comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
certo fine ꝯtlusis: uniu̾sa sẽꝑ in eñdem
ordinẽ eandẽq speciẽ redituraQ
quidam philosophi crediderũt.
Ant autẽ se philosophi mũdi huiꝰ
non aliter putauerũt posse uel de¬
bere dissoluere nisi ut tireuitus temporũ
inducerent quib eadẽ semꝑ fuisse reno¬
nata atii repetita ĩ rerũ natura atq de
inceps fore sine cessacõe asseuerarent uo¬
mũdo ꝑmanente. isti circuitus fierent
siue certis interuallis oriẽs et occidens
niũdus eadem semper qiͣ noua q̃ tãsacta
et uentura sũt exhiberet. A qͦ ludibrio
prorsus ĩmortalem aĩam eciã cũ sapĩam
ꝑcrperit liberare non possũt. eñtẽ sine

Expanded text:
certo fine con- clusis uniuersa semper in eundem ordinem eandemque speciem reditura quidam philosophi crediderunt. Hanc autem se philosophi mundi huius non aliter putauerunt posse uel debere dissoluere, nisi ut circuitus temporum inducerent, quibus eadem semper fuisse renouata adque repetita in rerum natura adque ita deinceps fore sine cessatione adseuerarent uo; siue in mundo permanente isti circuitus fierent, siue certis interuallis oriens et occidens mundus eadem semper quasi noua, quae transacta et uentura sunt, exhiberet. A quo ludibrio prorsus inmortalem animam, etiam cum sapientiam perceperit, liberare non possunt, euntem sine
Abbreviated transcription (Latin):
contra naturã est. As illa igitur q̃ ad he¬
ret deo non natura differt ista s uitio.
quo tñ eciã uitio ualde magna multũq
laudabilis ostenditur ip̃a natura. Cuiꝰ
enĩ recte uituperatur uitiũ ꝓculdubio
natura laudatur. Nam recta uicii uitu¬
peratio ẽ: ꝙ illo de honestatur natura
laudabilis. Sicut gͦ cũ uiciũ oculorum
dicitur cecitas id ostendit᷑ ꝙ ad naturã
ocłõꝵ ꝑtinet uisus: et cũ uitiũ auriũ dr̃
surditas ad eaꝵ naturã ꝑtinere demonstra¬
tur auditus: ita cũ uiciũ creature ãgelite
dicitur. ꝙ non adheret deo: huit aꝑtis¬
sime declarat᷑. eiꝰ nature ut deo adhereat
ꝯuenire. Quã porro magna sit laus
adherere deo ut ei uiuat. inde sapiat.
illo gaudeat. tantoqz bono sine morte sine
eruore. sine molestia ꝑfaiatur: qͥs digne
cogitare possit aut eloqui: Quapropt̾
etiam uicio maloꝵ anglõꝵ. quo nõ adhe¬
rent deo. qm̃ om̃e uiciũ nature nocet:

Expanded text:
contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaecontra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur uitium, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonestatur natura laudabilis. Sicut ergo, cum uitium oculorum dicitur caecitas, id ostenditur, quod ad naturam oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita, cum uitium creaturae angelicae dicitur, quo non adhaeret Deo, hinc apertissime declaratur, eius naturae ut Deo adhaereat conuenire. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat, illo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ gͦ sũma nõ sunt qͥb ẽ deus maiꝰ bonũ:
magna sunt tñ ea mutabilia bona que
illo misera ẽẽ necesse sit. Net ideo tetera
in hac treature uiiiu̾sitate meliora sunt :
qr nusera ẽẽ non possũt. Neq enĩ retera
mẽbra corporis nr̃i ideo dicendũ est oclĩs
ẽẽ meliora qr ceta ẽẽ non possunt. Sicut
autẽ melior ẽ natura sentiens etiã cum
dolet. ꝙͣ lapis. qui dolere nullo mͦ p̃t.
ita racionalis natura p̾stancior eciã mi¬
sera. ꝙͣ illa que racionis uel sensus est
expers: et ideo in eã non cadit miseria
Quod tũ ita sit: huit nature q̃ ĩtãta¬
nature excellencia creata est. ut licet sit
ip̃a nutabilis. inherendo tiĩ ĩcõnuitabili
bono id est sũmo deo btĩtudinẽ ꝯsequatur
nec expleat indigenciã suã nisi utiq
beata sit. eiqz explende non suffitiat insi
deus: ꝓfecto non illi adherere uitiũ est.
Om̃e autẽ uiciũ nature nocet: ac ꝑ h ͦ

Expanded text:
quam ergo summa non sint, quibus est Deus maius bonum: quam ergo summa non sint, quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona, quaillo misera esse necesse sit. Nec ideo cetera in hac creaturae uniuersitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca esse non possunt. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
causa ẽ: adherere deo. Quocirra istorimi
miserie tã ex tontrario ẽ intelligenda:
qd ẽ non adherere deo. Quã obrem si
querit᷑ quare illi bti sunt. recte respondet᷑
qr deo adherẽt: et cũ querit᷑ cur isti suit
mistri recte respondetur: qr nõ adherent.
Non est treature racionalis et intellectu¬
alis bonũ qͦ beata sit: nisi deus. Itaq¬
ꝙͣuis nõ oĩs btã possit ẽẽ creatura. neq
hͦ munus adipistũtur aut cupiũt fere
ligna saxa. et si quid eiusmodi est: ea tñ
que potest non ex seip̃a pt̾ qr ex nichilo
treata est. s ex illo aquo creata est. Hoc
eñ adepto beata: qͦ amissa misera est.
Ille uero qͥ nõ alio s seip̃o bono beatus est.
ideo miser non p̃t ẽẽ: qr nõ se p̃t anitt̾e̾.¬
unũ uerũ beatũ deũ: ea uero que fecit bõã
quidẽ ẽẽ ꝙ ab illo: uerũtamẽ nuitabilia
qd̾ non de illo s de nichilo facta sũt. Quã¬

