uitiosam. Dehis enĩ
libris dici potest. aliquid eos habere
non consonum fortasse occultiori. et
ad noscendum difficiliori ueritatł. qđ
aut sic remanserit: aut in posterioribus
correctum sit qui non precipiendi aucto¬
ritate : sed proficiendi exercitatione
scribuntur a nobis: Incer hos enĩ sumꝰ.
quibus idem dicit apłs: Et siquid alicer
sapitis: id quoq uobis ds̃ reuelauit.
Quod genus licterarum. non concred en¬
di necessitate: sed cum iudicandi liber
tate legendum est. Cui tamen. ne incer¬
cluderetur locus & aqd ameretur pos¬

Expanded text:
uoluit dicendo "n at u m" latinus inuoluit dicendo "n at u m" latinus interpres, tamen Christum ex semine Dauid esse secundum carnem, omnium librorum atque linguarum concordat auctoritas. in hoc autem Paulum aliquando errasse et proficiendo mutasse sententiam, absit ut dicamus. quod etiam ipse Faustus sensit quam inprobe atque inpie diceretur, maluitque dicere Pauli epistulam aliorum falsitate corruptam quam ipsius errore uitiosam. De his enim libris dici potest aliquid eos habere non consonum fortasse occultiori et ad dinoscendum difficiliori ueritati, quod aut sic remanserit aut in posterioribus correctum sit, qui non praecipiendi auctoritate, sed proficiendi exercitatscribuntur a nobis. Item: Nos eorum sumus quibus idem dicit Apostolus: Et si quid aliter sapitis, id quoque vobis Deus revelabit. Quod genus litterarum non cum credendi necestate legendum est. cui tamen ne intercluderetur locus et adimeretur pos
Abbreviated transcription (Latin):
cus utrum accipiat apłm paulum.
aut proficiendo mucasse sententiam.
& scribentẽ adchorinchios emendasse arg̃ amino¬
quod scripserat ad romanos. aut om̃ino
non scripsisse: qđ tanquam eius ꝓfertur
filium di exsemine dauid scđm carnem:
Qua tandem racione id ostendit. quia ñ
potest inquit utrũq uerum. eẽ: & quod
in epła est ad romanos defilio suo qui
factus est ex semine dauid scđm car¬
nẽ. & quod ait adchorinthios. itaq nos
amodo neminẽ nouimus scđ̾m carnẽ.
& si noueramus scđ̾m carnem xp̃m: sed
nunc iam non nouinus. Restat ergo.
ut nos demonstremus quam possit utrũq
uerum esse: & quam sibi hȩc duo non
sint contraria. Vnũ quippe eorum ñ
ẽẽ. pauli nullomodo possumus dicere:
quia nulla ineo uariat codicũ aucto¬
ritas: Et si enim in quibusdam latinis
cxremplatibus non legitur factus. sed
natus ex scmie dauid. cum greca
factus habeant Vnde non aduer¬
bum. sed ad sententiam trans ferre

Expanded text:
tus utrum accipiat apostolum Paulum, tus utrum accipiat apostolum Paulum, aut proficiendo mutasse sententiam, et scribentem ad Corinthios, emendasse quod scripserat ad Romanos; aut omnino non scripsisse, quod tanquam ejus profertur, Filium Dei ex semine David secundum carnem. Qua tandem ratione id ostendit? Quia non potest, inquit, utrumque verum esse, et quod in Epistola est ad Romanos, De Filio suo, qui factus est ex semine David secundum carnem ; et quod ait ad Corinthios, Itaque nos amodo neminem nouimus secundum carnem; et si noueramus secundum carnem Christum, sed nunc iam non nouimus. restat ergo, ut nos demonstremus, quam possit utrumque uerum esse et quam sibi haec duo non sint contraria. unum quippe eorum non esse Pauli nullo modo possumus dicere, quia nulla in eo uariat codicum auctoritas. etsi enim in quibusdam latinis exemplaribus non legitur: factus, sed natus ex semine Dauid, cum graeca factus habeant, unde non ad uerbum, sed ad sententiam transferre
Abbreviated transcription (Latin):
mortui resurgent incorruptr& nos in¬
mutabimur Ad huc forte dicant. non
scđm hoc mortale & corruptibile corpus
nos in resurrectionem cõmutari. sed scđm
animam: cum apostolus hoc non propo¬
suerit unde diceret. sed de corpore ab ip¬
sius quęs tionis inicio locutus fuerit:
sicut ipsa euis indicat ꝓpositio: Seddicit
aliquis inquit: Quomodo resurgunt
mortui quo autem corpore ueniunt.
Hic tamen consequenter tanquã digito
ostendit unde loqueretur: subiecit dicens:
O porret enm corruptibile hoc induere
incorruptelam : & mortale hoc induere
inmortalitatem: Hȩc ergo cumiste neget.
cumq ipsum dm̃n dequo paulus dicit.
in mortali. incorruptibili. solidõ honor
do quidem substantiã eius atq naturam¬
corrum peretur : & ut cętere consuleret᷑
exparte corruptam. detestanda & ab¬
ominanda corum fabula somniat:
quid est quod etiam in hoc conatur
fallere imperitos. et indiuinis scrip¬
turis minus cruditos. ut inter roga¬

Expanded text:
mortui resurgent incorrupti et nos conmortui resurgent incorrupti et nos conmutabimur. adhuc forte dicant non secundum hoc mortale et corruptibile corpus nos in resurrectione conmutari, sed secundum animam, cum apostolus hoc non proposuerit, unde diceret, sed de corpore ab ipsius quaestionis initio locutus fuerit, sicut ipsa eius indicat propositio: sed dicet' aliquis, inquit, quomodo resurgunt mortui? quo autem corpore ueniunt? hic tamen consequenter tamquam digito ostendit, unde loqueretur, et subiecit dicens: oportet enim corruptibile hoc induere incorruptelam et mortale hoc induere inmortalitatem. haec ergo cum iste neget cumque ipsum deum, de quo Paulus dicit: inmortali, incorruptibili, soli deo honordoquidem substantiam eius atque naturamcorrumperetur, et ut caeterae consuleretur, ex parte corruptam, detestanda et abominanda eorum fabula somniat; quid est quod etiam in hoc conatur fallere imperitos, et in divinis Scripturis minus eruditos, ut interroga
Abbreviated transcription (Latin):
cõmemoraui deprimo adam & nouissimo
possunt: Et nequisquam ipsã s̃peciem
carnis ce ipsam substantiã non posse resur¬
gert credidisset: ex primere uolens quid
nunc appellauerit carnem & sanguinẽ.
quia ipsam corruptionem intelligi
uoluit quae tunc in resurrectione iusto¬
rum noncrit: continuo concexuit:
Neq corruptio: in corruptelam possidebit
Et ne adhuc quisquam putaret non illud
quod sepultum fuerit. resurrecturum.
sed tanquam alia tunica ponatur. &
alia melior accipiatur : uolens aꝑtissime
declarare quia hoc ipsum inmeluis com¬
mubitur. sicue uestimenta xp̃i imonte
non sunt po sita & alia sũpta.
sedipsa quac fuerant in melius
clarificata sunt. sequitur & contexͣ
dicens: ecce misterium dico uobis:
Dis quidem resurgemus: non caui en
omĩ imiutabimur. Et ne adbue. eẽt ain¬
certum qui sint qui immutabuntur.
in athomo inquit. in ictu oculi.
innouissima tuba: Canet enim tuba: &

