comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et reddito. sed exipsius nr̃i corporis natura
quae constat sufflando aliquid eiceremꝰ.
non eadem natura. ẽ. corporis et animae.
quod & ipsi utiq consentiunt: Qua ꝓpt̃
etiam sic aliud ẽ. animae substantia quȩ
corpus regit et mouet: aliud flatus quẽ
regendo & mouendo facit decorpore sibi
subdito non deseipsa cui corpus. ẽ subdi¬
tum: Cumitaq longe quidem in cõpa¬
rabili modo. sed tam̃ anima regat subdi¬
tum corpus et ds̃ subditam creaturam.
cur non potius intelligatur desubiecta
sibicreatura fecisse ds̃ animã in eo quod
sufflasse dictus. ẽ. quandoquidem ipsa
anima quamuis corpori suo nonita
dominetur ut dĩ uniuersi tati quam
andidit. tamen eius motu non desua
sibstancia flatum facit: possemus qui¬
dem dicere. nec ipsum dĩ flatum esse
animã hominis: sed dm̃ sufflando
fecisse animã in homine: Sed neputen¬
tur meliora quae fecit uerbo quã quod
ficit flatu. quia et innobis meluis est

Expanded text:
et reddito, sed ex ipsius nostri corporis natura, et reddito, sed ex ipsius nostri corporis natura, qua constat, sufflando aliquid eiceremus, non eadem natura est corporis et animae: quod et ipsi utique consentiunt. quapropter etiam sic aliud est animae substantia, qua corpus regit et mouet, aliud flatus, quem regendo et mouendo facit de corpore sibi subdito, non de se ipsa, cui corpus est subditum. cum itaque longe quidem inconparabili modo sed tamen anima. regat subditum corpus et deus subditam creaturam, cur non potius intellegatur de subiecta sibi creatura fecisse deus animam in eo, quod sufflasse dictus est, quandoquidem ipsa anima, quamuis corpori suo non ita dominetur ut deus uniuersitati, quam condidit, tamen eius motu, non de sua substantia flatum facit? Possemus quidem dicere nec ipsum dei flatum esse animam hominis, sed deum sufflando fecisse animam in homine; sed ne putentur meliora quae fecit uerbo quam quod fecit flatu, quia et in nobis melius est
Abbreviated transcription (Latin):
commutari posse. quis ambigit. Ac
perhoc sacrilega est opinio. eam & dm̃.
credere unius ee substantiae: Quid enĩ
hoc modo aliud quam&e ille cõmutabilis
creditur. credendum itaq est & intelli¬
gendum. Neq ullo modo dubitandum
quod recta fides habet. animã sic esse
adõ. tamquam rem quã fecerit: non
tanquã natura cuius ipse.ẽ. siue genuert
siue quo quomodo ꝓtulerit: Et quomolo
inquiunt scriptum est. sufflauit infacit̃
eius & factus est homo in animã uiuã
sinon anima dĩ pars est. uel dĩ omĩno
substantia.: Immo uero exhoc uerbo
satis apparet: ita non esse: Cum enum
homo sufflat : anima utiq ipsa subiact¬
tem sibi naturã corporis mouet. et delli
non deseipsa flatum facit: Nisi istint
tam tardi sunt: ut nesciant isto recipo
halitu quem dehoc aere circum fuso
ducimus & reddimus: fieri etiamflai
cumuoluntate sufflamus. quodlicas
nonex hoc qui forinsecus adiac& accepto

Expanded text:
commutari posse quis ambigit? ac commutari posse quis ambigit? ac per hoc sacrilega opinio est eam et deum credere unius esse substantiae. quid enim hoc modo aliud quam et ille commutabilis creditur? credendum itaque est et intellegendum neque ullo modo dubitandum, quod recta fides habet, animam sic esse a deo tamquam rem, quam fecerit, non tamquam naturae, cuius ipse est, siue genuerit siue quoquo modo protulerit. Et quomodo, inquiunt, scriptum est: sufflauit in faciem eius, et factus est homo in animam uiuam, si non anima dei pars est uel dei omnino substantia? immo uero ex hoc uerbo satis adparet ita non esse. cum enim homo sufflat, anima utique ipsa subiacentem sibi naturam corporis mouet et de illa, non de se ipsa flatum facit; nisi forte isti tam tardi sunt, ut nesciant isto reciproco halitu, quem de hoc aere circumfuso ducimus et reddimus, fieri etiam flatum, cum uoluntate sufflamus. quodsi etiam non ex hoc, qui forinsecus adiacet, accepto
Abbreviated transcription (Latin):
spirauit uel inspirauit in faciem eius:
S ed cum greci habent eneq YCI CEN
nondubitatur flauit uel sufflauit. ẽẽ.
dicendum: Quaerebamus autem in
superiore sermone demanibus dĩ:
cum homo delimo formatus cogitare¬
tur: quid ergo nunc dicendum est
in eo quod scriptum .ẽ. sufflauit ds̃.
nisi quia sicut non manibus corporis
finxit. ita nec faucibus labusq suffla¬
uit: uerumtamen hoc uerbo. scriptu¬
ra inquȩstione difficillima. plurimũ
nos quantum opinor adiuuit: Nam
cumquidam ex hoc uerbo crediderint
aliquid esse animã deipsa substantia
dĩ. id ẽ eiusdem naturae cuius ille ẽ.
hoc ideo putentes. quia cum homo sufflt
aliquid. deseipso eicit inflatu. hinc
potius ammonendi sumus. hanc inimicã
fidei catholicae reprobare sententiam:
Nos enim credimus dĩ naturam atq substan¬
tiam quae intrinitate creditur amultis.
intelligitur a paucis: omnino esse in¬
commutabilem: Porro autem animae
naturam uel indeterius uel in melius