Expanded text:
causa est adhaerere Deo; quocirca istorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intellectualis bonum, quo beata sit, nisi Deus. Ita quamuis non omnis beata possit esse creatura neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae ligna saxa et si quid huius modi est, ea tamen, quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata, quo amisso misera est. Ille uero qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo miser non potest esse, quia non se potest amitteunum uerum beatum Deum; ea uero, quae fecit, bona quidem esse, quod ab illo, uerum tamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quam
Abbreviated transcription (Latin):
q societas: ut non quatuor. due stilicz
angloꝵ totidẽq hoĩmi s due potiꝰ tiuita¬
tes hͦ est societates merito dicant᷑ esse. una
in bonis altera in malis non solũ augłis
uerũ etiã hoĩb cõstitute: auglõꝵ bonoꝵ
et maloꝵ inter se contrarios appetitus
nõ naturis p̾ncipiisq diuersis cũ deus
om̃i substanciaꝵ bonus auctor et tõditor
utrosq creauerit: s uolũtatib et cupidi¬
tatib extitisse. dubitare phas non est-
dũ alii constanter ĩ cõmuni oĩb bono qd̾
ip̃e illis deus ẽ. atq in eiꝰ et̾uitate. uerita¬
te. caritate ꝑsistunt: alii sua ptãte. pociꝰ
delectati uelut bonũ suũ sibupi ẽẽnt a
superiore ꝯmiui õĩm beatifico bono ad ꝓpͥa
de fluxerũt: et habentes elacionis fastũ
ꝓ excelsissima et̾nitate. uanitatis astũ
ꝓ certissima uarietate. studia partiũ pro
indiuidua caritate: suꝑbi. fallaces. ĩuidi
effecti sunt. Btĩtudinuis igitur illorum

Expanded text:
 societas: ut non quatuor, duae scilicet Angelorum totidemque hominum, sed duae potius civitates, hoc est societates, merito esse dicantur; una in bonis, altera in malis, non solum Angelis, verum etiam hominibus constitutae. 2. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse, dubitare fas non est; dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate persistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum
Abbreviated transcription (Latin):
angloꝵ bonũ ẽẽ qd̾ scriptũ ẽ: Michi
autẽ adherere deo bonũ ẽ. Hoc bonũ qͥb
ꝯmune ẽ. habẽt et tũ illo cui adherent:
dei: eãdemq uiuũ sacrificiũ eiꝰ. uinũq
templũ eiꝰ. Cuiꝰ pars q̃ ꝯũgenda ĩmor¬
talib auglis ex mortalib hoĩb ꝯgregat᷑
et nũc mortaliter ꝑegrinat᷑ in terris uł
in eis qui morte obierũt. secretis aĩarũ
receptatulis sedibusq requiestit: eodẽ
deo creante quẽ admodũ exorta sit. situt¬
hucusq de anglis dictũ est iã uideo ẽẽ
dicendũ. Ex uno quippe hoĩe quẽ p̾mũ
deus ꝯdidit᷑ genus hũanũ sũpsit exor¬
diũ stdm̃ sancte scripture fidẽ : q̃ mirabi¬
lem auctoritatem non ĩmierito habet¬
in orbe terraꝵ atq in oĩb gentibus.
quas sibi eẽ credituras inter cetera q̃
dixit uera diuinitate predixit¬

Expanded text:
num esse, quod scriptum est, Mihi autem adhaerere Deo, bonum est . Hoc bonum quibus commune est, habent et cum illo cui adhaerent Dei, eademque vivum sacrificium ejus vivumque templum ejus. Cujus pars quae conjungenda immortalibus Angelis ex mortalibus hominibus congregatur, et nunc mortaliter peregrinatur in terris, vel in eis qui morte obierunt, secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit, eodem Deo creante, quemadmodum exorta sit, sicut de Angelis dictum est, jam video esse dicendum. Ex uno quippe homine, quem primum Deus condidit, genus humanum sumpsit exordium, secundum sanctae Scripturae fidem, quae mirabilem auctoritatem non imin orbe terrarum adque in omnibus gentibus, quas sibi esse credituras inter cetera uera, quae dixit, uera diuinitate praedixit
Abbreviated transcription (Latin):
nos. s tñ de sua sempit̾na et uera feli¬
citate securos et certos ẽẽ nemo abigat
ad qͦꝵ  sonetatẽ ꝑtinere pariuilos
suos dñs docẽs. non solũ illud ait erũt
equales angelis dei uerũ ip̃i qͦ anglĩ
qua ꝯtemplacõe fruantur ostendit ubi
ait. Uidete ne tõtẽnatis unũ expusil¬
lis istis: dito autẽ uobis: qr auglĩ eoꝵ¬

Expanded text:
rnos, sed tamen de sua sempiterna et uera felirnos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait: Videte, ne contemnatis unum ex pusillis istis; dico enim uobis, quia angeli eo
Abbreviated transcription (Latin):
cõtentionem: maxĩe qr h ͦ delectat pluri¬
mũ. ꝙ eciã in sũmo exordio sti libri gene¬
seos trinitas ꝯmẽdatur. Cũ enĩ ita dicitur.
in p̾ncipio fecit deus celũ et terrã. ut pr̃
fecisse intelligatur in filio. sicut testatur
psalruus ubi legitur ꝙͣ magnnficata sũt
oꝑa tua dñe. oĩa in sapiã fecisti. cõueui¬
entissime paulo post ꝯmemorat᷑ eciam
sp̃s sanctus. Cũ enĩ dictũ ẽẽt qualẽ t̾rã
pͥmitus fecerit. uel quã. molẽ ma¬
teriãue future ꝯstructionis mũdi celi
terra autẽ erat ĩuisibilis et ĩcõposita
et tenebre erãt suꝑ abissũ: mox ut tri¬
nitatis cõmemoracio cõpleretur spũs
inquit dei ferebatur suꝑ aquã. Proid
ut uolet quisq accipiat qd̾ ita ꝓfundũ
est ut ad exertitatõem legẽciũ a fidei
regula non oberuantes plures possit
generare sentẽtias; dei tñ anglos stõs
in sublimib sedib non quidẽ deo coet᷑¬