Expanded text:
commemoraui de primo Adam et nouissimo commemoraui de primo Adam et nouissimo  possidere non possunt. et ne quisquam ipsam speciem carnis et ipsam substantiam non posse resurgere credidisset, exprimere uolens, quid nunc appellauerit carnem et sanguinem, quia ipsam corruptionem intellegi uoluit, quae tunc in resurrectione iustorum non erit, continuo contexuit: neque corruptio incorruptelam possidebit. et ne adhuc quisquam putaret non illud, quod sepultum fuerit, resurrecturum, sed tamquam alia tunica ponatur et alia melior accipiatur, uolens apertissime declarare, quia hoc ipsum in melius commutabitur — sicut uestimenta Christi in monte non sunt posita et alia sumpta, sed ipsa, quae fuerant, in melius clarificata sunt — sequitur et contexit dicens: ecce mysterium uobis dico: omnes quidem resurgemus, non tamen omnes inmutabimur. et ne adhuc esset incertum, qui sint, qui inmutabuntur: in atomo, inquit, in ictu oculi, in nouissima tuba; canet enim tuba et
Abbreviated transcription (Latin):
non est: Iste autem qui interrogatus
utrũ accipiat euangłm pauli: respondet
thtu & maxime. haec omĩa negat. Hec iħm
ex semine dauid uult accipere: nec faccũ
ex muliere. quã non qđ fuerit uel con¬
cumbendo uł pariendo corrupta. mulie¬
rem paulus appellat. ĩedmore scriptura¬
rum loquitur. quae ipsum sexum sic ap¬
pellare consuer: sicut ingenesi de eua
scriptumest: formauit eani in mulierẽ cũ
cbmmiata uifro non fuisset: Nec ipsam
mortem xp̃i. & scpulcuram & resurree¬
cionem accipit. quando quide xpm̃dicit
nec mortale corpus habuisse ubi illa
uera mors eẽt: Nec illas cicatrices ueras
fuisse quas post resurrectionẽ discipłis
ostendit: c̃um cis quod & paulus comme¬
morat uiuusa paruit. nec ipsam carnem
nr̃am resurrecturã incorpus spĩtale mu¬
taitem: sicut aꝑtissime idem apłs dicit
Seminatur corpus animale: surget cor¬
pus sp̃itale: Vnde dicernens inter corpꝰ
anmale &e spitale: contexit quod iam

Expanded text:
non est? iste autem. qui interrogatus, non est? iste autem. qui interrogatus, utrum accipiat apostolum Paulum, respondet: et maxime, haec omnia negat. nec Iesum ex semine Dauid uult accipere nec factum ex muliere, quam, non quod fuerit uel concumbendo uel pariendo corrupta, mulierem Paulus appellat sed more scripturarum loquitur, quae ipsum sexum sic appellare consueuerunt; sicut in genesi de Eua scriptum est: formauit eam in mulierem, cum commixta uiro non fuisset. nec ipsam mortem Christi et sepulturam et resurrectionem accipit, quandoquidem Christum dicit nec mortale corpus habuisse, ubi illa uera mors esset, nec illas cicatrices ueras fuisse, quas post resurrectionem discipulis ostendit, cum eis, quod et Paulus commemorat, uiuus adparuit; nec ipsam carnem nostram resurrecturam in corpus spiritale mutatam, sicut apertissime idem apostolus dicit: seminatur corpus animale, surgit corpus spiritale. unde discernens inter corpus animale et spiritale contexit, quod iam
Abbreviated transcription (Latin):
substantia. dĩ idipsum existentem
quod ds̃ .e. menbra sua. uel uestim̃ta
sua. uł arma sua. id est quinq elem̃ta:
cum ae ipsa aluid nihil. eẽnt quam
ubstantia dĩ intenebrarum gente
mer sisse. ut inquinata caperentur:
Non scđm hominẽ quem paulus dicit
decaelo. quẽ dicit etiam nouissimũ adã
in spũ uiuificanten.: quem dicit faccum
ex semine dauid scđmi carne. factũ ex
muliere factum sublege. ut cos qui sub
lege erant redimeret: dequo adtimotheũ
dicit: Memor esto xp̃m iħm resurrexisse
amortuis exsemine dauid. scđm euangłin
meum: Incuius exemploetiam resurre¬
cionem nr̃am predicat dicens: Tradidi
enim uobis in primis quod & accepi:¬
quia xp̃s mortuus est ꝓpeccatis nr̃is seg̾m
scripturas. & quia sepultus. ẽ. ce quia
resurrexit tercia die scđni scripturas:
Ec paulo post infert quare hoc dixerit
S.i. uitem xp̃s predicatur quia resurrerit
amortuis. quomodo dicunt quidam
in uobis. quia resurrectio mortuorum