Expanded text:
spirauit uel inspirauit in faciem eius. spirauit uel inspirauit in faciem eius. sed cum graeci habeant svstpoairjasv, non dubitatur flauit uel sufflauit esse dicendum. quaerebamus autem in superiore sermone de manibus dei, cum homo de limo formatus cogitaretur; quid ergo nunc dicendum est in eo quod scriptum est: sufflauit deus, nisi quia sicut non manibus corporis finxit, ita nec faucibus labiisue sufflauit? Uerum tamen hoc uerbo scriptura in quaestione difficillima plurimum nos, quantum opinor, adiuuit. Nam cum quidam ex hoc uerbo crediderint aliquid esse animam de ipsa substantia dei, id est eiusdem naturae, cuius ille est, hoc ideo putantes, quia cum homo sufflat, aliquid de se ipso eicit in flatu, hinc potius admonendi sumus hanc. inimicam fidei catholicae reprobare sententiam. nos enim credimus dei naturam atque substantiam, quae in trinitate creditur a multis, intellegitur a paucis, omnino esse incommutabilem. porro autem animae naturam uel in deterius uel in melius
Abbreviated transcription (Latin):
PULUEREM DE TERRA
ET FIAUIT IN FACIEM EIU
FLATUM UITAE. ITFACTUS
EST HOMO IN ANIMÃ
UI¬
Haec uerba scripturae nobis & inprinci¬
pio superioris libri consideranda ꝓpo¬
suimus. & deipso homine facto. maxi¬
me qu ȩ deeius corpore: quantum
satis duximus quod secundum scriptu¬
ras uisum est disseruimus: Sed quia
de anima humana non parua quȩstio
est: ad hunc eam librum differendũ¬
putauimus. nescientes quantum nos
dñs adiuturus esset recte loqui cupr¬
dos. illud tamen scientes. nisi quantũ
ipse ad iuuar&: recte non esse locuturos:
Recte est autem: ueraciter atq congrien¬
ter: HNihil audacter refellendo. nihil
temere affirmando. dum adhuc dubiũ
est uerum falsum ne sit. siue fidei. siue
srientiae xp̃ianȩ: quod autem doceri
potest. uel rerum ratione aꝑtissima.
uel scripturarum auctoritate certissima.
sine cunctatione asserendo: Ac primũ
illud uideamus. quod scriptum est:
flauit uel sufflauit infaciem eius flatũ
uitae: Nonnulli enim codices habent.

Expanded text:
puluerem de terra et flauit in faciem eius flatum uitae, et factus est homo in animam uihaec uerba scripturae nobis et in principio superioris libri consideranda proposueramus et de ipso homine facto maximeque de eius corpore, quantum satis duximus, quod secundum scripturas uisum est, disseruimus. sed quia de anima humana non parua quaestio est, ad hunc eam librum differendputauimus nescientes, quantum nos dominus adiuturus esset recte loqui cupidos, illud tamen scientes, nisi, quantum ipse adiuuaret, recte nos non esse locuturos. recte autem est ueraciter atque congruenter nihil audacter refellendo, nihil temere adfirmando, dum adhuc dubium est, uerum falsumne sit, siue fidei siue scientiae christianae, quod autem doceri potest, uel rerum ratione apertissima uel scripturarum auctoritate certissima sine cunctatione adserendo. Ac primum illud uideamus, quod scriptum est: flauit uel sufflauit in faciem eius flatum uitae. nonnulli enim codices habent:
Abbreviated transcription (Latin):
animaret: si absurde creditur animã
causaliter innatura angelica condi¬
disse : Illud ergo uideamus utrum
forsitan uerum esse possit. quod
certe humanae opinioni tolerabilius
mihi uidetur. dm̃ in illis primis oꝑib
quae simul omnia creauit. anim am
etiam humanã creasse. quam suo
tempore membris exlimo formati
corporis inspiraret: cuius corporis
in illis simul conditis rebus rationem
creasseteausaliter. scđm quam fieret.
cum faciendum esset corpus huma-¬
num: Namneq illud quod dictum
est adimaginẽ suam. nisi in anima.
neq illud quod dictum. ẽ. masculum
& feminã. nisi incorpore recte intel¬
ligimus: Credatur ergo sinulla scrip¬
turarum auctoritas seuueritatis ratio
contradicit. hominem ita factum sexto

