comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nem genuisse: & post partum uirginem ꝑ¬
mansisse. Nec blasphemie heluidii acquies¬
endum: qui ait. uirgo ante partum ñ uir¬
ꝗo post partum.
lementa. idest celum ce t̾ram ñ credamꝰ
abolenda ꝑ ignem: s in melus ꝯmutanda.
figuram mundi idest imaginẽ. ñ substan¬
tam transituram..xxxu.¬
aritum duarum post baptysmũ ma-¬
tionarum. clericum ñ ordinandũ. Neq e
nuim qui unam quidem. s ꝯcubinã nõ ma¬
tronam habuit. nec illum qui uiduã. uel
repudiatam. aut meretricem in matrimo¬
nium sumpsit. neq eum qui semetipsũ¬
ne aliqua uel iusto iniustoue timore su¬
peratus truncauerit. neq illum qui usu
publica penitentia mortalia crimina de¬
siet. nec illum qui ꝑ ambitionem ad imi¬
iationem symonis magi pecuniã offert.
anctorum corꝑa ce p̃cipue .xxxuii.¬
beatorũ marcyrum reliquias. ac xp̃imẽ
bra sincerissima honoranda. ce basilicas
eorum nominib appellatas. uelut loca

Expanded text:
nem genuisse, et post partum virginem pnem genuisse, et post partum virginem permansisse: nec in hoc blasphemiae Helvidii acquiescendum, qui dixit: Virgo ante partum: non virgo post partum. Elementa, id est, coelum et terram, non credamus abolenda per ignem, sed in melius commutanda: figuram mundi, id est, imaginem non substantiam, transituram. Baritum duarum post baptismum matronarum, clericum non ordinandum dico; neque illum, qui unam quidem, sed concubinam, non matronam habuit; nec illum, qui viduam, vel repudiatam, vel meretricem in matrimonium sumpsit; neqne aliqua, vel justo injustove timore superatus truncaverit; neque illum qui usurpublica poenitentia mortalia deflet; nec illum qui atationem Simonis magi pecuniam offert. Sanctorum corpora, et praecipue beatorum martyrum reliquias ac si Christi membra, sincerissime honoranda, et basilicas eorum nominibus appellatas, velut loca
Abbreviated transcription (Latin):
dño suo. Unde ce merito ab ip̃o dño sc̃ĩ angio
uocantur. quod denuerunt arbitrio scĩtan
nec sociorum exemplo deuiauerint a boni¬
&e compescende fornicatioĩs obtentu. xm¬
elior ẽ continentia. s ñ sͥ sufficit adbre¬
tudinem. si pro solo amore pual¬
tie retinetur: nisi ce cum hoc affectu cauls
naturam uincit. ce pugnã. Naturã cous
integritate: pugnam castimoniȩ pact.
onum ẽ in cibo cum gr̃arum actione
sumere. quieqͥd deus edendum p̃cepit l¬
tinere autem aliquib ñ quasi malis h a
si ñ necessariis ñ ẽ malũ. Moderari auti &
usum pro necessitate &e temꝑe: ꝓpͥe xp̃a
uel fornicationi comꝑandas aut stupꝰ
cibos quoq credere malos. uel mali alꝰ
Sacrate deo uirginitati. nuptias coequari.
aut pro amore castigandi corꝑis abstinenti
hruio uel carnib nichil credere. meria ac¬
orescere: nec hoc xp̃iani. s iouiniani ẽ.
gtegra fide credendum. xxxiii.
beatam mariam dei xp̃i matrem ce uirgi¬

Expanded text:
 quod et merito ab ipso Domino sancti angeli vocantur, quod tenuerunt arbitrio sanctitatem, nec sociorum exemplo deviaverunt a bonconcupiscentiae fornicationis obtentu. Melior est continentia, sed non sibi sufficit ad beatitudinem, si pro solo amore pudicitiae retinetur; sed si cum hoc affectu causa naturam vincit et pugnam. Nam naturam corporis integritate, pugnam castimoniae pace. Bonum est in cibo cum gratiarum actione sumere quidquid Deus edendum praecepit; abstinere autem aliquibus, non quasi a malis, sed quasi non necessariis, non est malum. Moderari vero carnium usum pro necessitate et tempore, proprie vel fornicationi comparandas, aut stupro; cibos vero credere malos, vel mali causSacratae Deo virginitati nuptias coaequari, et pro amore castigandi corporis abstinentibus a vino vel carnibus, nihil credere meriti accrescere, non est hoc Christiani, sed Joviniani. Integra fide credendum est beatam Mariam Dei Christi matrem et virgi
Abbreviated transcription (Latin):
em sꝑare. Primo die lucem fider: quando pi¬
us uisibilib credit. ꝓpter quam fidem dñs
sibiliter apparere dignatus ẽ. Scdõ die ta¬
qmͣ firmamentũ discipline quod discerne
inter carnalia ⁊ sp̃ualia: sicut inter aqͦs
inferiores ⁊ suꝑiores. Tertio die quo me¬
tem suam ad ferendos bonorũ oꝑũ fruc̃¬
seꝑat a labe ⁊ fluctib temptationũ carni¬
lium: tamqͣm aridam terram a ꝑturbai¬
onib maris secernit. ut iam possit diceri
Mente seruio legi der: carne autẽ legi pl¬
cati. Quarto die quo iam in illo firmam̃s
discipline. sp̃uales intelligentias oꝑatur
atq distingui uidetur quid sit in cõmuta¬
bilis ueritas. que tamqmͣ sol fulget in a

Expanded text:
tem sperare. Primo die lucem fidei, quando pritem sperare. Primo die lucem fidei, quando prius visibilibus credit, propter quam fidem Dominus visibiliter apparere dignatus est. Secundo die tanquam firmamentum disciplinae, quo discernit inter carnalia et spiritualia, sicut inter aquas inferiores et superiores. Tertio die, quo mentem suam ad ferendos bonorum operum fructus, a labe et fluctibus tentationum carnalium, tanquam aridam terram a perturbationibus maris secernit, ut jam possit dicere, Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati . Quarto die, quo jam in illo firmamento disciplinae spirituales intelligentias operatur atque distinguit, videt quae sit incommutabilis veri
Abbreviated transcription (Latin):
quoniã duplex est sexus humanus. unde
generationes tales existunt. masculinus
⁊ femininus: quinarius gͦ ut dixi dupli¬
catus. denarium numerũ facit. Iam uͦ
ab ad olescentia ⁊ deinceps ubi iam racio
incipit in homine p̾ualere: accedit qͥno
sensib cognitio ⁊ actio quib uita regit᷑.
et amministratur: ut iam septenariꝰ numi¬
ẽẽ incipiat: qui similit̃ duplicatus. ꝓpt̾
duplicem sexum in quatuordecĩ gñati¬
onib eminet ⁊ apparet. quas habent tres
etates ꝯsequentes. tamqmͣ ad olescentis ⁊ iuue¬
nis ⁊ senioris. Senectutis uͦ etas sicut in nobs
nullo statuto annorũ temꝑe definit᷑. s post
quinq istas etates quantũ quisq uixerit ise¬
nectuti deputatur: sic in ista etate seculi nõ
apparent gn̾ationes. ut etiam occultus sit di¬
es. ultimus: quem utiliter dñs latere oporte¬
in bonis oꝑib ⁊ recta uita tam qmͣ distm¬
ctos istos sex dies: post quos debeat requ¬

Expanded text:
quoniam duplex est sexus humanus, unde quoniam duplex est sexus humanus, unde generationes tales existunt, masculinus et femininus; quinarius ergo, ut dixi, duplicatus denarium numerum facit. Jamvero ab adolescentia et deinceps, ubi ratio jam incipit in homine praevalere, accedit quinque sensibus cognitio et actio, quibus vita regitur et administratur, ut jam septenarius numerus incipiat esse: qui similiter duplicatus, propter duplicem sexum, in quatuordecim generationibus eminet et apparet, quas habent tres aetates consequentes, tanquam adolescentis, et juvenis, et senioris. Senectutis vero aetas sicut in nobis nullo statuto annorum tempore definitur, sed post quinque illas aetates quantum quisque vixerit, senectuti deputatur: sic et in ista aetate saeculi non apparent generationes, ut etiam occultus sit ultimus dies, quem utiliter Dominus latere oportein bonis operibus et recta vita tanquam distinctos istos sex dies, post quos debet quie
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecti: sicut pater uester qui in celis ẽ. T̃a¬
les enim faciunt oꝑa bona ualde. Post e¬
nim talia oꝑa sꝑanda ẽ requies. in die sep¬
timo: qui uesꝑam ñ habet. Nullomodo
ergo uerbis dici potest. quemadmodũ d̃s fe-¬
cerit. ⁊ condiderit celum ⁊ terram. ⁊ om¬
nem creaturam quam condidit. S ista
expositio per ordinem dierum sic indi-¬
cat tamqm historiam rerum factarum.
ut p̃dictionem maxime futurorũ obser¬
uet. Si autem aliqũe mouet quod in istiꝰ
etatib seculi. duas etates pͥmas denis
generationib aduertimus explicari:
tres autem consequentes singule qua-¬
tuordecim generationib contexuntur.
sexta uero ista nullo gñationũ nume¬
ro diffinita ẽ: facile est uidere etiam in
unoquoq homine duas pͥmas etates
infantiam ⁊ pueritiam corꝑis sensibus
inherere. Qui sensus corꝑis quinq s̃:
uisus. auditus. olfactus. gustus. ⁊tactꝰ.
Qumnarius autẽ numerus duplicatus:

Expanded text:
perfecti, sicut Pater vester qui in coelis est . Taperfecti, sicut Pater vester qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona valde. Post enim talia opera speranda est requies in die septimo, qui vesperam non habet. Nullo ergo modo verbis dici potest quemadmodum Deus fecerit, et condiderit coelum et terram et omnem creaturam quam condidit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indicat tanquam historiam rerum factarum, ut praedicationem futurorum . Si autem aliquem movet quod in istis aetatibus saeculi duas aetates primas denis generationibus advertimus explicari, tres autem consequentes singulae quatuordecim generationibus contexuntur, sexta vero ista nullo generationum numero definita est ; facile est videre, etiam in unoquoque homine duas primas aetates, infantiam et pueritiam, corporis sensibus inhaerere. Qui sensus corporis quinque sunt, visus, auditus, olfactus, gustus et tactus: quinarius autem numerus duplicatus,
Abbreviated transcription (Latin):
potest imitatur. cum ipso ppło sp̃ualit̃ pas¬
citur. sc̃arum scͥpturarũ alimentis ⁊ lege
diuina. parcim ad concipiendã fecundita¬
tem racionum atq sermonũ. tamqͣm ħbiᷤ
seminalib partim ad utilitatem morum
conuersationis humane. tamqm lignis
fructiferis partim ad uigorem fidei. spei.
⁊ caritatis in uitam eternam. tamqmͣ h¬
bis uiridib idest uigentib. que nullo es¬
tu tͥbulationũ possint arescere. S sp̃ualis
sic istis alimentis pascitur: ut multa intel¬
ligat. Carnalis autem idest paruulus in xp̃o
tamqmͣ pecus dei: ut multa credat que in¬
telligere nundũ potest. Tam̃ eosdem cibos
ẽẽ cepit. Ista ẽ enĩ de qua dñs dicit. Rutas
ueniet filius hominis: ⁊ inueniet fidem
suam suꝑ terram: Post istam uesperam
fiet mane: cum ipse dñs in claritate uen¬
turus est: Tunc requiescent cũ xp̃o ab om̃i¬
b oꝑib suis: hii quib dictum ẽ. Estote

Expanded text:
potest imitatur, cum ipso populo spiritualiter paspotest imitatur, cum ipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis et lege divina: partim ad concipiendam fecunditatem rationum atque sermonum, tanquam herbis seminalibus; partim ad utilitatem morum conversationis humanae, tanquam lignis fructiferiet charitatis in vitam aeternam, tamquam hbis viridibus, id est vigentibus, quae nullo aestu tribulationum possint arescere. Sed spiritualis sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat; carnalis autem, id est parvulus in Christo, tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere nondum potest: tamen eosdem cibos coepit, illa est de qua Dominus dicit: Putas cum veniet Filius hom., inveniet fidesuper terram ? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in charitate venturus est. Tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis ii quibus dictum est, Estote
Abbreviated transcription (Latin):
inmunda diceret: responsum est illi. Que
ds̃ mundauit: tu inmunda ne dixeris. Tc̃
fit homo ad imaginem ⁊ similitudinem
dei: sicut in ista sexta etate nascitur in car-¬
ne dñs nr̃. de quo dictũ est per ꝓphetã.
Et homo est. ⁊ quis agnoscet eum: Et que¬
admodum in illa die masculus ⁊ femina:
mo in illo die pecorib n serpentib ⁊ uolati¬
lib celi: sicut in ista etate. axp̃c regit aĩas
obtemꝑantes qͥ: que ad eccłam eius partĩ
de gentib. partim de popło iudeorum ue-¬
nerunt: ut ab eo domarentur atq mansu¬
escerent homines. uel carnali cõcupiscentie
dediti. sicut pecora. uel tenebrosa curiosita¬
te obscurati quasi serpentes. uel elati suꝑ¬
bia quasi aues. Et sicut in illo die pascit᷑
homo & animalia que cum ipso sunt herb̾
seminalib. ⁊ lignis fructiferis. ⁊ herbis uiri¬
dib: sic ista etate sp̃ualis homo. quicumq
bonus minister ẽ xp̃i. ⁊ eum bene quantũ

Expanded text:
immunda diceret, responsum est ei: Quae immunda diceret, responsum est ei: Quae Deus mundavit, tu ne immunda dixeris . Tunc fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, sicut in ista sexta aetate nascitur in carne Dominus noster, de quo dictum est per prophetam, Et homo est, et quis agnoscet eum? Et quemadmodum in illo die masculus et femina,mo in illo die pecoribus et serpentibus et volatilibus coeli, sicut in ista aetate Christus regit animas obtemperantes sibi, quae ad Ecclesiam ejus, partim de Gentibus, partim de populo Judaeorum venerunt; ut ab eo domarentur atque mansuescerent homines, vel carnali concupiscentiae dediti sicut pecora, vel tenebrosa curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum ipso sunt, herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus; sic ista aetate spiritualis homo quicumque bonus minister est Christi, et eum bene quantum
Abbreviated transcription (Latin):
quo senectus ueteris hominis apparet. hac
enĩ etate. carnale illud regnũ uehementer
atcritũ est: quando ⁊ templũ deiectum ẽ
& sacrificia illa cessauerunt: ⁊ nunc ea geis
qͣntum ad regni sui uires attinet. quasi ex¬
tremã uitã tͣhit. In ista tam̃ etate tamꝙͣ.
in senectute uet̾is hominis nouus homo
nascitur: qui iam sp̃ualiter uiuit. Sexta
enĩ die dictum ẽ. producat derra animã
uiuam. Nam qͥnto die dictum erat. ꝓdu¬
cant aque. ñ animã uiuã. s reptilia ani¬
marũ uiuarũ. quoniã corꝑa sunt reptilia⁊
ad huc corꝑali cutumcisione ⁊ sacrificiis tã ꝗͣ
in mari gentiũ ppłs ille legi seruiebat. Istã
uero animã uiuam dicit. qua uita iam inci¬
piunt eterna desiderari. Serpentes ergo ce
pecora que terra producit. gentes significant:
iam stabiliter eugło credituras. De quib dr̃
in illo uase quod petro demonstratũ est. in a¬
ctib apłorum. macta ⁊ manduca. Et cũ ille

Expanded text:
quo senectus veteris hominis apparet. Hac quo senectus veteris hominis apparet. Hac enim aetate illud carnale regnum vehementer attritum est, quando et templum dejectum est, et sacrificia ipsa cessaverunt; et nunc ea gens quantum ad regni sui vires attinet, quasi extremam vitam trahit. In ista tamen aetate tanquam in senectute veteris hominis, homo novus nascitur, qui jam spiritualiter vivit. Sexta enim die dictum erat: Producat terra animam vivam. Nam quinto die dictum erat: Producant aquae, non animam vivam, sed reptilia animarum vivarum; quoniam corpora sunt reptilia, et adhuc corporali circumcisione et sacrificiis tanquam in mari Gentium populus ille serviebat Legi. Istam vero animam vivam dicit, qua vita jam incipiunt aeterna desiderari. Serpentes ergo et pecora quae terra producit, gentes significant jam stabiliter Evangelio credituras. De quibus dicitur in illo vase quod Petro demonstratum est in Actibus Apostolorum: Macta, et manduca. Et cum ille
Abbreviated transcription (Latin):
uera sic ista etas a regni robore inclinata. et
fracta est in ppło iudeorum: quemadmodũ
homo a iuiuentute fit senior. Et betie cõꝑa-¬
tur illi dici quinto. quo facta s̃ animalia
mines inter gentes tamqmͣ in mari uiue¬
re ceperunt.⁊ habere incertã sedem atq in.¬
stabilem. sicut uolantes aues. S plane erãt
ibi etiam ceti magni. idest illi magni hõieᷤ
qui magis dñari fluctib seculi. qm seruire
in illa captiuitate potuerunt. Non enim ad
cultum idolorum aliquo terrore depraua¬
ti sunt. bi sane animaduertendũ ẽ. quod
benedix̃ ds illa animalia. dicens. crescite ⁊ ml¬
tiplicamini. ⁊ replete aquas maris. ⁊ uolati¬
lia multiplicentur suꝑ terrã: quia reuera
gens iudeorum ex quo disꝑsa est ꝑ gentes.
ualde multiplicata est. Huiꝰ dici. hoc est
huiꝰ etatis quasi uesꝑa est multiplicatio
peccatorũ in ppło uideo: quia sic excecati
dies quintus. Incipit autem dies sextus: in

Expanded text:
 Et revera sic ista aetas a regni robore inclinata et  Et revera sic ista aetas a regni robore inclinata et fracta est in populo Judaeorum, quemadmodum homo a juventute fit senior. Et bene comparatur illi diei quinto, quo facta sunt in aquimines inter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, et habere incertam sedem et instabilem, sicut volantes aves. Sed plane erant ibi etiam ceti magni, id est illi magni homines qui magis dominari fluctibus saeculi, quam servire in illa captivitate potuerunt. Non enim ad cultum idolorum aliquo terrore depravati sunt. Ubi sane animadvertendum est quod benedixit Deus illa animalia, dicens, Crescite et multiplicamini, et implete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram: quia revera gens Judaeorum, ex quo dispersa est per gentes, valde multiplicata est. Hujus diei, hoc est hujus aetatis, quasi vespera est multiplicatio peccatorum in populo Judaeorum, quia sic excaecatidies quintus: incipit sextus, in
Abbreviated transcription (Latin):
etas porigitur ab abraham usq ad da¬
uid: quatuordecĩ generationib. Huius
uesꝑa est in ppł peccatis. qui diuina manda¬
ta preteribant usq ad malitiam pessimi regĩ
similis iuuentiti est: ⁊ reuera inter omnes
etates regnat iuuentus: ⁊ ip̃a est firmũ or¬
namentum etatũ omniũ. Et ideo bene ꝯpa¬
ratur quarto dier: quo facta s̃ sidera celi in
firmam̃to celi. Quid enĩ euidentius signifi¬
cat splendorem regni qm solis excellentia.
Et plebem obtemꝑantem regno. lune spłẽ-¬
dor ostendit. tamqmͣ sinagogam ip̃am:
stelle pͥncipes eius: ⁊ omĩa tãqm in firma¬
mento in regni stabilitate fundata. Huiu̾
quasi uesꝑa est in peccatis regum: quib illa
mane tnͣsmigratio in babiloniam: cum in
ea captiuitate ppłs leniter in peregrino o¬
dio collocatus est. Et porrigitur hec etas
declinatio a iuuentute ad senectutem. ñdũ
senectus. s iam ñ iuuentus: quia senioris e¬
tas est. quam greci presbiten uocant. Nã

Expanded text:
etas porrigitur ab Abraham usque ad David quatuordecim generationibus. Hujus vespera est in populi peccatis, quibus divina mandata praeteribant, usque ad malitiam pessimi regis similis juventutis est. Et revera inter omnes aetates regnat juventus, et ipsa est firmum ornamentum omnium aetatum: et ideo bene comparatur quarto diei, quo facta sunt sidera in firmamento coeli. Quid enim evidentius significat splendorem regni, quam solis excellentia? Et plebem obtemperantem regno splendor lunae ostendit, tanquam synagogam ipsam, et stellae principes ejus, et omnia tanquam in firmamento in regni stabilitate fundata. Hujus quasi vespera est in peccatis regum, quibus illa mane transmigratio in Babyloniam, cum in ea captivitate populus leniter in peregrino otio collocatus est. Et porrigitur haec aetas declinatio a iuventute in senectutem; nondum senectus sed iam nondum iuventus, quia senioris aetas est, quam Graeci πρεσβύτην vocant. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
futurum erat celũ ⁊ t̾rã. Dicta ẽ terra mui¬
sibilis ⁊ incomposita. ⁊ denebre suꝑ abyssũ.
quia informis erat. ⁊ nulla specie cerni aut
tractari poterat: etiam si esset homo qui
uideret atq tractaret. Bicta ẽ aqua: qͥa
facilis ⁊ ductilis subiacebat oꝑanti.ut
de illa omnia formarent᷑. S sub hiis om̃i¬
b nominib materia erat inuisa ⁊ infor.¬
mis: de qua ds̃ condidit mundũ.

Expanded text:
futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invifuturum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condidit mundum.
Abbreviated transcription (Latin):
cetera. Inuisibilem autem dixit propter
obscuritatem: ⁊ incompositam ꝓpter in¬
formitatem. Eandẽ ip̃am materiam eti¬
am aqũa appellauit. suꝑ qũa ferebatur
sp̃c dei: sicut suꝑfertur reb fabricandis
uoluntas artisicis. Quod ⁊ si paucorũ in¬
telligentia pot̾est antingere: humanis
tamen uerbis nescio utrum uel a paucis
hominib possit exponi. Propt̾ea uͦ non
absurde etiam aqua dicta ẽ ista materia:
quia omnia que in t̾ra nascunt᷑. siue ani¬
malia. siue arbores: uel herbe. ⁊ si qua si¬
milia: ab humore incipiunt formari. at¬
ꝙ nutriri. Hec gͦnomina omnia. siue ce¬
lum ⁊ t̾ra. siue t̾ra inuisibilis ⁊ incompo¬
terie: ut res ignota notis uocabulis insinu¬
aretur. imꝑitiorib. ñ uno uocabulo s mul¬
tis: ne si unũ eẽt. hoc esse putaretur. quod
consueuerant homines in illo uocabulo in¬
telligere. Dictum ẽ gͦ celum ⁊ t̾ra: quia inde

Expanded text:
caetera. Invisibilem autem dixit, propter caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incompoformis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hoc putaretur esse quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde
Abbreviated transcription (Latin):
nis: etiam dñs loquitur. cũ dicit. iam ñ
dicam uos seruos. quia seruus nescit qͥd
factat dñs eius. uos aũ dixi amicos: qͥa
omnia queẽq audiui a patre meo. nota
feci uobis. ñ quia iam factum erat: sed
quia certissime futurũ erat. Nam post
paululũ dicit illis. Adhuc multa habe-¬
o uob̾ dicere: s ñ potestis portare modo.
Ut quid gͦ dixerat. omnia que audiui a
patre meo nota uob̃ feci: nisi quia se scie¬
bat hoc ẽẽ facturum: Sic etiam celum
terra potuit dici materia. unde nõdum
erat factum celum ⁊ terra: s tamen non
aliunde faciendum erat. Innumerabileˢ
tales locutiones in scͥpturis diuinis in¬
ueniunt᷑. sicut in consuetudine sermo¬
nis nr̃i. cum id quod certissime futurũ
sꝑamus dicimus. iam factũ puta. Hanc
autem adhuc informem materiam etiã
inuisibilem terram atq in cõpositã uolu¬
it appellare: quia inter omnia elementa
mundi. derra uidet᷑ minus speciosa qmͣ

Expanded text:
nis etiam Dominus loquitur, cum dicit: Jam non nis etiam Dominus loquitur, cum dicit: Jam non dico vos servos, quia servus nescit quid faciat omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis : non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur. Sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime speramus futurum dicimus, Jam factum puta. 12. Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam
Abbreviated transcription (Latin):
lignum: s de ligno aliquid facit. Sic & ce¬
teri om̃s huiusmodi opifices. Omnipotess
autẽ ds̃ nulla re adiuuandus erat quam
ipse ñ fecerat: ut quod uolebat efficeret.
Si enim ad eas res quas facere uolebat
adiuuabat eum aliqua res quam ipse ñ
fecerat: ñ erat omĩpotens. quod sacrilegi¬
um ẽ credere. Informis gͦ illa mat̾ia. quã de
nichilo fecit d̃s. appellata ẽ pͥmo celum ⁊ ter
ñ quia hoc iam erat. s quia hoc ẽẽ poterat.
nam ⁊ celum postea scͥbitur factum: qũe¬
admodum si semen arboris consideranteᷤ.
dicamus ibi ẽẽ radices. & robur. ⁊ ramos
fructus. ⁊ folia: ñ quia iam s̃. s quia inde
futura s̃. Sic dictum ẽ. in pͥncipio fecit ds̃
celum ⁊ terram. quasi semen celi ⁊ terre: cũ¬
in confuso adhuc ẽẽt celi ⁊ terre materia.
S quia certum erat inde futurum ẽẽ ce¬
lum ⁊ terram: iam ⁊ ip̃a materia celum
&s terra appellata est. Isto genere locutio¬

Expanded text:
lignum, sed de ligno aliquid facit, sic et caelignum, sed de ligno aliquid facit, sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret; si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens; quod sacrilegum est credere. Informis ergo illa materia quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et ternon quia hoc jam erat, sed quia hoc esse poterat. Nam et coelum postea scribitur factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices et robur, ramos, fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt. Sic dictum est: In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum confusa adhuc esset coeli et terrae materia. Sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutio
Abbreviated transcription (Latin):
unde omnia fierent que distincta atq for¬
mata s̃: quod credo a grecis chaos appellari.
Sic enim ⁊ alio loco dictum legimus in lau¬
dib dei. qui fecisti mundum de materia in¬
formi: quod aliqui codices habent de materi¬
a inuisa. Et ideo ds̃ rectissime creditur om̃ia
de nichilo fecisse. quia etiã si omnia forma¬
ta de ista materia facta sunt: hec ip̃a tam̃
materia de nichilo omnino facta ẽ. Non
enim debemus ẽẽ similes istis qui omnipo¬
tentem dm̃ ñ credunt aliquid de nichilo
facere potuisse: cum cõsiderant fabros qͦslib¬
& opifices ñ posse aliquid fabricare. nisi ha¬
buerint unde fabricent. Et ligna enĩ ad¬
iuuant fabrũ. ⁊ argentum adiuuat argẽ¬
tarium. ⁊ aurum aurificem: & terra figu¬
lum adiuuat. ut possit ꝑficere oꝑa sua. Si
enim ñ adiuuent᷑ ea materia unde aliqͥd
fingunt. nichil possunt facere: cũ materiã
ipsam ñ ipsi faciant. Non enĩ faber facit

Expanded text:
unde omnia fierent quae distincta atque forunde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis Chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi, etc., quod aliqui codices habent de materia invisa. Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis, qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil possunt facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit
Abbreviated transcription (Latin):
tu redeunt in eos qui cedere audent: quod
credere deberent. ut intelligere mererentur.
Deinde querunt.⁊ insultando int̾rogant:
unde erat ipsa aqua. suꝑ quam suꝑferebatur
sp̃c dei: Numqͥd enĩ suꝑius scͥptum ẽ quod d̃s
aquam fecerit: Hoc si pie quererent: inuenirẽt
queadmodum intelligendũ eẽt. Non enĩ aqua
sic appellata ẽ hoc loco. ut hec a nob̃ intelliga¬
tur. qu̾a uidere iam ⁊ tangere possumꝰ: quomͦ
nec terra que inuisibilis ⁊ incõposita dicta ẽ.
talis erat: qualis ista que iam uideri ⁊ tracta¬
ri potest. S illud quod dictum ẽ. in pͥncipio
fecit ds̃ celum ⁊ terram. celi ⁊ t̾re nomine uni¬
uersa creatura significata ẽ. qũa fec̃ ds̃ ⁊ con¬
didit. Ideo autem nominib uisibilium rerum
hec appellata sunt. propter paruulorũ infirmi¬
tatem: qui minꝰ idonei s̃. inuisibilia comp̃hen¬
dere. Primo gͦ mat̾ia facta ẽ. ꝯfusa ⁊ informis.

Expanded text:
tu redeunt in eos, qui caedere audent quod tu redeunt in eos, qui caedere audent quod credere deberent, ut intelligere mererentur. Deinde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram , coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis,
Abbreviated transcription (Latin):
rep̃hendere. ut dicant. Aqua ergo erat ha¬
bitaculum sp̃c der: ⁊ ipsa continebat sp̃m
dei:. Totum conantur ꝑuersa mente ꝑues¬
tere: ⁊ excecant᷑ malitia sua. Cũm enim di¬
cimus. sol suꝑfertur suꝑ terram: num quiꝰ
hoc intelligi uolumus. quod in t̾ra sol ha¬
habitet. ⁊ terra solem contineat: Et tamen
ñ sic sp̃c dei suꝑferebatur suꝑ aquam. sicis
suꝑfertur sol suꝑ terram: s alio modo. qũs
pauci intelligunt. Non enim ꝑspacia locos
tatis sue. Dicant autem nob̾ isti. quomͦ his re¬
b que fabricandes̃ suꝑferatur uoluntas fabri:
Quod si hec humana ⁊ cotidiana ñ conp̃hendũt:
timeant dm̃. & simplici corde quod ñ intelligũt
querant: ne cum uolunt uerbis sacrilegis concidẽ
ueritatem. quam uidere ñ possunt. redeat illis
securis in crura. Nam illa concidi ñ potest: q̃
incõmutabilis manet. S quecumq plage in
illam emisse fuerint que ꝑcutiant. maiori ic¬

Expanded text:
reprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat hareprehendere, ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum spiritus Dei, et ipsa continebat spiritum Dei? Totum conantur perversa mente pervertere, et excaecantur malitia sua. Cum enim dicimus, sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra sol habitet, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei ferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram, sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per spatia locorum itatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo his rebus quae fabricandae erunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem, quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest, quae incommutabilis manet; sed quaecunque plagae in illam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori ic
Abbreviated transcription (Latin):
abyssum. añqm ds faceret lucem: Quis illas
fecerat uel genuerat: Aut si nemo fecerat uel
genuerat eas. et̾ne erant tenebre. quasi aliqͥd
sint tenebre: s ut dictum est. lucis absentia
hoc nomen accipit. S̾ quia ipsi fabulis su¬
is decepti. crediderunt ẽẽ gentem tenebrarum.
in qua ⁊ corꝑa ⁊ formas. ce aĩas in illis corꝑib
fuisse arbitrantur: ideo putant quod tenebri
aliquid sint. ⁊ ñ intelligunt ñ sentiri tenebs
nisi quando ñ uidemus: sicut ñ sentitur sile¬
dium. nisi quando ñ audimus. Sicut autẽ
silentium nichil ẽ: sic ⁊ denebre nichil sunt.
Sicut autem isti dicunt. gentem tenebrarũ
contra dei lucem pugnasse: sic potest ⁊ alius
similit̾ uanus dicere. gentem silentiorum ꝯ¬
tra dei uocem pugnasse. Sed illas uanitateᷤ
modo ñ suscipimus refellere atq conuincere.
nunc enim ea que reprehendunt inueteri te¬
stamento statuimus defendere. quantũ uid

Expanded text:
abyssum, antequam Deus faceret lucem? quis illas abyssum, antequam Deus faceret lucem? quis illas fecerat, vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae? quasi aliquid sint tenebrae. Sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas, et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur; ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus; sicut non sentimus silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est; sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscipimus refellere atque convincere; nunc enim ea quae reprehendunt in veteri testamento statuimus defendere, quantum ut r
Abbreviated transcription (Latin):
corpus hominis. ⁊ mortales oculos: in qͥb
nos uincunt aquilarum oculi. qui solem
istum multo melius qmͣ nos dicunt᷑ aspi¬
cere. Illud autem lumen ñ irrationabiliũ
auiũ oculos pascit. s pura corda eorum qͥ
deo credunt: ⁊ ab amore uisibilium rerum.
& temporalium. se ad eius p̃cepta implen¬
da conuertunt. Quod om̃s homines pos¬
sunt. si uelint: quia illud lumen omnem
hominem illuminat uenientem in hunc
munꝰdum. Ergo denebre erant suꝑ abyssum.
anteqͣm lux ista fieret. de qua consequent̃
hoc loco dicit᷑. & dixit d̃s. fiat lux. quia ubi
uix ñ est tenebre s̃: ñ quia aliquid s̃ tenebre.
s ipsa lucis absentia tenebre dicunt᷑. Sicut
silentium ñ aliqua res ẽ. s ubi sonus ñ est. si¬
lentium diciur. ⁊ nuditas ñ aliqua res ẽ: sed
in corꝑe ubi tezumentum ñ est. nuditas dicit᷑.¬
⁊ in anitas ñ ẽ aliquid.s locus ubi corpus nõ
solent dicere. Unde erant ipse tenebre super

Expanded text:
corpus hominis, et mortales oculos quibus corpus hominis, et mortales oculos quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Iavium oculos pascit, sed pura corda eorum qui Deo credunt, et ab amore visibilium rerum et temporalium se ad ejus praecepta complenda convertunt, quod omnes homines possunt, si velint: quia illud lumen omnem illuminat hominem venientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum, antequam lux ista fieret. De qua consequenter hoc loco dicitur: Et dixit Deus, Fiat lux. Quia ubi lux non est, tenebrae sunt; non quia aliquid sint tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur; et nuditas nin corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur. Et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super
Abbreviated transcription (Latin):
b suis oradinata distinctione disponeret. añ
qmͣ diceret. fiat lux. ⁊ fiat firmamentum. &.
congregentur aque. ⁊ appareat arida: ⁊ cet̾a
que in eodem libro ꝑ ordinem sic exponunt᷑.
Que om̃ia continent tam magna misteria.
ut quisqͥs ea didicerit. omniũ hereticorum
uanitatem uel doleat quia homines sunt.
uel derideat quia suꝑbis̃. Sequit᷑ in illo
Ut tenebre erant suꝑ abys lbro¬
dicentes. In tenebris ergo erat ds̃. anteqͣm
faceret lucem: Et uere ipsi s̃ in denebris ig¬
norantie: ⁊ ideo ñ intelligunt lucem in qua
d̾̃s erat. anteqm faceret istam lucem. Non
enim norunt isti lucem: nisi quam carne¬
is oculis uident. Et id̃o istum solem quem
pariter ñ solum cum bestiis maiorib. sed
etiam cũ muscis ⁊ uermiculis cernimus.
illi sic colunt: ut particulam dicant esse
lucis illius. in qua habitat ds̃. Sed nos in¬
telligamus aliam eẽ lucem. in qua habitat¬
istius lumen. ñ illuminat hominem sed

Expanded text:
bus suis ordinata distinctione dibus suis ordinata distinctione diequam diceret, Fiat lux, et fiat firmamentum, et congregentur aquae, et appareat arida, etc., quae in eo libro per ordinem sic exponuntur, Quae omnia continent tam magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat quia homines sunt, vel rideat quia superbi sunt. Sequitur in illo libro: Et tenebrae erant super abysdicentes: In tenebris ergo Deus erat antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem, in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim noverunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident, et ideo istum solem quem pariter non solum cum bestiis majoribus, verum etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt, ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. Sed nos intelligamus aliam esse lucem in qua Deus habitatistius lumen non illuminat hominem, sed
Abbreviated transcription (Latin):
tatem dei nosse quisq desiderat: fiat amicus
deo: quia si uoluntatem hominis nosse uel
dentiam ac stulticiam deriderent. Nõ aũ¬
quisq efficttur amicus dei: nisi purgatissimiꝰ
morib.⁊ illo sine p̾cepti. de quo dic̃ apłs. fi¬
nis aũ precepti ẽ caritas de corde puro. ⁊ con¬
scientia bona ⁊ fide ñ ficta. Quod isti si ha-
uod autẽ sequit᷑ in libro geneseos. terra
autem erat inuisibilis ⁊ incõposita: sic
reprehendunt manichei. ut dicant. Quomͦ
ra erat ininsibilis & incomposita. Itaq cũ
rare quam nosse: etiam res aꝑtissimas nõ
intelligunt. Quid enĩ manifestius dici po¬
tuit. qmͣ hoc dictum ẽ: in pͥncipio fecit d̃s̃
celum ⁊ terram: Terra autem erat inuisi¬
bilis & in composita: id est in principio
fecit ds̃ celum ⁊ terram. terra autẽ ipsa qu̾a
fecit ds̃. inuisibilis erat & incomposita. ante¬
quam ds omnium rerum formas locis ⁊ sedi¬

Expanded text:
tatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus tatem Dei nosse quisquam desiderat, fiat amicus Deo: quia si voluntatem hominis nosse quisus impudentiam ac stultiquisque efficitur amicus Dei, nisi purgatissimis moribus, et illo fine praecepti de quo dicit Apostolus: Finis autem praecepti est charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta , quod isti si habeuod autem sequitur in libro Geneseos: Terra autem erat invisibilis et incomposita, sic reprehendunt Manichaei, ut dicant: Quomodra erat invisibilis et incomposita? Itaque cum rare quam nosse, etiam res apertissimas non intelligunt. Quid enim manifestius dici potuit, quam hoc dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem erat invisibilis et incomposita; id est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedi
Abbreviated transcription (Latin):
ut hoc eẽnt quod ipse ẽ: s ea fecit de nichilo.
ut ñ essent equalia. nec ei a quo facta s̃. nec
filio eius per quem facta s̃. ustus ẽ enim: si gͦ
isti dixerint. quid placuit deo facere celum &
t̾ram: respondendum ẽ eis. ut prius iũ discãt
uoluntatis humane. qui uoluntatẽ dei nos¬
se desiderant. Causas enĩ uoluntatis dei sci¬
re querunt: cum uoluntas dei omniũ que s̃.
ipsa sit causa. Si enĩ habet causam uolun¬
tas dei: est aliquid qd̾ añcedat uoluntatẽ dei.
quod nefas ẽ credere. Qui gͦ dicit. quare fec̃
ũs celum ⁊ t̾ram: respondendũ ẽ illi. quia
uoluit. Uoluntas enĩ dei causa ẽ celi ⁊ terre:
Qui aũ dicit. quare uoluit facere celũ ⁊ terram:
maius aliquid querit. qm est uoluntas dei.
Nichil aũ maus inueniri potest. Compescat.
ergo se humana temeritas: ⁊ id quod ñ est ñ
querat. ne id quod ẽ ñ inueniat. Et si uolun¬

Expanded text:
ut hoc essent quod ipse est. Sed ea fecit de nihilo, ut hoc essent quod ipse est. Sed ea fecit de nihilo, ut essent aequalia, nec ei a quo facta sunt, nec Filio ejus per quem facta sunt. Justus est enim. Si enim isti dixerint, Quid placuit Deo facere coelum et terram? respondendum est eis, ut prius vim discant voluntatis humanae, qui voluntatem Dei nosse desiderant. Causas enim voluntatis Dei scire quaerunt, cum voluntas Dei omnium quae sunt ipsa sit causa. Si enim habet causam voluntas Dei, est aliquid quod antecedat voluntatem Dei? Quod nefas est credere. Qui ergo dDeus caelum et terram? respondendum est illi: quia uoluit. Voluntas enim Dei causa est caeli et terrae, Qui autem dicit, Quare voluit facere coelum et terram? majus aliquid quaerit quam est voluntas Dei: nihil autem majus inveniri potest. Compescat ergo se humana temeritas, et id quod non est non quaerat, ne id quod est non inveniat. Et si volun
Abbreviated transcription (Latin):
spem uite et̾ne. quam promisit ñ mendax
d̃s. aute temꝑa et̃na. Eterna enĩ temꝑa: qͥd
ante se habere potuerunt: Hoc ergo cogã¬
tur exponere. ut intelligant se ñ intelli¬
gere. cum temere uolunt rep̃hendere. quod
diligent̃ querere debuerunt. Si aũ ñ dict̃.
quid placuit deo. subito facere celũ ⁊ t̾ram.
s tollunt inde subito. ⁊ hoc tantũ dicunt.
quid placuit d̾o facere celum ⁊ t̾ram. ñ enĩ coeliũ
deo mundũ istum dicimꝰ. quia ñ eiꝰ et̾nitatis ẽ
hic mundus. cuiꝰ et̃nitetis est ds̃. mundũ qͥ p¬
pe ds̃ fecit. ⁊ cum ipsa creatura quam fecit d̾s.
temꝑa ẽẽ ceperunt: ⁊ ido dicunt᷑ et̾na temꝑa.
ñ tam̃ sics et̃na temꝑa qͣmodo et̃nus est d̾̃s.
quia ds̃ ẽ ante temꝑa. qui fabricator ẽ tem¬
porum: sicut omĩa que fecit ds̃ bona s̃ ualde.
s ñ sic bona s̃. quomͦ bonus ẽ deus. qui illa fe¬
cit. Hec autem facta s̃. nec ea genuit de seip̃o.

Expanded text:
spe vitae aeternae, quam promisit non mendax spe vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna . Aeterna enim tempora quid ante se habere potuerant? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. Si autem non dicunt: Quid placuit Deo subito facere coelum et terram; sed tollunt inde, subito, et hoc tantum dicunt: Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum dicimus, quia non ejus aeternitatis est hic mundus, cujus aeternitatis est Deus. Mundum quippe Deus fecit, et si cum ipsa creatura, quam fecit Deus tempora esse coeperunt, et ideo dicuntur aeterna tempora; non tamen sic sunt aeterna quomodo aeternus est Deus, quia Deus est ante tempora, qui fabricator est temporum: sicut omnia quae fecit Deus bona sunt valde, sed non sic bona sunt quomodo bonus est Deus qui illa fecit. Haec autem facta sunt, non ea genuit de se ipso,
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ fecisse celum ⁊ t̾ram credimus: debemiuᷤ
utiq intelligere. quod añ pͥncipiũ temꝑis
ñ erat tempus. Deus enĩ fecit ⁊ temꝑa: ⁊ iõ
añqͣm faceret temꝑa. ñ erant temꝑa. Nõ
ergo possumus dicere. fuisse aliquod tempꝰ.
quando d̃s̃ nundum aliquid fecerat. Quo¬
modo enim erat tempus qͦd deus ñ fecerat:
cum omniũ tempoꝵ ip̃e sit fabricator. Et
si tempus cum celo ⁊ t̾ra eẽ cepit: ñ potest
inueniri tempus. quo ds̃ nundũ fecerat
celum ⁊ t̾ram. Cum aũ dicit᷑. quid ei subito
placuit: sic dr̃. quasi aliqua temꝑa transie¬
rint. quib ds̃ nichil oꝑatus ẽ. Non enĩ trã¬
sire poterat tempus. quod nõdum fecerat d̃s:
quia ñ potest oꝑator temporũ eẽ nͥ qui est
ante temꝑa. Certe ⁊ ipsi manichei legunt
apłm paulum. ⁊ laudant ⁊ honorant: ⁊ eiꝰ
epłas male int̃pretando. multos decipiunt.
Bicant gͦ nob̾. quid dixerit apłs paulus. agni¬
tionem ueritatis. que ẽ scdm pietatem dei. in

Expanded text:
Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere, quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora. Et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non enim possumus dicere fuisse aliquod tempus quando Deus nondum aliquid fecerat, quomodo enim erat tempus quod Deus non fecerat, cum omnium temporum sit ipse fabricator. Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus quo Deus nondum fecerit coelum et terram. Cum autem dicitur: Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint, quibus Deus nihil operatus est; non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus, quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum et laudant et honorant, et ejus epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus: Agnitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei in
Abbreviated transcription (Latin):
one nature. Ubi ẽ gͦ inseꝑabilitas posibs¬
tis: an forte nõdum baptẏrati in naturah¬
num ñ sunt: hic prorsus hic posset iigs
ce si aduertat potest. Qui fieri potest in
ut cuicumq baptizato caro sit contrane¬
ñ baptiratis potest caro eẽ contraria s̃
quem admodũ: cum sit etiã in ipsis illa
multum defensa natura. Certe uel m
cedit ẽẽ uitiatam. si iam in baptrats
saucius sanus de stabulo egressus ẽ ar
nus in stabulo ẽ: quo eum curandum n¬
cors samaritanus aduexit. Porro si uel t
concedit carnem eẽ ꝯtrariam: dicat quh
atura unius eiusdemq creatoris. procuta
bio bona quia boni: nisi quia hoc ẽ utiu
quod ꝓpria inflictum ẽ uoluntate.e la
ut in natura sanetur eo ipso opus ẽ salux
quo ĩstituta natura creatore. Hoc salut
eaq illius medicina qua uerbum carofiu
est. ut habitaret in nobis. si opus eẽ fate

Expanded text:
ione naturae. ubi est ergo inseparabilitas possibiione naturae. ubi est ergo inseparabilitas possibilitatis? an forte nondum baptizati in natura hominum non sunt? hic prorsus, hic posset uigilare et, si aduertat, potest. qui fieri potest, inquit, ut cuicumque baptizato sit caro contran baptizatis potest caro esse contraria. exponat quemadmodum, cum sit etiam in ipsis illa ah co multum defensa natura. certe uel in eis concedit esse uitiatam. si iam in baptizatis ille saucius sanus de stabulo egressus est, aut sanus in stabulo est, quo cum curandum misericors Samaritanus aduexit. porro si uel istis concedit carnem esse contrariam, dicat quid et spiritus, creatura unius eiusdemque creatoris procul dubio bona, quia boni, nisi quia hoc est uitium, quod propria inflictum est uoluntate; et hoc ut in natura sanetur, co ipso opus est saluatore, quo instituta est natura creatore. hoc saluatore eaque illius medicina, qua uerbum caro factum est, ut habitaret in nobis, si opus esse fateamur
Abbreviated transcription (Latin):
que primo inculpata ce salua condita est.
utcumq acceptaret᷑ hoc dictũ: qmꝙͣ inse¬
parabilem habere possibilitatẽ. idest ut ita
dicam inamissibilem ñ debuit illa natura
dici. que uitiari posset. & medicũ querere
qui ceci ocłos sanaret. & uidendi possibili¬
tatem restitueret: que fuerat amissa per
cecitatem. Quoniã cecus puto qͦd uelit ui¬
dere. sed ñ potest: si autẽ & ñ potest in est
uoluntas: s amissa ẽ possibilitas. Adhuc
uidete quas moles conetur qui suam sen¬
tentiam ducat: irrumpere si ualeret. Obi¬
cit enĩ sͥ questionem dicens:s caro nobis
scd̾m apłm contraria ẽ inquies. Deinde re-¬
spondet. Qui fieri podest ut ouicumq bap¬
tirato sit caro ꝯtraria. cum seađ̃m eundem
tis dicit carnem contrariã eẽ ñ posse
utrum uerum sit post uidebimus. Sins
quia ñ potuit penitus se obliuisci ẽt̃ xp̃ian
s id licet tenuiter recordatus ẽ : recessit a as¬

Expanded text:
quae primo inculpata et salua condita est, quae primo inculpata et salua condita est, utcumque acceptaretur hoc dictum; quamquam inseparabilem habere possibilitatem, id est, ut ita dicam, inamissibilem, non debuit illa natura dici, quae uitiari posset, et medicum quaerere, qui caeci oculos sanaret et uidendi possibilitatem restitueret, quae fuerat amissa per quaestionem, quoniam caecus puto quod uelit uidere. sed non potest; si autem uult et non potes, inest uoluntas, sed amissa est possibilitas. Adhuc uidete quas moles conetur, qua suam sententiam ducat, inrumpere, si ualeret. obicit enim sibi quaestionem dicens: sed caro nobis secundum apostolum contraria est, inquies. deinde respondet: qui fieri potest, ut contraria baptizato sit caro contraria, cum secundum eundetis dicit carnem contrariam esse non posse; quod utrum uerum sit post uidebimus. nunc uero quia non potuit penitus se obliuisci esse Christianum, sed id licet tenuiter recordatus est, recessit a defens
Abbreviated transcription (Latin):
hominem posse ñ peccare. ipsa inqͥt ñ pec¬
Scandi possibilitas ñ tam in arbitrii pote¬
state. qͣm in nature necessitate ẽ. Quicqͥd
in nature necessitate positum ẽ: ad natu¬
re ꝑtinere ñ dubitatur auctorẽ. utiq deum.
Quomodo gͦ inqͥt absq dei gr̃a dici existi¬
matur: qͦd ad deũ ꝓprie ꝑtinere monstrat᷑:
Expressa ẽ sententia que latebat: ñ ẽ quem¬
admodum possit abscondi. Ideo dei gr̃e tri
buit ñ peccandi possibilitatem: quia eus
nature d̃s auctor ẽ. cui possibilitatem nõ
peccandi inseꝑabilit̾ insitã dicit. Cum uult
gͦ faciat. quia ñ uult ñ facit: ubi enim est
inseꝑabilis possibilitas. ei accȩdere ñ potest
uoluntatis infirmitas. uel potius uolunta¬
tis adiacentia. ce ꝑfectionis indigentia. Si gͦ
ita ẽ: unde uenit uelle adiacet. ꝑficere autẽ
bonum ñ adiacet: Si enĩ iste qui hunc librũ
scͥpsit de illa hominis natura loqueretur.

Expanded text:
hominem posse non peccare? Ipsa, inquit, non pechominem posse non peccare? Ipsa, inquit, non peccandi possibilitas non tam in arbitrii potestate, quam in naturae necessitate est. Quidquid in naturae necessitate positum est, ad naturae pertinere non dubitatur auctorem, utique Deum. Quomodo ergo, inquit, absque Dei gratia dici existimatur, quod ad Deum proprie pertinere monstratur? Expressa est sententia quae latebat, non est quemadmodubuit non peccandi possibilitatem, quia eius naturae deus auctor est, cui possibilitatem non peccandi inseparabiliter insitam dicit. cum uult ergo, faciat; quia non uult, non facit. ubi enim est inseparabilis possibilitas, ei accidere non potes uoluntatis infirmitas uel potius uoluntatis adiacentia et perfectionis indigentia. si ergo ita est, unde uenit: uelle adiacet, perficere autem bonum non adiacet ? si enim iste qui hunc librum scripsit de illa hominis natura loqueretur,