comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uixit d̃s ne edatis ab omĩ ligno quõd
est in ꝑadiso: Et dixit mulier ad
serpentem. Ex omni ligno quod est
in paradyso. edemus a fructu autẽ
ligni quod est in medio paradiso
dixit dominus ds ne edamus. S
neq tangamus ne memoriamur.
Et dixit serpens mulieri. Non mo
riemini. Sciebat enim d̃s̃ quia qͣ
die manducau̾itis ex illo aꝑientur
ocłi ur̃i et eritis sicut dii scientes
bonum et malum. Et uidit mulier
quia bonumest lignum in escam
et quia bonum est ocłis ad udendũ
et cognoscendum. Et sumpsit fruc¬
tum de ligno illo et manducauit
et dedit uiro suo. Et accepit adam
et manducauit. et aꝑti sunt ocli e¬
orum et tunc scierunt quia nudi
erant. et sumpser̃t folia fici et fecer̃
sibi succinctoria. Et cum audissent
uocem domini deambulantis in pa¬
radiso ad uesꝑam. ab sctinderunt
se adam et mulier eius ante faciẽ
dni d̃i ad illam arborem que erat
in mẽdio paradiso. Et uocauit dñs

Expanded text:
dixit Deus ne edatis ab omni ligno quod dixit Deus ne edatis ab omni ligno quod est in paradiso? Et dixit mulier ad serpentem: Ex omni ligno quod est in paradiso edemus; a fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus ne edamus, sed neque tangamus, ne moriamur. Et dixit serpens mulieri: Non morte moriemini; sciebat enim Deus quia qua die manducaveritis ex illo, aperientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes bonum et malum. Et vidit mulier quia bonum est lignum in escam, et quia bonum est oculis ad videndum et cognoscendum; et sumpsit fructum de ligno illo, et manducavit, et dedit viro suo; et accepit Adam, et manducavit: et aperti sunt oculi eorum, et tunc scierunt quia nudi erant; et sumpserunt sibi folia fici, et fecerunt sibi succinctoria. Et cum audissent vocem Domini deambulantis in paradiso ad vesperam, absconderunt se Adam et mulier ejus ab ante faciem Domini Dei, ad illam arborem quae erat in medio paradiso. Et vocavit Dominus
Abbreviated transcription (Latin):
dam animam uiuam. hoc ẽ nomen
eius. Et post hoc uocauit adam no¬
mina omnium pecorum et omĩum
auium celi et om̃iũ bestiarũ agri.
et scd̃m quod uocauit ea adam:
hoc est nomen eorum usq in hodi¬
ernum diem. Ip̃i aut̃ ade nondum
fuit ad iutorum simile illi Et immisit
ds soporem in adam. et ob̃dormiuit.
Et sumpsit ds̃ unam ex costis et im¬
pleuit locum eius in carne. Et forma¬
uit deus costam quam accepit ab adam
in mulierem. et adduxit illam ad a¬
dam ut uideret quid eam uocaret. Q
dixit adam. Hoc nunc os de ossibus
meis et caro decarne mea. hec uocabi¬
tur mulier. qm̃ de uiro sumpta est.
et hec erit michi adiutorium. Propt̃
hoc relinquet ħo patrem et matrem
et adiungetur uxori sue et erunt
duo in carne una. Et erant ambo nu¬
di adam et mulier eius et non confun¬
debantur. Serpens aut̃ erat sapien¬
tior omnium bestiarum que erant
suꝑ terram quas fecerat dñs ds̃. Et
dixit serpens ad mulierem. Quare

Expanded text:
dam animam vivam, hoc est nomen dam animam vivam, hoc est nomen ejus. Et post haec vocavit Adam nomina omnium pecorum, et omnium avium coeli, et omnium bestiarum agri; et secundum quod vocavit ea Adam, hoc est nomen eorum usque in hodiernum diem. Ipsi autem Adae nondum fuit adjutorium simile illi. Et immisit Deus soporem in Adam, et obdormivit: et sumpsit Deus unam de costis ejus, et implevit locum ejus carne, et formavit Deus costam quam accepit ab Adam in mulierem. Et adduxit illam ad Adam, ut videret quid eam vocaret. Et dixit Adam, meis et caro de carne mea haec uocabitur mulier, quia de uiro set haec erit mihi adjutorium. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem, et adjungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. Et erant ambo nudi, Adam et mulier ejus, et non confundebantur. 2. Serpens autem erat sapientior omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat Dominus Deus. Et dixit serpens ad mulierem: Quare
Abbreviated transcription (Latin):
rum: quemadmõdũ homo a iuuen¬
tute fit senior. Et bene cõparatur il¬
li diei quinto quo facta sunt aĩalia
in aquis et uolatilia celi post ea qͣm¬
diuiditur in quatuor partes. Nomen
unus phison. hoc est quod cireum it
totam terram euilat. Ibi est aurum.
aurum aut̃ terre illius optimum. Et¬
ibi est carbunculus. et lapis prassinꝰ.
& nomen scd̃i fluminis geon. Hoc
circum it totam terram ethiopie. Q
flumen tercium tigris. Hoc est qd
uadit contra assirios. Et flumen
quartum dicitur eufrates. Et sũpsit
dominus ds̃ hominem quem fecerat
et posuit illum in paradisum ut o-¬
ꝑaretur ibi et custõdiret eum. Et p̃¬
cepit dominus d̃s ade dicens. Ex
omni ligno quod est in paradiso ẽdes
ad escam. de ligno aut̃ scientie boni
et mali non edetis ab eo. Qua die
enum ederitis ab illo morte moriemi¬
ni. Et dixit dominus ds. Non boñ
est ẽe̾ hominem solum. faciamus ei
adutorium simile sibi. E quecũq
finxerat deus ex omni genere pecors