Expanded text:
animaret. si absurde creditur animam animaret. si absurde creditur animam causaliter in natura angelica condidisse. Illud ergo uideamus, utrum forsitan uerum esse possit, quod certe humanae opinioni tolerabilius mihi uidetur, deum in illis primis operibus, quae simul omnia creauit, animam etiam humanam creasse, quam suo tempore membris ex limo formati corporis inspiraret: cuius corporis in illis simul conditis rebus rationem creasse causaliter, secundum quam fieret, cum faciendum esset, corpus humanum. nam neque illud, quod dictum est" ad imaginem suam", nisi in anima neque illud, quod dictum est "masculum et feminam", nisi in corpore recte intellegimus. credatur ergo, si nulla scripturarum auctoritas seu ueritatis ratio contradicit, hominem ita factum sexto
Abbreviated transcription (Latin):
inatura illius dici creasse credatur.:
idquid aliud dicitur cum hoc dicitur.
nsi angelicum spm̃ quasi parentem
isse animae humanȩ. sisic in illo in¬
est animae humanae creandae prȩ¬
condita ratio. sicut in homine futurae
prolis suae. ut corporum quidem
humanorum parentes homines.
animarum autem angeli. creator
sed corporum ex hominibus. anima¬
rum ex angelis. aut prioris corporis
exterra. et̃prioris animae ex angłica
natura. ubi rationes eorum causales
prefixerat. quando primitus fecit
hominem in his quae sunul omnia
creauit. deinceps uero iam homines
ex hominib. corpus excorpore. anima
ex anima durum . ẽ. hoc. angłi
aut angelorum filiam dicere: ẽẽ. ani¬
mam: sed multo durius caeli corporei:
quantomagis ergo maris & terrae:
Multominus igitur in aliqua corporali
creatura causalis animae ratio pre¬
condita est. cumfaceret dĩ hominẽ
adimaginem suam. antequam eum
suo tempore delimo formatum flatu

Expanded text:
in natura illius diei creasse credatur? in natura illius diei creasse credatur? sed quid aliud dicitur, cum hoc dicitur, nisi angelicum spiritum quasi parentem esse animae humanae, si sic in illo inest animae humanae creandae praecondita ratio, sicut in homine futurae prolis suae, ut corporum quidem humanorum parentes homines sint, animarum autem angeli, creator sed corporum ex hominibus, animarum ex angelis, aut prioris corporis ex terra et prioris animae ex angelica natura, ubi rationes eorum causales praefixerat, quando primitus fecit hominem in his. quae simul omnia creauit, deinceps uero iam homines ex hominibus, corpus ex corpore, animam ex anima! durum est hoc angeli aut angelorum filiam dicere esse animam, sed multo durius caeli corporei; quanto magis ergo maris et terrae! multo minus igitur in aliqua corporali creatura causalis animae ratio praecondita est, cum faceret deus hominem ad imaginem suam, antequam eum suo tempore de limo formatum flatu
Abbreviated transcription (Latin):
tiam. ita ut nihil inquinatum in eam
incurrat : dum pertendita fine usq
ad finem fortiter. & disponit omnia
suauiter: Sed nescio quemadmodum
possit intelligi adhoc tantum creati
nescio quam creaturam sp̃italem. qui
indĩ conditionib per illos sex dies
factis non commemoraretur. c̃umds̃
hominẽ sexto die fecisse dictus est.
quem nondum in propria naturi
fecerat: sed ad huc ratione causali in illa
creatura quae commemorata non est
Iagis enu debuit ipsa commemorari
quae sic consummata erat. ut non ad¬
huc esset scđm suae causat prȩcedentẽ
rationem facienda: Anforte in illius diei
natura quem primitus condidit. si sp̃s
intellectualis dies ille recte accipitur
hanc faciendae animae causalem ratio¬
nem ds̃ inseruit cum sexto die fecit
hominem adimaginem suam. causã
scilicet rationemq prefigens scđm quã
eum post illos septem dies faceret.
ut uidelicet corporis eius causalem
rationem innatura terrae. animae aut̃

Expanded text:
tiam, ita ut nihil inquinatum in eam tiam, ita ut nihil inquinatum in eam incurrat , dum pertendit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter . Sed nescio quemadmodum possit intelligi, ad hoc tantum creatam nescio quam creaturam spiritualem, quae in Dei conditionibus per illos sex dies factis non commemoraretur, cum Deus hominem sexto die fecisse dictus est, quem nondum in propria natura fecerat, sed adhuc ratione causali in illa creatmagis enim debuit ipsa commemorari, quae sic consummata erat, ut non adhuc esset secundum suae praecedentem rationem facienda. An forte in illius diei natura, quem primitus condidit, si spiritus intellectualis dies ille recte accipitur, hanc faciendae animae causalem rationem deus inseruit, cum sexto die fecit hominem ad imaginem suam, causam scilicet rationemque praefigens, secundum quam eum post illos septem dies faceret, ut uidelicet corporis eius causalem rationem in natura terrae, animae autem
Abbreviated transcription (Latin):
ne aliquid incorporib mundi seu
cęlestib seu terrestrib. et in ea erat
hoc uacans antequam homo in sua
natura ꝓpria conderetur. sicut im ipso
homine iam propriam ducente uitam
latenter ocioseq in estratio generandi
quae non operatur nisi perconcubitum
atq conceptum  An & illa natura cre
aturae sp̃italis inqua latenter erat
haec creatio. nihil agebat sui operis:
Et ut quid creata erat: anut continer&
rationem futurae animae humanae.
uel futurarum animarum tanquam
inscipsis esse nom possent. sed in aliqua
creatura uita propria iam uiuente. sicut
generandi ratio non potest esse nisi in
aliquib iam existentibus perfectisq
naturis.  parens ergo animae institu
est aliqua creatura sp̃italis. inqua sit
ratio futurae animae. quae non inde
existat. nisi cum eamds̃ homini inspi¬
randam facit: Neq enim & ex homine
factum uel semines uel ipsius iamplis
creat & format nisi ds̃ persapientiam.
attingentem ubiq propter suã mundi¬