Expanded text:
substantia dei id ipsum existentem substantia dei id ipsum existentem quod deus est, membra sua uel uestimenta sua uel arma sua, id est quinque elementa cum et ipsa nihil aliud essent quam substantia dei, in tenebrarum gente mersisse, ut inquinata caperentur. non secundum hominem, quem Paulus dicit de caelo, quem dicit etiam nouissimum Adam in spiritum uiuificantem, quem dicit factum ex semine Dauid secundum carnem, factum ex muliere. factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret; de quo ad Timotheum dicit: memor esto Christum legum resurrexisse a mortuis ex semine Dauid secundum euangelium meum; in cuius exemplo etiam resurrectionem nostram praedicat dicens: tradidi enim uobis in primis, quod et accepiris secundum scripturas; et quiasepultus est et quia resurrexit tertia die secundum scripturas. et paulo post infert, quare hoc dixerit: si autem Christus praedicatur, quia resurrexit a mortuis, quomodo dicunt quidam in uobis, quia resurrectio mortuorum
Abbreviated transcription (Latin):
consuleretur. Hoc modo quaerunt qui
quod eos mouet inscripturis scĩs canta
auctoritate firmatis inuenire uolunt:
ut habeant unde instruantur non un¬
de rixentur. Hoc autem quod ad uersus
impietatem uram ex apostoli pauli epła
profertur filium di exsemine dauid. ec̃.
scđm carnem. oms codices & noui & ueteres
habent: oms aeccłae legunt. oms linguę
consenciunt. Exu imini ergo pallio fal¬
laciȩ: quo faustus indutus. cum sibi po¬
suissce tanquam interrogantem et di¬
centem. accipis apostolum paulum:
respondit. & maxime. Cur enim non ibreutre¬
pocius respondit & minime. nisi quia
fallax. aliuud quam id quod falsum erat
respondere non potuit.: quid enim
accipit apłi pauli.: non prinũ homi¬
nẽ quem ille dicit deterra terrenum
dequo itemdicit. factus ẽ. primus ho¬
mo adam in animã uiuentem: Ille
autem annuntiat nescio quempͥmũ
hominẽ. nec deterra terrenum. nec
factum in aninã uiuentem: Sed de

Expanded text:
consuleretur. hoc modo quaerunt, qui, consuleretur. hoc modo quaerunt, qui, quod eos mouet in scripturis sanctis tanta auctoritate firmatis, inuenire uolunt. ut habeant, unde instruantur, non unde rixentur. Hoc autem, quod aduimpietatem vestram ex apostoli Pauli Epistola profertur, Filium Dei ex semine David esse secundum carnem , omnes codices et novi et veteres habent, omnes Ecclesiae legunt, omnes linguae consentiunt. Exuimini ergo pallio fallaciae, quo Faustus indutus, cum sibi proposuisset tanquam interrogantem et dicentem, Accipis apostolum Paulum? respondit, Et maxime. Cur enim non potius respondit, Et minime; nisi quia fallax, aliud quam id quod falsum erat, respondere non potuit? Quid enim accipit apostoli Pauli? Non primum hominem, quem ille dicit de terra terrenum. de quo item dicit: factus est primus homo Adam in animam uiuentem, ille autem adnuntiat nescio quem primum hominem nec de terra terrenum nec factum in animam uiuentem, sed de
Abbreviated transcription (Latin):
cuam sententiam possit intelligi: hoc
si feceris: nonde aliqua eius particu¬
la sed detoto audies contradicentem
& clamantẽ. falsus est: Quid ages.
quotẽ conuertes: quam libri ate pro¬
lati originem. quam uetustatẽ. quã seric̃
successiones testem cił abis: Nam si hoc
stccere conaberis. & inhil ualebis. & uides
in hae re quid aeccłȩ cacholicȩ ualeat auc¬
coritas. quae ab ipsis fundatissimis apłorũ
sibunet ep̃orum. serie & tot popłorum
consensione firmatur: Itaq si defide
exemplarium quęstio uerteretur.
sicut in nonnullis quae et paucȩ sunc
et sacrarum litteraruni studiosis notis¬
simȩ sententiarum uarietates. uel
ex aliarum regionum codicibus unde
i psa doctrina comieauit. nr̃a dubica¬
tio diiudicaretur. Uel si ipsiquoq codices
uariarent plures paucioribus. aut
uetustiores recentioribus preferrentur:
It si ad huc. eẽt. incerta uarictas. precedens
lingua unde illud interpretatum. ẽ

Expanded text:
tuam sententiam possit intellegi. hoc tuam sententiam possit intellegi. hoc si feceris, non de aliqua eius particula, sed de toto audies contradicentem et clamantem: falsus est. quid ages ? quo te conuertes? quam libri a te prolati originem, quam uetustatem, quam seriem successionis testem citabis? nam si hoc facere conaberis, et nihil ualebis et uidebis in hac re quid ecclesiae catholicae ualeat auctoritas. quae ab ipsis fundatissimis sedibus sibimet episcoporum serie et tot populorum consensione firmatur. itaque si de fide exemplarium quaestio uerteretur. sicut in nonnullis, quae et paucae sunt et sacrarum litterarum studiosis notissimae sententiarum uarietates, uel ex aliarum regionum codicibus, unde ipsa doctrina commeauit, nostra dubitatio diiudicaretur, uel si ibi quoque codices uariarent. plures paucioribus aut uetustiores recentioribus praeferrentur: et si adhuc esset incerta uarietas, praecedens lingua, unde illud interpretatum est,
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua auctoritate secreta. sed quia
nulla testificationis luce declarati.
denescio quo secreto. nescio quorum p̃¬
sũptione ꝓlaci sunt: Aliud ẽ. ergo auc¬
toritate aliquorum uł librorum uel
hominũ nonteneri : & aliud. ẽ dicere:
iste quidem uir sc̃s̃ omĩa uera scripsit.
& ista epła ipsius.ẽ: sed in ea ipsa hoc
eius est: hoc non. ẽ eius Ubi cum ex
aduerso audieris. proba. confugi¬
as adexemplaria ueriora. uel pluriũ
codicum. uł antiquorum: uel linguae
precedentis. unde hoc in aliam linguã
inter pretatum est: Seddicas: Inde ꝓbo
hoc illius. eẽ. illud nonc̃e: quia hoc pro
me sonat. illud contra me: Iues ergo
regula ueritatis: Quicquid contrate
fuerit: non est uerum. Quid si alius
simili insama. sed tamen qua tua du¬
ricia confringatur existat &e dicat. im mo
illud quod p̃rote sonat falsum est
hoc autẽ quod contra te. ẽ. uerum est.
quid acturꝰ es. nisi forte aliũ librũ
prolaturus. ubi quicquid legeris scđm