Expanded text:
contentionem, maxime quia hoc me delectat pluricontentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur, In principio fecit Deus coelum et terram, ut Pater fecisse intelligapsalmus, ubi legitur: Quam magnificata sunt era tua Domine! omnia in sapientia fecisti: conuenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus sanctus. Cum enim dictum esset, qualem terram Deus primitus fecerit, uel quam molem materiamue futurae constructionis mundi caeli Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quisque accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaete
Abbreviated transcription (Latin):
Sine difficultate quippe nos adiuant.
qm̃ spũalib molib puris et liberis non
laborant.¬
¶ Capłm. 32ͫ De opinione eoꝵ qͥ ange¬
loꝵ creatõem ãteriorẽ uolũt ẽẽ ꝙͣ mũdi.
Equis autẽ ꝯtendat et dicat. non¬
sanctos anglos ẽẽ siguifitatos in eo
qd̾ scriptũ est. fiat lux et facta ẽ lux: s
quãlibet lucẽ tũt p̾mã factã ẽẽ corporeã
aut opinetur aut doceat. angelos autẽ
prius ẽẽ factos non tm̃̃ ante firmamẽtũ
qd̾ inter aquas et aquas factũ appellatũ
est celũ. s ante illud qd̾ dictũ ẽ in p̾ncipio
fecit deꝰ telũ et teruã: atq illud qd̾ dictũ
est in pͥncipio. non ita dictũ ẽẽ tãꝙͣ pͥmũ
hͦ factũ sit. cũ ante fecerit angelos: s
quia oĩa in sapĩa fecit qd̾ ẽ uerbũ eiꝰ. et
ip̃m siriptura pͥncipiũ noĩauit. sicut ip̃e
in enãgelio iudeis q̃rentib quis esset res¬
pondit ẽẽ se p̾ncipiũ non ecõtrario referã

Expanded text:
Sine difficultate quippe nos adiuuant, Sine difficultate quippe nos adiuuant, quoniam spiritalibus motibus puris et liberis non laborant. CAPUT XXXII, De opinione eorum, qui angelorum creationem anteriorem uolunt esse quam mundi. Ne quis autem sanctos Angelos esse significatos, in eo quod scriptum est, Fiat lux, et facta est lux; sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream aut opinetur, aut doceat: Angelos autem prius esse factos, non tantum ante firmamentum, quod inter aquas et aquas factum, appellatum est coelum, sed ante illud quod dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram: atque illud quod dictum est, In principio, non ita dictum tanquam primum hoc factum sit, cum ante fecerit Angelos; sed quia omnia in sapientia fecit, quod est Verbum ejus, et ipsum Scriptura principium nominavit; sicut ipse in Evangelio Judaeis quaerentibus quis esset, respondit se esse principium . non e contrario referam
Abbreviated transcription (Latin):
sinti ẽ. septies cadit iustus et resurget:
id est quotiẽscũq reciderit non perit. Qd̾
non de iniquitatib s de tribulatoib ad
huilitatẽ ꝑducẽtib intelligi uoluit. Et
septies in die laudabo te: qd alibi alio mͦ
dictũ est. semꝑ laus eiꝰ in ore meo: et
multa huiõi in diuinis auctoritatib re¬
periũtur: in quib septenariꝰ nmerus
ut dixi ꝓ cuiusq uniu̾sitate poni solet:
om̃em ueritatẽ. Ibi requies dei: qͣ reqͥestit᷑
in deo. In toto quippe id est in plena ꝑ¬
fectione requies. in parte autẽ labor. Ideo
laboramꝰ. ꝙͣ diu ex parte stimꝰ : s cum
uenerit qd̾ ꝑfectũ est qd̾ ex parte est eua¬
tuabitur. Hiic ẽ ꝙ eciã scripturas istas
cũ labore rimani᷑. Sit̾i uero angeli ad¬
qͦꝵ societatẽ et ꝯgregatõem in hac ꝑegri¬
natõe laboriosissima suspiramꝰ : situt
habent ꝑmanendi eternitatẽ. ita cogno¬
scendi facilitatẽ. et reqͥestendi felicitatẽ

Expanded text:
sicuti est: Septiens cadet iustus, et resurget; sicuti est: Septiens cadet iustus, et resurget; id est: Quotienscumque ceciderit, non peribit; quod non de iniquitatibus, sed de tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate poni solet. omnem ueritatem. Ibi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus, sed cum uenerit quod perfectum est, quod ex parte est euacuabitur. Hinc est quod etiam scripturas istas cum labore rimamur. Sancti uero angeli quorum societati et congregationi in hac peregrinatione laboriosissima suspiramus, sicut habent permanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem.
Abbreviated transcription (Latin):
ties repetito qͥ numerus etiã ip̃e alia
racione perfectus est dei requies ꝯmẽdat᷑
in qua pͥmũ sanctifitatio sonat: ita deus
noluit istũ dieii. in ullis suis operibus
sanctifitare: s in requie sua que nõ h
uesperami. Neq enĩ ulla creatura ẽ ut eciã
ip̃a aliter in dei uerbo aliter in se cognita
faciat aliã uelut diurnam: aliud uelut
uesꝑtiuã noticiã. De septenarii porro nu¬
meri ꝑfectione dici quidẽ pluria possũt:
sed liber iã iste ꝓlixus est: et uereor ne
octasione cõperta. scientiolam nr̃am leuiter
magis ꝙͣ utiliter iactare uelle uideamu.
Habenda est itaq ⁊ acio moderacõis atq gra¬
nitatis: ne forte cũ de nimero multũ lo-¬
quin᷑. mensurã et pondus negligere in¬
dicemur. Hoc itaq salis sit ãmonere: ꝙ
totus impar primus numerꝰ ternariꝰ ẽ.
totus par quaternariꝰ: ex qͥb duob septe¬
nariꝰ constant. Ideo ꝓ uniu̾so sepe ponit