Expanded text:
ne aliquid in corporibus mundi, seu ne aliquid in corporibus mundi, seu caelestibus seu terrestribus? et in ea erat hoc uacans antequam homo in sua natura propria conderetur, sicut. in ipso homine iam propriam ducente uitam latenter otioseque inest ratio generandi, quae non operatur nisi per concubitum atque caturae spiritualis, in qua latente erat haec ratio, nihil agebat sui operis? Et utquid creata erat? An ut contineret rationem futurae animae humanae, vel futurarum animarum, tanquam in seipsis esse non possent, sed in aliqua creatura propria vita jam vivente, sicut generandi ratio non potest esse nisi in aliquibus jam existentibus perfectisque naturis? Parens ergo animae instituta est aliqua creatura spiritualis, in qua sit ratio futurae animae, quae non inde existat, nisi cum eam Deus homini inspirandam facit. Neque enim et ex homine fetum vel seminis vel ipsius jam prolis creat et format nisi Deus, per Sapientiam attingentem ubique propter suam mundi
Abbreviated transcription (Latin):
iste causales rationes scđm quas pos¬
set iamdici ds̃ fecisse hominẽ adima¬
ginem suam. cuius corpus nondum
delimo finxerat. cui nondum animã
afflando fecerat: & corporis quidem
humani etiam si fuit aliqua occulta
ratio qua futurum erat ut formaret᷑.
erat et materies dequa formaretur.
idest terra. inqua uideri potest illa
ratio uelut insemine latuisse: Ani¬
mae autẽ faciendae id ẽ. flatum faci¬
endi qui esset anima hominis. quȩ
ibi ratio causalis primitus condita ẽ.
cumdiceret ds̃ faciamus hominem
adimaginem et similitudinem nr̃am¬
Quod scđm animã recte intelligi
non potest. sinulla erat natura ubi
conderetur: si enim haec ratio indõ
erat non increatura : nondum ergo
erat condita: Quomodo ergo dictum
est fecit ds̃ hominem adimaginẽ dĩ
Si autem iam increatura erat hoc est
in his quae simul omnia creauerat
ds̃. inqua creatura erat. utrum spi¬
rit᷑ali. ancorporali: si spĩtali. agebat¬

Expanded text:
istae causales rationes, secundum quas posistae causales rationes, secundum quas posset jam dici Deus fecisse hominem ad imaginem suam, cujus corpus nondum de limo finxerat, cui nondum animam afflando fecerat? Et corporis quidem humani etiamsi fuit aliqua occulta ratio, qua futurum erat ut formaretur, erat et materies de qua formaretur, id est terra, in qua videri potest illa ratio velut in semine latuisse: animae autem faciendae, id est flatus faciendi, qui esset anima hominis, quae ibi ratio causalis primitus condita est, cum diceret Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram undum animam recte intellegi non potest —, si nulla erat natura, ubi conderetur? Si enim haec ratio in deo erat, non in creatura, nondum ergo erat condita. quomodo ergo dictum est: fecit deus hominem ad imaginem dei? si autem iam in creatura erat, hoc est in his, quae simul omnia creauerat deus, in qua creatura erat? utrum spiritali, an corporali? si spiritali, agebat
Abbreviated transcription (Latin):
& futura quod angelorum: si excepto
sui creatoris hic uxerit: Vnde sit aut̃.
idest dequa uelut materie facta sit.
uel dequa perfecta beataq natura de
fluxerit. uel utrum omnino exnihi¬
lo facta sit etiam si dubitatur & quȩritur.
illud tamen minime dubitandum est:
& si aliquid antea fuit. adõ factum
esse quod fuit. et eam nunc adõ factam
ut anima uiua sit: Aut enim nihil
fuit. aut hoc quod est nonfuit. sed illã
partem quam quȩrebamus quasi eius
materiem unde facta sit: iam s atis
quaerendum .ẽ. quomodo possit intel¬
ligi. quod causalis eius ratio fuisse dice¬
batur in primis sex dierum operib
dĩ: quando fecit hominẽ adimaginem
suam. quod nisi scđm animã non recte
intelligitur : Uerendum autem est
ne cum dicimus non ipsas tunc natu¬
ras atq substantias quae futurae fue¬
rant dm̃ creasse. dum crearet omnia
simul. sed earum futurarum causales
quasdam rationes : putemur in ania
quaedam dicere: Quae sunt enim