Expanded text:
aliqua auctoritate secreta, sed quia aliqua auctoritate secreta, sed quia nulla testificationis luce declarati de nescio quo secreto nescio quorum praesumptione prolati sunt —: aliud est ergo auctoritate aliquorum uel librorum uel hominum non teneri et aliud est dicere: iste quidem uir sanctus omnia uera scripsit et ista epistula ipsius est, sed in ea ipsa hoc eius est, hoc non est eius. ubi cum ex aduerso audieris .. proba." non confugias ad exemplaria ueriora uel plurium codicum uel antiquorum uel linguae praecedentis, unde hoc in aliam linguam interpretatum est. sed dicas: inde probo hoc illius esse, illud non esse. quia hoc pro me sonat, illud contra me. tu es ergo regula ueritatis? quicquid contra te fuerit, non est uerum? quid? si alius simili insania. sed tamen qua tua duritia confringatur, existat et dicat: immo illud, quod pro te sonat, falsum est, hoc autem, quod contra te est, uerum est, quid acturus es? nisi forte alium librum prolaturus. ubi quicquid legeris. secundum
Abbreviated transcription (Latin):
xiI A UOUSTINUS RISEONDIT
Hor est quod paulo ante dixi. quia
ubi sie manifesta ueritate isti prefocant᷑
uc obsessi dilii cidis uerbis scãrum
scripturarum. exitum in eis fallaciȩ
suae reperire non possent. id testimoniũ
quod prolatum est falsum eẽ. respondent
O uocem aueritate fugacem. in amentia. Inuet¬
ꝑtinacem: Usq ad eo inuicta sunt quae
aduersus uos dediuinis codicibus ꝓferun¬
tur: ut non sit aliud quod dicatis. nisi
eos falsatos. Quae auctoritas literarũ
aperiri. quis sacer liber euolui. quod
docum̃cũ cuiꝰ libet scriptẽrę. ad con¬
uincendos errores exeri potest. si hȩc
uox admittitur. si alicuius ponderis
estiatur: aliud ẽ. ipsos libros non ac¬
cipere: & nullo eorum unculo detine¬
ri. quod paganide omib libris nr̃is.
quod iudei denouo testamento faciunt.
quod deniq nos ipsi deuris & aliorum
hereticorum. siquos suos et proprios
habent. uel dehis qui appellantur
a pochrifi non quod habendi sint in

Expanded text:
. AUGUSTINUS respondit: . AUGUSTINUS respondit: Hoc est. quod paulo ante dixi. quia ubi sic manifesta ueritate isti praefocantur, ut obsessi dilucidis uerbis sanctarum scripturarum exitum in eis fallaciae suae reperire non possint, id testimonium. quod prolatum est. falsum esse respondent. o uocem a ueritate fugacem, in amentia pertinacem! usque adeo inuicta sunt, quae aduersus uos de diuinis codicibus proferuntur, ut non sit aliud, quod dicatis nisi eos esse falsatos. quae auctoritas litterarum aperiri. qui sacer liber euolui, quod documentum cuiuslibet scripturae ad conuincendos errores exeri potest, si haec uox admittitur, si alicuius ponderis aestimatur? aliud est ipsos libros non accipere et nullo eorum uinculo detineri, quod pagani de omnibus libris nostris. quod Iudaei de nouo testamento faciunt, quod denique nos ipsi de uestris et aliorum haereticorum, si quos suos et proprios habent, uel de his. qui appellantur apocryphi — non quod habendi sint in
Abbreviated transcription (Latin):
cieatura. uetera transier: ecce facta sunt
omĩa noua Uides ergo cum ueterem ap¬
pellare & transitoriam fidem illã priorẽ.
id est iħm credidisse ex semine dauid
scđ̾m carnem: nouam uero hanc scđtem.
& ꝑmanentẽ: quia nemine ia nouerit
scđm carnẽ:. Qua propt̃ & alibi. cũ. cẽm
inquit paruulus. ut paruulus loque
cuaui Qquod suta est: quid ergo & nos
indignũ facimꝰ. si nouam et meliorẽ pau¬
li tenentes confessionem. ueterẽ illam
ac deteriorem proi ximꝰ: aut si uobis
scđm quod ad romanos scribit credere
cordi .ẽ. nobquare licitum non sit scđm
quod adchorinthios dogmatitare.
quamuis et hoc adduritiam urãm ita
responderim: Alioquin. absit apłm
di quod edificauic uiquã destruere.
ne seipse preuaricatorem consticuat: ut
contestatus est. Uerum tam̃ si cius est¬
& prior illa sencentia : nunc emenda¬
ta est. Sinfas non est paulũ incm̃datu
dixisse aliquid umquã ipsius non est:¬

Expanded text:
creatura. uetera transierunt, ecce facta sunt creatura. uetera transierunt, ecce facta sunt omnia noua. uides ergo eum ueterem appellare et transitoriam fidem illam priorem, id est Iesum credidisse ex semine Dauid secundum carnem, nouam uero hanc secundam et permanentem, quia neminem iam nouerit secundum carnem. quapropter et alibi. cum essem, inquit, paruulus, ut paruulus loquebcuaui. quod si ita est, quid ergo et nos indignum facimus, si nouam et meliorem Pauli tenentes confessionem ueterem illam ac deteriorem proicimus? aut si uobis secundum quod ad Romanos scribit credere cordi est, nobis quare licitum non sit secundum quod ad Corinthios dogmatizare? quamuis et hoc ad duritiam uestram ita responderim. alioquin absit apostolum dei, quod aedificauit, umquam destruere. ne se ipse praeuaricatorem constituat. ut contestatus est. uerumtamen si eius est prior illa sententia, nunc emendata est; sin fas non est Paulum inemendatum dixisse aliquid umquam, ipsius non est
Abbreviated transcription (Latin):
obuenit: puto qđ cͥoncupiscit alienum.
Apłm accipis: & maxime: Cur ergo
non credis filium dĩ. exsemine dauid natũ
scđm carne.: non equidem crediderun
apłm dĩ contraria sibi scribere potuisse.
& modo hanc. modo illam dedño nr̃o ha¬
buisse sententiam. Sed quia uobis ita pla¬
cet. qui nunquam sistomacho auditis
aliquid. et̃. in apostolo cauponatum. ne hoc
quidẽ nobis scias cẽ contrarium: si quidẽ
haec uetus indeatur. ee. &. intiqua opinio
pauli deiłni: cumcũ & ipse dauid filium
putaret ut cęteri:. Quod tamen ubi falsũ
didicit: interpolat & infirmat: scribensq
Quare consideres oportet. quantum inter.¬
sit inter hȩx duo capicula: equib unũ
ꝑibet iħm filium dauid scđm carnem.
alterum uero iam seͥ neminẽ nosse scđm
carnem Quae si utraq sunt pauli: aut
hac ratione erunt qua dixi. aut unũ¬
ipsorum non erit pauli: Prosequitur de¬
niq: itaq inquit siq̃ua ẽ. in xp̃o noua