Expanded text:
tiens repetito, qui numerus etiam ipse alia tiens repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut etiam ipse aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita faciat aliam uelut diurnam, aliam uelut uespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et uereor ne occasione conperta scientiolam nostram leuiter magis quam utiliter iactare uelle uideamur. Habenda est itaque ratio moderationis adque grauitatis, ne forte, cum de numero multum loquimur, mensuram et pondus neglegere iudicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus inpar primus numerus ternarius est, totus par quaternarius; ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro uniuerso saepe ponitur,
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ decima et quĩta et dimuidia. id ẽ unũ et
duo. et qͥnq simul ducte nõ ꝯplent decẽ :
sunt enĩ octo. Duodenarii uero partes
numeri. in sũmũ ducte: transeũt eũ. Ha¬
bet enĩ duodecimã qd̾ est unũ. habet sextã
q̃ sũt duo. habet et quartã q̃ sũt tria ha¬
bet tertiã q̃ sunt quatuor: habet diudiã
que sunt sex. Unũ et duo et tria et qͣtuor
et sex: non duodecim s ampliꝰ id ẽ sexde¬
tim sunt Hoc breuiter ꝯmemorandum
putaui ad ꝯmendandã senarii numeri
ꝑfectionẽ qui pͥmus ut dixi partib suis
in sũmã redactis ip̃e ꝑficitur: in qͦ ꝑfecit
deus oꝑa sua. Unde racio numeri cõtẽ
diligenter intuentib. Nec frustra ĩ lau¬
dib dei dictũ est: oĩa in mẽsura et in nu̾o
et pondere disposuisti¬
¶ Capłmn. ziͫ De die septĩo in qͦ pleni¬
tudo et requies ꝯmendatur.
Iseptimo autem die id ẽ eodem die sep¬

Expanded text:
eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et quinque, simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae transeunt eum; habet enim duodecimam, quod est unum; habet sextam, quae sunt duo; habet quartam, quae sunt tria; habet tertiam, quae sunt quattuor; habet et dimidiam, quae sunt sex; unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim, sed amplius, id est sedecim, fiunt. Hoc breuiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ipse perficitur; in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemndiligenter intuentibus. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere deposuisti. CAPUT XXXI. De die septimo, in quo plenitudo et requies commendatur. In septimo autem die, id est eodem die sep
Abbreviated transcription (Latin):
s qr per senariũ numerũ est operũ sigui¬
ficata ꝑfectio. Numerus quippe senariꝰ
pͥmus cõpletur suis partib id ẽ sexta
sui parte. et tertia. et dimdia que sunt
unũ et duo et tria: q̃ in sũmã ducta sex
fuĩt. Partes autẽ in ꝯsideratõe numeroꝵ
ille intelligende sunt q̃ quote sint dici
numero denoĩato. Neq eiñ exempli
gr̃a qr ĩnouenario numero quarta ꝑs
aliqua eiꝰ est. ideo dici p̃t quota eiꝰ sit:
unũ autẽ p̃t. nã noua eiꝰ est. et tria
potest nam tertia eiꝰ est. Cõmĩcte uero
iste due partes eiꝰ. nona stz atq tertia.
id est unũ et tria: longe sũt a tota sũma
eiꝰ qd̾ est nouẽ. Iteniq in denario qͣter¬
nariꝰ est aliqua pars eiꝰ. s qͦta sit dici nõ
pt̃: unũ autẽ p̃t. Nam decima pars eiꝰ ẽ.
Habet et quĩtã. qd̾ sunt duo: habet et
diudiã qd̾ sũt quĩq: s hee tres partes

Expanded text:
sed quia per senarium numerum est operum signised quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus completur suis partibus, id est, sexta sui parte, et unum, et duo, et tria: quae in summa ducta, sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. Habet et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, quod sunt quinque. Sed hae tres partes
Abbreviated transcription (Latin):
in aĩa iusti. Sic deinde cetera: situt fir
terreq nudatio. et herbarũ institutio
atq lignoꝵ: sit solis ac lue stellarũq
condicio. sicut aquis aĩaliũ. uolutrũ st
atq pistiũ beluarũq natantiũ. sicut
qͦꝵq in terua gradienciũ al repentiũ
et ip̃iꝰ hoĩs qui cũctis in terra rebus
excelleret. Omĩa hec aliter in u̾bo dei
cognostũt᷑ ab angelis ubi habẽt causas
rationesq suas id ẽ scdm̃ quas facta
sũt ĩcõnuitabiliter ꝑmanẽtes. aliter
in seip̃is: illa clariore. hac obsturiore
cognitõe uelut artis atq operũ. que
tñ oꝑa cũ ad ip̃iꝰ treatoris laudẽ uene¬
rationẽq referũt᷑. tanꝙͣ mane lucessit
¶ Caplm̃. zo. De senarii numeri ꝑ
fectionem eodem die sexies repetito
sex diebus ꝑfecta narrantur : nõ qr deo
fuerit necessaria mora temporũ qͣiͣ qui
non potuerit creare oĩa simul q̃ deinceps
congaus motibz ꝑagerent tempora:

Expanded text:
in anima iusti. Sic deinde cetera, sicut firmin anima iusti. Sic deinde cetera, sicut firmterraeque nudatio et herbarum institutio adque lignorum; sicut solis ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium, uolucrum scilicet adque piscium beluarumque natantium; sicquorumcumque in terra gradientium atque repentium, et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab Angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illic clariore, hic obscuriore cognitione, velut artis atque operum: quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem venerationemque referuntur, tanquam mane lucescit . CAPUT XXX. De senarii numeri peerfectionem, eodem die sexies repetito, sex diebus perfecta narrantur: non quia Deo necessaria fuerit mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus peragerent tempora;
Abbreviated transcription (Latin):
bilis ueritatis: hͦ ẽ uerbũ eiꝰ unigenitũ.
Et ip̃m uerbũ et pr̃em et eoꝵ spiritum
sanctũ eãq ẽẽ inseꝑabilem triitatem.
singulasq in ea ꝑsonas ẽẽ unã substã¬
tiaii. et tiĩ om̃s non tres deos ẽẽ s unũ
deũ ita nouerũt: ut eis magis ista ꝙͣ
nosip̃i nobis cogniti sumꝰ. Ip̃am ꝙ
creaturã melius ibi hoc est in sapiencia
dei tanꝙͣ in arte qua facta sũt. ꝙͣ in ea
ip̃a scuint: at per hͦ et seip̃os ibi meliꝰ
ꝙͣ in seip̃is. Uerũtam̃ et in seipĩs sciũt.
sacti sunt enĩ: et aliud sunt ꝙͣ ille qͥ fecit.
.Ibi gͦ tanꝙͣ in diurna cognitõe: ĩ seipĩs
autẽ tanꝙͣ in uespertina: sicut iã supra
diximꝰ. Multũ enĩ differt utrũ in ea
racione cognostat᷑ aliquid scdm̃ quam
factũ est: an in seipo. Sicut aliter stitur
rectitudo linearũ seu ueritas figurarũ.¬
aliter iũ in puluere stribitur. Et aliter
iustitia in ueritate ĩ cõmutabili aliter