Expanded text:
et futura, quod angelorum, si ex praecepto et futura, quod angelorum, si ex praecepto sui creatoris hic uixerit. Unde sit autem, id est de qua uelut materie facta sit ufluxerit, vel utrum omnino ex nihilo facta sit, etiamsi dubitatur, et quaeritur; illud tamen minime dubitandum est, et si aliquid antea fuit, a Deo factum esse quod fuit, et eam nunc a Deo factam, ut anima viva sit: aut enim nihil fuit, aut hoc quod est non fuit. Sed illam partem, qua quaerebamus quasi ejus materiem unde facta sit jam satis tquaerendum est quomodo possit intelligi quod causalis ejus ratio fuisse dicebatur in primis sex dierum operibus Dei, quando fecit Deus hominem ad imaginem suam, quod nisi secundum animam non recte intelligitur. Verendum est autem, ne cum dicimus non ipsas tunc naturas atque substantias quae futurae fuerant, Deum creasse, dum crearet omnia simul, sed earum futurarum causales quasdam rationes, putemur inania quaedam dicere. Quae sunt enim
Abbreviated transcription (Latin):
pro arbitrio figurari. quantominus alia
quaẽlibet ut sua corpori esse anima simi¬
us potest: si autem corpus esse dicunt
ilia qualibet notione omẽ quod est.
id est omnẽ naturam atq substantiam.
non quidem ad mittenda . ẽ. ista locutio.
ne noninueniamus quomodo loquen
tes. ea quae corpora non sunt acorpo¬
rib distinguamus: Non tamen nimis
est denomine laborandum: Nam&e nos
dicimus quicquid anima est non esse
horum quattuor notissimorũ elemen¬
torum. quae manifesta sunt corpora.
sed neq hoc esse quod dĩ est: quid sit
autem: nondicitur meluis quã ani-¬
ma uel sp̃s uitae: Ideo enim additur
uitae : quia et iste aer plerumq dr̃
appellauer̃. ut iam nonpossit inue¬
niri nomen. quo proprie distinguat᷑
ista natura: quae nec corpus nec ds̃ est.
nec uita sine sensu. qualis potest credi
in arboribus. nec uita sine rationali
mente. qualis est inpecoribus : sed
uita nunc minor quam angelorum.

Expanded text:
pro arbitrio figurari; quanto minus alia pro arbitrio figurari; quanto minus alia qualibet vi sua corpori esse anima similis potest? 30. Si autem corpus esse dicunt alia qualibet notione omne quod est, id est, omnem naturam atque substantiam; non quidem admittenda est ista locutio, ne non inveniamus quomtes ea, quae corpora non sunt, a corporibus distinguamus; non tamen nimis est de nomine laborandum. nam et nos dicimus, quidquid anima est, non esse horum quattuor notissimorum elementorum, quae manifesta sunt corpora, sed neque hoc esse, quod deus est. quid sit autem, non dicitur melius quam anima uel spiritus uitae. ideo enim additur" uitae", quia et iste aer plerumque dicappellauerunt, ut iam non possit inueniri nomen, quo proprie distinguatur ista natura, quae nec corpus nec deus est nec uita sine sensu, qualis potest credi in arboribus, nec uita sine rationali mente, qualis est in pecoribus, sed uita nunc minor quam angelorum,
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa: Cum ergo quaerentem se nouit:
se utiq nouit. & omne quod nouit
tota nouit: Cum itaq se quaerentem
aliud: sed seipsam totam nouit: quid
ergo adhuc sequaerit. si quȩrentem
senouit: neque enim si nesciretse:
posset quaerentem se scire se: Sed
hoc in presenti: Quod autem de sequȩi
quid antea fuerit. uel quid futura sit
quaerit: Desinat ergo nunc interim
suspicari se ẽẽ. corpus quia si aliquid
tale esset: talem se nosset. quae magis
se nouit. quam caelum & terram. quae
persui corporis oculos nouit: omitto
dicere quia illud eius quod etiam pecora
habere intelliguntur uel cacdi uolati¬
lia cum habitacula sua seu nidos repe¬
tunt. quo capiuntur imagines omniũ
rerum corporalium: nullomodo cuiquã
corpori simile est: Et utiq hoc potius
corpori esse simile deberet: ubi corpo¬
rearum rerum similitudines continent᷑:
At si hoc corpus non est. eas similitudines
corporum illic non solum memoriter
detineri. uerum etiam innumerabiles

Expanded text:
ipsa. cum ergo quaerentem se nouit, ipsa. cum ergo quaerentem se nouit, se utique nouit et omne, quod nouit, tota nouit. cum itaque se quaerentem aliud, sed se ipsam tota nouit. quid ergo adhuc se quaerit, si quaerentem se nouit? neque enim si nesciret se, posset quaerentem se scire se; sed hoc in praesenti; quod autem de se quaerit, quid antea fuerit uel quid futura sit quaerit. desinat ergo nunc interim suspicari se esse corpus, quia, si aliquid tale esset, talem se nosset, quae magis se nouit quam caelum et terram, quae per sui corporis oculos nouit. Omitto dicere, quia illud eius, quod etiam pecora habere intelleguntur uel caeli uolatilia, cum habitacula sua seu nidos repetunt, quo capiuntur imagines omnium rerum corporalium, nullo modo cuiquam corpori simile est; et utique hoc potius corpori esse simile deberet, ubi corporearum rerum similitudines continentur. at si hoc corpus non corporum illic non solum memoriter detineri, verum etiam innumerabiles
Abbreviated transcription (Latin):
putauer̃. quintũ quoddam. ẽe. corpus
unde sit anuna . quod nec terra. nec
aqua sit. nec aer. nec ignis. siue iste
turbulentior atq terrenus. siue ille
cȩlestis purus & lucidus: sed nescio
quid aliud quod careat usitato nom̃ẽ.
sed tamen corpus sit: Sienim qui hoc
sentiunt hoc dicunt corpus quod et nos.
id est naturam qualibet longitudine.
latitudine. altitudine spacium loci oe¬
cupantem: neq hoc est anima. neq
facta inde credenda est: Quicquid enim
tale est. ut multa nondicam: inquacũq
sui parte lineis diuidi uel circum scribi
potest: Quod anima si pateretur: nul¬
lomodo nosse posset tales lineas quȩ
ꝑ longum secari nonqueunt. quales
in corpore non posse inuenireͥ. nihilomi¬
nus nouit: Nec ipsa sibi aliquid tale
occurrit. cum se nescire nonpossit: etũ
quando se ut cognoscat inquirit: Cum
enim se quaerit : nouit quod se quȩra.
quod nosse nonposset. si se non nosset:
N eq enim aliunde se quaerit. quam ase

Expanded text:
putauerunt, quintum quoddam esse corpus putauerunt, quintum quoddam esse corpus unde sint animae, quod nec terra nec aqua sit nec aer nec ignis, siue iste turbulentior atque terrenus, siue ille caelestis purus et lucidus, sed nescio quid aliud, quod careat usitato nomine, sed tamen corpus sit. si enim qui hoc sentiunt hoc dicunt corpus, quod et nos, id est naturam quamlibet longitudine, latitudine, altitudine spatium loci occupantem, neque hoc est anima neque inde facta credenda est. quidquid enim tale est, ut multa non dicam, in quacumque sui parte lineis diuidi uel circumscribi potest: quod anima si pateretur, nullo modo nosse posset tales lineas, quae per longum secari non queunt, quales in corpore non posse inueniri nihilominus nouit. Nec ipsa sibi aliquid tale occurrit, cum se nescire non possit, etiam quando, se ut cognoscat, inquirit. cum enim se quaerit, nouit, quod se quaerat; quod nosse non posset, si se non nosset. neque enim aliunde se quaerit quam a se
Abbreviated transcription (Latin):
nis quapedes agebantur: Si autt̃ non
tanta est cogitationis intentio ut figat
ambulantẽm loco. sed tamen tantã est
ut partem illam cerebri mediam nunti¬
antem corporis motus non uacet aduer¬
tere : obliuiscitur aliquando & unde
ueniat. & quo eat: et transit impruidens
uillam quo tendebat. natura sui corpo¬
ris sana. sed sua in aliud auocata: qua¬
ꝓpter istas corporei caeli corporeas
quasdam particulas. idẽ lucis & aeris.
quae primȩ excipiunt nutus animae
uiuificantis. eoquod incorporeae natu¬
rae ꝓpinquiores sunt quam humor
et terra. ut adearum ꝓximũ ministeriũ
tota moles amministretur . utrum
dĩ dehoc circum fuso & superfuso cȩlo
corpori uiuenti miscuerit aut adiun¬
xerit. an et ipsa delimo sicut carnem
fecerit: non ͤ ad rem pertinens quęstio:
Omne quippe corpus in omne corpus
mutari posse credibile est. quod lib&
autem corpus mutari posse in anuã
credere absurdum est: Quam obrem
nec illud audiendum est: quod quidã

Expanded text:
nis, qua pedes agebantur; si autem non tanta est cogitationis intentio, ut figat ambulantem loco, sed tamen tanta est, ut partem illam cerebri mediam nuntiantem corporis motus non uacet. aduertere, obliuiscitur aliquando et unde ueniat et quo eat, et transit inprudens uillam, quo tendebat, natura sui corporis sana, sed sua in aliud auocata. quapropter istas corporei caeli corporeas quasdam particulas, id est lucis et aeris, quae primae excipiunt nutus animae uiuificantis, eo quod incorporeae naturae propinquiores sunt quam humor et terra, ut ad earum proximum ministerium tota moles administretur, utrum deus de hoc circumfuso et superfuso caelo corpori uiuentis miscuerit aut adiunxerit, an et ipsas de limo sicut carnem fecerit, non est ad rem pertinens quaestio. omne quippe corpus in omne corpus mutari posse credibile est; quodlibet autem corpus mutari posse in animam credere absurdum est. Quamobrem nec illud audiendum est, quod quidam
Abbreviated transcription (Latin):
ea: id ẽ. non sit corpus sed sp̃s non
de substantia dĩ genitus. nec desubstan¬
tia dĩ procedens: sed factus adõ: nec¬
ita factus : ut in eius naturam natura
ulla corporis uel in rationalis anunȩ
uerteretur. ac perhoc denihilo: et
uod sit immortalis scđm quendam
uel melior fieri : nonimmerito etiã
mortalis possit intelligi: qm̃ uertem
immortalitatem solus ille habet. de
quo ꝓpriedictum. ẽ: qui solus habet
inmortalitatem: Cȩtera quae in hoc
ualeant legenti. ut aut nouerit quẽ¬
admodum sine affirmtendi temerita¬
te quaerenda sint quae non aperte
scriptura loquitur. aut sici quȩrendi
modus iste non placet: quem admodũ
ipse quȩsiuerim sciat: ut sune potest
docere non abnuat. si autem non potest:
a quo ambo discamus. mecum requirat:¬

Expanded text:
rea, id est, non sit corpus, sed spiritus; non rea, id est, non sit corpus, sed spiritus; non de substantia Dei genitus, nec de substantia Dei procedens, sed factus aita factus, ut in eius naturam natura ulla corporis uel inrationalis animae uerteretur, ac per hoc de nihilo; et quod sit inmortalis secundum quendam uel melior fieri, non inmerito etiam mortalis possit intellegi, quoniam ueram inmortalitatem solus ille habet, de quo proprie dictum est: qui solus habet inmortalitatem. cetera, quae in hoc ualeant legenti, ut aut nouerit, quemadmodum sine adfirmandi temeritate quaerenda sint, quae non aperte scriptura loquitur, aut, si ei quaerendi modus iste non placet, quemadmodum ipse quaesiuerit sciam, ut, si me potest docere, non abnuam, si autem non potest, a quo ambo discamus mecum requirat
Abbreviated transcription (Latin):
quae dicta sunt consummata. quo moco
eadem dicta sint inchoata : his enĩ omĩb
diuinae scripturae testimoni is. quam
esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis
aut impius. ad illam sententiã ducai
sumus: ut diceremꝰ dm̃ ab exordio scłi
primum simul omĩa creauisse. quedĩ
conditis iam ipsis naturis. quaedam
prȩconditis causis: sicut non solum
prȩsentia. uerum etiam futura fect
omnia potens. & ab eis factis requieis.
& eorum deinceps amministratione
atq regimine crearet etiam ordines
temporum et temporalium: qui et con
summauerit ea propt̃ omiũ generus
cerminationem: & inchoauerit propt̃
scłorum propagationem: ut propter
consummata requiesceret. propter
inchoata usq nunc operetur: Sed si
possunt haec melius intelligi: non
solum non resisto. uerum etiam faueo:
nunc tamen de anua quamdĩ inspi¬
sauit homini sufflando in eius faciem
nihil confirmo: nisi quia exdõ sic est
ut non sit substantia dĩ. et sit incorpo¬

Expanded text:
quae dicta sunt consummata, quomodo quae dicta sunt consummata, quomodo eadem dicta sint inchoata. His enim omnibus diuinae scripturae testimoniis, quam esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis aut inpius, ad illam sententiam ducti sumus, ut diceremus deum ab exordio saeculi primum simul omnia creauisse, quaedam conditis iam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis; sicut non solum praesentia, uerum etiam futura fecit omnipotens et ab eis factis requieuit, ut eorum deinceps administratione atque regimine crearet etiam ordines tsummaverat ea propter omnium generum terminationem, et inchoaverat propter saeculorum propagationem, ut propter consummata requiesceret, et propter inchoata usque nunc operetur. Sed si possunt haec melius intelligi, non solum non resisto, verum etiam faveo. 43. Nunc tamen de anima, quam Deus inspiravit homini sufflando in ejus faciem, nihil confirmo, nisi quia ex Deo sic est, ut non sit substantia Dei; et sit incorpo
Abbreviated transcription (Latin):
tertio speciem maris et terrae. atq ex
terra herbam & ligna. quarto lumina¬
ria et sidera. quinto aquarum anima-¬
lia seato terrae : etpostea dicatur
cum factus . ẽ. dies fecit ds̃ caelum & ter¬
ram et omne uiride agri: quandoqui¬
dem cum factus. ẽ. dies nonfecit nisi
ipsumdiem: Quomodo etiam omne
uiride agrifecerit antequã super tenã.
et fenum omne antequam exoriretur
Tunc enun factum cum exortum est. non
antequam exoriretur quis nondicer&.
nisi scripturae uerba reuocarent: memi¬
nerit etiam scriptum. ẽẽ. qui uiuit in
aeternum creauit omĩa simul. Et uide¬
at quem admodum simul creata dici pos¬
sint: quorum creatio spaciis temporalib
distat. non horarum tantum sed etiam
dierum: Curet quoq ostendere. quomo¬
do utrumq sit uerum. quod contrarium
uideri potest: et dm̃ indie septimo abom¬
nibus operibus suis requieius se quos
geneseos liber dicit. etusq nunc eum
operari quod dñs dicit: Respiciat etiam