Expanded text:
rum, quemadmodum homo a juvenrum, quemadmodum homo a juventute fit senior. Et bene comparatur illi diei quinto, quo facta sunt in aquis animalia, et volatilia coeli, posteaqdividitur in quatuor partes. Nomen uni Phison; hoc est quod circuit totam terram Evilath, ibi est aurum, aurum autem terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundi fluminis Geon; hoc circuit totam terram Aethiopiae. Et flumen tertium Tigris; hoc est quod vadit contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecerat, et posuit eum in paradiso, ut operaretur ibi, et custodiret eum. Et praecepit Dominus Deus Adae, dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso, edes ad escam; de ligno autem scientiae boni et mali non edetis ab eo: qua die enim ederitis ab illo, morte moriemini. Et dixit Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sibi. Et quaecumque finxerat Deus ex omni genere pecorum
Abbreviated transcription (Latin):
onib. Huius uesꝑa est in popłi pec¬
catis quib diuina mandata prete¬
ribant. usq ad maliciã pessimi regis
hec etas similis iuuentutis ẽ. Et re¬
uera inter om̃s etates regnat iuuen¬
tus. et ip̃a est firmum ornamentum
quarto diei quo facta sunt sidera ce¬
li in firmam̃to celi. Quid enĩ eũden¬
tius significat splendorem regni qͣm
solis excellentia:. Et plebem obtẽpe¬
rantem regi lune splendor oftendit.
tanquam synagogam ipsam et stel¬
le principes eius et omnia tanquã
in firmam̃to in regni stabilitate
fundata. Huius quasi uesꝑa est. in
peccatis regum quib illa meruit
trans migracio in babiloniam cum
in ea captiuitate populus leniter
in ꝑegͥno otio collocatus est: et por
clinatio a iuuentute ad senectutẽ.
Nundum senectus s iam non iu¬
uentus: quia senioris etas ẽ. quem
greci presbiten uocant. Nam senex
Et reuera sic ista etas a regni robore
inclinata. et fracta ẽ in popło uideo¬

Expanded text:
onibus. Hujus vespera est in populi peconibus. Hujus vespera est in populi peccatis, quibus divina mandata praeteribant, usque ad malitiam pessimi regis Haec aetas similis juventutis est. Et revera inter omnes aetates regnat juventus, et ipsa est firmum ornamentum quarto diei, quo facta sunt sidera in firmamento coeli. Quid enim evidentius significat splendorem regni, quam solis excellentia? Et plebem obtemperantem regno splendor lunae ostendit, tanquam synagogam ipsam, et stellae principes ejus, et omnia tanquam in firmamento in regni stabilitate fundata. Hujus quasi vespera est in peccatis regum, quibus illa gens meruit transmigratio in Babyloniam, cum in ea captivitate populus leniter in peregrino otio collocatus est. Et porrclinatio a juventute ad senectutem, nondum senectus, sed jam non juventus: quae senioris aetas est, quem Graeci πρεσβύτην vocant. Nam senex tur. Et revera sic ista aetas a regni robore inclinata et fracta est in populo Judaeo
Abbreviated transcription (Latin):
doctrinus tanquã uentis omnib mo-¬
bilis quod maris nomine bene signi¬
ficatur. Ab hac gͦ gentium uanitate
et huius scli fluctib seꝑatus est po¬
pulus dĩ ꝑ abraham. tanquã terra
cum apparuit arida. idẽ siciens ymbrẽ
celestem diuinorum mandatorum.
Qui ppłs unum d̃m colendo tanqͣm
irrigata terra ut fructus utiles posset
populum deo. quia est tercia etas idẽ
adolescentia filios habere iam potest.
Et ideo ad abraham dictum est. patrẽ
multarũ gentium posui te ut augeã
te nimis ualde. et ponam te in gen¬
tes et reges de te exient. ⁊ ponam tes¬
tam̃tum meum inter me et inter
semen tuum post te. in generatioẽs
eorum in testam̃tum eternum. ut
sim tibi deus et semini tuo post de.
et dabo tibi et semini tuo post te t̾rã
in qua habitas omnẽ terram chana¬
an in possessionẽ eternã et ero illis
ũs. hec etas porrrigit᷑. ab abraham
usꝙ ad dauid: quatuordecim genati¬

Expanded text:
doctrinis tanquam ventis omnibus modoctrinis tanquam ventis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur; ab hac ergo gentium vanitate et hujus saeculi fluctibus separatus est populus Dei per Abraham, tanquam terra cum apparuit arida, id est, sitiens imbrem coelestem divinorum mandatorum: qui populus unum Deum colendo, tanquam irrigata terra, ut fructus utiles posset populum Deo, quia et tertia aetas, id est adolescentia filios habere jam potest. Et ideo ad Abraham dictum est: Patrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis valde, et ponam te in gentes, et reges de te exient. Et ponam testamentum meum inter me et te, et inter semen tuum post te, in generationes eorum in testamentum aeternum; ut sim tibi Deus, et semini tuo post te: et dabo tibi et semini tuo post te terram in qua habitas, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus . Haec aetas porrigitur ab Abraham usque ad David quatuordecim generati
Abbreviated transcription (Latin):
agit infantiam. Hec tendit᷑ ab ad am
usq ad noe generationib decem. Qsi
uesꝑa huius diei fit in diluuio. quia
tenditur hec etas usq ad abraham
aliis generationib decem. Et bene
cõparatur sed̃o diei quo factũ ẽ fir¬
mam̃tum inter aquã et aquam. quia
⁊ archa in qua erat noe cũ suis firma¬
mentum erat inter aquas inferiores
in quib natabat. et suꝑiores quib
compluebatur. Hec etas non diluiuo
deletur quia et puericia nr̃a non obli¬
uione tegitur de memoria. Memi¬
nimus enim nos pueros fuisse. infan¬
tes aut̃ non meminimus. Huius ues¬
ꝑa est confusio linguarum in eis qui
turrim faciebant. et fit mane ab ha¬
braham. S nec istas etas scõa gene¬
rauit popłm dĩ. quia nec puericia
apta est ad generandum. Mane gͦ
similis adolescentie. Et bene cõꝑat᷑
diei tercio. quo ab aquis terra seꝑata
est Ab omĩb enĩ gentib quarũ error
instabilis et uanis simulachrorum