Expanded text:
rbum eius unigenitum, et ipsum Verbum et Patrem et eorum Spiritum sanctum, eamque esse inseparabilem trinitatem singulasque in ea personas esse substantiam, et tamen omnes non tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarualiter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritate incommutabili, aliter
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯtrariũ est deo tanꝙͣ malũ bono. Porro
autẽ bonũ ẽ et natura quã uiciat. Uñ
et huic bono utiq cõtrariũ est: s deo
tñi niͦ tanꝙͣ bono malũ: nature uero
quã uitiat. non tm̃ malũ: s etiã noxiũ.
Nulla quippe mala deo noxia: s mũ
non possent. Aam quid eis nocenido
faciĩt nisi adimũt integritatẽ. pulcr¬
tudinẽ. salutẽ. uirtutẽ: et qd̾ bono
nature ꝑ uiciũ detrahi. sine minui

Expanded text:
contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro autem bonum est et natura quam uitiat; unde et huic bono utique contrarium est; sed Deo tantummodo tamquam bono malum, naturae uero, quam uitiat, non tantum malum, sed etiam noxium. Nulla quippe mala Deo noxia sed mutanon possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem pulchritudinem, salutem uirtutem et quidquid boni naturae per uitium detrahi siue minui
Abbreviated transcription (Latin):
hͦ enĩ uerbũ e uerbo expͥssũ est ut diceret᷑
ẽẽnitia: ac ꝑ hͦ ei nature q̃ sũme est qͣ
faciente sũt quecũq sũt. contraria na¬
tura non est nisi que non est: ei quippe
qd̾ est. non ẽẽ cõtrariũ est: et ꝓpterea deo.
id ẽ sũme ẽẽntie. et auctori ommũ qua¬
liũtũq eẽnciarũ ẽencia nulla ꝯͣria est¬
¶ Capłm. 3ͫ De mimitis dei nõ per
naturã s ꝑ contrariã uolũtatẽ: que
cũ ip̃is nocet bone utiq nature nocet
qr uiciũ si non nocet non est
Icũtur autẽ in scripturis ĩnuici
dei: qui non natura s uiciis ad¬
uer santur eiꝰ imperio: nichil ei ualẽ¬
tes nocere s sibi. Inimici enĩ sũt resi¬
stendi uolũtate: non potestate ledendi
Deus nãq ĩmutabilis ẽ: et oĩmodis
ĩcorruptibilis. Id circo uiciũ qͦ resistũt
deo. qui eiꝰ appellant᷑ inuiti nõ ẽ deo
s ipĩs malũ: neq h ͦ ob aliud nisi qr
autẽ neget deũ sũme bonũ: uitiũ ergo

Expanded text:
xpressum est, ut diceretur essentia. Ac per hoc ei naturae, quae summe est, qua faciente sunt quaecumque sunt, contraria natura non est, nisi quae non est. Ei quippe quod est, non esse contrarium est. Et propterea Deo, id est summae essentiae, et auctori omnium qualiumcumque essentiarum, essentia nulla contraria est. CAPUT III.-- De inimicis Dei, non per naturam, sed per contrariam voluntatem, quae cum ipsis nocet, bonae utique naturae nocet: quia vitium si non nocet, non est. Dicuntur autem in Scripturis inimici Dei, qui non natura, sed vitiis adversantur ejus imperio: nihil ei valentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi voluntate, non potestate laedendi. Deus namque immutabilis est, et omnimodo incorruptibilis. Idcirco vitium quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi quia autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo
Abbreviated transcription (Latin):
creaturarũ: ꝙ aliter pendet utilitatis¬
usus. aliter ordo rationis.
¶A hiis eñĩ que quoqmͦ sunt. et nõ sũt
qd̾ deus ẽ a qͦ facta sũt. pponũtur
uiuentia non uiuẽtib: sicut ea q̃ habẽt
uimi gignendi. uel eciam appetendi. hiis
que isto mͦ carent. Et in hiis q̃ uiuunt.¬

Expanded text:
creaturarum, quas aliter pendit usus utilitatis, aliter ordo rationis. In his enim, quae quoquo modo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt, praeponuntur uiuentia non uiuentibus, sicut ea, quae habent uim gignendi uel etiam adpetendi, his, quae isto motu carent; et in his
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ deus humorẽ fluuidũ et frigidũ ac
ꝑ hoc grauẽ in suꝑiore oĩb ceteris hu-¬
mani corporis parte posuerit. isti truti¬
natores elemẽtoꝵ neqͣꝙͣ crederent: et si
auctoritati eiusdem scapture subditi
ẽẽnt. aliqͥd aliud ex hͦ intelligendũ eẽ
censerent. S qm̃ si diligenter singula
strutemur atq tractemꝰ. q̃ in illo diuino
libro de ꝯstitutione mũdi scripta sunt.
et młta dicẽda. et a ꝓposito ꝯstituti oꝑis
longe disgrediendũ est: iãq de duabus
istis diuersis inter se atq cõtrariis sorie¬
tatib anglõꝵ. in quib sunt quedã exor¬
dia duaꝵ etiã in reb hũanis ciuitatũ de
quib deinceps ditere institui. ꝙͣtũ satis
esse uisum est disputanimꝰ: hũt quoq
librum aliquando claudanius.¬
gelorumq natura.

Expanded text:
quod Deus humorem fluidum et frigidum, ac quod Deus humorem fluidum et frigidum, ac per hoc gravem, in superiore omnibus caeteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent; et si auctoritati ejusdem Scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando claudamus.geloru
Abbreviated transcription (Latin):
anglĩ. s ubi distreti: quãius et aquas.
qd̾ ꝑuersissime at ĩpie uanitatis ẽ negẽt
quidẽ factas a deo. qm̃ nusꝙͣ scriptũ est.
dixit deus fiant aque: qd̾ possunt simili
ẽ in p̾ncipio fecit deus celũ et t̾rã. Illit
gͦ et aqua intelligenda ẽ. Uno enĩ noĩe
utrũq ꝯp̾hensum est. Nam ip̃iꝰ est mare.
sicut in ꝓsalmo legitur et ip̃e fecit illud:
et aridam id ẽ terrã manus eiꝰ fiuxerũt
S hii qui in noĩe aquarũ que sr̃ telos¬
sunt angelos intelligi uolunt ponde¬
rib elementorũ mouẽtur: et ideo non
putãt aquaꝵ fluuidã grauẽq naturã
in superiorib mũdi locis potuisse ꝯstitui.
Qui scdm̃ raciones suas si ip̃i hoĩem
facere possent. non ei pituitã qd̾ greci
nerent. Ibi enĩ sedes est fleginatis.
sidm̃ dei opus utiq aptissime. scdm̃ istoꝵ
antẽ ꝯiecturã tã absurde: ut si hͦ nestĩ¬
remus et hͦ libro similiter scriptũ essẽt

Expanded text:
angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, quod peruersissimae adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili est: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua intellegenda est; uno enim nomine utrumque conprehensum est. Nam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae ssunt, Angelos intelligi volunt, ponderibus elementorum moventur, et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui: qui secundum rationes suas si ipsi hominem facere possent, non ei pituitam, quod graenerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime: secundum istorum autem conjecturam tam absurde, ut si hoc nesciremus, et in hoc libro similiter scriptum esset,
Abbreviated transcription (Latin):
ut hõ dei tã eximie diuineq sapiencie
ymo ꝑ eũ sp̃s dei in ꝯmemorandis oꝑib
dei que oĩa sexto die dicit ẽẽ ꝑ fecta nullo
modo angelos p̾termisisse credatur. siue
in pͥncipio qr p̾mo fecit. siue qd̾ tõueni¬
entiꝰ intelligitur in p̾ncipio qr in u̾bo
unigenito fecit. scriptũ sit. in p̾ncipio
fecit deus celũ et terrã quib noĩbus
uniu̾salis ẽ significata treatura. uel
spiritualis uel corporalis qd̾ ẽ credibiliꝰ.
misticũ dierũ numerũ exequeretur.¬
cõe firmamẽti aqͣꝵ distretarũ noĩe anglõs
sigͣtos. et ꝙ qͥdã aqͣs existimat nõ treatas
Uanꝙͣ nõnulli putauerint aquaꝵ
noĩe signifitatos quodã mͦ pplos
angelorũ: et hͦ eẽ qd̾ dictũ est. fiat fir¬
maniẽtũ inter aquã et aquã. ut supra
firmauiẽtũ angłi̾ intelligant᷑: infra u̾o
uel aque iste uisibiles. uel maloꝵ ãgloꝵ
multitudo. uel om̃i hõim gẽtes. Qd̾ si
ita est: non illic apparet ubi facti sũt

Expanded text:
ut homo Dei tam eximiae diuinaeque sapientiae, immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei, quae omnia sexto die dixit esse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram; quibus nominibus uniuersalis est significata creaturacredibilius;mysticum dierum numerum exsequeretur.tione firmamenti aquarum discretarum nomine Angelos icatos, et quod quidam aquas existimant non creatas. Quamquam nonnulli putauerint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam, ut supra firmamentum angeli intellegantur, infra uero uel aquae istae uisibiles uel malorum angelorum multitudo uel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sint
Abbreviated transcription (Latin):
festiorib diuinaꝵ scripturaꝵ testimoniis
declaratas. ꝙ etiã in hͦ li ͦ. cui nomẽ est
genesis. lucis tenebraꝵq uocabulis signi¬
ficatas existimamꝰ: eciã si aliud hͦ loto
senisit forte qui stripsit non ẽ iutiliter
obsturitas huiꝰ ꝑtractata sentẽtie: qr
et si uolũtatẽ auctoritatis libri huiꝰ inda¬
gare neqͥuimꝰ. a regula tĩ fidei q̃ per
alias eiusdem auctoritatis sacras lrãs
satis fidelib nota ẽ. non ab horruimꝰ.
Et si enĩ corꝑalia cõmemorata sũt oꝑa
dei habent ꝓculdubio nõnullã simili¬
tudinẽ spiritaliũ scdm̃ ꝙ dicit apls̃: onĩs
enĩ uos filii lucis estis et filii diei; non

Expanded text:
festioribus diuinarum scripturarum testimoniis festioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimus, etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis es
Abbreviated transcription (Latin):
eius. aliã cuiꝰ princeps dicit hec oña tibi
dabo si ꝓstratus adoraueris me. unã dei
santto amore flagrantẽ. alterã ꝓprie cel¬
situdiuis ĩmũdo iamore sumiãtem. et
quĩ sicut scriptũ est. deꝰ suꝑbis resistit.¬
hũilib autẽ dat gr̃am: illa in celis celoꝵ
habitãtẽ. istam inde deiectã in hͦ infimo
aereo celo tumultuãtem: illã luminosa
pietate tranquillã istã tenebrosis cupi¬
ditatib turbulentã: illã nutũ dei cle¬
mẽter subuemiẽte iuste ulcistente. istã
suo fastu subdendi et notendi libidine estu¬
antem: illã ut ꝙͣtũ uult cõsulat dei ho¬
nitati ministrã istã ne ꝙͣtũ uult noceat
dei potestate frenatã: illã huic illudẽtem.
illi ĩuidentẽ cũ ꝑegrinos colligit suos.
Nos gͦ has duas societates angelitas ĩter
se dispares atq cõtrarias. unã et natira
bonam et uolũtate rectã. aliã uero nat̾a
bonã s uolũtate ꝑuersam. aliis mani¬

Expanded text:
ejus ; aliam cujus princeps dicit, Haec omnia tibi dabo, si prostratus adoraveris me : unam Dei sancto amore flagrantem, alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem: et quoniam, sicut scriptum est, Deus suhumilibus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares adque contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis mani
Abbreviated transcription (Latin):
tatib diu̾sis atq disparib: que nõ ĩton¬
grue intelligũtur lutis et tenebrarum
noĩb nũcupate.
Eccasse autẽ quosdam anglos et
in huiꝰ mũdi yma detrusos qͥ eis
uelut carter ẽ. usq ad futurã in die indi¬
tii ultimã dãnationem apłs petrus aꝑ¬
tissime ostendit ditẽs. ꝙ deus angelis
non pepercit peccãtib: s tarcerib caligi¬
nis inferui detrudẽs tradidit in iudicio
puniendos reseruari. Inter hos gͦ et illos
bitet. illosq lucẽ merito appellari quis
contradicat: qñquidẽ nos ad huc ĩ fide
uiuẽtes. et eoꝵ equalitatẽ. sperãtes utiq
nõdũ tenentes. iam lux dicti ab apłõ
res tenebras aptissime nũcupari ꝓfecto
aduertũt qui peiores ẽẽ hoĩb infidelib
siue intelligũt. siue credũt. Quappter
et si alia lux in isto huiꝰ libri loco ĩtel¬
ligenda est. ubi leginiꝰ ubi dixit deus

Expanded text:
tibus diuersis adque disparibus, quae non incongrue intelleguntur lucis et tenebrarum nominibus nuncupatae. Peccasse autem quosdam angelos et in huius mundi ima detrusos, qui eis uelut carcer est, usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicensnon pepercerit. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reseruari. Inter hos ergo et illobitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc sperantes, utique nondum tenentes, iam lux dicti ab apostores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est, ubi legimus: Dixit Deus:
Abbreviated transcription (Latin):
habebit mortẽ: ibi nosse nrm̃ nõ habebit
eruorẽ: ibi amare nr̃m non habebit offẽ¬
sionem. Nũt autẽ tria ista nr̃a ꝙͣnis terta
teneamꝰ nec aliis ea credamꝰ testib. s
nos ip̃i pñtia senciamꝰ atq interiore
ueracissimo cernamꝰ aspectu: tñ quãdiu
futura uel utrũ nũꝙͣ defutura. et qͦ si
bene quo autẽ si male ꝓuentura suit¬
qũĩ ꝑ nosipõs nosse non possumꝰ. alios
hint testes uel querimꝰ uel habemꝰ: de
quoꝵ fide cur milla debeat ẽẽ dubitatio
non est iste s posterior erit diligẽtiꝰ disse¬
rendis locus. In hͦ autẽ libro de tiuitate
que non ꝑegriuatur in huiꝰ uite morta¬
litate s ĩmortalis semꝑ in celis ẽ. id est
de angelis sanctis deo coherentibz qui nec
fuerũt unꝙͣ. nec futuri sũt desertores: int̾
qͣs et illos qui etuã lucẽ deserentes tenebre
facte sunt deũ pͥmitus diuisisse iã diximꝰ
illo adiuuãte qd cepiniꝰ explitenus.¬

Expanded text:
habebit mortem, ibi nosse nostrum non habebit habebit mortem, ibi nosse nostrum non habebit errorem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem ista tria nostra quamvis certa teneamus, nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus, atque interiore veracissimo cernamus aspectu, tamen quamdiu futura, vel utrum nunquam defutura, et quo si bene, quo autem si male agantur, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fide quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum primitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus
Abbreviated transcription (Latin):
derũ: siue deorsũ grauitate: siue sursum
leuitate nitant᷑. Ita eñ corpus pondere
sicut animꝰ amore fertur: qͦtũq fertur
Qm̃ igitur hoĩes sumꝰ. ad urĩ creatoris
imaginẽ creati. cuiꝰ est uera et̾nitas et̾na
ueritas. eterna et uera caritas est: qr ip̃e
eterna et uera et cara triuitas neq cõfu¬
sa. neq separata in hiis quidẽ reb que
infra nos sunt. qũĩ et ip̃a nec aliqͦ mͦ
ẽẽnt. nec aliqͣ specie cõtinerẽt᷑. nec ali¬
quẽ ordinẽ uel appeterent uel tenerent
nisi ab illo facta essent qui sũme ẽ. qui
sũue sapiẽs est. qui sũme bonus est. tã¬
ꝙͣ ꝑ oĩa qui fecit mirabili stabilitate
currentis. qiͣ quedã eiꝰ alibi magis. alibi
minꝰ impressa uestigia colliganiꝰ: in
nobis autem ip̃is eiꝰ ymaginẽ ꝯtuentes.
tanꝙͣ minor ille enãgelitus filiꝰ ad nos¬
metip̃os reuersi surgamꝰ: et ad illũ eamꝰ.
a qͦ pectando recesseramꝰ. Ibi ẽẽ nr̃m nõ

Expanded text:
derum, siue deorsum grauitate sine sursum derum, siue deorsum grauitate sine sursum leuitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur. Quoniam igitur homines sumus ad nostri creatoris imaginem creati, cuius est uera aeternitas, aeterna ueritas, aeterna et uera caritas, estque ipse aeterna et uera et cara trinitas neque confusa neque separata: in his quidem rebuinfra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent, nec aliqua specie continerentur, nec aliquem ordinem vel appeterent, vel tenerent, nisi ab illo facta essent qui summe est, qui summe sapiens est, qui summe bonus est: tanquam per omnia quae fecit mirabili stabilitate currentes, quasi quaedam ejus alibi magis, alibi minus impressa vestigia colligamus; in nobis autem ipsis ejus imaginem contuentes, tanquam minor ille evangelicus filius ad nosmetipsos reversi surgamus , ut ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non
Abbreviated transcription (Latin):
scit qd̾ bonũ est: s qui diligit. Cur ergo
et in nobis ipis nõ et ip̃m amorẽ uos ama¬
re sentimꝰ. qͦ amariꝰ. quicquid boui ama¬
mꝰ : Est enĩ et amor qͦ amatur qd̾ amã¬
dũ non est: et istũ amorẽ odit in se qui
illum amat qͦ id amatur. qd̾ amandũ ẽ
Possunt enĩ ambo ẽẽ in uno hoĩe. et hoc
bonũ est hõi. ut illo ꝓficiente qͦ bene uiui¬
carnale uitã et qd̾ scdũi sensũ eiꝰ ẽ ama¬
remꝰ: idq ẽẽt sufficiẽs bouũ nrm: et sid¬
Item si arbores ẽẽmus. nichil quidẽ sen¬
cientes motu amare potuissemꝰ: uerũ¬
tamen id qiͣ appetere uiderem᷑. qͣ feratiꝰ
eẽnus uberiꝰq fructuose. Si eẽmꝰ lapi¬
des aut fluctus. aut uentus. aut flãma:
uel quid huiꝰ modi. sine ullo quidẽ sensu
atq uita : non tñ nobis deesset qͣ quidã
nr̃oꝵ locoꝵ atq ordiuis appetitus. Nam
uelut auiores corporũ. moniẽta sũt pon¬

Expanded text:
scit quod bonum est, sed qui diligit Quur ergo scit quod bonum est, sed qui diligit Quur ergo et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus, quo amamus quidquid boni amamus? Est enim et amor, quo amatur et quod amandum non est, et istum amorem odit in se, qui illum diligit, quo id amatur quod amandum est. Possunt enim ambo esse in uno homine, et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene uiuicarnalem uitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et sItem si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amare possemus, verumtamen id quasi adpetere uideremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides aut fluctus aut uentus aut flamma uel quid huius modi, sine ullo quidem sensu adque uita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum adque ordinis adpetitus. Nam uelut amores corporum momenta sunt pon
Abbreviated transcription (Latin):
p̾stantiorem. quo iusta uel ĩusta sentimꝰ.
insta ꝑ intelligibilem speciẽ: ĩuista per
eius priuationem. Ad huiꝰ sensus officiũ.
non acies pupille. non foramen auricule.
nõ spiramen nariũ. non gustus fautiũ
non ullus corporeus tactus accedit. Ibi
me et ẽẽ. et hͦ nosse certus sũ: et hec
amo. atq amare me sumiliter certꝰ sũ.¬
et ẽẽ et stire diliginiꝰ diluggere debeanius.
qͦ magis diuine t̾nitatis imagini ꝓpĩqͣmꝰ.
Ed de duob illis essentia si et noticia
quãtũ amentur ĩ nobis. et quẽadino¬
dũ eciam in ceteris rebus q̃ infra sũt. eoꝵ
reperiatur et si differens. quedã tñ silitudo:
ꝙͣtũ sustepti huiꝰ operis racio uisa ẽ po¬
stulare satis diximꝰ. De amore autẽ qͦ
amatur: utrũ et ip̃e amor amet᷑. nõ dictũ
est. dimatur autem. et hiuc ꝓbamiꝰ: qͦ
in hõib qui rectiꝰ amãtur. ip̃e magis ama¬
tur. Neq eñ uir bonus merito dicitur qͥ

Expanded text:
praestantiorem, quo iusta et iniusta sentimus, praestantiorem, quo iusta et iniusta sentimus, iusta per intellegibilem speciem, iniusta per eius priuationem. Ad huius sensus officium non acies pupulae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium, non ullus corporeus tactus accedit. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum, et haec amo adque amare me similiter certus sum.et esse etgis diuinae trinitatis imagini propinquemus. Sed de duobus illis, essentia scilicet et notitia, quantum amentur in nobis, et quem ad modum etiam in ceteris rebus, quae infra sunt, eorum reperiatur, etsi differens, quaedam tamen similitudo, quantum suscepti huius operis ratio uisa est postulare, satis diximus; de amore autem, quo amantur, utrum et ipse amor ametur, non dictum est. Amatur autem; et hinc probamus, quod in hominibus, qui rectius amantur, ipse magis amatur. Neque enim uir bonus merito dicitur qui
Abbreviated transcription (Latin):
p̃t: ꝙ lamẽtari quisq sana mẽte mauult
ꝙͣ letari ĩ amencia. Que uis magna
atq mirabilis mortalib p̾ter hoĩes
aĩantib nulla est: licet eorũ quibusdã¬
ad istam lucẽ cõtuendã multo ꝙͣ nobis
sit acrior sensus oculoꝵ: s lucẽ illam
ĩ corporeã ꝯtingere nequeũt qua mẽs
nr̃a quodãmͦ radiatur. ut de hiis oĩb
recte iudicare possimꝰ. Nam in quãtũ
eã capimꝰ: intantũ id possumꝰ. Uerũ¬
tñ inest sensib irracionabiliũ aĩanciũ¬
similitude: cetera autẽ rerũ corporaliũ
non qr sentiũt. s qr sentiũtur. sensibilia
nĩcupata sunt: qͦꝵ in arbustis h ͦ siłe
huiꝰ uisibilis structura formosa ẽ. senciẽ¬
das sensib p̾bent ut pro eo ꝙ nosse non
possunt. qiͣ ĩnotestere uelle uideantur.
S nos ea seusu corꝑis ita capuniꝰ: ut
de hiis non sensu corꝑis iudicemꝰ. Habemiꝰ
em̃ aliũ interioris hoĩs sensũ. isto longe

Expanded text:
potest, quod lamentari quisque sana mente mauult potest, quod lamentari quisque sana mente mauult quam laetari in amentia. Quae uis magna adque mirabilis mortalibus praeter homini animantibad istam lucem contuendam multo quam nobis sit acrior sensus oculorum: sed lucem illam incorpoream contingere nequeunt, qua mens nostra quodammodo irradiatur, ut de his omnibus recte judicare possimus. Nam in quantum eam capimus, in tantum id possumus. Verumtamen inest sensibus irrationalium animasimilitudo; cetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Quorum in arbustis hoc simile huius uisibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo, quod nosse non possunt, quasi innotescere uelle uideantur. Sed nos ea sensu corporis ita capimus, ut de his non sensu corporis iudicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe