comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uides petulanter & ꝓcaciter insultare scriuis
xp̃i. sunt ineis plurimi qui illũ interitum
clademq non euasissent. Nisi seruos xp̃i se ẽ
finxissent: Et nunc ingrata superbia atq
impiissima insania cius nomini reistunt
corde peruerso. ut sempit̾nis tenebris puni¬
antur: ad quod nomen ore uel subdolo con.¬
fugerunt. ut temporali luce frucrentur
Tot bella gesta quȩ conscripta sunt uel ante
conditam romam uel ab eius exortu & impe¬
rio legant: & ꝓferant sic ab alienigenis ali.¬
quam captam eẽ ciuitatẽ. ut hostes quicȩpe¬
rant parcerent eis quos ad deoꝵ suorum
templa confugisse cõpererant: aut aliquẽ¬
ducem barbarũ precepisse. ut irrupto
SIUE IN ILLA STABIEN
excellentiam uictoria ultima & paer
debito. defendere aduersus cos qui conditori cau
deos suos prȩferunt fili carissime m arcelline sus¬
cepi. Magnum opus & arduum: sed ds adiuter
noster est. Nam scio quib uirib opussit ut peri¬
suadeatur superbis. quanta sit iitus hus¬

Expanded text:
uides petulanter et procaciter insultare seruis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non euasissent, nisi seruos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia adque inpiissima insania eius nomini resistunt corde peruerso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore uel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerenturTot bella gesta conscripta sunt uel ante conditam Romam uel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic ab alienigenis aliquam captam esse ciuitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse coducem Barbarorum praecepisse, ut irrupto siue in illa stabilitexcellentiam uictoria ultima et pace d te promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus hum
Abbreviated transcription (Latin):
deberent siquid recte saperent illa quȩ ab
hostib aspera & dura perpessi sunt illi diuinȩ
hominũ mores bellis emendare atq conterere
itemq moitalium u̾itam iustam atq lauda.
bilem talib afflictionib exercere: ꝓbatamq
uel in meliora trans ferre. uel inhis adhuc
terris ꝓpter usus alios detinere: illud uero
quodeis uel ubicunq ꝓpter xp̃i nomen ue
in socis xp̃i nomini dicatissimis & amplissi:¬
mis acꝓlargiore misedia ad capacitatem
multitudinis electis. preter bellorũ morem
truculentibarbari pepercerunt hoc tribu.¬
ere temporib xp̃i anis. hinc dõ agere grãs.
hinc ad eius nomen ueraciter currere ut effu

Expanded text:
 si quid recte saperent, illa, que ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi divine hominum mores bellis emendare atque conterere itemque vitam mortalium iustam atque labilem talibus adflictionibus exercere probatamque uel in meliora transferre uel in his adhuc terris propter usus alios detinere: illud uero, quod eis uel ubicumque propter Christi nomen uel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen ueraciter currere, ut effu
Abbreviated transcription (Latin):
non possint. Quorũ iuppiter quia rex pͣsidet: ip¬
sum credo abeis putari regnũ constituisse uel auxis¬
se romanũ.: Namsi hoc ipse nonfecit. quem aliũ
deum opus tã magnum potuisse aggredi credant.
alter irruat in alterius: a rege igit᷑ deorũ: regnum
hominũ potuit ꝓpagari & augeri

Expanded text:
non possint. Quorum Iuppiter quia rex praesidet, ipnon possint. Quorum Iuppiter quia rex praesidet, ipsum credo ab eis putari regnum constituisse uel auxisse Romanum. Nam si hoc ipse non fecit, quem alium deum opus tam magnum potuisse adgredi credant, is, nec alter inruat in alterius? A rege igitur deorum regnum hominum potuit propagari et augeri.
Abbreviated transcription (Latin):
uideat quanta impictas & utreligiositas conseqͣt᷑.
ut qđ calcauerit quisq partem d̃ĩ calcet. & in om̃i
animante occidendo pars dĩ trucidetur: Nolo omĩa
dicere quȩ possunt occurrere cogitantib dici aut̃
lia rationalia sicut sunt homines partem dĩ esse
contendunt: non uideo quidem si totus mundus
est ds̃. quomodo bestias abcius partib sẽparent:
Sedobluctari quid opus est: Dc ipso rationali ani-¬
mante idest homine quid infelicius credi potest quã
dĩ partẽ uapulare. cum puer uapulat: Lam uero
partes dĩ fierilasciuas. iniquas. impias atq omĩno
dampnabiles quis ferre possit. nisi qui prorsus insa.¬
nit: Postremo quid irascitur cis aquib noncolitur.
cum asius partib ñ colatur: Restat ergo ut dicant
om̃s deos suoͥs habere uitas. sibi quen:q uiuere. nul¬
lum eoꝵ ẽẽ partem cuiusquã. sed om̃s colendos qui
cognosci & coli possunt: quia tã multisunt ut om̃s

Expanded text:
uideat quanta inpietas et inreligiositas consequatur, uideat quanta inpietas et inreligiositas consequatur, ut, quod calcauerit quisque, partem Dei calcet, et in omni animante occidendo pars Dei trucidetur? Nolo omnia dicere, quae possunt occurrere cogitantibus, dici autem lia rationalia, sicut sunt homines, partes Dei esse contendunt: non uideo quidem, si totus mundus Deus est, quo modo bestias ab eius partibus separent; sed obluctari quid opus est? De ipso rationali animante, id est homine, quid infelicius credi potest, quam Dei partem uapulare, cum puer uapulat? Iam uero partes Dei fieri lasciuas, iniquas, inpias adque omnino damnabiles quis ferre possit, nisi qui prorsus insanit? Postremo quid irascitur eis, a quibus non colitur, cum a suis partibus non colatur? Restat ergo ut dicant omnes deos suas habere uitas, sibi quemque uiuere, nullum eorum esse partem cuiusquam, sed omnes colendos qui cognosci et coli possunt, quia tam multi sunt, ut omnes
Abbreviated transcription (Latin):
coto cȩlo irato uiuere: Si autẽ stellas om̃s iceoen is. uic
quia in ioue sunt quẽ colunt: isto compenoartna¬
sent in illo uno omĩb supplicare. Sic enĩ nemo ua¬
retur. cum i illo uno nemo contẽpneret᷑. pocius quã
cultis quibusdã. iusta irascendi causa illis qui preter¬
missi essent multo numerosiorib preberetur: p̾sercĩ
cumeis de suꝑna sede fulgentib turpi nuditate
distentus p̃poneretur & priapus: Quid illud: Sonne¬
debet mouere acutos homines. uel qualescum q
homines: Nonenĩ adhoc ingenii opus est excellentia:
ut deposito studio contentionis. attendant si mun¬
di animus dds̃ est. eiq animo mundus ut corpus est.
ut sit unũ animal constans ex animo & corpore.
atq iste ds̃ est sinu quodã naturȩ inscipso conti-¬
nens omĩa. ut exipsius anima qua uiuificat᷑ tota
ista moles uitȩ atq animȩ cunctoꝵ uiuentiũ ꝓ
cuiusq nascendi sorte sumantur: nichil omĩno
remanere qđ nonsit pars dei. Qđ siita est: quis ñ

Expanded text:
oto caelo irato uiuere? Si autem stellas omnes ideo colunt, quia in Ioue sunt quem colunt, isto conpendio possent in illo uno omnibus supplicare sic enim nemo retur, cum in illo uno nemo contemneretur potius quam cultis quibusdam iusta irascendi causa illis, qui praetermissi essent, multo numerosioribus praeberetur, praesertim cum eis de superna sede fulgentibus turpi nuditate distentus praeponeretur Priapus.- CAPUT debet mouere acutos homines uel qualescumque homines non enim ad hoc ingenii opus est excellentia, ut deposito studio contentionis adtendant, si mundi animus Deus est eique animo mundus ut corpus est, ut sit unum animal constans ex animo et corpore, adque iste Deus est sinu quodam naturae in se ipso continens omnia, ut ex ipsius anima, qua uiuificatur tota ista moles, uitae adque animae cunctorum uiuentium pro cuiusque nascendi sorte sumantur, nihil omnino remanere, quod non sit pars Dei. Quod si ita est, quis non
Abbreviated transcription (Latin):
Mala uota sunt optare habere quẽ oc
timeas: ut possit eẽ quem uincas. Siergi
do bella non impia. non iniqua. romani
aliqua dea colenda est eis etiã iniquitas alie
Multum enĩ ad istam latitudinẽ imi ieab
gentium. si pauor. & pallor. & febris diiromanis
meruerunt: his igitur duab idest aliena iniqͥta
& dea uictoria. dum belloꝵ causas niqͥtas excitat
uictoria cadem bella feliciter term̃inat: etiã feti¬
ato ioue creuit imperiũ. Quas eium hic partes
iuppiter haberet cum ea quę possent beneficia
eius putari dii habentur.: ĩ uocant᷑: dii eolunc᷑
ipsi ꝓsius partib inuocantur : haberit utt hic
eciam ille aliquã partẽ. si regnum etiã ipse appl¬
laretur: sicut appellatur illa uictoria Aut si
itgnũ munus est iouis cur non &e uieoria muius

Expanded text:
bellantem. Mala uota sunt optare habere quem oderis uel quem timeas, ut possit esse quem uincas. Si ergo iusta gerendo bella, non inpia, non iniqua, Romani t, numquid tamquam aliqua dea colenda est eis etiam iniquitas aliena? Multum enim ad istam latitudinem imperii egentium, si Pauor et Pallor et Febris di Romani esse meruerunt? His igitur duabus, id est aliena iniquitate et dea Victoria, dum bellorum causas iniquitas excitat, Victoria eadem bella feliciter terminat, etiam feriato Ioue creuit imperium. Quas enim hic partes Iuppiter haberet, cum ea, quae possent beneficia eius putari, di habentur, di uocantur, di coluntur, ipsi pro suis partibus inuocantur? Haberet hic autem etiam ille aliquam partem, si Regnum etiam ipse appellaretur, sicut appellatur illa Victoria. Aut si regnum munus est Iouis, quur non et uictoria munus
Abbreviated transcription (Latin):
dere nos cocperit: ꝓfecto aduersarius qͥ noster fuerat
ipsius fiet. & uincetur a nob sed ñ uirib nr̃is: quia
non inuirtute potens. ẽ. uir Dñs ergo infirmũ fa¬
cit aduersariũ suũ. dñs sc̃s: ut uincat᷑ ascĩs. quos dñs¬

Expanded text:
dere nos coeperit, profecto aduersarius, qui noster fuerat, dere nos coeperit, profecto aduersarius, qui noster fuerat, ipsius fit, et uincetur a nobis, sed non uiribus nostris, quia non in uirtute potens est uir. Dominus ergo infirmum faciet aduersarium suum, Dominus sanctus; ut uincatur a sanctis, quos D
Abbreviated transcription (Latin):
dans uotũ uouenti: Alioquin ex illis essent potentibus:
quoꝵ infirmatꝰ est artus. Dans inqͥt uotũ uouenti.
Non enĩ dño quisquã qͥcquã rectũ uoueret: nisi ab illo
acciperet qđ uoueret. Sequit᷑. Et benedix̃ annosiusti.
ut cũ illo scilicet sine fine uiuat cui dictũ est: & anni
tui non deficient. Ibi enĩstantanni : hic autẽ transe.¬
unt. immo pereunt: Ante quã ueniant enĩ: non suNł
Cum autt̃ uenerint ñerunt: qͥacũ suofine ueniunt:
Horũ autẽ duoꝵ id est dans uotũ uouenti & benedix̃
annos iusti: unũ est qđ facimꝰ alterũ qđ sumimus:
Sed hoc alterũ dõ largitore ñ sumit᷑. nisi cũ ipso ad¬
iutore primũ illud efficit᷑: quia ñ inuirtute poters
est uir Dñs infirmũ faciet aduersariũ cius: illũ
scilicet qͥ homini uouenti inuidet. & resistit ne ua¬
leat implere qđ uouit. Potest ex ambiguo greco
intelligi: & aduersariũ suũ. Cũ enim dñs possi¬

Expanded text:
Dans uotum uouenti? Alioquin ex illis essent potentibus, Dans uotum uouenti? Alioquin ex illis essent potentibus, quorum infirmatus est arcus. Dans, inquit, uotum uouenti. Non enim Domino quisquam quidquam rectum uoueret, nisi qui ab illo acciperet quod uoueret. Sequitur: Et benedixit annos iusti, ut cum illo scilicet sine fine uiuat, cui dictum est: Et anni tui non deficient. Ibi enim stant anni, hic autem transeunt, immo pereunt; antequam ueniant enim, non sunt; cum autem uenerint, non erunt, quia cum suo fine ueniunt. Horum autem duorum, id est dans uotum uouenti, et benedixit annos iusti, unum est quod facimus, alterum quod sumimus. Sed hoc alterum Deo largitore non sumitur. nisi cum ipso adiutore primum illud efficitur: Quia non in uirtute potens est uir. Dominus infirmum faciet aduersarium eius; illum scilicet, qui homini uouenti inuidet et resistit, ne ualeat inplere quod uouit. Potest ex ambiguo Graeco intellegi et aduersarium suum. Cum enim Dominus possi
Abbreviated transcription (Latin):
qui ꝓpter nos pauꝑ factus est cũ diues cc̃t: ut eiꝰ pau¬
pertate sicut paulo ante dictũ est ditarem᷑. Ipsũ enĩ
de terra suscitauit: tã cito ut caro eus ñ uideret cor¬
ruptionẽ Nec illud ab illo alienabo: qđ additũ est.
Et de stercore erigit inopẽ. Inops quippe: idem t̃. qui
pauꝑ. Stercus uero unde crectus est: rectissime intel¬
lucra. hȩx ꝓpter xp̃m damna et̃ duxi. Nec solũ detri-¬
menta: uerũctiã stercora existimaui cẽ ut xp̃m lucri
facerẽ. De terra ergo suscitatus . ẽ ille supra om̃s diuites
pauper. & de illo stercort erectus ẽ suꝑom̃s opulentos
ille inops. ut sedeat cũ potentib popłi quib ait. sede.¬
bitis suꝑ duodecĩ sedes: & sedẽ głȩ hereditatẽ dans eis:
Dixerant enĩ potentes illi. Ecce nos cimisimꝰ omĩa: et
secuti sumꝰ te. Hoc uotũ potentissime uouerant: sed
unde hoc cis. nisi ab illo de quo hic continuo dictum est.

Expanded text:
qui propter nos pauper factus est, cum dives esset, ut ejus pauqui propter nos pauper factus est, cum dives esset, ut ejus paupertate, sicut paulo ante dictum est, ditaremur. Ipsum enim de terra suscitavit tam cito, ut caro ejus non videret corruptionem: nec illud ab illo alienabo, quod additum est: Et de stercore erigit inopem. Inops quippe id est, ac pauper: stercus vero, unde erectus est, rectissime intellucra, haec propter Christum damna esse duxi; nec solum detrimenta, uerum etiam stercora existimaui esse, ut Christum lucri facerem. De terra ergo suscitatus est ille supra omnes diuites pauper, et de illo stercore erectus est supra omnes opulentos ille inops, ut sedeat cum potentibus populi, quibus ait: Sedebitis super duodecim sedes, et sedem gloriae hereditatem dans eis; dixerant enim potentes illi: Ecce nos dimisimus omnia et secuti sumus te. Hoc uotum potentissime uouerant. Sed unde hoc eis, nisi ab illo, de quo hic continuo dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
Ecce quomodo salubrit̾ mortificat ds̃ Demde seqͥt᷑
Et uita urã abscondita est cũ xp̃o indõ. Ecce quomͦ
cosdemipsos uiuificat ds̃. Sed nũquid eosdẽ duxit
ad inferos & reduxit: hoc utrũq sine controuersia
fideliũ in illo pocius uidemus impletũ capite scilicet
eum: isto modo utiq mortificauit eũ. Et qͥa resu¬
scitauit eũ amortius: cundẽ rursus uiuificauit
Et quia in ꝓphetia uox eius agnoscitur. nonderelin.
ques animã meã in inferno: eundẽ dedux̃ ad inferos
& reduxit. Hac eius pauꝑtate: ditatisumꝰ Dñs enĩ
pauperes facit: & ditat. Nam quid hoc est ut sciamꝰ:
qđ sequitur audiamus. Humiliat. & exaltat
Vtiq supbos humiliat: humiles exaltat. Qđ enĩ
alibi legitur. ds̃ supbis resistit. humilib autẽ dat grãm:
hoc totus habet sermo huius. cuius nom̃ interp̃tat᷑
grã eius. Iam uero qđ adiungitur suscitat aterra
pauperem: de nullo melius quã de illo intelligo.

Expanded text:
modo salubriter mortificat Deus; deinde sequitur: Et uita uestra abscondita est cum Christo in Deo; ecce quo modo eosdem ipsos uiuificat Deus. Sed numquid eosdem deduxit ad inferos et reduxit? Hoc utrumque sine controuersia fidelium in illo potius uidemus inpletum, capite sciliceteum, isto modo utique mortificauit eum; et quia resuscitauit a mortuis, eundem rursus uiuificauit. Et quia in prophetia uox eius agnoscques animam meam in inferno, eumdem deduxit ad inferos, et reduxit. Hac ejus paupertate ditati sumus: Dominus enim pauperes facit et ditat: nam quid hoc sit, ut sciamus, quod sequitur, audiamus, humiliat, et exaltat: utique superbos humiliat, et humiles exaltat: Quod enim alibi legitur : Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, haec totus habet sermo hujus Annae; quae interpretatur gratia ejus. Jam vero quod adjungitur: suscitat a terra pauperem: de nullo melius, quam de illo intelligo,
Abbreviated transcription (Latin):
assirios ninus. apud sicionios europs. Primi autẽ:
illic belus. hic egialeus fuer̃. Cũ utro egresso abra¬
ham de babrlonia. ꝓmisit eids̃ cocillo magnã gentẽ
futurã & in eiꝰ semine omniũ gentiũ benedictionẽ:
assiru q̃rtũ regẽ habebant. sicionii qͥntũ. Apud
illos tͥrĩ regnabat filius nini post matrẽ semiradẽ:
quȩ ab illo int̾fecta ꝑhibet᷑ ausa filiũ mater incestare
concubitu. Hanc putant nonnulli condidisse babrlo¬
nem: quã quidẽ potuit instaurare: quando autc̃
uel quomodo condita fuerit. in sexcto decimo libro
diximus Filiũ porro nini & semiramidis qͥ matri
successit in regnũ: quidã etiã ipsũ ninũ. quidam
uero diriuato apatre uocabulo niniũ uocant: Sicio¬
nioꝵ autẽ regnũ: tunc tenebat celeacion. Quo reg.¬
nante: usq adeo ibi mitia & lȩta tempora fucr̃.
ut cum defunctũ uelut dm̃ colerent sacrificando et

Expanded text:
Assyrios Ninus, apud Sicyonios Europs: primi autem, Assyrios Ninus, apud Sicyonios Europs: primi autem, illic Belus, hic Aegialeus fuerunt. Cum vero egresso Abraham de Babylonia, promisit ei Deus ex illo magnam gentem futuram, et in ejus semine omnium gentium benedictionem, Assyrii quartum regem habebant, Sicyonii quintum: apud illos enim regnabat filius Nini post matrem Semiramidem, quae ab illo interfecta perhibetur, ausa filium mater incestare concubitu. Hanc putant nonnulli condidisse Babylonem, quam quidem potuit instaurare. Quando autem, vel quomodo condita fuerit, in sexto decimo libro diximus . Filium porro Nini et Semiramidis, qui matri successit in regnum, quidam etiam ipsum Ninum, quidam vero derivato a patre vocabulo Ninyam vocant. Sicyoniorum autem regnum tunc tenebat Telxion. Quo regnante usque adeo ibi mitia et laeta tempora fuerunt, ut eum defunctum velut deum colerent sacrificando, et
Abbreviated transcription (Latin):
orientis non dominabatur: quos tam̃ co defuncto
semirams uxor eiꝰ est aggressa bellando. Ita fac¬
tum est: ut quicũq in illis t̾ris popłi siue reges
crant. assirioꝵ regno ditioniq partrent: & quic¬
quid imperaret᷑ efficerent: Abrahã igitur: in eo
regno apud chaldeos nini tẽporib natus. ẽ. Sed
notiores. & ꝑ grecos ad latinos. ac deinde ad romanos
qui etiã ipsi latini sunt tẽpoꝵ seriẽ deduxer qui
gentẽ popłi romani in originis eiꝰ antiqͥtate rimati
sunt: obhoc debemꝰ ubi opus est assirios memorare
reges. ut appareat quẽ admodũ babrlonia qͣsi pͥma
roma. cũ peregrina in hoc mundo dĩ ciuitate ꝓcur.¬
rat. Res autt̃ quas ꝓpt̾ cõparationẽ ciuitatis utriusq
terrenȩ scilicet & cȩlestis huic oꝑi oportet inserere:
magis ex grecis & latinis ubi & ipsa roma qͦsi scđã
babrlonia .ẽ. debemꝰ assumere.
UANDo ergo natus. ẽ. abrahã: scdi reges crant apud

Expanded text:
Orientis non dominabatur: quos tamen eo defuncto Orientis non dominabatur: quos tamen eo defuncto Semiramis uxor ejus est agressa bellando. Ita factum est, ut quicumque in illis terris populi, sive reges erant, Assyriorum regno ditionique parerent, et quidquid imperaretur efficerent. Abraham igitur in eo regno apud Chaldaeos Nini temporibus natus est. Sed notiores, et per Graecos ad Latinos, ac deinde ad Romanos, qui etiam ipsi Latini sunt, temporum seriem deduxerunt qui gentem populi Romani in originis ejus antiquitate rimati sunt; ob hoc debemus, ubi opus est, Assyrios memorare reges: ut appareat quemadmodum Babylonia, quasi prima Roma, cum peregrina in hoc mundo Dei civitate procurrat. Res autem quas propter comparationem civitatis utriusque, terrenae scilicet et coelestis, huic operi oportet inserere, magis ex Graecis et Latinis, ubi et ipsa Roma quasi secunda Babylonia est, debemus assumere. 3. Quando ergo natus est Abraham, secundi reges erant, apud
Abbreviated transcription (Latin):
etiã salustius romanꝰ historicus. plus tam̃ fama quã re
ipsa. Nam loquens de his: atheniensiũ inqͥt res gestȩ.
sicuti ego existimo satis amplȩ magnificȩq fucre:
uerũ aliqͥnto minores tam̃ quã fama ferunt᷑. Sed quia
ꝓuenere ibi scriptoꝵ magna ingenia: ꝑterrarũ orbẽ¬
atheniensiũ facta ꝓ maximis cȩlebrant᷑. Ita eoꝵ qui
fecere uirtus tanta habetur: quantũ cam uerb̃ potu¬
ere extollere predara ingenia. Accidit huic ciuita¬
ti. non parua etiã exlitteris & philosophis gła: quod
ibi potissimũ talia studia uiguerunt. Nã quantũ
attinet ad imperiũ: nullũ maius pͥmis tẽporibus
quã assirioꝵ fuit nec tã longelateq diffusũ: qͥppe
ubi ninus rex beli filius uniuersã asiam quȩ totius
orbis ad numerũ partiũ tercia dicit᷑ ad magnitu.¬
dinẽ uero dimidia repperitur. usq ad libiȩ fines
subegisse tradit᷑. Solis quippe indis in partibus

Expanded text:
etiam Sallustius Romanus historicus, plus tamen fama, quam re etiam Sallustius Romanus historicus, plus tamen fama, quam re ipsa. Nam loquens de illis: Atheniensium, inquit, res gestae, sicuti ego existimo, satis amplae magnificaeque fuere: verum aliquanto minores tamen, quam fama feruntur. Sed quia provenere ibi scriptorum magna ingenia, per terrarum orbeAtheniensium facta pro maximis celebrantur. Ita eorum qui fecere, virtus tanta habetur, quantum eam verbis potuere extollere praeclara ingenia . Accedit huic civitati non parva etiam ex litteris et philosophis gloria, quod ibi potissimum talia studia viguerunt. Nam quantum attinet ad imperium, nullum majus primis temporibus, quam Assyriorum fuit, nec tam longe lateque diffusum. Quippe ubi Ninus rex, Beli filius, universam Asiam, quae totius orbis ad numerum partium tertia dicitur, ad magnitudinem vero dimidia reperitur, usque ad Libyae fines subegisse traditur. Solis quippe Indis in partibus
Abbreviated transcription (Latin):
riora. assirioꝵ primũ. deinde romanoꝵ: ut tẽporib
ita locis int̾ se orclinata atq distincta. Nam quomͦ
illud prius. hoc posterius: co modo illud in oriente.
hoc in occidente surreã. Deniq in illius fine: huius
initiũ confestim fuit. Regna cȩtera cȩterosq reges: uelut
appendices istoꝵ dixerim. Ninus ergo iã scdđs rex erat
assirioꝵ qͥ patri suo belo successerat regni illius pͥmoregi:
quando int̾ra chaldȩoꝵ natus. ẽ. abrahã: Erat etiã
tempore illo regnũ sicionioꝵ ad modũ paruũ: a quo
ille undecũq doctissimꝰ marcus uarro. scribens de gente
popłi romani uelut antiquo tẽpore exorsus. ẽ. Abhis¬
enĩ sicionioꝵ regib ad athenienses ꝑuenit: a quib
ad latinos. inde ad romanos. Sed ante conditã romã.
in cõparatione regni assirioꝵ ꝑ exigua ista memorant᷑:
quãuis athenienses ingrecia plurimũ claruisse fateatur

Expanded text:
riora, Assyriorum primum, deinde Romanorum, ut temporibus, riora, Assyriorum primum, deinde Romanorum, ut temporibus, ita locis inter se ordinata adque distincta. Nam quo modo illud prius, hoc posterius: eo modo illud in Oriente, hoc in Occidente surrexit; denique in illius fine huius initium confestim fuit. Regna cetera ceterosque reges uelut adpendices istorum dixerim. Ninus ergo iam secundus rex erat Assyriorum, qui patri suo Belo successerat, regni illius primo regi, quando in terra Chaldaeorum natus est Abraham. Erat etiam tempore illo regnum Sicyoniorum admodum paruum, a quo ille undecumque doctissimus Marcus Varro scribens de gente populi Romani, uelut antiquo teenim Sicyoniorum regibus ad Athenienses pervenit, a quibus ad Latinos, inde ad Romanos; sed ante conditam Romam in comparatione regni Assyriorum perexigua ista memorantur. Quamvis Athenienses in Graecia plurimum claruisse fateatur
Abbreviated transcription (Latin):
dum id qđ appetit᷑ aut nemini aut ñ om̃ib sufficit
quia non est id ipsũ. aduersus scipsã plerũq diuidit᷑:¬
& pars partẽ quȩ p̃ualet opprimit. Uietrici enĩ uicta
succũbit dominationi scilicet uł etiã lib̾tati. qualẽcũq
pacem p̃ferens ac salutẽ: ita ut magnȩ fuerint ad mi¬
rationi qui perire quã seruire maluerunt. Nã in
om̃ib fere gentib quod ã modo uox nature ista ꝑsonuit:
ut subiugari uictorib mallent quib contigit uinci.
quam bellica om̃ifariã uastatione delcri. Hinc factũ c̃:
ut non sine dĩ ꝓ uidentia in cuius potestate est ut
quisq bello subiugetur aut subiuget. quidã essent
regnis prȩditi: quidã regnantibus subditi
ED inter plurima regna terrarũ inquȩ terrenae
utilitatis uł cupiditatis est diuisa societas. quã ciui.¬
tatẽ huius mundi ũniuersali uocabulo nuncupa.¬
mus: duo regna cernimꝰ longe cȩteris ꝓuenisse cla¬

Expanded text:
dum id quod adpetitur aut nemini aut non omnibus sufficit, dum id quod adpetitur aut nemini aut non omnibus sufficit, quia non est id ipsum, aduersus se ipsam plerumque diuiditur, et pars partem, quae praeualet, obprimit. Victrici enim uicta subcumbit, dominationi scilicet uel etiam libertati qualemcumque pacem praeferens ac salutem, ita ut magnae fuerint admirationi, qui perire quam seruire maluerunt. Nam in omnibus fere gentibus quodam modo uox naturae ista personuit, ut subiugari uictoribus mallent, quibus contigit uinci, quam bellica omnifariam uastatione deleri. Hinc factum est, ut non sine Dei prouidentia, in cuius potestate est, ut quisque bello aut subiugetur aut subiuget, quidam essent regnis praediti, quidam regnantibus subditi. Sed inter plurima regna terrarum, in quae terrenae utilitatis uel cupiditatis est diuisa societas quam ciuitatem mundi huius uniuersali uocabulo nuncupamus, duo regna cernimus longe ceteris prouenisse cla
Abbreviated transcription (Latin):
scło non sola cucurrerit. sed ambȩ utiq ingenere
humano: sicut ab inicio simul suo ꝓcursu tẽpora
uariauerint. Uerũ hoc ideo feti: ut prius ex quo
aꝑtiores dĩ ꝓmissiones eẽ coeperunt usq ad ciꝰ ex uir¬
gine natiuitatẽ in quo fuerant quȩ pͥmo ꝓmicte¬
bantur implenda. sine interpolatione a contrario
alterius ciuitatis ista quȩ dĩ est ꝓcurrens distinctius
apparerit: quãuis usq ad reuelationẽ testam̃enti
noui. non in lumine sed in umbra cucurrerirt. Nunc
ergo qđ int̾miserã uideo eẽ faciendũ : ut ex habrahȩ cẽ¬
porib qͦmͦ etiã illa cucurrerit qͣntũ satis uidet᷑ attin¬
gã. ut ambȩ int̾ se possint c̃sideratione legentiũ cõputari.
ocie Tasigitur usquequaq mortaliũ diffusa
per terras. & in locoꝵ quantis libet diuersitatib unuis
tamen ciusdẽq naturȩ quadã cõmunione deuincta:
ucilitates & cupiditates suas quibusq sectantibus

Expanded text:
saeculo non sola cucurrerit, sed ambae utique in genere saeculo non sola cucurrerit, sed ambae utique in genere humano, sicut ab initio, simul suo procursu tempora uariauerint. Verum hoc ideo feci, ut prius, ex quo apertiores Dei promissiones esse coeperunt, usque ad eius ex uirgine natiuitatem, in quo fuerant quae primo promittebantur inplenda, sine interpellatione a contrario alterius ciuitatis ista, quae Dei est, procurrens distinctius appareret; quamuis usque ad reuelationem testamenti noui non in lumine, sed in umbra cucurrerit. Nunc ergo, quod intermiseram, uideo esse faciendum, ut ex Abrahae temporibus quo modo etiam illa cucurrerit, quantum satis uidetur, adtingam, ut ambae inter se possint consideratione legentium conparari. ocietas igitur usquequaque mortalium diffusa per terras et in locorum quantislibet diuersitatibus unius tamen eius- .. demque naturae quadam communione deuincta utilitates et cupiditates suas quibusque sectantibus,
Abbreviated transcription (Latin):
EST ALTERA IN QUA EST QUANTU AD HOMINS GENUSEEA¬
tinet. etiã ista peregrina exortu & ꝓcursu & debitis
finib. me scripturũ cẽ ꝓmisi: cũ prius inimicos ciui¬
tatis dĩ qui conditori eiꝰ xp̃o deos suos p̃ferunt. et
liuore sibi ꝑniciosissimo atrociter inuident xp̃ianis.
quantũ me adiuuaret eius grã refellissẽ: qđ uolu¬
minib detẽ priorib feci. De hac uero mea quam
modo cõmemoraui triꝑtita ꝓmissione. decimũ se¬
quentib qͣttuor libris ambarũ est digestus exortus:
deinde ꝓcursus ab homine pͥmo addiluuiũ usq libro
uno. qui est huius operis qͥntus decimꝰ. Atq inde usque
ad abraham. rursus ambȩ sicut intẽporib ita & in nr̃is
litteris cucurrerunt. Sed a patre abrahã usq ad
regum tempus israhelitarũ ubi sextũ decimũ uolum̃
absoluimꝰ: & inde usq adipsius incarne saluatoris
aduentũ quo usq septimꝰ decimꝰ liber tendit᷑ sola
uidetur in meo stilo cucurrisse dĩ ciuitas. cũ in hoc

Expanded text:
est altera, in qua est, quantum ad hominum genus pertinet, etiam ista peregrina, exortu et procursu et debitis finibus me scripturum esse promisi, cum prius inimicos ciuitatis Dei, qui conditori eius Christo deos suos praeferunt et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuident Christianis, quantum me adiuuaret eius gratia, refellissem, quod uoluminibus decem prioribus feci. De hac uero mea, quam modo commemoraui, tripertita promissione decimum sequentibus quattuor libris ambarum est digestus exortus, deinde procursus ab homine primo usque ad diluuium libro uno, qui est huius operis quintus decimus, adque inde usque ad Abraham rursus ambae, sicut in temporibus, ita et in nostris litteris cucurrerunt. Sed a patre Abraham usque ad regum tempus Israelitarum, ubi sextum decimum uolumen absoluimus, et inde usque ad ipsius in carne Saluatoris aduentum, quo usque septimus decimus liber tenditur, sola uidetur in meo stilo cucurrisse Dei ciuitas; cum in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
tate decepta egiptus in eius honorẽ delicus affluentib
alebat. qm̃ cũ sine sarcofago uiuũ uenerabant᷑: apis
non serapis uocabat᷑. Q uoboue mortuo. qm̃ quȩre¬
batur & repperiebat᷑ uitulus coloris ciudẽ hoc est
albis quibusdã maculis similit̃ insignitꝰ: mirũ qͥddã
& diuinitꝰ sibi ꝓcuratũ eẽ credebant. Non enĩ magnũ
erat doemonib ad cos decipiendos phantasiã talis
tauri quã sola cerneret ostentare uaccȩ concipientiatq
pregnanti unde libido matris attraheret qđ in euis
foctu iã corporaliter appareret: sicut iacob de iurgis
uariatis ut oues & caprȩ nascerent᷑ effecit. Qđ enĩ

Expanded text:
tate decepta Aegyptus in eius honorem deliciis afluentibus tate decepta Aegyptus in eius honorem deliciis afluentibus alebat, quoniam eum sine sarcophago uiuum uenerabantur, Apis, non Serapis uocabatur. Quo boue mortuo quoniam quaerebatur et reperiebatur uitulus coloris eiusdem, hoc est albis quibusdam maculis similiter insignitus, mirum quiddam et diuinitus sibi procuratum esse credebant. Non enim magnum erat daemonibus ad eos decipiendos phantasiam talis tauri, quam sola cerneret, ostentare uaccae concipienti adque praegnanti, unde libido matris adtraheret, quod in eius fetu iam corporaliter appareret; sicut Iacob de uirgis uariatis, ut oues et caprae uariae nascerentur, effecit. Quod eni
Abbreviated transcription (Latin):
septem ubertatis. & duobus famis
is temporib rex argiuoꝵ apis nauib transuectꝰ
inegiptũ: cum ibi mortuus fuisset. factus c̃. serapis
omniũ maximꝰ egiptioꝵ deus: Nominis autẽ huius.
cur non apis etiã post mortẽ sed serapis appellatus
sit: facillimã rationẽ uarro reddidit: Quia enĩ arca
in qua mortuus ponitur qđ om̃s iã sarcofagũ uocad
soron dicit᷑ grece. & ibi cũ uenerari sepultũ coeperant
priusquã templũ ciꝰ cẽt instructũ: uelut soron apis
sorapis primũ. dcinde una littera ut ficri a ssolet cõ¬
mutata: serapis dictus est. Et constit᷑ũ est eciã de
illo. ut quisqͥs eũ hominẽ fuisse dixisset: capitalem
penderet poenã: Et qm̃ fere in omĩb tẽplis ubi
colebant᷑ isis & scrapis crat etiã simulachrũ qđ digito
labus impresso ammonere uideret᷑ ut silentiũ fieret:
hoc significare idem uarro exxistimat. ut homines
cos fuisse taccretur. Ille autẽ bos quẽ mirabili uani-¬

Expanded text:
septem ubertatis et duobus famisseptem ubertatis et duobus famisis temporibus rex Argiuorum Apis nauibus transuectus in Aegyptum, cum ibi mortuus fuisset, factus est Serapis omnium maximus Aegyptiorum deus. Nominis autem huius, quur non Apis etiam post mortem, sed Serapis appellatus sit, facillimam rationem Varro reddidit. Quia enim arca, in qua mortuus ponitur, quod omnes iam sarcophagum uocant, aopds dicitur Graece, et ibi eum uenerari sepultum coeperant, priusquam templum eius esset exstructum: uelut soros et Apis Sorapis primo, deinde una littera, ut fieri adsolet, commutata Serapis dictus est. Et constitutum est etiam de illo, ut, quisquis eum hominem fuisse dixisset, capitalem penderet poenam. Et quoniam fere in omnibus templis, ubi colebantur Isis et Serapis, erat etiam simulacrum, quod digito labiis inpresso admonere uideretur, ut silentium fieret: hoc significare idem Varro existimat, ut homines eos fuisse taceretur. Ille autem bos, quem mirabili uani
Abbreviated transcription (Latin):
utiq reꝓbato: habebat duodecĩ filios. Quoꝵ illum
qui uocabatur ioseph: mercatorib in egiptũ tran¬
scuntib fratres ad huc isaac auo eoꝵ uiuente uendide.¬
rant. Stetit autẽ ante pharaonẽ ioseph: quando ex
prenunciauit cẽ septẽ ubertatis annos futuros: quo¬
rum abundantiã prȩpollentt̃. consequentes alii
septẽ sttriles fuerant consũpturi. Et obhoc eũ rex
prȩfecerat egipto de carcere liberatũ. quo eũ coniece.¬
rat integritas castitatis: quã fortit̃ seruans. male aman¬
ti dominȩ & male credulo domino m̃titurȩ. ueste etiã
derelicta de manib attrahentis aufugiens. ñ consensit
ad stuprũ. Scdo autt̃ anno septẽ annoꝵ steriliũ. iacob
inegiptũ cũ suis om̃ib uenit ad filiũ. agens annos cen-¬
tum & triginta sicut int̾roganti regi ipse respondit:
cum iosepħ ageret triginta & nouẽ. ad triginta scilicet
quos agebat quando arege honoratus ẽ. additis

Expanded text:
utique reprobato, habebat duodecim filios; quorum illum, utique reprobato, habebat duodecim filios; quorum illum, qui vocabatur Joseph, mercatoribus in Aegyptum transeuntibus fratres, adhuc Isaac avo eorum vivente, vendiderant. Stetit autem ante Pharaonem Joseph, quando ex praenuntiavit septem ubertatis annos futuros, quorum abundantiam praepollentem consequentes alii septem steriles fuerant consumpturi; et ob hoc eum rex praefecerat Aegypto, de carcere liberatum, quo eum conjecerat integritas castitatis; quam fortiter servans male amanti dominae, et male credulo domino mentiturae, veste etiam derelicta de manibus attrahentis aufugiens, non consensit ad stuprum. Secundo autem anno septem annorum sterilium, Jacob in Aegyptum cum suis omnibus uenit ad filium, agens annos centum et triginta, sicut interroganti regi ipse respondit, cum Ioseph ageret triginta et nouem, ad triginta scilicet, quos agebat, quando a rege honoratus est, additis
Abbreviated transcription (Latin):
homines: morte obita: deũ eẽ factũ siue opinati sunt
siue uolucr̃. Nam & io filia inachi fuisse ꝑhibet᷑: quȩ
postea isis appellata. ut magna dea culta .ẽ. inegipto:
quãuis alii scribant eã ex ȩchiopia inegiptũ uenisse
reginã. & qđ late iusteq imperauerit. cisq multã
cõmoda & litteras instituerit: hunc honorẽ illi habitũ
cẽ diuinũ. postea quam ibi mortua. ẽ: & tantũ hono.¬
rem. ut capitali erimine reus fieret. siquis cã fuisse¬
nioꝵ nono messapo qͥ etiã cephisos aquibusdã tradit᷑.
si tam̃ duoꝵ nominũ homo unꝰ fuit. ac ñ potius alttrũ
ꝓ altero putauer̃ fuisse hominẽ quiinsuis posuerunt¬
scriptis alterũ nomen: cũ rex argiuoꝵ tercuis ap̃is ect.
mortuus. ẽ. isaac annoꝵ centũ octoginta: & reliquit
geminos suos annoꝵ centũ & iuginti. quoꝵ minor
iacob ꝑtinens ad ciuitatẽ dĩ de qua scribimꝰ maiort

Expanded text:
homines morte obita deum esse factum siue opinati sunt homines morte obita deum esse factum siue opinati sunt siue uoluerunt. Nam et Io filia Inachi fuisse perhibetur, quae postea Isis appellata ut magna dea culta est in Aegypto; quamuis alii scribant eam ex Aethiopia in Aegyptum uenisse reginam, et quod late iusteque imperauerit eisque multa commoda et litteras instituerit, hunc honorem illi habitum esse diuinum. postea quam ibi mortua est, et tantum honorem, ut capitali crimine reus fieret, si quis eam fuisseniorum nono Messapo, qui etiam Cephisos a quibusdam traditur si tamen duorum nominum homo unus fuit ac non potius alterum pro altero putauerunt fuisse hominescriptis alterum nomen, cum rex Argivorum tertius Apis esset, mortuus est Isaac annorum centum octoginta, et reliquit geminos suos annorum centum et viginti: quorum minor Jacob pertinens ad civitatem Dei, de qua scribimus, majore
Abbreviated transcription (Latin):
semini scilicet ciꝰ terrã chanaan: & ineiꝰ semine bencdie.¬
tionẽ cunctarũ gentiũ. Hȩc ipsa ꝓmissa sunt etiã filio
cius nepoti abrahȩ. qui est appellatus pͥmo iacob post
isrł: cũ iam belocus rea nonus assirus. & phoroneus
inachi filius scds̃ regnaret argiuis: leucippo adhuc
apud sicionios ꝑmanentt. His tẽporib grecia sub
phoronco argolico rege. legũ & iudicioꝵ quibusdã
clarior facta ẽ. institutis Phegous tam̃ frater huiꝰ
phoronei iunior cũ et̃t mortuus: ad eiꝰ scpulchrum
templũ est constitutũ in quo colertt᷑ ut ds̃ & ciboues
immolarent᷑: Credo honore tanto ideo dignũ putar̃ :
quia in regni sui parte. pãter quippe loca ambobus
distribuerat in quib co uiuente regnarent: iste sacella
constituerat ad colendos deos & docutrat obseruare tẽ¬
pora ꝑ menses & annos: qͥd coꝵ quatinus metirent᷑ atq
numerarent. Hȩc ineo noua mirantes rudes adhuc

Expanded text:
semini scilicet eius terram Chanaan et in eius semine benedicsemini scilicet eius terram Chanaan et in eius semine benedictionem cunctarum gentium. Haec ipsa promissa sunt etiam filio eius, nepoti Abrahae, qui est appellatus primo Iacob, post Israel, cum iam Belocus rex nonus Assyriae et Phoroneus Inachi filius secundus regnaret Argiuis, Leucippo adhuc aput Sicyonios permanente. His temporibus Graecia sub Phoroneo Argolico rege legum et iudiciorum quibusdam clarior facta est institutis. Phegous tamen frater huius Phoronei iunior cum esset mortuus, ad eius sepulcrum templum est constitutum, in quo coleretur ut Deus et ei boues immolarentur. Credo honore tanto ideo dignum putarunt, quia in regni sui parte pater quippe loca ambobus distribuerat, in quibus eo uiuente regnarent iste sacella constituerat ad colendos deos et docuerat obseruari tempora per menses adque annos, quid eorum quatenus metirentur adque numerarent. Haec in eo noua mirantes rudes adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
centenario patri filius abrahȩ desara coniuige. quȩ
sterilis & anus iã spem ꝓlis amiscrat. Tunc & assirus
quintus crat rex ataͥis Ipsi uero isaac scocagenario
nati sunt gemini. esau & iacob: quos ei rebecca uoxor
peperit. auo eoꝵ abrahã adhuc uiuente. & centũ
seaaginta ȩtatis annos agente. Qui expletis cen¬
tum septuaginta quinq defunctus.ẽ: regnantib
apud assrrios xerse illo antiqͥore. qui etiã balcus
uocabatur: & apud sicionios thuriaco. quẽ qͥdã
thurimacũ scribunt: septimis regib Regnũ aut̃
argiuoꝵ. sunul cũ abrahȩ nepotib ortũ. ẽ: ubi pͥmꝰ
regnauit inachus. Sane qđ prȩtereundũ ñ fuit:
ctiã apud sepulchrũ septimi sui regis thuriaci.
sacrificare sicionios solere uarro refert Regnan¬
tib porro octauis regib armamitre assirioꝵ. sici¬
onioꝵ leucippo. primo argiuoꝵ inacho: ds̃ locutus c̃.
ad isaac atq ipsi quoq cadẽ quȩ patri eiꝰ duo illa ꝓmisit.

Expanded text:
de Sarra coniuge, quae sterilis et anus iam spem prolis amiserat. Tunc et Assyriis quintus erat rex Arrius. Ipsi uero Isaac sexagenario nati sunt gemini, Esau et Iacob, quos ei Rebecca uxor peperit. auo eorum Abraham adhuc uiuente et centum sexaginta aetatis annos agente, qui expletis centum septuaginta quinque defunctus est, regnantibus aput Assyrios Xerse illo antiquiore, qui etiam Baleus uocabatur, et aput Sicyonios Thuriaco, quem quidam Thurimachum scribunt, septimis regibus. Regnum autem Argiuorum simul cum Abrahae nepotibus ortum est, ubi primus regnauit Inachus. Sane, quod praetereundum non fuit, etiam aput sepulcrum septimi sui regis Thuriaci sacrificare Sicyonios solere Varro refert. Regnantibus porro octauis regibus, Armamitre Assyriorum, Sicyoniorum Leucippo et primo Argiuorum Inacho Deus locutus est ad Isaac adque ipsi quoque eadem, quae patri eius, duo illa promisit,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓlata inmultitudinẽ nocent : hec inquit: Non ec̃
deos herculem. ȩsculapiũ. castorem. pollucẽ. Pro¬
ditur enim adoctis quod homines fuerint: & hu¬
mana conditione defecerint. Quid aliud: quod
eorum qui sint dii non habe̾ant ciuitates uera sunu.¬
lachra: qđ uerus ds̃ nec sexum habeat nec ȩtatẽ.
nec definita corporis membra. Hȩc pontifex nosse
popłõs non uult: nam falsa eẽ non putat. Ex pe¬
dire igitur excistimat falli in religione ciuitatis.
quod dicere etiam in libris rerũ diuinarũ uarro
ipse non dubitat. Preclara religio quo confugiat
liberandus infirmus. & cum ueritatem qualibere.¬
tur inquirat: credatur ei expedire qđ fallitur.
Pocticum sane deoꝵ genus cur sceuola respuat.
eisdem litteris nontacetur: quia sic uidelicet deos
deformant ut nec bonis hominib comparent᷑.
cum alium faciunt furari. alium adulterare:

Expanded text:
prolata in multitudinem nocent ? Haec, inquit, non esse prolata in multitudinem nocent ? Haec, inquit, non esse deos Herculem, Aesculapium, Castorem, Pollucem; proditur enim a doctis, quod homines fuerint et humana condicione defecerint.\' Quid aliud? \'Quod eorum qui sint di non habeant ciuitates uera simulacra, quod uerus Deus nec sexum habeat nec aetatem nec definita corporis membra.\' Haec pontifex nosse populos non uult; nam falsa esse non putat. Expedire igitur existimat falli in religione ciuitates. Quod dicere etiam in libris rerum diuinarum Varro ipse non dubitat. Praeclara religio, quo confugiat liberandus infirmus, et cum ueritatem qua liberetur inquirat, credatur ei expedire quod fallitur. Poeticum sane deorum genus quur Scaeuola respuat, eisdem litteris non tacetur: quia sic uidelicet deos deformant, ut nec bonis hominibus conparentur, cum alium faciant furari, alium adulterare,
Abbreviated transcription (Latin):
cari: In illis certe ludis poetica numinũ crimina
frequentant᷑: qui ludi cogentib numinib iussu
senatus instaurabant᷑. In illis ludis corruptorem
pudicitia iouem turpissimi histriones cantabant:
agebant. placebant. Si illud fingebat᷑: ille irasce¬
retur. Si autẽ suis criminib etiam fictis delectaba¬
tur. quando coleretur. nisi diabolo seruiretur:
Itane iste romanũ conderet. dilataret. conseruaret
imperium: quo ius romano cui talia displicebant
homine abiectior iste daret felicitatẽ. qui tam
infeliciter colebatur. & nisi ita colerctur.
infelicius irascebatur:
unum apoctis. alterum aphilosophis: terciũ apru¬
cipib ciuitatis. Primumgenus nugatorium dicit
eẽ. qđ multa de dus fingant᷑ in digna: scd̾m non
congruere ciuitatib qđ habeat aliqua suꝑuacua.
aliqua etiã quȩ obsit popłis Nosse: desuꝑuacuis.
non magna causa est. Solet enim & a iurisperitis
dici: suꝑflua non nocent. Quȩ sunt autẽ illa quȩ

Expanded text:
cari? In illis certe ludis poetica numinum crimina frequentantur, qui ludi cogentibus numinibus iussu senatus instaurabantur. In illis ludis corruptorem pudicitiae Iouem turpissimi histriones cantabant agebant placebant. Si illud fingebatur, ille irasceretur; si autem suis criminibus etiam fictis delectabatur, quando coleretur, nisi diabolo seruiretur? Itane iste Romanum conderet dilataret conseruaret imperium, quouis Romano, cui talia displicebant, homine abiectior? Iste daret felicitatem, qui tam infeliciter colebatur, et nisi ita coleretur, infelicius irascebatur? unum a poetis, alterum a philosophis, tertium a principibus ciuitatis. Primum genus nugatorium dicit esse, quod multa de dis fingantur indigna; secundum non congruere ciuitatibus, quod habeat aliqua superuacua, aliqua etiam quae obsit populis nosse. De superuacuis non magna causa est; solet enim et a iuris peritis dici: Superflua non nocent. Quae sunt autem illa, quae
Abbreviated transcription (Latin):
gi errorẽ. Qua ꝓpter cum solos dicit anĩ aduertisse
quid ec̃t ds̃ qui eũ crederent animã mundũ gub̃¬
nantẽ. castiusq ecistimat sine simulachris obser
uari religionẽ. quis non uideat quantũ ꝓpinqua¬
uerit ueritati ͤ Sienĩ aliquid contra uetustatem

Expanded text:
gi errorem. Quapropter cum solos dicit animadvertisse, gi errorem. Quapropter cum solos dicit animadvertisse, quid esset Deus, qui eum crederent animam mundum gubernantem, castiusque aestimat sine simulacris ouari religionem, quis non uideat quantum propinquauerit ueritati? Si enim aliquid contra uetustatem
Abbreviated transcription (Latin):
uerus non anima. sed animȩ quoq est effector
& conditor: tamensi contra p̃iudicia consuetudi¬
nis liber eẽ posset. unum dm̃ colendũ fateretur .:¬
atq suaderet motu ac ratione mundũ gub̾nantẽ.
ut ea cum illo de hac re quȩstio remaneret. qđ eũ
diceret eẽ animã: non potius & animȩ creatorẽ.
Dicit etiam antiquos romanos plus annoꝵ centũ
& septuaginta: deos sine simulachro coluisse.
Quod si adhuc inqͥt mansisset: castius du obserua¬
rentur. Cui sentenciȩ suȩ testem adhibet inter
cȩtera etiã gentem iudeam: nec dubitat eũ locũ
ita concludere. ut dicat qͥ primi simulachra deoꝵ
popłis posuer̃. eos ciuitatib suis & metũ demsisse.
& errorem addidisse: prudenter excistimans deos
facile posse insimulachroꝵ stoliditate contẽpni:
Quoduero non ait errorẽ tradider̃. sed ad diderunt:
iam utiq fuisse etiã sine simulachris uult intelli.

Expanded text:
uerus non anima, sed animae quoque est effector uerus non anima, sed animae quoque est effector et conditor, tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset, unum Deum colendum fateretur adque suaderet, motu ac ratione mundum gubernantem, ut ea cum illo de hac re quaestio remaneret, quod eum diceret esse animam, non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos plus annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. <Quod si adhuc, inquit, mansisset, castius di obseruarentur. Cui sententiae suae testem adhibet inter cetera etiam gentem Iudaeam; nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat, qui primi simulacra deorum populis posuerunt, eos ciuitatibus suis et metum demsisse et errorem addidisse, prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. Quod uero non ait \'errorem tradiderunt\', sed \'addiderunt\', iam utique fuisse etiam sine simulacris uult in
Abbreviated transcription (Latin):
& cognominum historiã tenere ut tracdit
ut pocius eos magis colere quam despicere uulg̃
uelit. Quib uerbis homo acutissimꝰ satis indicat
non se aperire omĩa quȩ sibi tantũ contẽptiu essent:
sed etiam ipsi uulgo despicienda uiderent᷑. nisi
tacerentur. Ego ista conicere putari debui. nisi
euidenter alio loco ipse diceret de religionibus
loquens multa ẽẽ uera quȩ non modo uulgo sci.¬
re nonsit utile. sedetiã tam& si falsa sunt aliter
existimare popłm expediat: & ideo grecos telẽ¬
tas ac misteria taciturnitate parietibq clausisse.
Hic certe totũ consiliũ ꝓdidit uelut sapientiũ:
per quos ciuitates & popli regerent᷑. Hac tamen
fallacia miris modis maligni docmones delectant᷑.
qui & deceptores & deceptos pariter possident:
simus atq doctissimꝰ. quod  u soli eiuideant᷑ anĩ
aduertisse quid eẽt ds̃: qui credider̃ eum eẽ ani.¬
mam motu acratione mundũ gub̃nantẽ: Ac per
hoc & si nondũ tenebat qđ ueritas habet. dĩ enĩ

Expanded text:
t cognominum historiam tenere, ut traditaut potius eos magis colere quam despicere uulgus uelit. Quibus uerbis homo acutissimus satis indicat non se aperire omnia, quae non sibi tantum contemtui essent, sed etiam ipsi uulgo despicienda uiderentur, nisi tacerentur. Ego ista conicere putari debui, x nisi euidenter alio loco ipse diceret de religionibus loquens multa esse uera, quae non modo uulgo scire non sit utile, sed etiam, tametsi falsa sunt, aliter existimare populum expediat, et ideo Graecos teletas ac mysteria taciturnitate parietibusque clausisse. Hic certe totum consilium prodidit uelut sapientium, per quos ciuitates et populi regerentur. Hac tamen fallacia miris modis maligni daemones delectantur,, qui et deceptores- et deceptos pariter possident, simus adque doctissimus, quod hi soli ei uideantur animum aduertisse quid esset Deus. qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem, ac per hoc, etsi nondum tenebat quod ueritas habet Deus enim
Abbreviated transcription (Latin):
qui instituer̃ quod iste reprehendit deoꝵ simula¬
chra diuersa ȩtate & ueste distincta. deoꝵ genera.
coniuigia. cognationes: Hȩc utiq cũ tanquã super.¬
stitiosa culpant᷑: implicat ista culpa maiores taliũ
simulachroꝵ institutores atq cultores. implicat¬
& ipsum: qui quantolibet eloquio se in lib̾tatẽ
nitatur euoluere necesse habebat ista uenerari.
nec quod in hac disputatione disertus insonat:
mutire auderet in popłi contione :Agamꝰ itaq
disputat sed ei qui fecit cęlũ & terrã: qui has suꝑ¬
stitiones quas iste balbus uelut balbutiens uix
reprehendit ꝑ altissimam xp̃i humilitatẽ. per
apłoꝵ predicationẽ. ꝑfidẽ martirũ ꝓueritate
morientiũ & cũ ueritate uiuentiũ. non solũ in

Expanded text:
qui instituerunt quod iste reprehendit deorum simulaqui instituerunt quod iste reprehendit deorum simulacra diuersa aetate et ueste distincta, deorum genera coniugia cognationes? Haec utique cum tamquam superstitiosa culpantur, inplicat ista culpa maiores talium simulacrorum institutores adque cultores; inplicat et ipsum, qui, quantolibet eloquio se in libertatem nitatur euoluere, necesse habebat ista uenerari; nec quod in hac disputatione disertus insonat, muttire auderet in populi contione. Agamus itaqudisputat, sed ei qui fecit caelum et terram, qui has superstitiones, quas iste Balbus uelut balbutiens uix reprehendit, per altissimam Christi humilitatem, per apostolorum praedicationem, per fidem martyrum pro ueritate morientium et c