comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
locum haberet. si ita animȩ uim ⁊
intimȩ secreta mentis inficeret: ut
nullo pacto possit aboleri. ⁊ imme¬
dicabilium uulnerũ mentiatq ani¬
mȩ nr̃ȩ uirus insederit. eẽt enim
aptior huius querelȩ locus qd̃ cũ
omnia possit ds̃. hominẽ tamen
ꝑire sit passus. Uerum cũ ds nr̃i
misericors respuendierroris reme¬
dia reseruauerit. abolendiq omnis
contagii ñ aboleuerit facultatẽ. qͦ¬
modo irrationabile. uel inuistũ ẽ.
si ꝑmisit nr̃m materiale temptari qͣdã
trepidatione fragilitatis humanȩ.
ut feneratior postea gra ꝑ penitenti¬
am delictoꝵ in hominis rediret af¬
fectum. & fragilitatis suȩ conscius
qd̾ tam facile adiuinoꝵ mandatoꝵ
serie deuiando trepidauerit. tamꝗͣ
clauum animȩ fluctuantis manda¬
ta celestia timeret amutere diuinȩq
teretur. Nunc quȩ sit illa ratio con¬
sideremus ꝗͥ sit istud qd̾ cum man¬
datum daret homini de illa ammi¬

Expanded text:
locum haberet. si ita animae uim et locum haberet. si ita animae uim et intimae secreta mentis inficeret, ut . nullo pacto posset aboleri et inmedicabilium uulnerum menti atque animae nostrae uirus insideret; esset enim aptior huius querellae locus, quod cum omnia possit deus, hominem tamen perire sit passus. uerum cum deus nostri misericors respuendi erroris remedia reseruauerit abolendique omnia contagii non aboleuerit facultatem, quomodo inrationabile uel iniustum est, si permisit nostrum materiale temptari quadam trepidatione fragilitatis humanae, ut faeneratior postea gratia per paenitentiam delictorum in hominis rediret affectum et fragilitatis suae conscius, quod tam facile a diuinorum mandatorum serie deuiando trepidauerit, tamquam clauum animae fluctuantis mandata caelestia timeret amittere, diuinaeqtit? nunc quae sit illa ratio consideremus, quid sit istud quod cum mandatum daret homini de illa admi
Abbreviated transcription (Latin):
cit ñ bonus: cauendum negͣuuᷤᷤ
sit oꝑatorem peccatoris fecisse. De¬
buit enim bonus ds ꝓhibere na¬
tiuitatem eius. qui peccati sub¬
stantiam habebat inducere. Qd
sidicunt ñ ẽẽ genitũ oꝑatorẽ. reqͥ¬
rendum utrum bonus ds potue¬
rit inhibere. quoquomodo incipien
tem maliciã. an ñ potuerit omĩno.
Sienim ñ potuit. infirmus: si enĩ¬
potuit ⁊ ñ fecit. ñ bonus. Ergosibi
ifta ñ congruunt: nec suȩ sibi here¬
ticoꝵ conueniunt opiniones. Reqͥ¬
ramus ne forte rationis fuerit. qua
causa ds siue geniti siue ñ gentti illiꝰ
in hunc mundum cum possit in hi¬
bere. Itaq seruantes unũ eundeq
dominũ. bonum atq oꝑatorẽ. idsi
possumus astruamus. qd̾̃ grẽ utͥq
conueniat. Nec accusationis eoꝵ de¬
clinemus inuidiã quiita dicunt.
quomͦ d̾s bonus qui ñ solũ passuᷤ
ẽ introire in hunc mundu maliciã
s etiã in tantam confusionẽ uenire
ꝑmisit. Uerum hȩc accusatio tẽ

Expanded text:
cit non bonus; cavendum ne gravius cit non bonus; cavendum ne gravius sit operatorem peccatoris fecisse. Debuit enim bonus Deus prohibere nativitatem ejus, qui peccati substantiam habebat inducere. Quod si dicunt non esse genitum operatorem mali, requirendum utrum bonus Deus potuerit inhibere quoqutem malitiam an non potuerit. si enim non potuit, infirmus; si potuit et non fecit, non bonus. ergo si sibi ista non congruunt nec suae sibi haereticorum conueniunt opiniones, requiramus ne forte rationis fuerit qua causa deus siue geniti siue non geniti illius in hunc mundum, cum posset inhibere. itaque seruantes unum et eundem deum bonum atque operatorem id si possumus adstruamus quod gratiae utrique conueniat nec accusationis eorum declinemus inuidiam qui ita dicunt: quomodo deus bonus, qui non solum passus est introire in hunc mundum malitiam, sed etiam in tantam confusionem uenire permisit? uerum haec accusatio tunc
Abbreviated transcription (Latin):
maloꝵ uitȩ ꝑpetuitatẽ seruare
ñ posset. sicut in illo ñ p̃sagium fu¬
turi. ita in hoc ñ bonum dnm sig¬
nificare uidearis. atq hinc argu¬
mentantur. qr ñẽ creatura homi¬
nis a deo facta. Namsicut supra os¬
tendimus eos dicere quia ñ ẽ man¬
datum di. sic & hic dicunt. ñ gͦ crea¬
tura hominis adeo qr d̃s malũ ñ
fecit. Homo autẽ opinionẽ mali
accepit: du a malis precipit᷑ absti¬
nere. Hoc autem genere aliũ bonũ
om̃. alium oꝑatorẽ hominis conã¬
colutio tur asserere. Quib respondendũ ẽ
ilico scđm opinionẽ suam. Si enĩ
hominẽ nolunt ado factum quia
peccator ẽ homo & hoc refugiunt
ne bonus d̾s peccatorẽ fecisse uide¬
atur. qr ñ putant bonum qui fece¬
rit peccatorẽ. dicant utrũ oꝑatorẽ
hominis a deo factum putent. Si
enim a do factus ille ut dicunt o¬
perator ẽ hominis: quomͦ bonus
ds̃ oꝑatorem mali fecit. utiq noi
bonus: Namsi quis peccatorẽ fa¬

Expanded text:
malorum vitae perpetuitatem servare malorum vitae perpetuitatem servare non posset, sicut in illo non praesagum futuri, ita in hoc non bonum Deum significare videaris. Atque hinc argumentantur quia non est creatura hominis a Deo facta. Nam sicut supra ostendimus eos dicere quod non est mandatum Dei, sic et hic dicunt: Non ergo creatura hominis a Deo, quia Deus malum non fecit. Homo autem opinionem accepit mali, dum a malis praecipitur abstinere. Hoc autem genere alium bonum Deum, alium operatorem hominis conantur asserere. Quibus respondendum est illico secundum opinionem suam. Si enim hominem nolunt a Deo factum, quia peccator est homo, et hoc refugiunt, ne bonus Deus peccatorem fecisse videatur, quia non putant bonum qui fecerit peccatorem; dicant utrum operatorem hominis a Deo factum putent. Si enim a Deo factus est ille, ut dicunt, operator hominis, quomodo bonus Deus operatorem mali fecit? Utique non bonus, nam qui peccatorem fa
Abbreviated transcription (Latin):
semel a deo precepta credimus. pene
obnoxius estimatur. Dei autẽ precep¬
tum ñ quasi in tabulis lapideis atra¬
mento legimus inscriptum: s cordi¬
b nr̃is tenemus impressum sꝑudi
uiui. Ergo opinio nr̃a sibi legẽ facit.
Si enim gentes quȩ legem ñ habent
naturaliter ea quȩ legis sunt faciũt.
euismodi legem ñ habentes. ipsisibi
sunt lex. qui ostendunt opus legis
scriptum in cordib suis. Opinio gͥ
hinc aliam faciunt questionẽ. ut
ad uicem mandatieius. qd diximꝰ
in hominis opinione consistere. hãc
ipsam opinionem impressam a deo
nob̃ tamquã prescriptum diuinȩ
legis accusent. Nouerat inquiunt
hominem peccaturũ. qui creauit eũ.
Et has opiniones boni ⁊ malum¬
pressit: anñ nouerat: Ut si dixeriᷤ¬
tis quia ñ nouerat: alienũ a maie¬
statedei sentias. Si autẽ dixeris qr
sciens d̾s peccaturum hominẽ. com¬
munes tñ opiniones ei boni ⁊ mali
impressit. ut ꝓpt̾ ammixtiones

Expanded text:
semel a Deo praecepta credimus, poenae semel a Deo praecepta credimus, poenae obnoxius aestimatur. Dei autem praeceptum non quasi in tabulis lapideis atramento legimus inscriptum, sed cordibus nostris tenemus impressum spiritu Dei vivi. Ergo opinio nostra ipsa sibi legem facit. Si enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt; ejusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Opinio igitur hinc aliam faciunt quaestionem, ut ad invicem mandati ejus quod diximus in hominis opinione consistere, hanc ipsam opinionem 162 impressam a Deo nobis tamquam praescriptum divinae legis accusent. Noverat, inquiunt, hominem peccaturum qui creavit eum, et has opiniones boni et mali impressit, an non noverat? Ut si dixeris quia non noverat, alienum a majestate Dei sentias: si autem dixeris quia sciens Deus peccaturum hominem, communes tamen opiniones ei boni et mali impressit; ut propter admixtionem
Abbreviated transcription (Latin):
nesciebat futuram: immo qr sciebat
assero. S ñ ido ꝑeuntis ꝓditoris in¬
uidiam in se debuit diriuare. ut as¬
scriberet᷑ do qd uterq sit lapsus.
retur accepit.⁊ hic etiam in apłatus
munus asscitus ẽ. ut uel beneficio¬
dei reuocaret᷑ a ꝑditionis affectu. si¬
mul ut dum alii reuincunt᷑. ꝓdesset
omnib. Non enim consisteret pecca¬
tum: si int̾dictio ñ fuisset. Non consi¬
stente autem peccato ñ solũ malicia
s etiam uirtus fortasse ñ eẽt. Quȩ
nisi aliqua malicie fuissent semina
uel subsistere uel eminere ñ posset.
Quid ẽ enimpeccatum nisi p̃uarica¬
tio legis diuinȩ: ⁊ celestiũ in obedien¬
tia preceptoꝵ: Non enim aurib cor¬
dũ id qd̾ malum ẽ nobis naturalit̾
intelligimus eẽ uttandũ. ⁊ id qd̾
bonum ẽ naturalit̾ intelligimus eẽ
preceptum. In eogͥ uocẽ dñi uidem᷑
audire qd̾ alla interdicat. alia p̃cipi¬
at. ⁊ ido si quisnon obedierit illisquȩ

Expanded text:
nesciebat futuram, immo quia sciebat nesciebat futuram, immo quia sciebat adsero, sed non ideo pereuntis proditoris inuidiam in se debuit deriuare, ut adscriberetur deo quod uterque sit lapsus. retur accepit et hic etiam in apostolatus munus adscitus est, ut uel beneficio reuocaretur a proditionis affectu, simul ut dum alii reuincuntur, prodesset omnibus. non enim consisteret peccatum, si interdictio non fuisset; non consistente autem peccato non solum malitia, sed etiam uirtus fortasse non esset, quae nisi aliqua malitiae fuissent semina, uel subsistere uel eminere non posset. quid est enim peccatum nisi praeuaricatio legis diuinae et caelestium inoboedientia praeceptorum? non enim auribus cordum id quod malum est naturaliter intellegimus esse uitandum et id quod bonum est naturalitpraeceptum. In eo igitur vocem Domini videmur audire, quod alia interdicat, alia praecipiat. Et ideo si quis non obedierit illis quae
Abbreviated transcription (Latin):
respondendum uidet᷑. qui exemplũ
ñ accipiunt. rationẽ exigunt. Acci¬
piant etiam ipsi quaratione dei fi¬
lius uel preuaricaturo mandaue¬
rit. uel elegerit ꝓditurum. Uene¬
rat dns iħ comnes saluos facere
peccatores. etiam circa impios osten
dere suam debuit uoluntatẽ. ⁊ id̾o
nec ꝓditurum debuit preterire. ut
aduerterent omnes qd̃ in electione
etiam ꝓditoris fui seruandoꝵ omĩ¬
um insigne pretendit. nec in eo le¬
sus ẽ uel adam qͥa mandatum ac¬
cepit. uel uidas quia electus est. Nõ
enim necessitatem ds uel illi preua¬
ricationis uel huic proditionis
imposuit. qi uterq si qd̵ acceꝑat
custodissa peccato potuit se abstinẽ.
Deniq nec iudeos omnes credituros
sciebat: e tñ ait. ñ ueni nisiad oues
ꝑditas domusisrł: Ergo ñ in man-¬
dante culpa. s inpreuaricante pec¬
catum ẽ. Et qd̾ indo fuit ostendit
omnib qd omnes uoluit liberare.
Nec tñ dico quia preuaricationem

Expanded text:
respondendum uidetur, qui exemplum respondendum uidetur, qui exemplum non accipiunt, rationem exigunt, accipiant etiam ipsi qua ratione dei filius uel praeuaricaturo mandauerit uel elegerit proditurum. uenerat dominus Iesus omnes saluos facere peccatodere suam debuit voluntatem. Et ideo nec proditorem debuit praeterire, ut adverterent omnes quod in electione etiam proditoris sui servandorum omnium insigne praetendit. Nec in eo laesus est, vel Adam quia mandatum accepit, vel Judas quia electus est. Non enim necessitatem Deus, vel illi praevaricationis, vel huic proditionis imposuit: quia uterque, si quod acceperat custodisset, à peccato potuisset abstinere. Denique nec Judaeos omnes credituros sciebat, et tamen ait: Non veni nisi ad oves perditas domus Israel . Ergo non in mandante culpa, sed in praevaricante peccatum. Et quod in Deo fuit ostendit omnibus quod omnes voluit liberare. Nec t
Abbreviated transcription (Latin):
uinȩ potestatis assertio. Si autem
sciebat ⁊ nichilominus sciensne¬
gligenda mandauit. ñ ẽ aliquid
suꝑfluum preciꝑe. Suꝑfluum aũt
precepit pͥmo plasto illi adȩ qd̾ eũ
nouerat minime seruaturũ. Nich̃
& has interserunt questiones. Ue¬
rum hi sua sententia ⁊ opinione.
uincendi sunt. Cum enim noui te¬
stamenti ñ refutant fidẽ. exemplo
sunt arguendi ur uetus credant.
qm̃ cum sibi diuina precepta. &
facta conueniunt: unius actoris testa¬
menta. utrumq liquet ẽe credendũ.¬
Discant gͥ ñ suꝑfluum ñ iniustum
etiam preuaricaturo prescriptũ eẽ
mandatum. Nam & ipse dns iħc
elegit uidam quem ꝓditorem scie¬
bat. Quemsiꝑ imprudentiã electũ
putant: diuinȩ derogant potestati.
S hocestimare ñ possunt cum scri¬
ptura dicat. quia sciebat ih̃c qͥs eũ
ꝓditurus erat. Conticescant gͥ isti re¬
pugnatores ueteris testam̃ti. S qͣm
gentilib etiam si forte istcł obiecert̃t