Expanded text:
agit infantiam. Haec tenditur ab Adam agit infantiam. Haec tenditur ab Adam usque ad Noe generationibus decem. Quasi vespera hujus diei fit diluvium; tenditur haec aetas usque ad Abraham aliis generationibus decem. Et bene comparatur secundo diei quo factum est firmamentum inter aquam et aquam; quia et arca in qua erat Noe cum suis, firmamentum erat inter aquas inferiores in quibus natabat, et superiores quibus compluebatur. Haec aetas non diluvio deletur, quia et pueritia nostra non oblivione tergitur de memoria. Meminimus enim nos fuisse pueros, infantes autem non meminimus. Hujus vespera est confusio linguarum in eis qui turrem faciebant, et fit mane ab Abraham. Sed nec ista aetas secunda generavit populum Dei, quia nec pueritia apta est ad generandum. 37. 3a Asimilis adolescentiae. Et bene comparatur diei tertio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, quarum error instabilis et vanis simulacrorum
Abbreviated transcription (Latin):
sumus. Sic et d̃s requieuisse dictus
est ab om̃ib oꝑib suis que fecit bona
ualde. quia in illo requiescimus ab
qui uocat. qui precipit. qui uiã u̾ta¬
tis ostendit. qui ut et uelimus inui¬
tat. et ures implendi ea que ĩperat.
requies ista tribuatur diligentius cõ¬
siderandum arbitror. Sideo enim ꝑ
totum textum diuinarũ scͥpturarũ
sex quasdam etates oꝑosas. certis qͦsi
lunitib suis ẽẽ distinctas. ut in sep¬
tima speret᷑ quies. et easdem sex etateᷤ
habere similitudinẽ istorũ sex dierũ.
in quib ea facta sunt. que dñm fecisse
scriptura cõmemorat. Ptimordia enĩ
generis hunani in quib ista luce
frui cepit. bene cõparant᷑ pͥmo diei qͦ¬
ds̃ fecit lucem. Hec etas tanquã infan¬
tia. deputanda ẽ ipsuis uniuersi scłi.
quod tanquã unum hominẽ ꝓportio¬
ne magnitudiuis sue cogitare debemꝰ
Quia et unusquisq homo cum pͥmo
nascit᷑ et exit ad lucem. pͥmã et atem

Expanded text:
sumus. Sed et Deus requievisse dictus sumus. Sed et Deus requievisse dictus est ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, quia in illo requiescemus ab qui vocat, qui praecipit, qui viam veritatis ostendit, qui ut et velimus invitat, et vires implendi ea quae imperat, requies ista tribuatur, diligentius considerandum arbitror. Video enim per totum textum divinarum Scripturarum sex quasdam aetates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus ista luce frui coepit, bene comparantur primo diei quo fecit Deus lucem. Haec aetas tanquam infantia deputanda est ipsius universi saeculi, quod tanquam unum hominem proportione magnitudinis suae cogitare debemus; quia unusquisque homo cum primo nascitur, et exit ad lucem, primam aetatem
Abbreviated transcription (Latin):
uñs ũs nr̃ ut sciat si diligitis eum.
Non enum ut sciat ipẽ quẽ nichil la¬
tet s ut scire nos faciat quantũ in
eius dilectione ꝓfecerimꝰ. temptari
nos ꝑmitit. Scd̃m ip̃am locutionẽ
dicit et dñs nr̃ nescire se diem et horã
de fine scli. Quid enĩ potest ẽẽ quõd
ille nesciat: S quia hoc utilit̾ disci
quia illos nescientes occultando fa¬
ciebat. Scd̃m hanc figurã etiã pa-¬
trẽ solũ scire dixit ip̃m diem quia
eundem filium scire faceret. Ex hac
figura multe questiones in diuinis
scripturis eis qui iam genus locutio¬
nis huiꝰ nouerunt. sine ulla difficul¬
tate soluunt᷑. Talib locutionib abcĩ
dat etiã eiũ nr̃a consuetudo cũ dicimꝰ
letum diem quia nos letos facit. et
pigrum frigus quia nos pigros facit.
et fossam cecam. quia nos eam non ui¬
demus. et linguam politam quia uer¬
ba polita facit. Postremo etiã quie¬
tum ab omĩb molestiis dempꝰ dicimꝰ.
in quo nos ab omĩb molestiĩs quieti

Expanded text:
us vester, ut sciat si diligitis eum . Non enim ut sciat ipse quem nihil latet, sed ut scire nos faciat, quantum in ejus dilectione profecerimus, tentari nos permittit. Secundum ipsam locutionem dicit et Dominus noster, nescire se diem et horam de fine saeculi . Quid enim potest esse quod ille nesciat? Sed quia hoc utiliter occult, quia illos nescientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solum dixit scire diem ipsum, quia eumdem Filium scire faceret. Ex hac figura multae quaestiones in divinis Scripturis, eis qui jam genus locutionis hujus noverunt, sine ulla difficultate solvuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non videmus; et linguam politam, quia verba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus dicimus, in quo nos ab omnibus molestiis quieti
Abbreviated transcription (Latin):
uiro. Nam primo fit suggestio siue
per cogitationem siue ꝑ sensus corpis.¬
facta fuerit. cupiditas nr̃a si non mo¬
uebit᷑ ad peccandũ: excludet᷑ serpẽtiͤ
astutia. Si autem mota fuerit quasi
iam mulieri ꝑsuasum erit. Sedali
ditatem refrenat atq cõpescit. Qđ
cũ fit: non labi᷑ in pecc̃m. sed cũ
aliquãta luctatione coronam᷑. Si
autem ratio cõsentiat ut quod libido
cõmonuit faciendũ esse dec̾nat: ab
oĩ uita beata tãquã de paradiso ex¬