Expanded text:
obuenit? puto, quod non concupiscit alienum. obuenit? puto, quod non concupiscit alienum. Apostolum accipis? et maxime. cur ergo non credis filium dei ex semine Dauid natum secundum carnem? non equidem crediderim apostolum dei contraria sibi scribere potuisse et modo hanc. modo illam de domino nostro habuisse sententiam. sed quia uobis ita placet. qui numquam sine stomacho auditis aliquid esse in apostolo cauponatum. ne hoc quidem nobis scias esse contrarium, si quidem haec uetus uideatur esse et antiqua opinio Pauli de Iesu. cum eum et ipse Dauid filium putaret ut ceteri. quod tamen ubi falsum didicit. interpolat et infirmat scribensque quare consideres oportet, quantum intersit inter haec duo capitula. e quibus unum perhibet Iesum filium Dauid secundum carnem. alterum uero iam se neminem nosse secundum carnem. quae si utraque sunt Pauli. aut hac ratione erunt. qua dixi. aut unuipsorum non erit Pauli. prosequitur denique: itaque, inquit. si qua est in Christo noua
Abbreviated transcription (Latin):
tum antea fuerat regnum lucis.: optan¬
dum igitur erac bellum. ut ad quirerecur
deuiccoria latitudo regnandi: Quod si
bonum. ẽ. et ante potuit concupisei Sed
ex pectabatur ut gens hostilis in bellum
prior erumperet: quo quasi iustius ex¬
pugnatur. Si autem non est bonum.
quare inunico uicto super alienã terrã
crescere uoluit regnum suum. cũ prius
contepͥtus suis finibus plena felicitate
uixissec: sedutinam uere isti hacc p̃
cepta uitȩ agende quorum ẽ unum.
Neconcupiscamus alienum. uellent
ex illis litteris discere. profecto mansu¬
esceret. & mites intelligerent. etiam illa
precepta uitae significandȩ : quib emium
oblatrat offensio: & illi cunc tempori obser¬
uanda congruisse. u huic nunc tempori
intelligenda congruere. Nos autem quo¬
modo uetus testamentum tanquam alie¬
num concupiscimꝰ. cum ea legamꝰ quae
infigura contingebant in illis. scripta st̃
autem propt̃ nos in quos finis scłorum

Expanded text:
tum antea fuerat regnum lucis? optantum antea fuerat regnum lucis? optandum igitur erat bellum, ut adquireretur de uictoria latitudo regnandi. quod si bonum est, et ante potuit concupisci, sed expectabatur, ut gens hostilis in bellum prior erumperet. quo quasi iustius expugnaretur. si autem non est bonum, quare inimico uicto super alienam terram crescere uoluit regnum suum, cum prius contentus suis finibus plena felicitate uixisset? sed utinam uere isti haec ipsa praecepta uitae agendae, quorum est unum. ne concupiscamus alienum, uellent ex illis litteris discere, profecto mansuescerent et mites intellegerent etiam illa praecepta uitae significandae, quibus eorum oblatrat offensio, et illi tunc tempori obseruanda congruisse et huic nunc tempori intellegenda congruere. nos autem quomodo uetus testamentum tamquam alienum concupiscimus. cum ea legamus, quae in figura contingebant illis; scripta sunt autem propter nos. in quos finis saeculorum
Abbreviated transcription (Latin):
iccts respondere nonposse. O m̃ia enĩ
quae inuetere scripta sunt: nos ec uera
dicimusicẽ. & diuiñtus man̾dãta.  et
congruis temporibus distributa. Uos
autem cum obiecta fuerint uobis quę
in libris noui testamenti scripta surt.
nec accipiuntur auobis: deficientes:
in respondendo. & manifesta ueritate faucib
pressis. an helitu saucio dicitis eẽ. falsata
Quid aliud possent expirare prȩfocata ora
fallacium. uel pocuis quid aliud possent puter e
confossa cadctuera mortuorum.
& tamen confessus ẽ faustus non concupis¬
cere aliena. non solum se ex nouo testa¬
mento. sed etiam exuettre didicisse.
qđ certe a suo dõ non possec discere: Ille
quippe si non concupiuit aliena. quare
super tĩam tenebrarum ubi nunquam
fuer̃ noua scła construit: andicturus est
prior ipsa gens tenebrarum regnum
meum concupiuit. quod ab illa erat alie¬
num: ergo imitatus. ẽ gentem tenebrarũ:
ut &e ips e concupisceret aliena. An angus¬

Expanded text:
iectis respondere non posse. omnia enim iectis respondere non posse. omnia enim quae in uetere scripta sunt, nos et uera esse dicimus et diuinitus mandata et congruis temporibus distributa. uos autem, cum uobis obiecta fuerint, quae in libris noui testamenti scripta sunt nec accipiuntur a uobis, deficientes in respondendo et manifesta ueritate faucibus pressis anhelitu saucio dicitis esse falsata. quid aliud possent exspirare praefocata ora fallacium? uel potius quid aliud possent putere confossa cadauera mortuorum? et tamen confessus est Faustus non concupiscere aliena non solum se ex nouo testamento, sed etiam ex uetere didicisse: quod certe a suo deo non posset discere. ille quippe. si non concupiuit aliena. quare super terram tenebrarum, ubi numquam fuerunt, noua saecula construxit? an dicturus est: prior ipsa gens tenebrarum regnum meum concupiuit. quod ab illa erat alienum? ergo imitatus est gentem tenebrarum, ut et ipse concupisceret aliena? an angus
Abbreviated transcription (Latin):
nem: ut teneam tamen adtestificationẽ.
sicut & ꝓmissa carnalia quae ibi con¬
tinentur. unde proprie uetus dicitur
testamentum: quam uis mihi aeterna
speranda reuelata sint & illa tamen
attestaritia lego. quae infigura contin¬
gebant in illis. Scripta sunt autem
propt̃ nos. in quos finis scłorum obuenit:
Itaq si audistis quid respondeamus iudȩis.
audite & quot obiciam manichȩis
Certe faustus dixit. Turbari nos pos¬
se. si nobis iudȩi dis ertnt. quare tenetis
uetus testamentum. cuius precepta
non obser uatis: q̃uibus nos eiũdem scrip¬
turae uegͥerata atq seruata auctorita¬
te: respondebimus. Uos quid responde¬
tis nobis cum dicitur. ¶ ͥ tenetis euan¬
gelicos libros. quorum uos ad decipiendos
imperitos confingitis sectatores. et quae
ibi scripta sunt non solum noncredicis.
sed etiam quantis potestis uiribus op¬
pugnatis: certe uidetis uos pocius de
nouo testamento. quã nos deuecere ob¬

Expanded text:
nem, ut teneam tamen ad testificationem, nem, ut teneam tamen ad testificationem, sicut et promissa carnalia, quae ibi continentur, unde proprie uetus dicitur testamentum. quamuis mihi aeterna speranda reuelata sint, et illa tamen adtestantia lego. quae in figura contingebant illis; scripta autem sunt propter nos, in quos finis saeculorum obuenit. itaque si audistis, quid respondeamus Iudaeis, audite et quod obiciam Manichaeis. Certe Faustus dixit turbari nos posse, si nobis Iudae dixerint: quare tenetis uetus testamentum, cuius praecepta non obseruatis? quibus nos eiusdem scripturae uenerata atque seruata auctoritate respondemus. uos quid respondetis, cum uobis dicitur: quare tenetis euangelicos libros, quorum uos ad decipiendos inperitos confingitis sectatores, et quae ibi scripta sunt, non solum non creditis, sed etiam quantis potestis uiribus obpugnatis? certe uidetis uos potius de nouo testamento quam nos de uetere ob
Abbreviated transcription (Latin):
memorq quia sit mandatum̃ non con¬
cupisces aliena: iudȩis bona sua habert
libens uolensq ꝑmisr: solo scilicet
euangło et regni caelorum splendida
hereditate contentuis. Namsi iudeus
sibi euangłm usurparet. ĩ ure incre¬
pitans dicerem: imꝓbe quid tibi cum
eo est cuius precepta non seruas.: sic
uereor nemihi eadem uideus incre¬
pitet tenenti testamentum uetus:
cums mandata contẽpnam:
AUSUSTINUS RESPONBIT
Cadem sepe istia repetere istum non
pudet: sed eadem sepe quamuis uera
respondere me piget. Quisquis itaq
etiam aduersus istã responsionem
quęrit: quae suprius a nobis dicta
sunt legat. Iudeo autem dicenti mibi.
cur tenesuetus testamentum cuius
precepta non ser uas: respondeo. ser¬
uari axp̃ianis etiam exipsis libris
precepta uitae agendȩ: precepta uͦ
uitȩ signisi adę. dino recte obser¬
uata cumpreriunt iabantur i ste
quae nunc rtuclata sunt: qua ꝓpter
etiam ipsa sic non obseruo adreligio¬

Expanded text:
memorque quia sit mandatum: non conmemorque quia sit mandatum: non concupisces aliena, Iudaeis bona sua habere libens uolensque permisi solo scilicet euangelio et regni caelorum splendida hereditate contentus. nam ut Iudaeo, si sibi euangelium usurparet. iure increpitans dicerem: "inprobe, quid tibi cum eo est, cuius praecepta non seruas?" sic uereor, ne mihi eadem Iudaeus increpitet tenenti testamentum uetus, cuius mandata contemnam. AUGUSTINUS respondit: Eadem saepe uana repetere istum non pudet, sed eadem saepe quamuis uera respondere me piget. quisquis itaque etiam aduersus ista responsionem quaerit, quae superius a nobis dicta sunt, legat. Iudaeo autem dicenti mihi: "cur tenes uetus testamentum, cuius praecepta non seruas?" respondeo seruari a christianis etiam ex ipsis libris praecepta uitae agendae; praecepta uero . uitae significandae tunc recte obseruata, cum praenuntiabantur ista, quae nunc reuelata sunt. quapropter etiam ipsa sic non obseruo ad religio
Abbreviated transcription (Latin):
tra naturam insertus es inbonam oliuã.
quanto magis illi qui scđm naturam
sunt inserentur suae oliuȩ: ecce unde
etiam ipse głatur a fractura liberatus.
et radici pinguedinis reddicus Qui
ergo in uo bis sunt quos inde fregit
impictas : redeant. & rursus inseran
Qui autem nunquam
er: ueniant a naturali sterili¬
cate
precisi. parcicipes fecun¬
ditatos futuri
FAUSTUS DIXIT
Quiti. non accipis cesta¬
mentum uetus & quta ce ab ipso.
hoc ÷ꝰ & ex nouo didicimus aliena
non concupiscere: Quid autem in¬
quis alienum ha bet testamentũ
uetus ł immo quidihabet non alienũ.
cutdiuitias ꝓmittit et uentris saturitaitẽ.
de filios. & nepotes. uitamq longam :¬
et cum his canatidis regnum. Sed omĩa
haec circumcisis et obseruantibus sabba¬
ta & immolantib sibi. & abstinentib
aporcina : & huiusmodi cȩteris. Quae
quia ego neglego & xp̃ianus om̃is. ut
in epta scilicet et ad salutem animi mi¬
nime ꝑcinentia: id rirco nec quae pro¬
mittit adme iam spectare cognosco:

Expanded text:
tra naturam insertus es in bonam olivam; quanto magis illi qui secundum naturam sunt, inserentur suae olivae? Ecce unde etiam ipse gloriatur, a fractura liberatus, et radicis pinguedini redditus. Qui ergo in vobis sunt, quos inde fregit impietas, redeant, et rursus inserantur. Qui autem nunquam veniant a naturali sterilitate praecisi, participes fecunditatis futuriFAUSTUS dixit: Cur non accipis testamentum uetus? quia et ab ipso hoc et ex nouo didicimus aliena non concupiscere. quid autem, inquis, alienum habet. testamentum uetus? immo quid habet non alienum? diuitias promittit et uentris saturitatem et filios et nepotes uitamque longam et cum his Chananitidis regnum, sed omnia haec circumcisis et obseruantibus sabbata et immolantibus sibi et abstinentibus a porcina et huiusmodi ceteris: quae quia ego neglego et christianus omnis, ut inepta scilicet et ad salutem animi minime pertinentia, idcirco nec quae promittit. ad me iam expectare cognosco,
Abbreviated transcription (Latin):
seruiendum: ea quae uulgo infe¬
licitas dicitur. ꝓ illa felicitate sub¬
eunda fuerat etferenda ltaq inpleni¬
tudine temporum filius dĩ factus
exmuliere factus sub lege. ut eos
qui sub lege erant redimeret. factꝰ
ex semine dauid scđm carnem.
mittit discipulos uelut oues in me¬
dio luporum Ml onet Ne timeant
eos qui corpus occidunt: anunã
iutem non possunt occidere: Pro¬
mittit etiam ipsius corporis reno¬
uandam inxegritatem. usq ad
capilli reparationem: Petri gladium:
reuocat inuaginã Aurem inini¬
ci precisam: reparat ad pristinam
formam : Dicit se legionibus ange¬
lorum imperare potuisse addelen¬
dos inimicos. Nisi calix bibendus. cẽc.
quem paterna uoluntas dedisset:
Bibit precedens. ꝓpinat sequentibus ÷
U ir tutem pacientiae suo reuelat p̾cepto:
suo corifirmat exemplo lropter quod
ds illum suscitauit amortuis. et do¬
nauit ei Nomen quod ẽ. super omẽ
Nomen. ut in nomine iħu omne genu

Expanded text:
seruiendum, ea quae uulgo infeseruiendum, ea quae uulgo infelicitas dicitur pro illa felicitate subeunda fuerat et ferenda. itaque in plenitudine temporum filius dei factus ex muliere, factus sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret, factus ex semine Dauid secundum carnem mittit discipulos uelut oues in medio luporum et monet, ne timeant eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere, promittit etiam ipsius corporis renouandam integritatem usque ad capilli reparationem, Petri gladium reuocat in uaginam, aurem inimici praecisam . reparat ad pristinam formam, dicit se legionibus angelorum imperare potuisse ad delendos inimicos, nisi calix bibendus esset, quem paterna uoluntas dedisset, bibit praecedens, propinat sequentibus, uirtutem patientiae suo reuelat praecepto, suo confirmat exemplo. propter quod deus illum suscitauit a mortuis et donauit ei nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu
Abbreviated transcription (Latin):
pore oportuno aperiendum. pro¬
missionibus terrenis operuit.:¬
& quodammodo umbrosius opaca¬
uit : Ubi autem uenit plenitudo
temporis. ut nouum testamentũ
reuelaretur quod figuris ueterib
uelabatur : euidenti testificatione
iam demonstrandum erat: Ee. aliã
uitam. ꝓqua debet haec uita
contempni : et aliud regnum.
ꝓquo oportet omnium terreno¬
rum regnorum aduersitatem
pacientissi me sustineri ÷ Proinde
per quorum confessiones. passi¬
ones. & mortes. hoc dõ placuit
attestari: martyres appellan¬
tur : qui latine testes interp̃¬
tantur: Quorum numerus
tantus effloruit: ut ñ eos xp̃c
qui decaelo saulum uocauit.¬
& ex lupo factum ouem in me¬
dio luporum misit. corgregi¬
tos uellet armare atq ad iuuare
pugnantes sicut hebreos patres
adiuuit: quae gentes resisterent.
quae regna non cederent: sed ut
preclarissimum testimonium
ueritati per hiberetur. qua iam
docendum erat Non propter tem¬
poralem in hac uita: sed propter

Expanded text:
pore oportuno aperiendum propore oportuno aperiendum promissionibus terrenis operuit et quodam modo umbrosius opacauit. ubi autem uenit plenitudo temporis, ut nouum testamentum reuelaretur, quod figuris ueteris uelabatur, euidenti testificatione iam demonstrandum erat esse aliam uitam, pro qua debet haec uita contemni, et aliud regnum, pro quo oportet omnium terrenorum regnorum aduersitatem patientissime sustineri. proinde per quorum confessiones, passiones et mortes hoc deo placuit adtestari, martyres appellantur, qui latine testes interpretantur: quorum numerus tantus effloruit, ut, si eos Christus, qui de caelo Saulum uocauit et ex lupo factum ouem in medio luporum misit. congregatos uellet armare atque adiuuare pugnantes, sicut Hebraeos patres adiuuit. quae gentes resisterent? quae regna non cederent? sed ut praeclarissimum testimonium ueritati perhiberetur, qua iam docendum erat non propter temporalem in hac uita, sed propter
Abbreviated transcription (Latin):
tem autem militem ostendat ordo
seruiendi. quantomagis in anmi¬
nistratione bellorum in nocentissime
deuersatur. qui dõ iubente belli¬
gerat. quem male aliquid iubere
Nonposse. Nemo qui ei ser uit ig¬
norat: Si autem propterea p̃u¬
tant Non potuisse dñm bellum
gerendum iubere. quia dr̃s postea
siquis te per cusserit in
maxillam tuam dextram. prebe
illi etsinistram: intelligant hanc
preparationem Non eẽ. incorpo¬
re. sed incorde: Ibi est enim
sc̃m cubile uirtutis : quae in
illis quoq antiquis iustis nrĩs
patribus habitauit:. Sed eam re-¬
rum dispensationem. ac distri¬
buionen. enporum orlo poset¬
bat: ut prius apparereł etiam ipsa
bona terrena: quibus ethumana
regna. et exhostibus uictoriae
dẽpucantur: propter quȩ maxime
ciuitas impiorum diffusa per
mundum. supplicare idolis et de¬
monibus solet: non nisi ad unius
dĩ ueri pocestatem atq arbitrium
pertinere: Unde et uetus testamen¬
tum. setretum regni caelorum tem¬

Expanded text:
tem autem militem ostendat ordo tem autem militem ostendat ordo seruiendi — quanto magis in administratione bellorum innocentissime deuersatur, qui deo iubente belligerat, quem male aliquid iubere non posse nemo, qui ei seruit, ignorat. Si autem propterea putant non potuisse deum bellum gerendum iubere, quia dominus postsi quis te percusserit in maxillam tuam dexteram, praebe illi et sinistram, intellegant hanc praeparationem non esse in corpore, sed in corde; ibi est enim sanctum cubile uirtutis, quae in illis quoque antiquis iustis nostris patribus habitauit . sed eam rerum dispensationem ac distributionem temporum ordo poscebat, ut prius adpareret etiam ipsa bona terrena, quibus et humana regna et ex hostibus uictoriae deputantur, propter quae maxime ciuitas inpiorum diffusa per mundum supplicare idolis et daemonibus solet, non nisi ad unius dei ueri potestatem atque arbitrium pertinere. unde et uetus testamentum secretum regni caelorum tem
Abbreviated transcription (Latin):
ministerium milites debeant paci
salutiq communi: Bellum autem
quod gerendum dõ auctore susci¬
pitur : recte suscipi dubitare fas
Non est. uel ad terrenditm uel ad
optemperandtam. uel ad sub iugan¬
dam mortalium superbiam: quan¬
do ne illud quidem quod humana
cupiditate geritur. non solum in¬
corruptibili do: sed nec scĩs eius
obesse aliquid potest. quibus poti¬
us ad exercendam pacientiam et
adhumiliandam animam. ferendam¬
q paternam disciplinam. etiam
ꝓd ẽẽ. inuenitur: Neq enim habet
in cos quisquam ullam pocestate
nisi cua data fuerit desuper: Non
est enim potestas nisi adõ. siue iuben¬
te siue sinente: Cum ergo uir iustus
si forte sub rege hominẽ etiam
sacrilego militec. recte posset illo
iubente bellare ciuicae pacis ordi¬
nem seruans. cui quod iubetur
uel non esse contra dĩ preceptum
certum est. uel utrum sit cercum
non est: ita ut fortasse reum regẽ
faciat iniquitas imperandi. in nocen¬

Expanded text:
ministerium milites debeant paci ministerium milites debeant paci salutique co mmuni. bellum autem, quod gerendum deo auctore suscipitur, recte suscipi dubitare fas non est uel ad terrendam uel ad obterendam uel ad subiugandam mortalium superbiam, quando ne illud quidem, quod humana cupiditate geritur, non solum incorruptibili deo, sed nec sanctis eius obesse aliquid potest: quibus potius ad exercendam patientiam et ad humiliandam animam ferendamque paternam disciplinam etiam prodesse inuenitur. neque enim habet in eos quisquam ullam potestatem, nisi cui data fuerit desuper. non est enim potestas nisi a deo siue iubente siue sinente. cum ergo uir iustus, si forte sub rege homine etiam sacrilego militet, recte possit illo iubente bellare ciuicae pacis ordinem seruans — cui quod iubetur, uel non esse contra dei praeceptum certum est uel utrum sit, certum non est, ita ut fortasse reum regem faciat iniquitas imperandi, innocen
Abbreviated transcription (Latin):
Nulli calumpniam feteritis ⁊ Suffi¬
ciat uobis stipendium ur̃m: Sed quia
xp̃m audiant hoc stipendium
iubentem reddi cęsari. quod iohan¬
nes dicit debere sufficere milici
Reddite inquit cęsari quae cȩsaris
sunt: & dõ quae dĩ sunt : Et ad
hoc enim tributa prestantur:
ut propter bella netessarid̃ militi
stipendium prebeatur: Merico
et illuis centurionis dicentis.
t ego sum homo sub potestate con¬
stitutus. habens subie milites:
Et dico huic uade et uadit. & alii
ueni ec uenit. et seruo meo fac hoc
ec facit: fidem laudauit. Non illius
militiae desertionem imperauit :
Ecde iustis quidem in iustisq bellis
nunc disputare longum est: et non
necessarium: Inter est enim quib
causis. quibusq auccoribus homi¬
nes gerenda bella suscipiant:
Ordo tamen ille Naturalis. mortalium
paci accommodatus hoc poscit.
ut suscipiendi belli auccoritas.
atq consilium penes principem
sit. exequendi autem uissa bellica

Expanded text:
nulli calumniam feceritis, suffinulli calumniam feceritis, sufficiat uobis stipendium uestrum. sed quia Iesum Christum audiant hoc stipendium iubentem reddi Caesari, quod Iohannes dicit debere sufficere militi. reddite inquit, Caesari, quae Caesaris sunt, et deo, quae dei sunt. et ad hoc enim tributa praestantur, ut propter bella necessario militi stipendium praebeatur. merito et illius centurionis dicentis: et ego homo sum sub potestate constitutus habens sub me milites; et dico huic: uade, et uadit, et alio: ueni, et uenit, et seruo meo: fac hoc, et facit, fidem laudauit, non illius militiae desertionem imperauit. et de iustis quidem iniustisque bellis nunc disputare longum est et non necessarium. Interest enim, quibus causis quibusque auctoribus homines gerenda bella suscipiant; ordo tamen ille naturalis mortalium paci adcommodatus hoc poscit, ut suscipiendi belli auctoritas atque consilium penes principem sit, exequendi autem iussa bellica
Abbreviated transcription (Latin):
moriuntur quandoq morituri. ut
domentur inpace uicturi: hoc rep̃¬
hendere timidorum. ẽ: Nonreligio¬
sorum: Nocendi cupiditas. ulciscen¬
di crudelitas. imꝑ acatus atq in¬
placabilis animus. feritas rebellan¬
di. libido dominandi. et siqua simi¬
lia : haec sunt quae inbellis iure
puniantur Aduersus uolentiam
resistentium. siue dõ siue aliquo
legitimo imperio iubente. gerenda
ip̃sa bella suscipiuntur abonis.:
cum in eo rerum humanarum ordi¬
ne inueniuntur. ubi eos uel iubere
tale aliquid. uel incalibus obȩdire
iuste: ipse ordo constringit : Alioquin
iohannes cum ad eum baptirandi
milites uenirent dicentes. & nos
quid faciemus. responderet eis.
arma abicite. militiã istam deserite.
Neminen percutite. ꝓsternite
neminẽ:Sed quia sciebat eos cum
haet militando facerent non eẽ. ho¬
micidas sed ministros legis. & ñ
ultores in iuriarum suarum. sed
salutis publicȩ defensores. respon¬
dit eis. Neminem concussertas.

Expanded text:
moriuntur quandoque morituri, ut moriuntur quandoque morituri, ut domentur in pace uicturi? hoc reprehendere timidorum est. non religiosorum. nocendi cupiditas, ulciscendi crudelitas, inpacatus atque inplacabilis animus, feritas rebellandi, libido dominandi et si qua similia, haec sunt, quae in bellis iure puniantur, aduersus uiolentiam resistentium siue deo siue aliquo legitimo imperio iubente gerenda ipsa bella suscipiuntur a bonis. cum in eo rerum humanarum ordine inueniuntur, ubi eos uel iubere tale aliquid uel in talibus oboedire iuste ordo ipse constringit. alioquin Iohannes, cum ad eum baptizandi milites uenirent dicentes: et nos quid faciemus? responderet eis: arma abicite, militiam istam deserite, neminem percutite, uulnerate, prosternite; sed quia sciebat eos, cum haec militando facerent, non esse homicidas, sed ministros legis, et non ultores iniuriarum suarum, sed salutis publicae defensores, respondit eis: neminem concusseritis,