Expanded text:
vinae potestatis assertio: si autem vinae potestatis assertio: si autem sciebat, et nihilominus sciens negligenda mandavit, non est Dei aliquid superfluum praecipere. Superfluum autem praecepit protoplasto illi Adae, quod cum noverat minime servaturum: nihil  has interserunt quaestiones. Verum hi sua sententia et opinione vincendi sunt. Cum enim novi Testamenti non refutant fidem, exemplo sunt arguendi, ut vetus credant: m cum sibi diuina praecepta et facta conueniunt, unius auctoris testamentum utrumque liquet esse credendum.discant igitur non superfluum, non iniustum etiam praeuaricaturo praescriptum esse mandatum. nam et ipse dominus Iesus elegit Iudam, quem proditorem sciebat. quem si per inpiudentiam electum putant, diuinae derogant potestati. sed hoc aestimare non possunt, cum scriptura dicat quia sciebat Iesus qui eum proditurus esset. conticescant igitur repugnatores isti ueteris testamenti. sed qgentilibus, si forte istud obiecerint,
Abbreviated transcription (Latin):
scientiȩ boni ⁊ mali ꝑductum est
in medio paradiso. & si cuicumq
homini productum eẽt suꝑflua in¬
terdictio. S neq frustra factum.
neq alii nisi homini hoc factum ẽ.
qui mandatum accepit ut ñ solo
eo. s eo cum ceteris uteret᷑. Nam si
multa discutias cum plura repꝑieᷤᷤ
& plane innumera quȩ ei qui uti
nesciat possint nocere. Nec ipsas
diuitias inuenies fructuosas. si
habens diues subsidia largitatis
neget alimenta pauꝑib. exeludat
inopem subsidio destitutum aliena
extorqueat quia preualet potestate.
Pulchritudo ipsa ⁊ gratior corꝑis for¬
ma frequentius in uitium quam de¬
formitas trahit. Numquidgͥ qͥcqmͣ
deformiores quam pulchriores filioᷤᷤ
habere desiderat. ⁊ inopes potius li
ad imprudentiam largientis refe¬
renda sunt. s ad male itentiserro¬
rem. Et ideo utentem potius accu
sandum quam donantẽ. Iterum
deus adam mandata sua: an non¬
sciebat: S si nesciebat: ñ ẽ ista di¬

Expanded text:
scientiae boni et mali productum est scientiae boni et mali productum est in medio paradiso, et si cuicumque homini productum esset, superflua interdictio. sed neque frustra factum est neque alii nisi homini factum est, qui mandatum accepit, ut non solo eo, sed eo cum ceteris uteretur. nam si multa discutias, conplura repperies et plane innumera, quae ei qui uti nesciat possint nocere. nec ipsas diuitias inuenies fructuosas, si habens diues subsidia largitatis neget alimenta pauperibus, excludat inopem subsidio destitutum. aliena extorqueat, quia praeualet potestate. pulchritudo ipsa et gratior corma frequenter in vitium, quam deformitas trahit. Numquid igitur quisquam deformiores, quam pulchriores filios habere desiderat, et inopes potius libad imprudentiam largientis referenda sunt, sed ad male utentis errorem. Et ideo utentem accusandum potius quam donantem. CAPUT Deus Adam mandata sua, an nesciebat? Si nesciebat, non est ista di
Abbreviated transcription (Latin):
lum ẽ. ut sciat cauere qd̾ malum ẽ.
ut prudens subeat custodiȩ cautio¬
nem. Rursus autẽ ñ satis ẽ hoc solũ
scire qd̃ malum ẽ. necũ malum scias
scientia boni incipias defraudari.
Pulchiuis ẽgͥ ut utrumq norimus. ut
&e quia scimus bonum fugiamus qd̃
malum ẽ. ⁊ exeo qd̾ cognoscimus ma¬
lum boni gram̃ preferamus. S ita
debes utrumq scire. ut ꝓfunde noue¬
ris. & qd noueris exequaris. auctorq
scientiȩ tuȩ congruat. Alioquin tole¬
rabiliorem scriptura indicat eum.
qui utrumq nesciat. qmͣ qui ꝑfunc¬
torie utrumq cognouit. Grauat enĩ
scire qd̃ uelexeqͥ ł. uitare ñ possis. Gra¬
uat scire. sineusu atq oꝑe cognitio¬
nis ꝓfundȩ. Deniq obest ad existima¬
tionem medico scire qd̃ ꝓsit. & quid
noceat egroto. nisi cognitione ea quẽ¬
ad modum oportet utat᷑. Et ideo ñ ẽ
cognitio bona. nisi ea utaris ittopor¬
tet. Iterum accipe. Non frustra lignũ

Expanded text:
lum est, ut sciat cauere quod malum est lum est, ut sciat cauere quod malum est et prudens subeat custodiae cautionem. rursus autem non satis est hoc solum scire quod malum est, ne cum malum scieris, scientia boni incipias defraudari. pulchrius est igitur ut utrumque norimus, ut et, quia scimus bonum, fugiamus quod malum est et ex eo quod cognoscimus malum boni gratiam praeferamus. sed ita debes utrumque scire, ut profunde noueris et quod noueris exequaris actusque scientiae tuae congruat. alioquin tolerabiliorem scriptura indicat eum qui utrumque nesciat quam qui perfunctorie utrumque cognouit. grauat enim scire quod uel exequi uel uitare non possis, grauat scire sine usu atque opere cognitionis profundae. obest ad existimationem medico scire quid prosit et quid noceat aegro, nisi cognitione ea quemadmodum oportet utatur, et ideo non est cognitio bona, nisi ea utaris ut oportet. item accipe: non frustra lignum
Abbreviated transcription (Latin):
marito. Iterum alia questio subrepit.
unde mors accideritadȩ. utrũ ana-¬
tura lignieiusmodi. an auero dõ. Si
naturȩ hoc ligni asscribimus. uidet᷑
ligni huius fructus uniuificanti in suf¬
flationi dei prestare. si quẽ uiuificaue¬
rat insufflatio. fructus huius ligni tra¬
xit ad mortem. Aut sid̾m oꝑatorẽ mor¬
tis ẽẽ memoramus. dicunt qd̾ gemina
opinione accusemus. qd̃ aut ita fuerit¬
immitis. ut noluerit ignoscere cum
posset ignoscere: aut si ignoscere ñ po
quomͦ diluendum sit. Nisi fallor qi
mortis causa in obedientia fuit. ⁊ ideo
homo ipse sibi mortis ẽ causa. ñ habẽs
dm̃ suȩ mortis auctorẽ. Neq enim si
medicus prescripserit egrotanti a qͥb
uideatur cauendum. atq illeabint̃¬
dictis ñ putaueritabstinendum. cau¬
mortis ẽ ꝓpriȩ. Itaq d̾s quasibonus
medicus ꝓhibuit neadam nocitura
gustaret. Iterum accipe scire bonum
melius ẽ quam nescire. ⁊ ei qui bonu̾
sciat pulchrum ẽ scire etiam qd̵ ma¬

Expanded text:
marito. Iterum alia quaestio subripit, unde mors accident Adae, utrum a natura ligni eiusmodi an uero a deo. si naturae hoc ligni adscribimus, uidetur ligni huius fructus uiuificanti insufflationi dei praestare, siquidem quem uiuificauerat insufflatio fructus huius ligni traxit ad mortem. aut si deum operatorem mortis esse memoramus, dicunt quod gemina opinione accusemus, quod aut ita inmitis, ut noluerit ignoscere, cum posset ignoscere, aut si ignoscere non poquomodo diluendum sit. nisi fallor, quia mortis causa inoboedientia fuit, et ideo homo ipse sibi mortis est causa, non habens deum suae mortis auctorem. neque enim si medicus praescripserit aegrotanti quibus uideatur cauendum atque ille ab interdictis non putauerit abstinendum, caumortis est propriae. itaque deus quasi bonus medicus prohibuit ne Adam nocitura gustaret. iterum accipe: scire bonum melius est quam nescire et ei qui bonum sciat pulchrum est scire quod ma
Abbreviated transcription (Latin):
scientiȩ boni & mali ñ edetis. Qua
die autem manducaueritis ex eo:
morte moriemini. Qua ratione uͥ Iqͥonehͥa.
precepit ex omni ligno edendum.
singularit̾ dixit edes: ubi autẽ de
lignoscientiȩ boni & mali pluralit̃
edetis dixerit. ñ otiosa questio. Uerũ
sidiligenter intendas. scripturaꝵ
auctorttatẽ: absolui potest. Qd̃ enĩ ¶sobꝰ.¬
bonum. hoc & faciendum. Qd̃ autẽ
bonum & faciendu: consonans &
adherens. Qd̃ uͦ turpe hoc dissonans
incompositum atq discretum est.
Et ideo d̾ns unitatem semꝑ inten¬
dens. scd̾m untratẽ precepit. Deniq
unitatẽ oꝑatur. qui fecit utraq unũ.
nec solum it᷑q. s etiã omnes unũ
pͥmogenitus cum sit in unitate cũ
patre. coniunctissimus semꝑ ẽ: q¬

Expanded text:
scientiae boni et mali non edetis. qua scientiae boni et mali non edetis. qua die autem manducaueritis ex eo morte moriemini. qua ratione, ubi praecepit ex omni ligno edendum, singulariter dixerit: edes, ubi autem de ligno scientiae boni et mali, pluraliter non edetis dixerit, non otiosa quaestio. uerum si diligenter intendas, scripturarum auctoritate absolui potest. quod enim bonum hoc et faciendum, quod autem bonum et faciendum consonans et adhaerens, quod uero turpe hoc dissonans, inconpositum atque discretum est. et ideo dominus unitatem semper intendens secundum unitatem praecepit. denique unitatem operatur qui fecit utraque unum, nec solum utraque, sed etiam omnes unum ia autem primogenitus, cum sit in unitate cum patre, coniunctissimus patri
Abbreviated transcription (Latin):
radyso speciem suscepit laboris. ut
nos ad oꝑationẽ &e custodiã debiti
officii & hereditariȩ successionis munꝰ
asstringeret. Hȩc duo gͦ ate exigunt᷑
siue moralit̾. siue spiritalit̾. qd etiã
psalmus te ꝓpheticus docet quia
scriptum ẽ Nisi d̾̃ns edificauerit sibi¬
domum: in uanum laborauerunt
qui edificatit eam. Nisi dñs custodie¬
rit ciuitatẽ: inuanũ uigilauerunt
qui custodiunt eam. Uides illos la¬
borare qui in oꝑib sunt. edificatio¬
msq ꝓcessu: istos uͦ uigilare quiiã
custodiam ꝑfecti oꝑis receꝑunt. Un¬
De & d̃ns apłis quasuam ꝑfectiorib
ingilate inquit & orate ne intretis
in temptationẽ. docens ꝑfecte nat᷑ȩ
munus. & plenam uirtũtis grãm ẽẽ
seruandam. nec quemꝗͣ etiã ꝑfectio¬
rem nͥ ꝑuigilauerit. sui debere ẽe se¬
curum. Et precepit dns ds adȩ di-¬
cens. Ex omni ligno qd̃ ẽ in ꝑadyso
ad escam. edes: de ligno autẽ qd̃ est

Expanded text:
radiso speciem suscepit laboris, ut radiso speciem suscepit laboris, ut nos ad operationem et custodiam debiti officii et hereditariae successionis munus adstringeret. haec duo ergo a te exiguntur siue moraliter siue spiritaliter. quod etiam psalmus te propheticus docet, quia scriptum est: nisi dominus aedificauerit domum, in uanum laborauerunt qui aedificant eam; nisi dominus custodierit ciuitatem, in uanum uigilauerunt qui custodiunt eam. uides illos laborare qui in operis sunt aedificationisque processu, istos uero uigilare qui iam custodiam perfecti operis receperunt. unde et dominus apostolis quasi iam perfectioribus uigilate inquit et orate, ne intretis in temptationem, docens perfectae naturae munus et plenae uirtutis gratiam esse seruandam nec quemquam etiam perfectiorem nisi uigilauerit sui debere esse securum. Et praecepit dominus deus Adae dicens: ex omni ligno quod est in paradiso ad escam edes, de ligno autem quod est
Abbreviated transcription (Latin):
utine impediant᷑ orationes urẽ.
Ergo positus ẽ in paradyso uir. fac¬
ta ẽ in paradyso mulier. S etiã tunc
pͥusquam a serpente mulier deciꝑet᷑
habuit uiri gr̃am. qm̃ de uiro sũpta
ẽ. licet hoc sacramentũ magnũ fit.
sicut apłs dicit. & ido causam uitȩ
ex eo traxit. Id̃oq de uiro tm̃ scͥptura
dixit. quia posuit eum in paradyso
opari &e custodire. Non idẽ ẽ oꝑari &
custodire. In oꝑe enim quid̃a uirtutis
ꝓcessus ẽ. incustodia qued̃a consũma¬
tio oꝑis dep̾henditur. eo qd̃ quasi con¬
summata custodiat. Hȩc duo abho-¬
mine requirunt᷑. ut ex oꝑib nouaq̃rat.
& ꝑacta custodiat. qd̾ ẽ generale. filon
autem qm̃ spiritalia iudaicoñ capie¬
bat affectu. intra moralla se tenuit.
ut dice̾t hȩc duoqueri. oꝑain agro. cu¬
stodiam indomo. Et quamuis para¬
dysus oꝑib inquit rurasib ñ egeret
tam̃ qͥapͥmus homo lex posteritatis
futurus erat. ideo legitimi etiã in pa¬

Expanded text:
uti ne inpediantur orationes uestrae. uti ne inpediantur orationes uestrae. ergo positus est in paradiso uir, facta est in paradiso mulier, sed etiam tunc priusquam a serpente mulier deciperetur, habuit uiri gratiam, quoniam de uiro sumpta est, licet hoc sacramentum magnum sit, sicut apostolus dixit, et ideo causam uitae ex eo traxit. ideoque de uiro tantum scriptura dixit quia posuit eum in paradiso operari et custodire. non idem est operari et custodire; in opere enim quidam uirtutis processus est, in custodia quaedam consummatio operis deprehenditur, eo quod quasi consummata custodiat. haec duo ab homine requiruntur, ut et operibus noua quaerat et parta custodiat, quod est generale. Philon autem, quoniam spiritalia Iudaico non capiebat affectu, intra moralia se tenuit, ut diceret haec duo quaeri, opera in agro, custodiam domus. et quamuis paradisus operibus, inquit, ruralibus non egeret, tamen quia primus homo lex posteritatis futurus erat, ideo legitimi etiam in pa
Abbreviated transcription (Latin):
facta ẽ. inferior reppertt̃. Alulier
enim pͥor decepta ẽ. & uirum ipsa
decepit. Unde apłs petrus subiec¬
tas fortiori uasi mulieres scãs uiris
suis uelut dnis obedire memorauit.
Et paulus ait. quia adam ñ ẽ seduc¬
tus: mulier autẽ seducta in p̾uarica¬
tione fuit. Deinde contuendum qͥa
Nam ecce illa quȩ in adiumentum
facta ẽ uiro. presidio uiri indiget.
quia uir caput ẽ mulieris. Ille autẽ
qui adiumentũ uxoris habiturũ se
eẽ credebat. lapsus ẽ ꝑ uxorem. Unde
nemo debet facile alteri se credere. nͥ
cuuis iututẽ ꝓbauerit. necarroga¬
re sibi qui se ꝑ auxilio putauerit.
asscitum. s magis & sunuenerit for¬
tiorem cui se putabat ẽẽ p̾sidio. ab
ipso grãm mutuetur. Sicut & uiros
mulierib honorẽ imꝑtire apłs p̾
cepit petrus dicens. Uiri similiterco¬
habitantes scdm scientiam tamꝗͣ
infirmiori uasi muliebri imꝑtienteᷤᷤ
honorem tam quã coheredi grȩ uitȩ.

Expanded text:
facta est inferior repperitur; mulier facta est inferior repperitur; mulier enim prior decepta est et uirum ipsa decepit. unde apostolus Petrus subiectas fortiori uaso mulieres sanctas uiris suis uelut dominis oboedire memorauit. et Paulus ait quia Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione fuit. deinde contuendum quia nam ecce illa quae in adiumentum facta est uiro praesidio uirili indiget, quia uir caput est mulieris, ille autem qui adiumentum uxoris habiturum se esse credebat lapsus est per uxorem. unde nemo debet facile alteri se credere nisi cuius uirtutem probarit nec adrogare sibi qui se pro auxilio putarit adscitum, sed magis si inuenerit fortiorem, cui se putabat esse praesidio, ab ipso gratiam mutuetur, sicut et uiros mulieribus honorem inpertire apostolus praecipit Petrus dicens: uiri similiter cohabitantes secundum scientiam tamquam infirmiori uaso muliebri inpertientes honorem tamquam coheredi gratiae uitae,
Abbreviated transcription (Latin):
cũ deo detulit grãm quanda factis
& morib spirans. Noe uͦ tamquã
prasinus lapis uitalẽ colorẽ p̃tulit.
Si quide diluuii temꝑe solus uelut
ad futurȩ constitutionis uitalesem̃
in illa archa ẽ reseruatus. Ergo bene
et̾nȩ lucis effudit. & est in eden. hoc
ẽ in uoluptate. Et apprehendit d̾s
hominem quemfecit. & posuit eũ
in paradyso oꝑari &e custodire. Ui¬
des qm̃ qui erat apprehendit᷑. Erat
autem in terra plasmationis suȩ.
Apprehendit gͦ eum uirtus di spi-¬
rans ꝓcessus & incrementa uirtutis.
Deniq eum in paradyso collocauit.
ut scias apprehensum quasi afflatũ
diuina ẽe uirtute. Quo loco illud ad¬
uerte. quia extra paradysum uir fa-¬
ctus ẽ. mulier intra paradysum.
ut aduertas quod ñ loci. ñ generis
nobilitate: s uirtute unusquisq
gram sibi comparat. Deniq extra
paradysum factus. hoc ẽ in inferi¬
ore loco uir melior inuentt᷑. ⁊ illa q̃
in meliori loco hoc ẽ in paradyso.

Expanded text:
 deo detulit gratiam quandam factis  deo detulit gratiam quandam factis et moribus spirans. Noe uero tamquam prasinus lapis uitalem colorem praetulit, siquidem diluuii tempore solus uelut ad futurae constitutionis uitale semen in illa arca est reseruatus. ergo bene aeternae lucis effudit, et est in Edem, hoc est in uoluptate. : Et adprehendit deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari et custodire. uides quoniam qui erat adprehenditur; erat autem in terra plasmationis suae. adprehendit ergo eum uirtus dei inspirans processus et incrementa uirtutis. denique in paradiso eum conlocauit, ut scias adprehensum quasi adflatum diuina esse uirtute. quo loci illud aduerte quia extra paradisum uir factus est et mulier intra paradisum, ut aduertas quod non loci, non generis nobilitate, sed uirtute unusquisque gratiam sibi conparat. denique extra paradisum factus, hoc est in inferiore loco uir melior inuenitur et illa quae in meliore loco hoc est in paradiso
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ quidẽ parens ceterarum ẽ. fecũ¬
da uirtutum quada ui. In quo aliqͣ
harũ quas diximus pͥncipalis ẽ uirtꝰ.
ineo etiã ceterȩ presto sunt. quia ip¬
se sibi sunt conexe. concretȩq uirtu¬
tes. Namq utiq & abel iustus & for¬
tissimus. ac pacientissimus abrahã.
& prudentissimi ꝓpħe. & moyses
eruditus. in omni sapientia egyp¬
tioꝵ. maiorem honestatẽ estimauit
egypti thesauris obꝓbriũ xꝑi. Et
quis sapientior daniele: Salomon
quoq sapientiã poposcit & meruit.
Dictum ẽ gͦ dequatuor uirtutũ flu¬
minib quoꝵ potus ẽ utilis. Et qͥ a
fison aurum bonum t̾rȩ & carbun¬
cłm & lapidẽ prasinum habere di¬
cdus ẽ. hoc quoq quale sit considere¬
mus. Uidet᷑ enim nob̃ tam quã au¬
rum bonum enos qui prudenter d̃i
nomen scire desiderauit. E noch au¬
tem qui translatus ẽ & mortem ñ
uidit. carbuncłs quida ẽ lapis bo¬
niodoris. quem oꝑib suis sc̃s̃ enoch¬

Expanded text:
quae quidem parens ceterarum est fecunquae quidem parens ceterarum est fecunda uirtutum, quamuis in quo aliqua harum quas diximus principalis est uirtus, in eo etiam ceterae praesto sint, quia ipsae sibi sunt conexae concretaeque uirtutes. nam utique Abel iustus et fortissimus ac patientissimus Abraham et prudentissimi prophetae et Moyses eruditus in omni sapientia Aegyptiorum maiorem honestatem aestimauit Aegypti thensauris obprobrium Christi. et quis sapientior quam Danihel? Solomon quoque sapientiam poposcit et meruit. dictum est ergo de quattuor uirtutum fluminibus, quorum potus est utilis. et quia Phison aurum bonum terrae et carbunculum et lapidem prasinum habere dictus est, hoc quoque quale sit consideremus. uidetur enim nobis tamquam aurum bonum Enos, qui prudenter dei nomen scire desiderauit. Enoch autem, qui translatus est et mortem non uidit, carbunculus quidam est lapis boni odoris, quem operibus suis sanctus Enoch
Abbreviated transcription (Latin):
nus p̃ferens indulgentiȩ. In quo uere
imaculati figura precessit. ut apl̃s
ciet enim me tempus enarrandi. de
gedeon. barach. samson. salomone.
dauid & samuel. & ceterisꝓpħis. ana¬
nia. azaria. misael. &daniel. helya.
& elyseo. qui ꝑ fidem deuicerunt reg¬
na. oꝑati sunt iusticiã. ꝑceperunt re¬
ꝓmissiones. obstruxerunt ora leonẽ
extinxerunt uirtutẽ ignis. effugart̃
acies gladii. eualuerunt de infirmi¬
tate. fortes fuerunt inbello. castra
ceperunt exteroꝵ. Non immeritoin
his gͥ species fortitudinis ẽ. Sectienĩ
sunt sicut infra habes. temptati.
in mactatione gladii mortui. Cir¬
cuierunt in caprinis pellib. egenteᷤᷤ
angustiati. & dolorib afflicti. quoꝵ
meritis ñ erat dignus orbis. In so¬
litudinib errantes. in montib &
in speluncis. & in foueis terre. Recte
gͥ in his speciem fortitudinis collo
figura iusticiȩ: quia uirtus ẽ in sa¬
lutem omni credenti. Deniq ipse

Expanded text:
nus praeferens indulgentiae, in quo uere nus praeferens indulgentiae, in quo uere inmaculati figura praecessit, ut apostolus ciet enim me tempus enarrando de Gedeon Barac Sampso, Salomone Dauid et Samuel et ceteris prophetis, Anania Azaria Misael Daniel Helia Helisaeo, qui per fidem deuicerunt regna, operati sunt iustitiam, perfecerunt repromissiones, obstruxerunt ora leonum, extinxerunt uirtutem ignis, effugerunt acies gladii, eualuerunt de infirmitate, fortes fuerunt in bello, castra ceperunt exterorum. non inmerito igitur in his species fortitudinis est. secti enim sunt, sicut infra habes, temptati, in mactatione gladii mortui. circumierunt in caprinis pellibus, egentes, angustati et doloribus adflicti, quorum meritis non erat dignus orbis, in solitudinibus errantes, in montibus et in speluncis et in foueis terrae. recte igitur in his speciem fortitudinis conlocfigura iustitiae, quia uirtus est in salutem omni credenti. denique ipse
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ prudentia. ibi ⁊ malicia. ubi forti¬
tudo ibi iracundia. uͥ temperantia
ibi intemperantia plerumq ẽ. aut
alia sunt uitia: ubi autẽ iusticia.
ibiconcordia uirtutum ẽ ceteraꝵ.
ideo ñ ex locis qua fluit. hoc ẽ ñ ex
parte cognoscitur. Non enĩ pars ẽ
iusticia: s quasi mater est omniũ.
In his gͦ fluminib quatuor. uͥtutes
principales quatuor expͥmunt᷑. quȩ
ueluti mundi istius induserunt tẽ¬
pora. Primum gͥ tempus ex mundi
pͥncipio usq ad diluuiũ prudentiȩ
fuit. quo in temꝑe iustinumerant᷑
inuocare nom̃ dnidi. Et enoch qui
dr latine di grã raptus ad celum. &
noe qui & ipse iustus ⁊ quedã reqͥetis
directio. scđm tempus.⁊ abraham.⁊
ysaac. ⁊ iacob. reliquoꝵq numerus
patarchaꝵ. in quib casta⁊ pura
quedam temꝑantia religionis efful-¬
sit. Immaculatus enim ysaac ꝑ reꝓ¬
missionem abrabȩ datus filius ñ
tam corporalis partꝰ quã diuinȩ mu-¬

Expanded text:
ubi prudentia ibi et malitia, ubi fortiubi prudentia ibi et malitia, ubi fortitudo ibi iracundia, ubi temperantia ibi intemperantia plerumque est et alia uitia, ubi autem iustitia ibi concordia uirtutum est ceterarum. ideo non ex locis qua fluit, hoc est non ex parte cognoscitur; non enim pars est iustitia, sed quasi mater est omnium. in his ergo fluminibus quattuor uirtutes principales quattuor exprimuntur, quae ueluti mundi istius incluserunt tempora. ! Primum igitur tempus ex mundi principio usque ad diluuium prudentiae fuit, quo in tempore iusti numerantuinuocare nomen domini dei, et Enoch, qui dicitur latine \'dei gratia\', raptus ad caelum, et Noe, qui et ipse Iustus et quaedam requietis directio. secundum tempus est Abraham et Isaac et Iacob reliquorumque numerus patriarcharum, in quibus casta et pura quaedam temperantia religionis effulsit. inmaculatus enim Isaac per repromissionem Abrahae datus filius, non tam corporalis partus quam diuinae mu
Abbreviated transcription (Latin):
do autẽ quoda cursu rapido obstan¬
tia queq tͣns uerberat. nec aliquib
cursus eius impedim̃toꝵ heret ob¬
staculis. Quartus ẽ fluuius eufra¬
tes. qui latine fecunditas atq abũ¬
dantia fructuum nuncupat᷑. p̃fe¬
rens qd̾dam insigne iusticiȩ. quȩ
omnẽ pascit animã. Nulla enĩ abũ¬
dantiores uidet᷑ fructus habere uir¬
tus. quã equitas atq iusticia. quȩ
magis aliis quam sibipdest. & uti-¬
litates suas negligit communia e¬
molumenta preponens. Pleriq eu¬
ctum putant. hoc ẽ aletando. eo qd̃
hominum genus nullo magis
quam iusticiȩ equitate letat᷑. Causam
autem curceteri qua commeant fluuii
describunt᷑ regiones locoꝵ. qua eufra¬
tes commeat ñ describantur. illã ac¬
cipimus. quia aqua eius uitalis asse¬
rit᷑. & quȩ foueat. atq augeat. In de
auxen eum hebreoꝵ ⁊ assyrioꝵ pru¬
dentes dixerunt. Cont᷑ autẽ fertureẽ
aqua alioꝵ fluminum. Deinde quia

Expanded text:
do autem quodam cursu rapido obstando autem quodam cursu rapido obstantia quaeque transuerberat nec aliquibus cursus eius impedimentorum haeret obstaculis. quartus est fluuius Euphrates, qui latine fecunditas atque abundantia fructuum nuncupatur praeferens quoddam insigne iustitiae, quae omnem pascit animam. nulla enim abundantiores uidetur fructus habere uirtus quam aequitas atque iustitia, quae magis aliis quam sibi prodest et utilitates suas neglegit communia emolumenta praeponens. plerique Euctum putant, hoc est a laetando, eo quod hominum genus nullo magis quam iustitia et aequitate laetetur. causam autem cur ceteri qua commeant fluuii describantur, regiones locorum qua Euphrates commeat non de- . scribantur, illam accipimus, quia aqua eius uitalis adseritur et quae foueat atque augeat. unde Auxen eum Hebraeorum et Assyriorum prudentes dixerunt, contra autem fertur esse aqua aliorum fluminum, deinde quia
Abbreviated transcription (Latin):
sorbet: ita castitas omnes corꝑis pas¬
siones abolere consueuit. Merttoq
ibi pͥmum obseruantie constitutio:
quia ꝑ legẽ absorbet̾ carnale pecca¬
tum. Bene gͦ gyonin quofigura ẽ
castitatis circuire terram ethyopiam
d̾r. ut abluat corpus abiectum. &
carnis uilissime restinguat incendi¬
um. E thyopia enm abiecta ⁊ uilis
latina interpretatione signat᷑. Quid
autem abiectius nr̃o corꝑe: Quid ẽ
ethyopiȩ simile. qd̾ etiã nigrum est
quib dam tenebris peccatoꝵ: Terciꝰ
ẽ fluuius tẏgris qui uadit cont assi¬
rios. ad quem p̾uaricator isrł capti¬
uus ẽ ductus. Hic fluuius dr uelo¬
cior eẽ omnib quem incolunt assirii
hoc ẽ dirigentes. Hoc enim significat
int̾preratio. Ergo quicumq fortitu¬
dine animi p̃uaricantia corꝑis uitia
captiuauerit. dirigens ad suꝑna. iste
huius fluminis similis estimat᷑. &
ideo etiam fortitudo de illo qui ẽ in
paradyso fonte dei manat. Fortitu¬

Expanded text:
sorbet, ita castitas omnes corporis passorbet, ita castitas omnes corporis passiones abolere consueuit meritoque ibi primum obseruantiae constitutio, quia per legem absorbetur carnale peccatum. bene ergo Geon, in quo figura est castitatis, circumire terram Aethiopiam dicitur, ut abluat corpus abiectum et carnis uilissimae restinguat incendium; Aethiopia enim abiecta et uilis Latina interpretatione signatur. quid autem abiectius nostro corpore, quid tam Aethiopiae simile, quod etiam nigrum est quibusdam tenebris peccatorum ? tertius est fluuius Tigris, qui uadit contra Assyrios, ad quem praeuaricator Istrahel captiuus est ductus. hic fluuius dicitur uelocior esse omnibus, quem incolunt Assyrii, hoc est dirigentes; hoc enim significat interpretatio. ergo quicumque fortitudine animi praeuaricantia corporis uitia captiuauerit dirigens ad superna, iste huius fluminis similis aestimatur. et ideo etiam fortitudo de illo qui est in paradiso fonte emanat. fortitu
Abbreviated transcription (Latin):
qui scdm hebreos physon dr. hoc est
oris mutatio. qui ñ unã gentem cir¬
cumfluit. s etiã ꝑ lidiam fluit. Non
enum angusta qued̃a. s diues itili¬
tatum prudentia ẽ: quȩ plurib ꝓsit.
Ideo pͥma. ut siquis de paradiso fuerit
egressus uelut quoddam eum pru¬
dentiȩ flumen excipiat ne cito possit
arescere s ꝑhanc ad paradisum fa¬
cile reuertat᷑. Hic fluuius a multis
cie huius acciptt᷑. quȩ plurimos fru¬
ctus attulit. ind̾m salutaris aduẽtu.
atq in extrema t̾rarum fluit: quia ꝑ
sapientiam omnes homines sunt
cum ẽent in egypto constituti. ut ex
egypto recederent. ⁊ fuecincti lũbos
ederent agnum. qd̾ insigne ẽ tẽꝑan¬
tiȩ. Castos enim ⁊ scĩficatos oportet
pascha celebrare. & ido iuxta istum
fluiium legitima pͥmo obseruã¬
tia cõsti tuta ẽ. quia significat hoc¬
nomen quendam t̾rȩ hẏatum. Sic̃
gͥ terram ⁊ quecumq purgamenta
uel firondes in ea sunt. hyatus ab¬

Expanded text:
qui secundum Hebraeos Phison dicitur, hoc est, qui secundum Hebraeos Phison dicitur, hoc est, oris mutatio; quia non unam gentem circumfluit, sed etiam per Lydiam fluit. Non enim angusta quaedam, sed dives utilitatum prudentia est, quae pluribus prosit. Ideo prima, ut si quis de paradiso fuerit egressus, velut quoddam eum prudentiae flumen excipiat, ne cito possit arescere: sed per hanc ad paradisum facile revertatur. Hic fluvius a multis cie hujus accipitur, quae plurimos fructus attulit in Domini adventu. Atque in extrema terrarum fluit, quia per Sapientiam omnes homines sunt cum essent in Aegypto constituti; ut ex Aegypto recederent, et succincti lumbos ederent agnum, quod insigne est temperantiae. Castos enim et sanctificatos oportet Domini pascha celebrare. Et ideo juxta istum fluvium legitima primo observantia constituta est; quia significat nomen hoc quemdam terrae hiatum. S terram et quaecumque uel purgamenta uel sordes in ea sunt hiatus ab
Abbreviated transcription (Latin):
quatuor. quedã ex illo fonte manã¬
tia sunt fluenta uirtutũ. Physon
gͥ prudentia ẽ: & ideo habet bonũ
aurum: e splendidum. carbuncłm
&e prasinum lapidẽ. Aurũ enĩ ꝓ inuen
aurum & argentum. Et dauid de pru¬
dentib dicit. Sidormiatis inter medioᷤ¬
cleros. pennȩ columbȩ deargentate. &
posteriora dorsi eius in specie auri. eo
qd̾ qui ueteri & nouo inheserit testam̃¬
to. in ipsa secreta sapientiȩ di. disputa¬
tionis possit ubertate ꝓcedere. Hoc
gͦ bonum aurũ dicit. & monetale:
qd̾ corruptibile & terrenum ñ ẽ. Ha¬
bet etiam splendidum inquit car¬
bunculum: in quo quide anime
nr̃ȩ uiuit igniculus. Habet & pra¬
sinum lapidẽ qui uiride quidd̃a atq
uitale. corꝑis sui specie ostentare uide¬
atur. Uirent enim arbusta quȩ uiuũt.
Arescunt contͣ quecumq moriuntur.
Uiret terra dum floret. uirent & se¬
mina dum ꝓrum punt. Et bene pri¬
mo loco hic fluuius positus ẽ physõ.

Expanded text:
quattuor quaedam ex illo fonte mananquattuor quaedam ex illo fonte manantia sunt fluenta uirtutum. Phison igitur prudentia est et ideo habet bonum aurum, splendidum carbunculum et prasinum lapidem. aurum enim pro inuentaurum et argentum et Dauid de prudentibcleros, pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in specie auri : eo quod veteri et novo qui inhaeserit Testamento, in ipsa secreta sapientiae Dei disputationis possit ubertate procedere. Hoc ergo bonum aurum dicit, non illud monetale quod corruptibile ac terrenum est. Habet etiam splendidum, inquit, carbunculum, 151 in quo quidam animae nostrae vivit igniculus. Habet et prasinum lapidem, qui viride quiddam atque vitale coloris sui specie ostentare videtur. Virent enim arbusta quae vivunt, arescunt contra quaecumque moriuntur: viret terra dum floret, virent et semina dum prorumpunt. Et bene primo loco hic fluvius positus est Phison,
Abbreviated transcription (Latin):
Gyon autem nilus quicircuit terrã¬
egypti. uel ethyopiam. Alesopota¬
miam autẽ dr qd̾ tigris & eufrates.
incluserint eam. eo qd̾ int̾duo hȩc
flumina constitutasit. qd̾ etiã longe
positis nom̃ ipsũ & opinio communis
expressit. S quem admodũ fons dr̃
dicens. si quissitit ueniat ad me & bi
Uenite ⁊ edite de meis panib: & bi¬
bite uinum qd̾ miscui uob̃. Sicut gͦ
fons uitȩ ẽ sapientia. fons gr̃ȩ. trafois
gͥ anima quȩ culta ẽ. ñ ex ea quȩ incul¬
ta fonsiste procedit. ut irriget para¬
dẏsum. hocẽ queda diuersaꝵ fritecta
uirtutum. Quarum sunt quatuor
mitia: uirtutũ: inquȩ sapientia ista
ouuditur. Quȩ sunt quatuor initia
uirtutũ: nisi unum prudentiȩ. aliud
temꝑantiȩ. tercium fortitudinis: qrͣ¬
tum iusticiȩ: Quȩ etiã sapientes istͤ
mundi. ex nr̃is assumpta. in suoꝵ
scripta libroꝵ transtulere. Itaq si c̃
fons sapientiȩ. ita etiã flumina ista

Expanded text:
Geon autem Nilus, qui circuit terram AGeon autem Nilus, qui circuit terram Aegypti uel Aethiopiam. Mesopotamia autem dicitur, quod Tigris et Euphrates incluserint eam, eo quod inter duo haec flumina constituta sit, quod etiam longe positis nomen ipsum et opinio communis expressit. sed quemadmodum fons dicitur dicens: si quis sitit, ueniat ad me et bibuenite et edite de meis panibus et bibite uinum, quod miscui uobis. sicut ergo fons uitae est sapientia, fons gratiae spiritaigitur anima, quae culta est, non ex ea quae inculta fons iste procedit, ut inriget paradisum, hoc est quaedam diuersarum frutecta uirtutum, quarum sunt quattuor initia, in quae sapientia ista diuiditur. quae sunt quattuor initia uirtutum nisi unum prudentiae, aliud temperantiae, tertium fortitudinis, quartum iustitiae ? quae etiam sapientes istius mundi ex nostris adsumpta in suorum scripta librorum transtulerunt. itaque sicut fons sapientia est, ita etiam flumina ista
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. qͥa apud te ẽ fons uitȩ. Deniq de
uentre eius fluent aquȩ uiuȩ. e fonᷤ
legit᷑. & flumus legit. qui irrigat
paradysi lignum fructuosũ qd̃ ferat
fructum in uitam eternã. Hic gͦ fons
sicut legisti. fons enim ꝓcedit inquit
ex eden: id ẽ in anima tua fons ẽ. Un¬
deae salomon ait. Bibe aquã detius
uasis. ⁊ deputeoꝵ tuoꝵ fontib. Hic
ẽ fons quiꝓcedit ex illa exercitata &
plena uoluptatis amma. Hic est¬
fons qui irrigat paradisum. hoc est
uͥtutes animȩ. emmentissimo meri¬
to pullulantis. Et di ⁊ uiditur
inquit hic fons in quatuor initia.¬
phison. Hic ẽ qui cirtuit omnẽ t̾rã
euilat. ubi ẽ aurum. Terrȩ autem
illius aurumbonum ẽ: ubi ẽ car¬
bunculus & lapisprasinus. Et no¬
men scdi gyon: hic ẽ qui circuit õem
ethyopiam. Et flumen terciũ tigriᷤᷤ
hic ẽ qui uadit cont᷑ assyrios. Et
flumen quartum ẽ eufrates. Hec gͥ
quatuor sunt flumina. Hoc ẽ fison.

Expanded text:
est, quoniam apud te fons vitae; deniqueest, quoniam apud te fons vitae; deniqueuentre eius fluent aquae uiuae. et fons legitur et fluuius legitur, qui inrigat paradisi lignum fructuosum, quod ferat fructum in uitam aeternam. hic ergo fons, sicut legisti — fons enim procedit inquit ex Edem, id est: in anima tua fons est, unde et Solomon ait: bibe aquam de tuis uasis et de puteorum tuorum fontibus-hie est fons, qui procedit ex illa exercitata et plena uoluptatis anima, hic fons, qui inrigat paradisum, hoc est uirtutes animae eminentissimo merito pullulantes. et diuiditur mquit fons in quattuor initia.Phison; hic est qui circuit omnem terram Euilat, ubi est aurum. terrae autem illius aurum bonum est, ubi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen secundo Geon; hic est qui circuit omnem Aethiopiam. et flumen tertium Tigris; hic est qui uadit contra Assyrios. et flumen quartum est Euphrates. haec igitur quattuor sunt flumina, hoc est Phison
Abbreviated transcription (Latin):
ctu uident᷑. & in comp̃hensibilia nr̃o
ingenio.: temerario quoda debemus
condemnare udicio. ut creaturã ser¬
pentium uenenatiq alicuius ani-¬
mantis. quippe homines quaratio¬
ne singła queq sint facta intellige.
adhuc & scire ñ possumus. Sunt enĩ
plurima quȩ ñ nr̃o ingenio metien¬
da sunt. s exaltitudine diuinȩ dis¬
positionis & uerbi sunt estimanda.
Poncenim sine p̃iudicio tam̃ asser¬
tionis futurȩ ideo tͥ lignum hoc de
scientia boni & mali displicere. qͥa
postea quam gustauerunt ex eo ho¬
mines intellexerunt se ẽe nudos.
Attam̃ ad consummationẽ diuinȩ
oꝑationis dicam tͥ & hoclignum in
paradyso exortum. ⁊ ideo adeo ẽẽ ꝑ¬
missum. ut possimus suꝑeminentiã
boni scire. Quomͦ enimsi ñeẽt scien¬
tia boni & mali. & inter bonum &
malũ discretionẽ aliquã disceremꝰ:¬
considera quȩ habeat anima ista sub-¬
sidia. Erat fons qui irrigaret para

Expanded text:
ctu videntur, et incomprehensibilia ingenio ctu videntur, et incomprehensibilia ingenio nostro, temerario quodam debemus condemnare judicio, ut creaturam serpentium, venenatique alicujus animantis; quippe homines qua ratione singula quaeque sint facta intelligere re non possumus; sunt enim plurima quae non nostro ingenio metienda sunt. sed ex altitudine diuinae dispositionis et uerbi sunt aestimanda pone enim, sine praeiudicio tamen adsertionis futurae, ideo tibi hoc lignum de scientia boni et mali displicere, quia posteaquam gustauerunt ex eo homines, intellexerunt esse se nudos: attamen ad consummationem diuinae operationis dicam tibi et hoc lignum in paradiso exortum et ideo a deo esse permissum, ut possimus supereminentiam boni scire. quomodo enim, si non esset scientia boni et mali, inter bonum et malum discretionem aliquam disceremconsidera, quae habet anima ista subsidia. Erat fons, qui irrigaret parad
Abbreviated transcription (Latin):
Ergo si paradysus ẽ in quo erant exorta
uirgulta. uidet᷑ paradẏsus anima eẽ
quȩ multiplicat semen acceptũ: in qͣ
uirtus unaqueq plantat᷑. In qua etiã
erat lignum uitȩ hoc ẽ sapientiȩ. sicut
dixit salomon. quia sapientia ñ de t̾ra
orta est. s de patre. Est enim splendor
lucis ȩcernȩ: & manatio omnipotentiᷤᷤ
głiȩ. E rat autẽ lignum scientiȩ boni
& mali in paracḣso. Sic enim habes.
quia ꝓduxit ds lignum preciosũ ad
aspectum. bonum ad escam: e lignũ
uitȩ in paradysum. & lignum scientiȩ¬
boni e mali. Postea uidebimus utrũ
& hoc lignum speciosum ad aspectũ.
& bonum ad escam fuerit sicut oetera.
Eo enim loco hoc oportunius dispu¬
tabitur. quo hominẽ ex hoc gustan¬
tem ligno inuenimus ẽẽ deceptum.
Interi nichil habemus qd̃ nc̃ repre¬
hendere debeamus: & siracionẽ scire
ñ possumus. Neq enim in haccreat᷑a
mundi. si qua nob̃ difficilia intelle¬

Expanded text:
ergo si paradisus est in quo erant exorta ergo si paradisus est in quo erant exorta uirgulta, uidetur paradisus anima esse, quae multiplicat semen acceptum, in qua uirtus unaquaeque plantatur, in qua erat etiam lignum uitae, hoc est sapientia, sicut dixit Solomon quia sapientia non de terra exorta est, sed de patre; est enim splendor lucis aeternae et manatio omnipotentis gloriae. Erat autem lignum scientiae boni et mali in paradiso. sic enim habes, quia produxit deus lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam et lignum uitae in paradiso boni et mali Postea videbimus utrum et hoc lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam fuerit sicut caetera. Eo enim loco hoc opportunius disputabitur, quo hominem ex hoc gustantem ligno invenimus esse deceptum. Interim nihil habemus, quod nunc reprehendere debeamus, etsi rationem scire non possimus. Neque enim in hac creatura mundi, si qua nobis difficilia intelle