Expanded text:
viro. Nam primo fit suggestio sive viro. Nam primo fit suggestio sive per cogitationem, sive per sensus corporis,facta fuerit, si cupiditas nostra non moveatur ad peccatum excluditur serpentis astutia. Si autem mota fuerit, quasi jam mulieri persuasum erit; sed alimmotam cupiditatem refrenat et compescit. Quod cum fit, non labimur in peccatum, sed cum aliquanta luctatione coronamur. Si autem ratio consentiat, et quod libido commoverit faciendum esse decernat, ab omni vita beata, tanquam de paradiso, ex
Abbreviated transcription (Latin):
reis lociᷤ accedit ad eos in quibus
operatur: Sed miris modis ꝑ
cogitationes suggerit quicqͣd
potest. Q uib suggestionib
resistunt qui uere dicunt. qđ itẽ
dicit apłs. Non enim ignoramus
astucias eiꝰ. Quomͦ enĩ accessit ad
iudã qͦndo ei ꝑsuasit ut dñm tͣdet:
Nuinqͥd in locis ꝑ hos ocłos ei uisꝰ est:
Sed utiq ut dictũ est in cor eiꝰ intͣ
uit. Repellit illũ autem hõ: si para-¬
disum custodiat. Posuit enĩ ds̃ ho-¬
minem ĩ paradiso ut oꝑaret᷑ et custo.¬
diret. quia sic eccłia in canticis canti¬
coꝵ dicit᷑. ortus conclusus fous signatꝰ.
Quo utiq non admittit᷑ ꝑuersitatis¬
ille ꝑsuasor: sed tñ ꝑ mulierẽ decipit.
ta fuerit. i illa parte animi qͤ deb
obtemꝑare rationi. tãqͣm rectori
uiro. Etiam nũc in unoqͦq no¬
strum nicħ aliud agit᷑ cũ ad pecẽm
qͥsq delabit᷑: qͣm tc̃ actum est ĩ
illis tͥbus. serpente. et muliere et

Expanded text:
reis locis accedit ad eos in quibus reis locis accedit ad eos in quibus operatur? Non utique, sed miris modis per cogitationes suggerit quidquid potest. Quibus suggestionibus resistunt, qui vere dicunt, quod item dicit Apostolus: Non enim ignoramus astutias ejus . Quomodo enim accessit ad Judam, quando ei persuasit ut Dominum traderet? numquid in locis, aut per hos oculos ei visus est? Sed utique, ut dictum est, intravit in cor ejus . Repellit autem illum homo, si paradisum custodiat. Posuit enim Deus hominem in paradiso, ut operaretur et custodiret: quia sic de Ecclesia dicitur in Canticis canticorum, Hortus conclusus, fons signatus ; quo utique non admittitille persuasor, sed tamen per mulierem decepit. ta fuerit in illa parte animi, quae debet obtemperare rationi, tanquam rectori viro. 21. Etiam nunc in unoquoque nostrum nihil aliud agitur, cum ad peccatum quisque delabitur, quam tunc actum est in illis tribus, serpente, muliere, et
Abbreviated transcription (Latin):
que est in xp̃o. Serpens aut̃ signi¬
ficat diabolum qui sane non erat
simplex. Quod enim dicit᷑ sapientior
omnib bestĩs figurate insinuatur
eius uersucia. Non autẽ dictum ẽ
quod in ꝑadiso erat serpens inter be¬
stias quas fecit ds. Paradisus namnq
beatam uitam ut suꝑuis dixit sig¬
nificat. in qua iam non erat serpeis
quia iam diabolus erat et de sua
beatitudine ceciderat quia in ue-¬
ritate non stecit. Nec mirandum
est quomodo loqui mulieri potue¬
rit: cum illa eẽt in paradiso et ille
non eẽt. Non enum aut illa scdm
locum erat in ꝑadiso s potius scd̃m
beatitudinis affectum. aut etiam¬
silocus est talis qui paradisus uoce¬
tur in quo corporaliter adam et
mulier habitabant. etiam diaboli
accessum corꝑaliter intelligere de¬
bemus non utiq s sp̃ualiter sicut
apłs dicit. Scdm principem pote¬
statis aeris spũs qui nunc oꝑatur
in filiis diffidentie. Num quid gͦ
uisibiliter eis apparet aut qiͣ corpo¬

Expanded text:
us. 20. Serpens autem significat diabolum, qui sane non erat simplex. Quod enim dicitur sapientior omnibus bestiis, figurate insinuatur ejus versutia. Non autem dictum est quod in paradiso erat serpens, sed erat serpens inter bestias quas fecit Deus. Paradisus namque beatam vitam, ut superius dixi, significat , in qua jam non erat serpens, quia jam diabolus erat; et de sua beatitudine ceciderat, quia in veritate non stetit. Nec mirandum est quomodo mulieri loqui potuerit, cum illa esset in paradiso, et ille non esset; non enim aut illa secundum locum erat in paradiso, sed potius secundum beatitudinis affectum: aut etiamsi locus est talis qui paradisus vocetur, in quo corporaliter Adam et mulier habitabant, etiam diaboli accessum corporaliter intelligere debemus? Non utique, sed spiritualiter, sicut Apostolus dicit, Secundum principem potestatis aeris, spiritus qui nunc operatur in filiis diffidentiae . Numquid ergo visibiliter eis apparet, aut quasi corpo
Abbreviated transcription (Latin):
germinabit tibi et edes pabulum
agri tur. In sũdore uultus tui edes pa¬
nem tuum donec reuertaris in t̃rã
de qua sumptus es quia terra es et
in derram ibis. Et tunc adam posu¬
it nomen tixori sue uita quia hec
mater omnium uiuorum. Et tunc
fecit dominus ds̃ ade et mulieri eiꝰ
tunicas pellicias et induit illos
Et dixit ds̃. Ecce adam factus est
tanquam unus ex nobis ad sientiã
cognoscendi bonum et malum. Q
tunc ne porrigeret manum suam

Expanded text:
germinabit tibi et edes fenum agri. In sudore faciei tuae edes panem tuum, donec convertaris in terram, ex qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis. Et tunc Adam imposuit nomen uxori suae, Vita; quia mater est omnium vivorum. Et tunc fecit Dominus Deus Adae et mulieri ejus tunicas pelliceas, et induit illos. Et dixit: Ecce Adam factus est tanquam unus ex nobis, ad scientiam cognoscendi bonum et malum. Et tunc n
Abbreviated transcription (Latin):
dimisit eum dominus ds̃ de paridꝰ¬
so suauitatis ut oparet᷑ terrã de qͦ
et sumptus fuerat. Et eiectus forã
de paradiso moratus est contra ꝑa-¬
disum uoluptatis. Et cherubim et
illam flãmeã frameã q̃ uersatur
posuit ds̃ ad custodiendam uiam
s querentes et reuerentes manichei
mallent discutere. non ẽẽnt utiq
manichei. s daretur petentib. et
querentes inuenirent. et pulsanti¬
b aperiret᷑. Plures enim questio¬
nes in hoc sermone ꝓponunt. qui
diligentia pia querunt quam isti
miseri atq impii. S hoc inter est
quod illi querunt ut inueniant.
isti nichil laborant nisi nõ inue¬
nire quod querunt. Hic gͦ totus
sermo pͥmo scd̾m historiam discu¬

Expanded text:
Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat. Et ejectus foras de paradiso, moratus est contra paradisum voluptatis. Et Cherubim et illam flammeam frameam quae versatur, posuit Deus ad custodiendam viam sed quaerentes et reverentes Manichaei mallent discutere, non essent utique Manichaei; sed daretur petentibus, et quaerentes invenirent, et pulsantibus aperiretur. Plures enim quaestiones in hoc sermone proponunt, qui diligentia pia quaerunt, quam isti miseri atque impii: sed hoc interest, quod illi quaerunt ut inveniant, isti nihil laborant, nisi non invenire quod quaerunt. Hic ergo totus sermo primo secundum historiam discu
Abbreviated transcription (Latin):
m̃to calunnientur. cũ etiã in nouo
hec posita uĩdeant. aut fortasse non
uideant. s cũ litigant excercentuR.
na sp̃uales fideles non credere d̃m
forma corporea definitũ. et qđ hõ
ad imaginẽ factus dicit᷑ scd̾m inte¬
riorem hominẽ dici. ubi ẽ racio et in¬
tellectus. unde ħt potestatẽ piscium
et simnilitudinẽ nrãm addidit conti¬
nuo. et habebat potestatẽ piscium
maris et uolatiliũ celi. et cetã ut in¬
telligeremꝰ non ꝓpt̃ corpus dici ho¬
minẽ factum ad imaginem dĩ. s ꝓpt̃
eã potestatem qua oĩa pecora superat
Omĩa enĩ animalia cetera subierta
Quamius etiã corpus nr̃m sic fabrica¬
tum sit. ut inde et nos meliores esse¬
Om̃iũ enĩ animalium corꝑa. suie q̃
in aquis. siue que in terra uuunt.
siue que in aere uolitant. ineliuata
sunt ad terram et non sunt erecta sic̃
hominis corpꝰ. quo significatur. etiã
animũ nr̃m in suꝑna sua. ĩdest in e¬

Expanded text:
mento calumnientur, cum etiam in Novo mento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. na spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectuset similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei, sed propter eam potestatem qua omnia pecora superat. Omnia enim animalia caetera subjecta quamvis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores essOmnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in ae
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad uesperã. et mane quo cõplet᷑
dies sextus. Istam maxime questionẽ
solent manichei loquacit agitare. et
figuram corporis nr̃i et infelicit̃ quer̃t̃
utrũ ht d̃s nares et dentes et barbã
et menbra etiam interiora et cetera
que nob̾ sunt necessaria. In deo aut̃
talia ridiculum est immo impum
credere. et ĩdeo negant hominẽ factũ
ad imaginem et similitudinẽ dei:
Quib responde mꝰ m̃bra quidẽ ista
in scripturis plerumq nominari.
cum ds insinuatur aũdientib par¬
uulis et hoc non solum in uet̾is testa¬
menti libris s etiã in noui. Nam &
ocłi dĩ cõmemorant᷑. aures et labia.
et pedes et ad dexteram dei patris
sedere filius euangelizat᷑. Et ip̃e do¬
minus dicit. Nolite ꝑ celum iurare
quia sedes est dei neq ꝑ terram quia
scabellum est pedum eius. Itẽ ip̃e di¬
didicerunt: sic̃ galeas. et scutum &
gladium. et alia multa. Primo gͦ
istis hereticis dicendum est. qua ĩ¬
pudentia de talib uerbis uetĩ testa¬

Expanded text:
usque ad vesperam et mane quo completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et figuram corporis nostri, et infeliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, et ad dexteram Dei Patris sedere evangelizatur Filius. Et ipse Dominus dicit: Nolite per coelum jurare, quia sedes Dei est; neque per terram, quia scabellum pedum ejus est . Item ipse dididicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testa
Abbreviated transcription (Latin):
tiq consentiunt: et uocant᷑ gaudia
et amores scĩ et casti et boni. Si aut̃
gerunt᷑ conscindunt et disipant ani¬
mum et faciunt uitam miserrimã:
uocant᷑ ꝑturbatiões et libidines et
concupiscentie male. de quib nobiᷤ
iam p̃cipit᷑ ut eas cũ quanto possu¬
mus labore crucifigamus in nobis
qui uis admoneri debet. non carnali¬
ter hec ẽẽ intelligenda. quia herbe
uirides et ligna fructifera omni ge¬
neri bestiarũ. et om̃ib uolatilib et
om̃ib serpentib in genesi dant᷑ ad
cibum. cũ uideamus leones et accipi¬
tres et miluos. et aquilas. non pasci
nisi carnib ⁊ interfectione aliorũ a¬
nimalium. quõd etiã de non nullis
serpentib crẽdo. qui sunt in hareno¬
sis et desertis locis. ubi nec herba nec

Expanded text:
tique consentiunt; et vocantur gaudia, tique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. Si autemgeruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in nobis,quivis admoneri debet non carnaliter haec esse intelligenda, quia herbae virides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus volatilibus et omnibus serpentibus in Genesi dantur ad cibum, cum videamus leones, et accipitres, et milvos, et aquilas non pasci nisi carnibus, et interfectione aliorum animalium. Quod etiam de nonnullis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi nec lignum nec
Abbreviated transcription (Latin):
lium celi. et repentium omniũ que
repunt suꝑ terram. saluo quid̃ẽ in¬
tellectu quo manifestum ẽ omnib
his animalib hominẽ racione dñari.
recte tam̃ intelligit᷑ etiã spũaliter.
ut om̃s affectiones et motꝰ animi qͦs
habemꝰ istis animalib similes subdi¬
tos haberent. et eorum dominarent᷑
per temperantiã et modestiã. Cum
enĩ non reguntur isti motꝰ: erump̃t
et ꝑgunt ĩ fedidissimaᷤ consuetudines
et in diuersas ꝑniciosasq delectatio¬
nes nos rapunt et faciunt similes
onũ genĩ bestiarũ. Cum aut̃ regun¬
tur et subiciunt᷑. omnino masuesc̃t
⁊ nobisc̃ concordit̾ uiuunt. Non enĩ
alieni a nobis sunt motus anumi nr̃i
Pascunt᷑ enim etiã nobiscum cogni¬
cione racionũ et morũ optimorũ. et
uite eterne. tanquã herbis seminalib
et lignis fructiferis et herbis uiridib
Et hec est hominis uita beata atq tnͦ¬
quilla. cũ om̃s motꝰ eius racioni uerita¬

Expanded text:
lium coeli, et repentium omnium quae lium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus ejus rationi verita
Abbreviated transcription (Latin):
dixit eos ds̃ dicens. crescite et multi¬
plicamini et generate et replete t̃rã.
rectissime querit᷑ quẽ admodum ac-¬
cipienda sit coniunctio masculi et
femine ante peccatũ. et ista benedic¬
tio qua dictum ẽ. crescite et multipli¬
camini et genate et replete terram.
utrum carnalit̾ an spũalit̃ accipien¬
accipere. ut in carnalem fecunditatem
post peccatũ conuersa ẽẽ credat᷑. Erat
enĩ pͥus casta coniunctio mascłi et femi¬
ne hitꝰ ad regendũ illius ad obtemꝑan-¬
dum acomõdata. ⁊ sp̃ualis fetus intel¬
ligibilium et immortalium gaudioꝵ
replens terram. idest. uiuificans corpꝰ
et dominans eius: idẽ ita subiectum
habens ut nullam ex eo abuersitatẽ
nullam mollestiam pateretur. Quõd
ĩdeo sic credendum est: quia nundũ
erant filii scl̃i huiꝰ antequã peccarent
filiĩ enim huiꝰ scłi generant et ge¬
nerant᷑ sicut dominus dicit cum ĩ
strant. Et quod eis dictum ẽ. habete
potestatẽ piscium maris et uolati¬

Expanded text:
ns, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipientualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in . Et quod eis dictum est, Habete potestatem piscium maris, et volati
Abbreviated transcription (Latin):
sitatis integritas. que multo maiorẽ
quã domus nr̃a et multo melior hane
enim multo meliꝰ administrat deus
quã unusqͥsq nr̃m domum suam.
surpa gͦ utilia. caue ꝑniciosa. relinq
suꝑflua. In omib tam̃. cũ mensuras
et numeros. et ordinẽ uides. artificẽ
querere nec alium inuenies nisi ubi
summa mensura. et summꝰ numerus:
et summꝰ ordo ẽ. idẽ dm̃ de quo uerissi¬
me dictumẽ quod omĩa in mensura
Sic fortasse ub̾iorẽ fructũ capies. cũ
um̃ laudas in humilitate formice. ꝙͣ
cũ transis fluuiũ in alicuiꝰ iumenta

Expanded text:
sitatis integritas, quae multo major est sitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies, nisi ubi summa mensura, et summus numerus, et summus ordo est, id est Deum, de quo verissime dictum est, quod omnia in mensura, Sic fortasse uberiorem fructum capies, cum deum laudas in humilitate formice, quam cum transis fluvium in alicuius iumenti
Abbreviated transcription (Latin):
blimitate in cõmutabili atq et̃na con-¬
sistunt. Quod si cogitarent isti loca¬
cissumi et ineptissimi non nobis tẽdi¬
um facerent. s ip̃i consid̾ando om̃s
pulchritudines et summas et ĩfimas.
d̃m̃ artificem ubiq laudarent. Et
qm̃ nusquã offendit᷑ racio sicubi for¬
te sensus carnalis offendit᷑. non rerũ
ip̃arũ uitio s nr̃e mortalitatis mitis
imputarent. Et certe omnia anima¬
lia aut utilia sunt nobis aut ꝑniciosa.
aut suꝑflua. Aduersus utilia non hũt
quod uicant. De ꝑniciosis aũt uł pu¬
ninur uł exercemͣ. uł terrem᷑ ut non
istam uitã multis ꝑicłis et laborib
subditã. s aliam meliorẽ ubi summa
ẽ securitas diligamꝰ et desid̾emꝰ. et eã
nob̃ pietatis mitis comparemꝰ. De suꝑ¬
flius uͦ quid nob̃ est querere: Si tͥbi
displicet qd non ꝓsunt placeant qđ ñ
obsunt. Quia et si domiu nr̃e non st̃
necessaria: eis tam̃ cõplet᷑ huiꝰ uniuer¬

Expanded text:
blimitate incommutabili atque aeterna conblimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artificem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis offenditur, non rerum ipsarum vitio, sed nostrae mortalitatis meritis imputarent. Et certe omnia animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimur, vel exercemur, vel terremur, ut non vitam istam multis periculis et laboribus subditam, sed alieam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus univer
Abbreviated transcription (Latin):
nãuit: etiã ꝑniciosa et noxia existi
qm̃ nouit artifex insipientẽiã eius
irridet. et uerba inepta non curans
offic inã suã instant̃ exercet. Et tam̃
tam stulti sunt homines ut aput
artificem hominẽ non audeant ui¬
tuꝑare que ignorant. s cũ ea uiderit.
credant necessaria ꝓpt̃ usus aliquos
instituta. in hoc aut̃ mundo cuius
conditor et ad ministrator p̃dicatur
ds̃ audent multa rep̃hendere quors
causas non uident. et in oꝑib atq ĩ¬
stͣmẽti oĩpotẽtiᷤ artificis uolt̃ se uideri
scire quod nesciunt. E go uero fate¬
or me nescire mures. et rane quare
create sut: aut musce aut u̾micłi.
uideo tam̃ omĩa in suo gene̾ pulchra
nobis udeantur aduersa. Non enun
alicuiꝰ animalis corpus et menbra con¬
sidero ubi non mensuras et numeros
et ordinem inueniã ad unitatem con¬
cordie ꝑtinere. Que omĩa unde ueniãt.
non intelligo. nisi a summa inensura
⁊ numero et ordine que in ip̃a dei su¬

Expanded text:
neraverit, etiam perniciosa et noxia existimneraverit, etiam perniciosa et noxia existimum quoniam novit artifex, insipientiam eirridet et verba inepta non curans officinam suam instanter excercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut aput artificem hominem non audeant vituperare, que ignorant, sed cum ea viderint, credant necessaria propter usus aliquos instituta. In hoc autem mundo, cuius conditor et admiDeus, audent multa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen omnia in suo genere pulchra nobis videantur adversa. Non enim animalis alicujus corpus et membra considero, ubi non mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei su
Abbreviated transcription (Latin):
rib surgit. Et dixit ds̃. E iciat t̾ra
anunã uiuam scdm unum quodq
genus. quadrupẽdum et serpentium.
et bestiarũ terre. Et sic est factum
Et fecit ds̃ bestias terre scd̾m genus.
et pecora scd̃m genus. et omnia re¬
pentia terre. scd̃m genus. Et uidit
ds̃ quia bona sunt. Solent etiã istã
manichei cõmouere questionẽ.t
dicant. Qd̃ opus erat ut tam multa
animalia d̃s fecit et suie in aquis
siue in terra que hominib non sunt
necessaria. multa etiã ꝑnitiosa sunt
et timenda: S cum ista dicunt. non
intelligunt quẽ admõdum omĩa pul¬
chra sint conditori et artifici suo. qui
omnib utit᷑ ad gubernationẽ uniu̾¬
sitatis. cui sumia lege dominant᷑
Si enĩ in alicuiꝰ opificis officinam
imꝑitꝰ intrauerãt: ũdet ibi multa
instrum̃ta. quoꝵ causas ignorat.
et si multum est insipiens: suꝑflua
putat. Iam uero si in fornacem alicuiꝰ¬
incautꝰ cecid̾it: aut ferram̃to aliquo
acuto cũ id male tractat. se ip̃m uul¬

Expanded text:
 25. Et dixit Deus, Ejiciat terra animam vivam secundum unumquodque genus quadrupedum et serpentium et bestiarum terrae. Et sic est factum. Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vul
Abbreviated transcription (Latin):
ut uolatꝰ auiũ portare possit. Ideo c̃¬
ꝑ noctes serenas rorat. euiꝰ roris gu¬
de mane inherbis inueniunt᷑. Nã
mons ille machedonie qui olimpꝰ
uocat᷑ tante altitudinis ẽẽ dicitur.
ut in eius cacumine nec uentꝰ sen¬
tiat᷑ nec nubes se colligant. quia exce¬
dit alcitudine sua totum istum aerem
humidum in quo aues uolant. et ĩdeo
nec aues ibi uolare asseuerantur. Qo̾
ab eis proditum dicit᷑: qui ꝑ singulos
annos solebant nescio quorum sacͥfi¬
ciorum causa memorati montis cacu¬
nien ascendere. et aliquas notas inpul¬
uere scrib̾e. quas alio anno integras
inueniebant. Quõd fieri non posset.
siuentum aut pluuiã locꝰ ille pat̾et᷑
Deinde quia tenuitas aeris illiꝰ qui
ibi ẽ. non eos inspirabat. durare ibi
non poterant. nisi spongias humectas
narib applicarent. unde crassiorẽ et
consuetũ sp̃m ducerent. Higͦ indica¬
uerunt. etiã se nullam auem in eo lo¬

Expanded text:
ut volatus avium portare possit. Ideo peut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo lo
Abbreviated transcription (Latin):
ciant aque reptilia animax iuiuarũ
et uolatilia uolantia suꝑ terram sub
firmam̃to celi. Et sic est factũ. Et fec̃
Animalium et repentiũ que eiecer̃t̃
aque scdm unius cuiusq genꝰ et om̃e
genus uolatile pennatum. scđm uniꝰ¬
cuiꝰq genꝰ. Et uidit ds quia bona sc̃
et benedixit illa ds̃ dicens. Crescite
et multiplicamini et replete aquas
maris et uolatilia multiplicentur
suꝑ terrã. Et facta est uesꝑa. Et fac¬
tum ẽ mane uies quintus. Hec solẽt
rep̃hendere querentes uł potius
calunniantes quare animalia non
solum ea que in aquis uiuunt. S
etiã ea que in aere uolitant. et oĩa
pennata de aquis nata scͥptum sit.
Eyscient om̃s quos ħ mouent. istũ
aerem nebulosum et humidũ in qͦ
aues uolant. a doctissimis hominib
qui hec diligent̃ inquirunt. cum
aquis solere deputari. Cum crescit
enĩ et crasus efficitur ex alacionib
et quasi uapoub maris et terre et de
ip̃o humore pinguescit quõdã mõdo.

Expanded text:
ciant aquae reptilia animarum . uiuarum et uolatilia uolantia super terram sub firmamento caeli. et sic est factum. ea quae animalium et repentium quae ejecerunt aquae secundum uniuscujusque genus, et omne genus volatile pennatum secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt; et benedixit illa Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo
Abbreviated transcription (Latin):
diei et luminare minus inchoationẽ
noctis: pro eo dictum ẽ. ac si diceret᷑. in
pͥncipactum diei et in pͥncipatum noctiͤ
Non enĩ sol inchoat tantũmodo diem
et non etiã ꝑagit et finit. Luna uero a¬
liquando media nocte uł in fine noctsͤ
ad nos procedit. Si ergo ille noctes qͥb
hoc facit non abista inchoant᷑ qͦmͦ ĩ
inchoationẽ noctis facta est: Si aũ
ꝑ inchoationem pͥncipiũ intelligas
et ꝑ pͥncipium pͥncipatum: manife¬
stum ẽ quia ꝑ diem sol pͥncipatum
tenet. luna uͦ ꝑ noctem. Quia et sicet̾a
sidã tunc apparent. illa tam̃ suo sulgo¬
re onĩa suꝑat. et ĩdeo pͥnc ep̾eorum re¬
ctissime dicit᷑. Quod aũt dictum est.
et diuidant inter diem et noctem.
pot̃ fieri ħ calunnia ut dicat᷑. Quomͦ
us̃ iam diuiserat suꝑius inter diem et
noctem si hoc quarto die sidera faciũt:
Sic gͦ hic dictum est diuidant inter di¬
em et noctem: tanquã si diceretur. Sic

Expanded text:
diei, et luminare minus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem noctis, pro eo dictum est ac si diceretur, in principatum diei et in principatum noctis. Non enim sol tantummodo inchoat diem, et non etiam peragit et finit: luna vero aliquando media nocte vel in fine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fulgore superat omnia, et ideo princeps eorum rectissime dicitur. 23. Quod autem dictum est, Et dividant inter diem et noctem; potest hic fieri calumnia, ut dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic
Abbreviated transcription (Latin):
futuri oꝑis de similitudine scł huma¬
norũ oꝑm. quia pleraq a mane inci¬
piunt. et ad uesperam desinunt. habent
enĩ consuetudinẽ diuine scripture. de
reb humanis ad diuinas res uerba
transferre. Deinde querunt quid dictũ
sit de siderib et sint insigna et in tem¬
pora. Numquid enim tres illi dies sine
temporib ẽẽ potuerunt. Aut ad tẽporis
spatia non ꝑtinent: S insigna et in¬
tempora dictum est. ut ꝑ hec sid̾a tẽꝑa
distinguant᷑. ⁊ ab hominib dinoscant᷑
Quia si currant tempora et nullis dis¬
tinguant᷑ articłis. qui articłi ꝑ sid̾m
cursum notant᷑. possunt quidem cur¬
rere tempora. atq p̃ti̾re. s intelligi atq
discerni ab hominib non possunt. Sic̃
hore quando nubilus dies est tͣnseunt
quidem et sua spacia pagunt. s disfigii¬
I
a nobis et notari non possunt. Quod
aut̃ dictum est. et fecit ds̃ luminaria¬
duo. luminare maus in inchoationẽ

Expanded text:
futuri operis; de similitudine scilicet humafuturi operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad vesperam desinunt. Habent enim consuetudinem divinae Scripturae de rebus humanis ad divinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt utquid dictum sit de sideribus: Et sint in signa et in tempora. Numquid enim, aiunt, tres illi dies sine temporibus esse potuerunt, aut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab hominibus dignoscantur: quia si currant tempora; et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non possunt. 22. Quod autem dictum est. Et fecit Deus duo luminaria; luminare majus in inchoationem
Abbreviated transcription (Latin):
cuerunt. cum uideamꝰ nc̃ solis ortu ce
occasu diem transigi. noctem uero fie
ri nobis solis absentia. cũ ab alia par¬
te mundi adorientẽ redit. Quibus
respondemꝰ potuisse fieri. ut tres su¬
ꝑiores dies singuli ꝑ tantam morã
temporis computarent᷑. ꝑ quantam
morã circuit sol.ex quo procedit ab
oriente quousq rursus adorientem
reuertitur. Hanc enĩ morã et longi¬
tudinem temporis possent sentire ho¬
mines etiam si in speluncis habita¬
rent. ubi orientem. et occidentem so¬
lem uidere non possent. Atq ita sen¬
tit᷑. potuisse istã morã fieri etiã sine sole
antequã sol factus ẽẽt. atq ip̃am horã
in illo triduo ꝑ dies singłos cõputatã
Hoc gͦ responderemꝰ: nisi nos reuocaret¬
mane. quod nunc sinesoł cursu uidemꝰ
fieri non posse. Restat gͦ ut intelli¬
gamus in ip̃a quidem mora tẽporis
ip̃as distinctiones oꝑm sic appellatas.
yesꝑam ꝓpt̾ transactionem consũ¬
mati oꝑis. et mane ꝓpt̃ inchoationẽ

Expanded text:
tuerunt, cum videamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem vero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemmane, quod nunc sine solis cursu videmus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in ipsa quidem mora temporis ipsas distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ uł uitare ł caꝑe et plerũq non pos¬
sumꝰ: Quomͦ gͦ in hec accepimꝰ potesta¬
tem: Hic illis pͥmo dicendũ est. quod
multũ errent. qui post peccatũ consi¬
derant hominẽ. cũ in huiꝰ cecitate mor¬
talitatis dampnatꝰ est et amisit ꝑfecb̃oẽ
illam. qua factus est ad imaginem dĩ
S si dampnatio eius tm̃ ualet. ut tam
multis pecorib imperet. quãuis enim
a multis feris ꝓpt fragilitatẽ corporis pos¬
sit occidi a nullis tam̃ domari pot̃. cũ
ipẽ tam multas et ꝓpe om̃s domet. Si
gͦ hec hominis dampnatio tm̃ ualet
quid de regno eiꝰ cogitandum est. qd
ei renouato et liberato diuina uoce ꝓ¬

Expanded text:
mus vel vitare vel capere et plerumque non possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce p