comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
diligit se qd̃ ei naturalit̾ inditum
cũ id agit qd̃ sibi adu̾sat᷑. ⁊ seipsum
tanq suus inimicꝰ insequit᷑. Qui ꝑfe¬
cto est error horrendus. ut cũ sibi õs
ꝓcdesse uelint: multi ñ faciant nͥ qd̾
eis ꝑnitiosissimũ sit. Similẽ morbũ
mutors animaliũ cũ poeta descri-¬
beret. dii inquit meliora ꝑiis. erro¬
rẽq hostib illũ. discissos nulli lauia¬
bant dentib arus. Cum morib ille
corꝑis fuerit. cur dix̃ errorẽ. nͥ qr
om̃e ammal cũ sibi natura conci-¬
liatum sit ut se custodiat ꝗtumpo¬
test. talis erat ille morb ut ea quoꝵ
salutẽ appetebant sua m̃bra lam¬
arent: Cum autẽ dm̃ diligit mens
& sic̃ dictum ẽ consequent̃ eius me¬
minit. eũq incelligit. recte illi de
imago illa ñ solum ẽ. uerum etiam
ex uetustate renouat᷑. ex deformita-¬
de reformat᷑. ex infelicitate beatificat᷑.
Qmͣuis enĩ se ita diligit. ut si alt̾um
serendo ad quẽ solum possit cuisto di¬

Expanded text:
igit, quod ei naturaliter inditum cum id agit quod sibi adversatur, et se ipsum tanquam suus inimicus insequitur. Qui profecto est error horrendus, ut cum sibi omnes prodesse velint, multi non faciant nisi quod eis perniciosissimum sit. Similem morbum mutorum animalium cum poeta describeret: Di inquit meliora piis, erroremque hostibus illum! Discissos nudis laniabant dentibus artus. Cum morbus ille corporis fuerit, cur dixit errorem, nisi quia omne animal cum sibi natura conciliatum sit ut se custodiat quantum potest, talis ille erat morbus, ut ea quorum salutem appetebant, sua membra laniarent? Cum autem Deum diligit mens, et sicut dictum est, consequenter ejus meminit, eumque intelligit, recte illi de imago illa non solum est, verum etiam ex vetustate renovatur, ex deformitate reformatur, ex infelicitate beatificatur. Quamvis enim se ita diligat, ut si alterutserendo, ad quem solum posset custodi
Abbreviated transcription (Latin):
rent. in qͥb ẽ. etiam tulliꝰ. intria ista
prudentiã diuisert̃. Memoriã. intel¬
ligentiã. ꝓuidentiã. Aemoriã scilicet
pret̾itis. intelligentiã presentib. ꝓuidẽ¬
tiam reb tͥbuentes futuris. Quam ñ
hñt certam nͥ p̃scii futuroꝵ. qd̾ ñ est
munꝰ hominũ: nͥ det᷑ desuꝑ ut ꝓpħis.¬

Expanded text:
rent, in quibus est etiam Tullius, in tria ista rent, in quibus est etiam Tullius, in tria ista prudentiam diviserunt, memoriam, intelligentiam, providentiam: memoriam scilicet praeteritis, intelligentiam praesentibus, providentiam rebus tribuentes futuris, quam non habent certam nisi praescii futurorum; quod non est munus hominum, nisi detur desuper, ut P
Abbreviated transcription (Latin):
luntate iunctionẽ: Porro autẽ in m̃¬
te ñ sic ẽ. Neq aduenticia sibi ipsa ẽ.
quasi ad seipsam q̃ iam erat uenerit
aliunde. eadẽ ipsa que iã erat aut ñ
aliunde uen̾it. s inse ipsa que iã erat.
nata fit ea ipsa que ñ erat. sic̃ inm̃te
quȩ iã erat orit᷑ fides quȩ ñ erat aut
pꝰ cognitionẽ sui. recordando seipsã
uelut in memoria sua constitutã ui¬
det. qͣsi m̃bi fuerit añq seipsã cognoᷤ¬
c̾et: cũ ꝓfecto ex quo ẽẽ. cepit. nunq. sui
meminisse. nunꝗͣ. se intelligere. nun-¬
ꝗͣ se amare destiterit: sic̃ iam osten-¬
dimꝰ. Ac ꝑ hoc qñ ad seipsam cogita-¬
tione conu̾itit᷑. fit tͥnitas. in qua iam
et u̾bum possit intelligi. format᷑ quip¬
pe ex ipsa cogitatione uoluntate u¬
trũq uingente. Ibi gͦ mag̃ agnoscen¬
ñ ÷ ista memoria qͣ mens sui memi¬
nisse ꝑhibet᷑: quȩ sibi semꝑẽ p̃sens. Me¬
moria enĩ pretĩtoꝵs ẽ. ñ presentium.
Nam qͥdam cũ de u̾tutib agerent age¬

Expanded text:
luntate junctionem? Porro autem in mente non sic est: neque enim adventitia sibi ipsa est, quasi ad se ipsam quae jam erat, venerit aliunde eadem ipsa quae non erat; aut non aliunde venerit, sed in se ipsa quae jam erat, nata sit ea ipsa quae non erat; sicut in mente quae jam erat, oritur fides quae non erat: aut post cognitionem sui recordando se ipsam velut in memoria sua constitutam videt, quasi non ibi fuerit antequam se ipsam cognosceret; cum profecto ex quo esse coepit, nunquam sui meminisse, nunquam se intelligere, nunquam se amare destiterit, sicut jam ostendimus. Ac per hoc quando ad se ipsam cogitatione convertitur, fit trinitas, in qua jam et verbum possit intelligi: formatur quippe ex ipsa cogitatione, voluntate utrumque jungente. Ibi ergo magis agnoscenNon est ista memoria, qua mens sui meminisse perhibetur, quae sibi semper est praesens. Memoria enim praeteritorum est, non praesentium: nam quidam cum de virtutibus age
Abbreviated transcription (Latin):
rum qͣs ꝯmemoratumꝰ temꝑaliũ rerũ
scie tia. q̃dam cognoscibilia cogniti¬
onẽ int̾positione temꝑis añcedunt:
sic̃ sunt ea sensibilia quȩ iã erant in
reb anteꝙ. cognoscerent᷑ uł ea omĩa q̃
ꝑ hystoriam cognoscunt᷑. Quedã uͦ si¬
mul ẽẽ. incipiunt. uelut si aliqͥd uisi¬
bile qd̾ om̃ino ñ erat ante nr̃os ocłos
oriat᷑ cognitionẽ nr̃am utiq ñ p̾cedit.
Aut si aliquio sonet uͥ adẽ. auditor si¬
mul ꝓfecto incipuint eẽ. simulq de¬
sinunt. ⁊ sonus ieiꝰ auditꝰ. Ueruntam̃
siue temꝑe p̃cedentia siue simul ẽẽ.

Expanded text:
us, temporalium rerum scientia, quaedam cognoscibilia cognitionem interpositione temporis antecedunt; sicut sunt ea sensibilia quae jam erant in rebus, antequam cognoscerentur; vel ea omnia quae per historiam cognoscuntur: quaedam vero simul esse incipiunt; velut si aliquid visibile, quod omnino non erat, ante nostros oculos oriatur, cognitionem nostram utique non praecedit; aut si aliquid sonet, ubi adest auditor, simul profecto incipiunt esse, simulque desinunt et sonus et ejus auditus. Verumtamen sive tempore praecedentia, sive simul esse
Abbreviated transcription (Latin):
cerent᷑ sunt imp̃sse in memoria.
⁊ informatione cogitationis ad ea
conu̾so recordantis aspectu. ⁊ ex
uoluntate que t̾eia duo ista con¬
iungit:
E
a uͦ quȩ orunt᷑ in animouͥ ñ
fuerunt. sic̃ fides ⁊cet̾a huiꝰ¬
modi. & si aduenticia uident᷑ cum

Expanded text:
cerentur sunt impressae in memoria, cerentur sunt impressae in memoria, et informatione cogitationis ad ea converso recordantis aspectu, et ex voluntate quae tertia duo ista conjungit. Ea vero quae oriuntur in animo ubi non fuerunt, sicut fides, et caetera hujusmodi, etsi adventitia
Abbreviated transcription (Latin):
modi hñt ordinẽ suũ. in quo nob̾ tͥni¬
tas memorie uisionis. ⁊ amoris. faciliꝰ
apparebat. Nam q̃dam eors p̃ueniunt
cognitionẽ discentiũ. Sunt enĩ cognoᷤᷤ¬
cibilia. ⁊ añꝙ cognoscant᷑. suiq̃ cogni¬
noscant᷑ fuisse atq tnͣsisse. Que signa
uł in locis sita st̃. sic̃ monum̃ta mor¬
tuoꝵ. ⁊ queꝯq similia. uł in litt̾̃is fi-¬
de dignis. sic̃ ẽ. om̃is granis. ⁊ appro-¬
bande auctoritatis hẏstoria. uł in
animis eoꝵ qui ea iam nouer̃t. Cis qͥp-¬
pe iam nota. ⁊ aliis st̃ utiq noscibi
ea nosse illis quib nota st̃ docentib
possunt. Que om̃a .⁊ qñ liscunt᷑ ꝗ
dam facrunt tͥnitatẽ. speciȩ sua q̃
noscibił fuit etiã anteq nosceret.
eiq adiuncta cognitione discentis.
quȩ tẽ eẽ. incipit qñ discit᷑. a t̾cia
uoluntate. q̃ utrunq ꝯuingit. Et
cum cognita fuerint: alia tͥnitas
dum recolunt᷑ sit iam int̾tus impso
animo ex his imaginib quȩ cũ dis¬

Expanded text:
ore ordinem suum, in quo nobis trinitas memoriae visionis et amoris facilius apparebat. Nam quaedam eorum praeveniunt cognitionem discentium. Sunt enim cognoscibilia, et antequam cognoscantur, suique cogninoscantur fuisse atque transisse. Quae signa vel in locis sita sunt, sicut monumenta mortuorum, et quaecumque similia: vel in litteris fide dignis, sicut est omnis gravis et approbandae auctoritatis historia: vel in animis eorum qui ea jam noverunt; eis quippe jam nota, et aliis utique sunt noscibilea nosse, illis quibus nota sunt docentibus, possunt. Quae omnia, et quando discuntur, quamdam faciunt trinitatem, specie sua quae noscibilis fuit etiam antequam nosceretur, eique adjuncta cognitione discentis quae tunc esse incipit quando discitur, ac tertia voluntate quae utrumque conjungit. Et cum cognita fuerint, alia trinitas, dum recoluntur, fit jam interius in ipso animo, ex iis imaginibus quae cum dis
Abbreviated transcription (Latin):
tum sinit illa ȩtas intentione se qͣsi
coartant amine paruulor ut quic¬
qͥd ꝑ carnẽ offendit aut allicit. hoc
solũ abhorreant uehement᷑ aut appe-¬
tant. sua uͦ int̾iora ñ cogitent nec po̾¬
sint admoneri ut hocfaciant qiia
ñcdum admonentis signa nou̾untꝰ.
uͥ p̃cipuum locũ uerba optinent. q̃
sic alia ꝓrsus nesciunt Qͥã aute aliuo
sir ñ se nosse. alius ñ se cogitare: lan
in eodẽ uolumine ostñdimꝰ. s hay
test quid in se agat᷑. mos ipsi eiꝰ ual¬
cle obliti sumꝰ. hinc t̾ntũ nos certis
eẽ susfecerit: qd cũ homo de animi
suinatitra cogitare potuerit. at
inuenire qo uerũ ẽ alibi ñ inuem¬
et qͣm penes se ipsum. Inueniet aurẽ
ñ qd nesciebat s uñ ñ cogitabat. Qii
enĩ scimꝰ si qd̾ ẽ. in nr̃a m̃te sciꝰ. ui¬

Expanded text:
tum sinit illa aetas, intentione se quasi tum sinit illa aetas, intentione se quasi coarctant animae parvulorum, ut quidquid per carnem offendit aut allicit, hoc solum abhorreant vehementer aut appetant: sua vero interiora non cogitent, nec possint admoneri ut hoc faciant; quia nondum admonentis signa noverunt, ubi praecipuum locum verba obtinent, quae sicut alia prorsus nesciunt. Quod autem aliud sit non se nosse, aliud non se cogitare, jam in eodem volumine ostendimus . otest quid in se agatur, et nos ipsi ejus valde obliti sumus. Hinc tantum certos nos esse suffecerit, quod cum homo de animi sui natura cogitare potuerit, atque invenire quod verum est, alibi non inveniet, quam penes se ipsum. Inveniet autem, non quod nesciebat, sed unde non cogitabat. Quid enim scimus, si quod est in nostra mente nesci
Abbreviated transcription (Latin):
tissime ꝓbaret᷑. Qͥditaq dicendũ est
de infantis. m̃te. ita adhuc pariuili.
et intã magna dem̾si rerũ ignoran¬
dia. ut illiꝰ m̃itis tenebras. mens hõis
que aliquid nouit exhorreat An eti¬
am tpsa se nosse credenda ẽ s inten¬
ta minis meas res quas ꝑ corꝑis sen¬
sus canto maiore. qnͣto minore cep̃
delectatiõe sentire. ñ ignorare se po¬
test. s cogitare se ñ ꝑot̾: Qnͣta porro
intentione in ista que foris st̃ sensi¬
bilia ferat᷑. uł hinc solũ conici pot
qd lucis huiꝰ hauriende sic auida ẽ
ut si quisqm minꝰ cautꝰ aut nesciẽs
quid inde possit accide nocturnũ
lum̃ posuerit uͥ iacet in fans in ca
parte ad qm iacentis ocłi possint re¬
torqueri. nec ceruix possit inflecti:
sic̃ eiꝰ inde ñ remouet᷑ aspectꝰ ut ñ¬
nullos ex hoc eiam strabones fieri
nou̾iimꝰ am formã tenentib ocłis qm̃
tenĩs ⁊ mollib consuetudo qͥdamm
infirit. Ita & in alios corꝑis sensus ꝗ¬

Expanded text:
se noverit. Quid itaque dicendum est de infantis mente, ita adhuc parvuli et in tam magna demersi rerum ignorantia, ut illius mentis tenebras mens hominis quae aliquid novit exhorreat? An etiam ipsa se nosse credenda est, sed intenta nimis in eas res quas per corporis sensus tanto majore, quanto noviore coepit delectatione sentire, non ignorare se potest, sed cogitare se non potest? Quanta porro intentione in ista quae foris sunt sensibilia feratur, vel hinc solum conjici potest, quod lucis hujus hauriendae sic avida est, ut si quisquam minus cautus aut nesciens quid inde possit accidere, nocturnum lumen posuerit ubi jacet infans, in ea parte ad quam jacentis oculi possint retorqueri, nec cervix possit inflecti, sic ejus inde non removeatur aspectus, ut nonnullos ex hoc etiam strabones fieri noverimus, eam formam tenentibus oculis, quam teneris et mollibus consuetudo quodam modo infixit. Ita et in alios corporis sensus, quan
Abbreviated transcription (Latin):
ext̾ĩoris. quia id solũ meminit & qñ
uult: qnͣtũ uult intuet᷑. qd̃ ad sensũ
corꝑis ꝑtinet qͥ uocat᷑ auditus. nec
aliudꝙ. corꝑalium rerum .i. sonorũ.
tali cogitatione iagines uersat.
si autẽ qd̃ u̾ba illa significãt teneat
& recolat: iam qͥdem aliquid int̾ĩoris
hõis agit. s ñdum dicendus uł pu¬
tandus ẽ. uiuere scđm int̾ioris hõis
tͥnitatẽ: siea ñ diligit quȩ ibi p̃dicant᷑.
p̃cipiunt᷑ ꝓmittunt᷑. Potest enĩetiam
ad hoc tenere atq cogitare: ut falsa
eẽ existimans. conet᷑ etiam redargue-¬
re. Uoluntas gͦ illa q̃ ibi ꝯungit ea
que memoria tenebant᷑. ⁊ ea que inde
in acie cogitatiõis imp̃ssa st̃. implet
qͥdem aliqmͣ trinitatem. cũ ipsa fit
gitant᷑ uelut falsa ñ placent. Cum
autẽ uera ẽẽ. credunt᷑. ⁊ quȩ ibi dili¬
genda st̃ diligunt᷑. iam scđ̾m tͥnitatẽ
int̾ioris hõis uiuit᷑. Scdm hoc enĩui¬
uit quisq qd̾ diligit. Q uomͦ autẽ di

Expanded text:
exterioris: quia id solum meminit, et quando vult, quantum vult intuetur, quod ad sensum corporis pertinet, qui vocatur auditus, nec aliud quam corporalium rerum, id est sonorum, tali cogitatione imagines versat. Si autem quod verba illa significant, teneat et recolat; jam quidem aliquid interioris hominis agit: sed nondum dicendus vel putandus est vivere secundum interioris hominis trinitatem, si ea non diligat quae ibi praedicantur, praecipiuntur, promittuntur. Potest enim etiam ad hoc tenere atque cogitare, ut falsa esse existimans, conetur etiam redarguere. Voluntas ergo illa, quae ibi conjungit ea quae memoria tenebantur, et ea quae inde in acie cogitationis impressa sunt, implet quidem aliquam trinitatem, cum ipsa sit gitantur velut falsa non placent. Cum autem vera esse creduntur, et quae ibi diligenda sunt diliguntur, jam secundum trinitatem interioris hominis vivitur: secundum hoc enim vivit quisque quod diligi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑis introrsus quodammn trahebant᷑:
de quib omĩb inlibro .xͦi. disserumꝰ.
Nec sic̾ fiebat uł apͤparebamꝰm̃ de illa
scientia disserebamꝰ. iam nihõis ut̾io¬
ris oꝑib constituta. que distinguenda
fuit asapientia: unde q̃ scuint᷑ ue¬
lut aduenticia st̃ in animo. siue co¬
gnitione hẏstorica illata ut st̃ facta
⁊ dicta que temꝑe ꝑagunt᷑ ⁊ transe¬
unt. uł innatura rerũ suis locis
& regionib constituta st̃. siue ĩipso

Expanded text:
hebantur; de quibus omnibus in libro undecimo disseruimus : nec sicut fiebat vel apparebat, quando de illa scientia disserebamus, jam in hominis interioris operibus constituta, quae distinguenda fuit a sapientia; unde quae sciuntur, velut adventitia sunt in animo, sive cognitione historica illata, ut sunt facta et dicta, quae tempore peraguntur et transeunt, vel in natura rerum suis locis et regionibus constit
Abbreviated transcription (Latin):
tatione ñ potest. cogitamꝰ enĩ omne
qd̾ dicimꝰ etiam illo int̾iore u̾bo. qd̾
ad nulliꝰ gentis ꝑtinet linguã. intͥb
potiꝰ illis imago ista cognoscit᷑. me¬
morra scilicet. intelligentia. uolun¬
tate. hanc autẽ nc̃ dico intelligentiã
qͣ intelligimꝰ cogitantes. idẽ quando
eis reꝑtis. q̃ memorie p̃sto fuerant
s ñ cogitabant᷑ cogitatio nr̃a format᷑.
i eam uoluntatẽ siie amorẽ uel di¬
lectionẽ que istam ꝓlem parentẽq¬

Expanded text:
tatione non potest cogitamus enim omne quod dicimus, etiam illo interiore verbo quod ad nullius gentis pertinet linguam, in tribus potius illis imago ista cognoscitur, memoria scilicet, intelligentia, voluntate. Hanc autem nunc dico intelligentiam, qua intelligimus cogitantes, id est, quando eis repertis quae memoriae praesto fuerant, sed non cogitabantur, cogitatio nostra formatur; et eam voluntatem, sive amorem, vel dilectionem, quae istam
Abbreviated transcription (Latin):
h inc etiã factum ẽ. ut etiam ꝑ ext̾ĩora
sensibilia que ꝑ ocłos carnis iudent᷑
legentiũ duc̾em tarditatẽ. in .xͦ i. scili¬
cet libro atq inde cũ eis ingredirer
ad hõis int̾ioris eam potentiã qua
rationat᷑ de temꝑalib reb cdifferens
illã pͥncipalit̾ dñantem qua cõtem¬
plat᷑ et̃na. Atq id duob uoluminib
egi. duodecimo utr̃q discernens. qͦr̃
ri subditum eẽ. debet. Terciodecimo
autẽ de mun̾e inferioris qͦ humana¬
rũ rerũ scientia salubris ꝯtinet᷑. ut
in hac temꝑali uita id agamꝰ quo
conseqͣmur ȩt̃nam: qnͣta potui ue¬
ritate ac b̾uitate disserui. Qñqͥdem
rem tã multiplicem atq copiosam.
multoꝵs atq magnoꝵs disputationib
multis inagnisq celebratã. unostri¬
ctim uolumĩe conclusi ostendens eti¬
am in ipsa tͥnitatẽ: s ñdum quȩ łi
sit imago dicenda. Nc̃ uͦ ad eam iã¬

Expanded text:
etiam per exteriora sensibilia quae per oculos carnis videntur, legentium ducerem tarditatem, in undecimo scilicet libro; atque inde cum eis ingrederer ad hominis interioris eam potentiam qua ratiocinatur de temporalibus rebus, differens illam principaliter dominantem qua contemplatur aeternas: atque id duobus voluminibus egi, duodecimo utrumque discernens, quorum ri subditum esse debet; tertio decimo autem de munere inferioris, quo humanarum rerum scientia salubris continetur, ut in hac temporali vita id agamus quo consequamur aeternam, quanta potui veritate ac brevitate disserui: quandoquidem rem tam multiplicem atque copiosam, multorum atque magnorum disputationibus multis magnisque celebratam, uno strictim volumine inclusi, ostendens etiam in ipsa trinitatem, sed nondum quae Dei sit imago dicenda. CAPUT VIII.
Abbreviated transcription (Latin):
illud quo utr̾q ꝯiuingit᷑. amorẽ. seu
uoluntatẽ. Alens gͥ qñ cogitatione se
ꝯspicit. intelligit se ⁊ recognoscit. Gi
gnit gͦ hunc intellectũ ⁊ cognitionẽ
suã. Res quippe in corꝑea intellecta
conspicit᷑. ⁊ intelligendo cognoscit᷑.
Nec ita sane gignit istã noticiã suã mẽs
qñ cogitando intellectã se conspic̃.
tanqͣm sibi añ incognita fuerit: sed
ita sibi nota erat qñadmodũ note st̃ res
q̃ menoria ꝯtinent᷑. & iatn siñ cogiten¬
tur. Qm̃ dm̃s hoĩem nosse lict̾as. & iam
cũ de aliis reb ñ de lit̃is cogitat. hȩc
autẽ duo gignens ⁊ genitũ dilectio¬
ne t̾cia copłant᷑. quȩ nicħ ẽ aliud quã
uoluntas fruendũ aliqͥd appetitꝰ uł
tenens. Idõq etiã illis trib nõib insi¬
nuandam m̃tis putauimꝰ trinitatem.
memoria. intelligentia uoluntate.S qm̃

Expanded text:
illud quo utrumque conjungitur, amorem seu illud quo utrumque conjungitur, amorem seu voluntatem. Mens igitur quando cogitatione se conspicit, intelligit se et recognllectum et cognitionem suam. Res quippe incorporea intellecta conspicitur, et intelligendo cognoscitur. Nec ita sane gignit istam notitiam suam mens, quando cogitando intellectam se conspicit, tanquam sibi ante incognita fuerit: sed ita sibi nota erat, quemadmodum notae sunt res quae memoria continentur, etiamsi non cogitentur: quoniam dicimus hominem nosse litteras, etiam cum de aliis rebus, non de litteris cogitat. Haec autem duo, gignens et genitum, dilectione tertia copulantur, quae nihil est aliud quam voluntas fruendum aliquid appetens vel tenens. Ideoque etiam illis tribus nominibus insinuandam mentis putavimus trinitatem, memoria, intelligentia, voluntate. 9.
Abbreviated transcription (Latin):
rit uͥerat. qñ in conspectu suo ñerat:
qr hic posita iñ sublata ẽ. S si conspi-¬
cuenda migͣuit. conspectura ibima¬
nebit. An quasi geminat᷑ ut & illic
sit. ⁊ hic idẽ. ⁊ uͥ conspicẽ. ⁊ uͥ conspici
possit. ut inse sit conspiciens añ se
conspicua. Nicħ hors nob̾ u̾itas con
ritas consuli. Pinde restat ut aliqͥd
qͣsi ꝑ loci spatiũ. s incorꝑea conu̾si¬
one reuocet᷑. cum uͦ ñ se cogitat. ñ
sit qͥdem in conspectu suo: nec de
illa suus formet᷑ obtutꝰ. s tñ nou̾it
se tanqͣm ipsa sibi sit memoria
sui. Siẽ multarũ disciplinarũ pe¬
ritꝰ ea que nouit eiꝰ memoria con-¬
tinent᷑. nec ẽ. inde aliquid in conspe-¬
ctu m̃tis eiꝰ nͥ unde cogitat. cetera
in archana qͣdam noticia st̃ recon¬
dita. que in memoria nuncupat᷑.
Idõ tͥnitatẽ sic cõmendabamꝰ. ut ilłd̾
uñ format᷑ cogitantis optutꝰ. inme¬
moria pon̾emꝰ. ipsam uͦ ꝯformationẽ

Expanded text:
rit ubi erat, quando in conspectu suo non erat; rit ubi erat, quando in conspectu suo non erat; quia hic posita, inde sublata est. Sed si conspicienda migravit, conspectura ubi manebit? An quasi geminatur, ut et illic sit et hic, id est, et ubi conspicere, et ubi conspici possit; ut in se sit conspiciens, ante se conspicua? Nihil horum nobis veritas consac re veritas consuli. Proinde restat ut aliquid quasi per loci spatium, sed incorporea conversione revocetur: cum vero non se cogitat, non sit quidem in conspectu suo, nec de illa suus formetur obtutus, sed tamen noverit se tanquam ipsa sit sibi memoria sui. Sicut multarum disciplinarum peritus ea quae novit, ejus memoria continentur, nec est inde aliquid in conspectu mentis ejus, nisi unde cogitat; caetera in arcana quadam notitia sunt recondita, quae memoria nuncupatur. Ideo trinitatem sic commendabamus, ut illud unde formatur cogitantis obtutus, in memoria poneremus; ipsam vero conformationem,
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ita nicħ in conspectu m̃tis ẽ ni¬
si ũn cogitat᷑: ut nec ipsa mens qͣ
cogitat᷑ quic qͥd cogitatur. alit̃ possit
et. inconspectu suo. nͥ se ipfam co¬
gitando. Quomͦ autẽ qñ se ñ cogi¬
tat. in conspectusuo ñ sit. cũ sine se
ipsa nimꝗ eẽ. possit. quasi alius sit
isa aliuo conspectus eiꝰ. inuemre ñ
possum. hoc quippe de ocło corꝑis
N ab surde dr̃. Ipse qimipeoełs loco
suo ẽ fixus in corꝑe: aspectus autẽ
eiꝰ i ea que extͣ stͥ tendit᷑. ⁊ usq ins¬
da extendit᷑. Nec ẽ ocłs in conspectu
suo: qñ qͥdem ñ eonspicit seipsũ nisi
speculo obiecto: uñiam locuti sumꝰ.
Qo ñ fit utiq: qñ se mens in suo cons¬
pectu. sui cogitatione constituit. qũ¬
quio gͦ alia sua parte aliam sua par
tẽ uidet cum se conspicit cogitando
sic̃ alis menbris nr̃is qui sunt ocłi.
alia menbra nr̃a conspicimꝰ. quȩ in
nr̃o possunt eẽ. conspectu: Quid dici
ab surdiꝰ uł sentiri pot: Unͣ gͥ aufer

Expanded text:
hoc ita nihil in conspectu mentis est, nisi unde cogitatur, ut nec ipsa mens, qua cogitatur quidquid cogitatur, aliter possit esse in conspectu suo, nisi se ipsam cogitando. Quomodo autem, quando se non cogitat, in conspectu suo non sit, cum sine se ipsa nunquam esse possit, quasi aliud sit ipsa, aliud conspectus ejus, invenire non possum. Hoc quippe de oculo corporis non absurde dicitur: ipse quippe oculus loco suo fixus est in corpore, aspectus autem ejus in ea quae extra sunt tenditur, et usque in sidera extenditur. Nec est oculus in conspectu suo; quandoquidem non conspicit se ipsum, nisi speculo objecto, unde jam locuti sumus : quod non fit utique quando se mens in suo conspectu sui cogitatione constituit. Numquid ergo alia sua parte aliam partem suam videt, cum se conspicit cogitando, sicut aliis membris nostris, qui sunt oculi, alia membra nostra conspicimus, quae in nostro possunt esse conspectu? Quid dici absurdius vel sentiri potest? Unde igitur aufert
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa ẽ. circa eiꝰdem libri .xͥ. finẽ dixi¬
mꝰ. querendũ ẽ qͦnã mͦ ad cogitationẽ
ꝑtineat intellectꝰ. noticia uͦ cuiꝰq rei
que inẽ m̃ti. etiam qñ de sua cogitat᷑.
ad solam dicat᷑ memoriã ꝑtinere Si enĩ
re se cepit. tẽ se intellexit atq dilex̃.
plũ qd̾ adhibuimꝰ: uͥ ostendet᷑ aliud
eẽ. rem ꝗͣmͣq ñ nosse aliud ñ cogitare.
fieriq posse ut nou̾it homo aliqd qd̃
ñ cogitat. qñ aliunde ñ iñ cogitat.
qñ unã cogitat. aliã uł alias gͥ si ñ
cogitat: nouit tñ. S nũquid recte
possumꝰ dic̾e iste musicꝰ norut qͥdem
musicã. s nc̃ eam ñ intelligunꝰiua ñ
eã cogitat. intelligit autẽ nc̃ geome¬
tͥcam. hanc enĩ nc̃ cogitat: Absurcla
c̃. ꝗtũ apparet ista sentñtia. Qd ectam
illa si dicamꝰ iste musicꝰ nouit qͥdem
musicã. s nc̃ eam ñ amat. qñ ñeam
cogitat. amat autẽ nc̃ geometͥcã qm̃¬

Expanded text:
ipsa est, circa ejusdem libri decimi finem diximus: quaerendum est quonam modo ad cogitationem pertineat intellectus; notitia vero cujusque rei, quae inest menti, etiam quando non de ipsa cogitatur, ad solam dicatur memoriam pertinere. Si enimre se coepit, tunc se intellexit atque dilexit. plum, quod adhibuimus, ubi ostenderetur aliud esse rem quamque non nosse, aliud non cogitare; fierique posse ut noverit homo aliquid quod non cogitat, quando aliunde, non inde cogitat. quando unam cogitat, aliam vel alias etiam si non cogitat, novit tamen. Sed numquid recte possumus dicere, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam non intelligit, quia eam non cogitat; intelligit autem nunc geometricam, hanc enim nunc cogitat? Absurda est, quantum apparet, ista sententia. Quid etiam illa, si dicamus, Iste musicus novit quidem musicam, sed nunc eam non amat, quando eam non cogitat; amat autem nunc geometricam
Abbreviated transcription (Latin):
repꝑiamꝰ imaginẽ dei. Qm̃us enĩ meis
humana ñ sit eiꝰ nature cuiꝰ ẽ ds: ima¬
gotñ nattre illiꝰ qua natura melior
nulla ẽ. ibi q̃renda ⁊ inuenienda ẽ
in nob. quo &iam natura nir̃a nicħ
ht̃ melius. S pͥus mens in se ipsa cõ¬
sicdanda ẽ. ante ꝗͣ. sit particeps di: &
in ea reppienda ẽ. imago eiꝰ. Dirimus
eam isi amissa dei participatione ob¬
soletam atq deformẽ. dei tñ imaginẽ
ꝑ mane. Eo quippe ipso imago eiꝰ ÷ quo¬
gnũ bonũ nͥ ꝑ hoc qd imago eius ẽ. ñ
pot̃. Ecce gͦ mens meminit sui. intelli-¬
git se. diligit se. hoc sicernimꝰ cernimꝰ
trinitatẽ. nundũ qͥdem dm̃. s iã ima-¬
ginẽ dei. Non forinsecꝰ acepit memoria
qd̃ ten̾et. nec foris inuenit̃ qd aspic̾et
intellectus sic̃ corꝑis ocłis. nec ista duo
uelut formã corꝑis ⁊ eam q̃ inde facta
ẽ. in acie contuentis. uoluntas foris
iunxit. nec imaginẽ dei quȩ foris iu¬
sa ẽ. qͦdammͦ reꝑtã ⁊ inmemoria re¬

Expanded text:
 imaginem Dei. Quamvis enim mens humana non sit ejus naturae cujus est Deus: imago tamen naturae ejus qua natura melior nulla est, ibi quaerenda et invenienda est in nobis, quo etiam natura nostra nihil habet melius. Sed prius mens in se ipsa consideranda est antequam sit particeps Dei, et in ea reperienda est imago ejus. Diximus enim eam etsi amissa Dei participatione obsoletam atque deformem, Dei tamen imaginem permanere . Eo quippe ipso imago ejugnum bonum, nisi per hoc quod imago ejus est, non potest. Ecce ergo mens meminit sui, intelligit se, diligit se: hoc si cernimus, cernimus trinitatem; nondum quidem Deum, sed jam imaginem Dei. Non forinsecus accepit memoria quod teneret, nec foris invenit quod aspiceret intellectus, sicut corporis oculus: nec ista duo, velut formam corporis, et eam quae inde facta est in acie contuentis, voluntas foris junxit: nec imaginem rei quae foris visa est, quodam modo raptam et in memoria re
Abbreviated transcription (Latin):
Iam itaq uideamꝰ quid sermo iste
ꝓlixus efficerit. qͥd collegerit. qͦ pue¬
nerit. Beatos eẽ se uelle oĩum homi¬
nũ ẽ. nec tñ oĩum ẽ. fides: qua cormũ¬
dante ad beatitudinẽ ꝑuenit᷑. Ita fit
ut ꝑ istam qm ñ om̃s uolunt. adillã
tenendũ sit qmͣ nemo potest eẽ. qui
nolit. Beatos eẽ. se uelle om̃s in corde
suo uident. tantaq ẽ. in hac renatu¬
re humane conspiratio: ut ñ fallat᷑
hõ qui hoc ex animo suo. de amino
conic̃ alieno. Deniq om̃s id uelle nos
nouimꝰ. Multi uͦ ĩ mortales se eẽ. pos¬
se desꝑant: cũ co qd̾ om̃s uolunt .i.
beatus nullus eẽ. alit̾ possit. uolunt
tñ etiam ĩ mortales eẽ. si possint s ñ
credendo qd possint: ñ ita uuũt
ut possint. Necessariagͦ ẽ fides: nt ber¬
titridinẽ consequam᷑. om̃ib humane

Expanded text:
am itaque videamus quid sermo iste prolixus effecerit, quid collegerit, quo pervenerit. Beatos esse se velle, omnium hominum est: nec tamen omnium est fides, qua cor mundante ad beatitudinem pervenitur. Ita fit ut per istam quam non omnes volunt, ad illam tendendum sit quam nemo potest esse qui nolit. Beatos esse se velle, omnes in corde suo vident, tantaque est in hac re naturae humanae conspiratio, ut non fallatur homo qui hoc ex animo suo de animo conjicit alieno; denique omnes id velle nos novimus. Multi vero immortales se esse posse desperant, cum id quod omnes volunt, id est beatus, nullus esse aliter possit: volunt tamen etiam immortales esse, si possent: sed non credendo quod possint, non ita vivunt ut possint. Necessaria ergo est fides ut beatitudinem consequamur, omnibus humanae
Abbreviated transcription (Latin):
cdabit ꝓlixiorem de rei tante in¬
qͥsitionis sermonẽ. Int̾ cetera gͦ
in libro .xͦ. diximꝰ. hõĩs mentem
nosse semet ipsã. Nicħ enĩ tam
nouit mens qmͣ io qd̾ sibi p̾stoẽ
Nec menti magis quicꝙ p̃sto: quam

Expanded text:
erabit prolixiorem de rei tantae inquisitione sermonem. 7. Inter caetera ergo in libro decimo diximus, hominis mentem nosse semetipsam . Nihil enim tam novit mens, quam id quod sibi praesto est: nec menti magis quidquam
Abbreviated transcription (Latin):
rat qñ species tnlocopositi corꝑis ui¬
debat᷑: ñ onutiq si prorstis alia. uã
pret̾ qd̾ illa erat extrinsecꝰ. hec intͥn¬
secus: illã uͦ faciebat species p̃sentis
corꝑis. hanc. imago p̃teriti. Sic ⁊ in
hac re de qͣnunc agimꝰ. ⁊ ꝓpt̃ qͣm
putauimꝰ adhibendũ illud exẽplũ.
fides q̃ nunc in ammo nr̃o ẽ. uelut̃
copꝰ ullud in loco. dum tenet᷑ aspi¬
at᷑ amat᷑: qnͣdam efficit tͥnitatem.
 ñ in ipsa erit. qñ fides hȩc inani¬
no. sic̃ corpꝰ illd̃ in loco iam ñ erit
ule nͦ tẽ erit qñ eam recordabim ĩ
nob̾ fusse ñ eẽ: alia ꝓfecto erit. hãc
enĩ quȩ minc ẽ facit res ipsa p̃sens.
et animo credentis affixa. at illã
quȩ tc̃ erit. faciet rei pret̾ite ima¬
ginatio. in recordantis memoria
dei ẽ. que tunc ñ erit. s ea ẽ. inueni¬
enda manima hõi s.i. rationali
siue intellectuali imago creatoris.
q̃ immortalit̾ immortalitati eiꝰ insita.

Expanded text:
rat quando species in loco positi corporis virat quando species in loco positi corporis videbatur? Non utique, sed prorsus alia: nam praeter quod illa erat extrinsecus, haec intrinsecus; illam profecto faciebat species praesentis corporis; hanc, imago praeteriti. Sic et in hac re, de qua nunc agimus, et propter quam putavimus adhibendum illud exemplum, fides quae nunc in animo nostro est, velut illud corpus in loco, dum tenetur, aspicitur, amatur, quamdam efficit trinitatem: sed non ipsa erit, quando fides haec in animo, sicut corpus illud in loco jam non erit. Quae vero tunc erit, quando eam recordabimur in nobis fuisse, non esse, alia profecto erit. Hanc enim quae nunc est, facit res ipsa praesens et animo credentis affixa: at illam quae tunc erit, faciet rei praeteritae imaginatio in recordantis memoria Dei est, quae tunc non erit: sed ea est invenienda in anima hominis, id est rationali, sive intellectuali, imago Creatoris, quae immortaliter immortalitati ejus est insita.
Abbreviated transcription (Latin):
tione que utrunq conuingit. huic
tͥnitati similẽ constituamꝰ. cũ fides
que nẽ inẽ. nob. tanqm corpꝰ illuo
in loco. ita in nr̃a memoria constitu¬
ta ẽ. de qua informat᷑ cogitatio recor¬
dantis: sic̃ ex illo corꝑe acies intuen¬
tis. Quib duob tt tͥnitas impleat᷑
annumerat᷑ t̾cia uoluntas. quȩ fidẽ
inmemoria constitutã. ⁊ qͣnͣdam eiꝰ¬
effigiem cõtiutu recordationis im¬
p̃ssam conectit ⁊ iungit. sic̃ milla
corꝑalis tͥnitate uisionis formam
corꝑis qd uidet᷑. ⁊ conformationem
que fit incernentis aspectu ꝯsungit
intentio uoluntatis. faciamꝰ gͦ corpꝰ
illud qd̃ cernebat᷑ int̾isse dilapsũ.
nec eiꝰ remansisse aliquid in ullolo¬
co: yt qd uidendũ recurrat aspect᷑.¬
t unqͥd qr imago rei corꝑalis. iã tnͣs¬
acte atq p̃terite remanet in memo¬
ria uñ informet᷑ cogitantis oꝑtutus
atq io utr̃q t̾cia uoluntate ĩringat᷑.
eadem tͥnitas eẽ. dicenda ẽ. quȩ fue¬

Expanded text:
trumque conjungit. Huic trinitati similem constituamus, cum fides quae nunc inest nobis, tanquam corpus illud in loco, ita in nostra memoria constituta est, de qua informatur cogitatio recordantis, sicut ex illo corpore acies intuentis: quibus duobus, ut trinitas impleatur, annumeratur tertia voluntas, quae fidem in memoria constitutam et qeffigiem in contuitu recordationis impressam connectit et conjungit; sicut in illa corporalis trinitate visionis, formam corporis quod videtur, et conformationem quae fit in cernentis aspectu, conjungit intentio voluntatis. Faciamus ergo corpus illud quod cernebatur, interisse dilapsum, nec ejus remansisse aliquid in ullo loco, ad quod videndum recurrat aspectus: numquid quia imago rei corporalis jam transactae atque praeteritae remanet in memoria, unde informetur recordantis obtutus, atque id utrumque tertia voluntate jungatur, eadem trinitas esse dicenda est, quae fue
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa fit. Si autẽ ñ facit etiã cum sui
meminit. seq intelligit ac diligit: stul¬
ta ẽ. Memin̾it itaq dei sui. ad cuiꝰ ima¬
ginẽ factaẽ. eumq intelligat atq di¬
ligat. Qd̃ ut b̾uius dicam: colat dm̃ ñ
ecce dei cultus ẽ. sapientia: ⁊ ñ scialu¬
ce. s sũme illiꝰ ltcis participatione sa¬
piens erit atq uͥ et̾na. ibi beata regna
dei sit. Tunc enĩ uera ẽ. Nlamsi humana
est uana ẽ. Uerum ñ ita dei. qͣ sapiens
ẽ ds̃. Neq enĩ participatione sui sapi-¬
ens ẽ: sic̃ mens participatione dei. Sed
quẽadmodũ dr̃ etiam uisticia dĩ. ñ so¬
lum illa qͣ ipse ustꝰ ẽ. s qmdat homi¬
ni cũ iustificat impiũ. Quã ꝯmendans
dei sapĩam. ⁊ suã uolentes constituere.
sapientie dei ñ sunt subiecti. Est gͥ na¬
tura ñ facta q̃ fecit om̃s ceteras mag¬
nas paruasq naturas. eisqͦ fecit sñ du¬
bitatione p̾stantior. ac ꝑ hoc hac etiã de
qua loquim̃ rationali. ⁊ intellectuali.

Expanded text:
it. Si autem non facit, etiam cum sui meminit, seseque intelligit ac diligit, stulta est. Meminerit itaque Dei sui, ad cujus imaginem facta est, eumque intelligat atque diligat. Quod ut brevius dicam, colat Deum noiptum est, Ecce Dei cultus est sapientia : et non sua luce, sed summae illius lucis participatione sapiens erit, atque ubi aeterna, ibi beata regnab ut etiam Dei sit. Tunc enim vera est: nam si humana est, vana est. Verum non ita Dei qua sapiens est Deus. Neque enim participatione sui sapiens est, sicut mens participatione Dei. Sed quemadmodum dicitur etiam justitia Dei, non solum illa qua ipse justus est, sed quam dat homini cum justificat impium, quam commendans Dei sapientiam, et suam volentes constituere, sapientiae Dei non sunt subjecti. 16. Est igitur natura non facta, quae fecit omnes caeteras magnas parvasque naturas, eis quas fecit sine dubitatione praestantior, ac per hoc hac etiam de qua loquimur, rationali et intellectuali,
Abbreviated transcription (Latin):
xͦ. ñ recedimꝰ: in qͦ st̃ om̃s thesauri sa¬
pientie ⁊ scientie absconditi. S nc̃ de
scientia loquim̃. pꝰ de sapientia qnͣ¬
tum ipse donau̾it locuturi. Nec ista
duo sic accipiamꝰ. quasi ñ liceat dic̃e
uł istam sapientiã quȩ in reb huma¬
nis ẽ. uł illã scientiã que incluunis.
Loquendi enĩ laciore confuetudine
ut᷑q sapĩa utͣq scientia dici potest
dat̃ sermo sapĩe. aliĩ sermo scientie:¬

Expanded text:
n recedimus, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Sed nunc de scientia loquimur, post de sapientia, quantum ipse donaverit, locuturi. Nec ista duo sic accipiamus, quasi non liceat dicere, vel istam sapientiam quae in rebus humanis est, vel illam scientiam quae in divinis. Loquendi enim latiore consuetudine, utraque sapientia, utraque scientia dici potest. datur sermo sapientiae, alii sermo scienti
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ñ uidebamꝰ memorit̃ recolue-¬
rimꝰ inpret̾itis atq tnsactis. depu¬
tabit᷑ ista fides. ñ inp̾̃sentib rebus
sẽꝑq manentib Ac ꝑ hoc etiã tri¬
nitas ista que nc̃ ineiꝰdem fidei p̃-¬
sentis ac manentis memoria con¬
tiitu. dilectione. consistit. tunc tns
Ex quocolligit᷑ ut si iam imago dei
ẽ. ista trinitas: etiã ipsa ñ ieis
quȩ semꝑ st̃. s in reb sit habenda

Expanded text:
quae non videbamus, memoriter recoluequae non videbamus, memoriter recoluerimus, in praeteritis atque transactis deputabitur fides ista, non in praesentibus rebus semperque manentibus: ac per hoc etiam trinitas ista quae nunc in ejusdem fidei praesentis ac manentis memoria, contuitu, dilectione consistit, tunc tranEx quo colligitur, ut si jam imago Dei est ista trinitas, etiam ipsa non in eis quae semper sunt, sed in rebus sit habenda
Abbreviated transcription (Latin):
minẽ uiuat. licet ꝑ eãdem tẽꝑalem fi¬
dem ad u̾itatẽ nitat᷑ ⁊ tendat ad et̃-¬
na: tñ in eiꝰdem fidei temꝑalis reten¬
tatione. cõtemplatione. dilectione. nõ-¬
dum talis ẽ trmitas. ut dĩ iam ima-¬
go clicenda sit: ne in reb temꝑa¬
lib constituta uideat᷑. quȩ consti¬
tuenda ẽ. inet̾nis. Mens quippe
humana cũ fidem suã uidet. qua
credit qd̃ ñ uidet: ñ aliquid sem¬
pit̾nũ uidet. N on enĩ semꝑ hoc erit
qd̾ utiq ñ erit. qñ ista ꝑegrinatio¬
ne finita. qua ꝑegrinam a dño ut
ꝑfidẽ ambulare necesse sit. species
illa succelet: ꝑ qm udebimꝰ facie
ad faciẽ. sic̃ mͦ ñuidentes tñ quia
credimꝰ uide merebim᷑. atq aospe-¬
ciem nos ꝑfidem ꝑductos eẽ gari¬
debimꝰ. Neq enĩ iam fides erit qͣ
crecdant᷑ que ñ uident᷑: s species
qua udeant᷑ quȩ credebant᷑. Tunc
gͦ ⁊ siuite huiꝰ mortalis tñsacte me¬
minerimꝰ. ⁊ credidisse nos aliqñ

Expanded text:
m vivat, licet per eamdem temporalem fidem ad veritatem nitatur, et tendat ad aeterna, tamen in ejusdem fidei temporalis retentione, contemplatione, dilectione, nondum talis est trinitas, ut Dei jam imago dicenda sit: ne in rebus temporalibus constituta videatur, quae constituenda est in aeternis. Mens quippe humana cum fidem suam videt, qua credit quod non videt, non aliquid sempiternum videt. Non enim semper hoc erit, quod utique non erit, quando ista peregrinatione finita, qua peregrinamur a Domino, ut per fidem ambulare necesse sit, species illa succedet, per quam videbimus facie ad faciem : sicut modo non videntes, tamen quia credimus, videre merebimur, atque ad speciem nos per fidem perductos esse gaudebimus. Neque enim jam fides erit, qua credantur quae non videntur; sed species, qua videantur quae credebantur. Tunc ergo etsi vitae hujus mortalis transactae meminerimus, et credidisse nos aliquando
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ adipiscenda ipsa et̾na ẽẽ. monstra¬
ii. fidem qͦ de tẽꝑalib reb quas ꝓ no-¬
bis et̃nꝰ fecit. ⁊ passus ẽ in hõie quem
ad eandẽ adeptionẽ et̾nor ꝓdesse dis¬
serui. Uirtutesq ipsas quib in hac tẽ¬
ꝑali mortalitate. prudent᷑. fortit᷑. tem¬

Expanded text:
propter adipiscenda ipsa aeterna esse monstrapropter adipiscenda ipsa aeterna esse monstravi . Fidem quoque de temporalibus rebus, quas pro nobiaeternorum adeptionem prodesse disserui: virtutesque ipsas, quibus in hac temporali mortalitate prudenter, fortiter, tem
Abbreviated transcription (Latin):
rũ autẽ ꝓpͥe scientie nom̃ optineat.
De qua uolumine t̾eio decimo dispu¬
taui. ñ utiq quicqͥd sciri ab hoĩe po¬
dest in reb humanis uͥ płimũ suꝑua¬
canee uanitatis ⁊ norie curiositatis
ẽ huic scĩe tribuens: s illuo tantũ¬
mͦ quo fides salubrima q̃ ad ueram
beatitudinẽ ducit gignit᷑. nutrit᷑. de¬
fendit᷑. roborat᷑. Qua scientia ñpollẽt
sdeles płuni: qmͣus polleant ipsa fi-¬
de płimũ. Aliuo ẽ. enĩ sctre tantũ mͦ qͥd
homo crede debeat ꝓpt̾ adipiscendam
uitã beatam quȩ ñ nͥ ȩt̃na ẽ aliud aũ
scire quẽadmodũ hoc ipsũ ipiis opi-¬
tulet᷑.: ⁊ contͣ impios defendat᷑: quam
pͥo appellare uocabulo scĩam uidet᷑
apłs. ie quapͥus cũ loquerer. ipsam
icipue fidẽ ꝯmendare curaui. a tẽꝑa-¬
ibi de tempalib disserens. Aet̾na uͦ in
hc̃ librum differens. etiã de reb ȩt̾nis
fidem. tẽꝑalem qͥdem ⁊ tẽꝑalit̾ incre¬
dentiũ cordib habitare necessariã tñ

Expanded text:
rum autem proprie scientiae nomen obtineat: de qua volumine tertio decimo disputavi, non utique quidquid sciri ab homine potest in rebus humanis, ubi plurimum supervacaneae vanitatis et noxiae curiositatis est, huic scientm quo fides saluberrima quae ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur; qua scientia non pollent fideles plurimi, quamvis polleant ipsa fide plurimum. Aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat propter adipiscendam vitam beatam, quae non nisi aeterna est: aliud autem, scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur, et contra impios defendatur, quam proprio appellare vocabulo scientiam videtur Apostolus. De qua prius cum loquerer, ipsam praecipue fidem commendare curavi, a temporibi de temporalibus disserens: aeterna vero in hunc librum differens, etiam de rebus aeternis fidem temporalem quidem, et temporaliter in credentium cordibus habitare, necessariam tamen
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia disputare sapientiũ: qͥd
ri sapientiã. ne sit nr̃a de illa im¬
pudens disputatio: Nõne t̾rebrnur
exemplo pytagore. qͥ cũ ausus ñ fuis¬
set sapientẽ ꝓfiteri philosophum
potius .i. amatorẽ. sapientie se eẽ. res¬
pondit: Aqͦ id nom̃ exortũ. ita dem¬
ceps posteris placuit. ut qnͣtalibet o
reb ad sapĩam ꝑtinentib doctͥna qͥ s
uł sibi uł aliis iudet᷑ excellere: ñ mĩ¬
philosophus uocaret᷑. An idõ ꝓfiteri
sapientẽ talium hoĩum nulluis aude¬
bat. qr sñ ullo peccato putabant eẽ. sa¬
pientẽ: Hoc autẽ nr̃a scͥptura ñ clicit
quȩ dic̃ argue sapientẽ. ⁊ amabit te.
Profecto enĩ uidicat habe peccatũ: quẽ
censet arguendũ. s ego nec sic qͥdem
sapientẽ me audeo ꝓfiteri. Satis ẽ mͥ
qd̾ etiã ipsi negare ñ possunt: eẽ etiã
philosophi .i. amatoris sapĩȩ de sapĩa
disputare. Nonenĩ hoc illi facẽ destitu¬
erunt: qui se amatores sapĩȩ potiꝰ quã

Expanded text:
sapientia disputare sapientium est, quid bimus sapientiam, ne sit nostra de illa impudens disputatio? Nonne terrebimur exemplo Pythagorae? qui cum ausus non fuisset sapientem profiteri, philosophum potius, id est amatorem sapientiae se esse respondit: a quo id nomen exortum ita deinceps posteris placuit, ut quantalibet de rebus ad sapientiam pertinentibus doctrina quisque vel sibi vel aliis videretur excellere, nphilosophus vocaretur. An ideo sapientem profiteri talium hominum nullus audebat, quia sine ullo peccato putabant esse sapientem? Hoc autem nostra Scriptura non dicit, quae dicit: Argue sapientem, et amabit te . Profecto enim judicat habere peccatum, quem censet arguendum. Sed ego nec sic quidem sapientem me audeo profiteri: satis est mihi, quod etiam ipsi negare non possunt, esse etiam philosophi, id est amatoris sapientiae, de sapientia disputare. Non enim hoc illi facere destiterunt, qui se amatores sapientiae potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
ti sunt disciplina. Quȩ utiq a dis¬
cendo nom̃ accepit. uñ. ⁊ scientia¬
dĩ dici pot̾. ao hoc enĩ queq res dicit᷑
ut sciat᷑: quis alianotione in his ꝙ̃
peccats suis mala quisq patit᷑ ut
corrigat᷑. dici soleat disciplina. uñ
illud ẽ. in epła ad hebreos. Qs em̃ẽ.
filiꝰ em ñ det disciplinã pat᷑ eiꝰ. Et
illud eindentiꝰ in eadẽ. Om̃is uͦ disci¬

Expanded text:
a discendo nomen accepit, unde et scientia dici potest. Ad hoc enim quaeque res discitur, ut sciatur. Quamvis alia notione, in iis quae pro peccatis suis mala quisque patitur ut corrigatur, dici soleat disciplina. Unde illud est in Epistola ad Hebraeos, Quis enim est filius, cui non det disciplinam pater ejus? et illud e
Abbreviated transcription (Latin):
recordantis acies informet᷑. ⁊ tale ali¬
quid gignat᷑ uͥ homo cogitat. qͣle ui
illo erat uͥ añ cogitationẽ memin̾at.
qr faciliꝰ dinoscit᷑ quod temꝑe accedit
&e iͥi parens ꝓlem spacio temꝑis ante¬
cedit. Hamsi nos referamꝰ ad int̾iorem
m̃tis memoriã qua se meminit: in
tiorem intelligentiã quase intelligic
⁊ intiorem uoluntatẽ qͣ se diligit ubi
runt. ex qͦ ẽẽ ceꝑunt. siue cogitarent᷑.
siue ñ cognarent᷑ uidebit᷑ quidem

Expanded text:
recordantis acies informetur, et tale alirecordantis acies informetur, et tale aliquid gignatur ubi homo cogitat, quale in illo erat ubi ante cogitationem meminerat: quia facilius dignoscitur, quod tempore accedit, et ubi parens prolem spatio temporis antecedit. Nam si nos referamus ad interiorem mentis memoriam qua sui meminit, et interiorem intelligentiam qua se intelligit, et interiorem voluntatem qua se diligit, ubi runt ex quo esse coeperunt, sive cogitarentur, sive non cogitaren
Abbreviated transcription (Latin):
constitui. qñ cogitant᷑. Tc̃ enĩ se ipsa
mens ⁊ meminisse: ⁊ intelligisse. ⁊ ama¬
re inuenit. etiam uñ ñ cogitabat. qñ
aliud cogitaba. S unͣ diu ñ cogitaue¬
rimꝰ. ⁊ uñ cogitare nͥ cõmoniti ñ uale¬
amꝰ io nos nescio qͦ eodemq mito mͦ
si pot̃ diciscire nescimꝰ. Demq recte
ab eo qͥ ꝯmemorat ei quẽ ꝯmemorat dr̃.
Scis hoc s seire te nescis. Cõmemorabo
⁊ inuenies te scientẽ. qd̾ te nescire pu¬
tau̾as. Idagunt ⁊ lut̾e que de his reb
concͥpte sunt: quas res cluce ratione
ueras ẽẽ inuenit lector. Non qͣs ueras
eẽ. credit ei qui scribit. sic̃ legit᷑ hy¬
storia: s qͣs ueras eẽ. ipse etiã inuenit.
siue apuidse sine impsa m̃tis luce
u̾itate. Qͥ uͦ nec admonitꝰ ualet ista
contueri: magna cecitate cordis. dene¬
bris ignorantiȩ dem̾sus ẽ altius. ⁊ mi¬
rabiliore diuina ope indiget: ut pos
qͣlecunq docum̃tũ qͦ possit intueri
quomͦ ex his quȩ memoria ꝯtinent᷑.

Expanded text:
constitui, quando cogitantur: tunc enim se ipsa mens, et meminisse, et intelligere, et amare invenit, etiam unde non cogitabat, quando aliud cogitabat. Sed unde diu non cogitaverimus, et unde cogitare nisi commoniti non valemus, id nos nescio quo eodemque miro modo, si potest dici, scire nescimus. Denique recte ab eo qui commemorat, ei quem commemorat dicitur: Scis hoc, sed scire te nescis; commemorabo, et invenies te scientem quod te nescire putaveras. Id agunt et litterae, quae de his rebus conscriptae sunt, quas res duce ratione veras esse invenit lector: non quas veras esse credit ei qui scripsit, sicut legitur historia; sed quas veras esse etiam ipse invenit, sive apud se, sive in ipsa mentis luce veritate. Qui vero nec admonitus valet ista contueri, magna caecitate cordis, tenebris ignorantiae demersus est altius, et mirabiliore divina ope indiget, ut possqualecumque documentum, quo posset ostendi quomodo ex iis quae memoria continentur,
Abbreviated transcription (Latin):
libris. ⁊ inuentũ neminẽ diligere qd
penitꝰ ignorat: ex his tñ que nota st̃
diligi. qñ diligi dicunt᷑ ignota. Nc̃
librum istum ita claudimꝰ. ut ad¬
moneamꝰ qd̃ iustꝰ ex fide uiuit. q̃
fides ꝑ dilectionẽ oꝑat᷑: ita ut uir-¬
tutes quoq ipse quib prudent᷑. for¬
eandẽ referant᷑ fidem. Non enĩ alit̾
poterunt ẽẽ. uirtutes. Que tñ in hac
uita ñ ualent tantũ. ut aliqͣnͣdo¬
ñ sit hic necessaria qͣliũcunq remiᷤᷤ¬
sio peccõꝵs: que ñ fit nͥ ꝑ eum qui
sanguine suo uicit pͥncipem pec¬
catoꝵ. Et hac fide itali uita que¬
cunq nationes st̃ in animo fide-¬
lis hõis. cũ memoria continent᷑.
& recordatione inspicunt᷑ ⁊ uolũ-¬
tati placent: reddunt qnͣdam
suign̾is tͥnitatẽ. s imago dei de
quã in eiꝰ adiuitorio pꝰ loquem᷑ non¬
dũ inipsa ẽ. Qd̃ tunc meliꝰ appa¬
rebit. cũ demonstratũ fuerit uͥsit:

Expanded text:
ntum neminem diligere quod penitus ignorat; ex iis autem quae nota sunt diligi, quando diligi dicuntur ignota. Nunc librum istum ita claudimus, ut admoneamus quod justus ex fide vivit : quae fides per dilectionem operatur , ita ut virtutes quoque ipsae quibus prudenter, foreamdem referantur fidem: non enim aliter poterunt verae esse virtutes. Quae tamen in hac vita non valent tantum, ut aliquando non sit hic necessaria qualiumcumque remissio peccatorum; quae non fit nisi per eum qui sanguine suo vicit principem peccatorum. Ex hac fide et tali vita quaecumque notiones sunt in animo fidelis hominis, cum memoria continentur, et recordatione inspiciuntur, et voluntati placent, reddunt quamdam sui generis trinitatem. Sed imago Dei, de qua in ejus adjutorio post loquemur, nondum in ipsa est: quod tunc melius apparebit, cum demonstratum fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
demonstrare suscepimꝰ. ad scientiã ꝑ¬
tinent ñ ad sapientiã. Qd aũ u̾bum ÷:
sñ temꝑe ⁊ sñ loco ẽ. patri coet̾num ⁊
uͥq totum. De quo si qͥs qͣm potest qnͣ¬
tum pot̾ ueracem ꝓferre sermonem:
sermo erit ille sapientie. ac ꝑ boc uer¬

Expanded text:
scientiam pertinent, non ad sapientiam. Quod autem Verbum est sine tempore et sine loco, est Patri coaeternum et ubique totum; de quo si quisquam potest, quantum potest, veracem proferre sermonem, sermo ille erit sapientiae: ac per hoc Ver
Abbreviated transcription (Latin):
qr sũmȩ naturȩ capax ẽ ⁊ eẽ par¬
ticeps pot̾. magna natura. Quera¬
mus gͥ in hac imagine dei qͣndã
sui gn̾is tͥnitatẽ. adiuitante ipso
quinos fecit ad imnaginẽ suam.
nonenĩ alit̾ ꝑ ossumꝰ hec salubrit̃
uestigare. ⁊ scđm sapientaã que
abillo ẽ aliquid inuenire. S ea

Expanded text:
 summae naturae capax est, et esse particeps potest, magna natura est. Quaeramus igitur in hac imagine Dei quamdam sui generis trinitatem, adjuvante ipso qui nos fecit ad imaginem suam. Non enim aliter possumus haec salubriter investigare, et secundum sapientiam quae ab illo est ali