Expanded text:
tertio speciem maris et terrae atque ex tertio speciem maris et terrae atque ex terra herbam et ligna, quarto luminaria et sidera, quinto aquarum animalia, sexto terrae, et postea dicatur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, quandoquidem, cum factus est dies, non fecit nisi ipsum diem; quomodo etiam omne uiride agri fecerit, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur; tunc enim factum, cum exortum est, non, antequam exoreretur, quis non diceret, nisi scripturae uerba reuocarent? meminerit etiam scriptum esse: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et uideat, quemadmodum simul creata dici possint, quorum creatio spatiis temporalibus distat, non horarum tantum, sed etiam dierum. curet quoque ostendere, quomodo utrumque sit uerum, quod contrarium uideri potest, et deum in die septimo ob omnibus operibus suis requieuisse, quod Geneseos liber dicit, et usque nunc eum operari, quod dominus dicit. respiciat etiam
Abbreviated transcription (Latin):
quinto die creatum ex aquis insinuet.
item sexto die ligna etiam quae inpara-¬
diso plantata sunt: cum eadem scriptura
hoc creaturae genus tertio diei tribue¬
rit: Ipsa etiam uerba consideret. quid
sit eiecit ad huc deterra omne lignum
pulchrum ad aspectum & bonũ ad ȩscã.
tanquam illa quae tertio die terra eiece¬
rat nonerant pulchra ad aspectum &
bona ad ȩscam: cum inhis essent ope¬
ribus quae fecit dr̃ omĩa bona ualde:
quid sit etiam finxit adhuc deterra
om̃s bestias agri. & omnia uolatilia
caeli : tanquam illa non fuerint omĩa
quae primo producta erant. uel po¬
tius nulla ante producta erant: Neq
enim dictum ẽ. et finxit ds̃ adhuc det̾ra
ceteras bestias agri & omnia uolatilia
caeli : quasi quae minus uel terra
sexto. uel aqua quinto die ꝓduxerit.
sed omĩ bestias inquit et omĩa uolati¬
lia: Nec non & illud cogitet. quẽ ad mo¬
dum ds̃ et sex diebus fecerit omĩa. pri¬
mo ipsum diem. secundo firmam̃tum.

Expanded text:
quinto die creatum ex aquis insinuet, quinto die creatum ex aquis insinuet, item sexto die ligna etiam quae in paradiso plantata sunt, cum eadem scriptura hoc creaturae genus tertio diei tribuerit. ipsa etiam uerba consideret, quid sit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, tamquam illa, quae tertio die terra eiecerat, non erant pulchra ad aspectum et bona ad escam, cum in his essent operibus, quae fecit deus omnia bona ualde; quid sit etiam: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; tamquam illa non fuerint omnia, quae primo producta erant, uel potius nulla ante producta erant. neque enim dictum est: et finxit deus adhuc de terra ceteras bestias agri et cetera uolatilia caeli, quasi quae minus uel terra sexto die uel aqua quinto die produxerit, sed omnes bestias, inquit, et omnia uolatilia. necnon et illud cogitet, quemadmodum deus et sex diebus fecerit omnia: primo ipsum diem, secundo firmamentum,
Abbreviated transcription (Latin):
quod nisi scđm animã recte intelligi
non potest. id est inqua natura causalis
ratio facta fuerit eius rei quae nondũ
fuit : aut non denihilo sed dealiquo
iam existente factam dicit animam.
et laborabit inquaerendo quaenam
illa natura sit : utrum corporalis an
spitalis. scđm eas quȩstiones quas supe¬
rius uersauimus: manente illa quo-¬
q molestia. ut adhuc quaeratur in
qua substantia creaturarum insex
diebus primitus conditarum causalẽ
illam rationem fecerit animae. quã
nondum denihilo uel dealiquo fecerat:
quam si eomodo deuitare uoluerit ut
dicat seato die etiam delimo factum
esse hominẽ. sed hoc recapitulando
postea cõmemo ratum: uideat de
muliere quid dicat. quia masculum
& feminã dixit: fecit eos etbenedixit
eos: Quod si et ipsam eodie factam
esse deuiri osse responderit: attendat
quomodo asserat sexto die facta uola¬
tilia quae adducta sunt ad adam.
cum scriptura omẽgenus uolatilium

Expanded text:
quod nisi secundum animam recte intellegi quod nisi secundum animam recte intellegi non postet —, id est in qua natura causalis ratio facta fuerit eius rei, quae nondum fuit, aut non de nihilo, sed de aliquo iam existente factam dicet animam et laborabit inquirendo, quaenam illa natura sit, utrum corporalis an spiritalis, secundum eas quaestiones, quas superius uersauimus, manente illa quoque molestia, ut adhuc quaeratur, in qua substantia creaturarum in sex diebus primitus conditarum causalem illam rationem fecerit animae, quam nondum uel de nihilo uel de aliquo fecerat. Quam si eo modo deuitare uoluerit, ut dicat sexto die etiam de limo factum esse hominem, sed hoc recapitulando postea commemoratum, uideat de muliere quid dicat, quia, masculum et feminam, dixit, fecit eos et benedixit eos. quodsi et ipsam eo die factam esse de uiri osse responderit, adtendat, quomodo adserat sexto die facta uolatilia, quae adducta sunt ad Adam, cum scriptura omne genus uolatilium
Abbreviated transcription (Latin):
uelle male autem uiuere non est iam¬
naturae. sed peruersae uoluntatis: quã
iuiste poena consequitur ⁊ Frustra ergo¬
umquaeritur exqua uelut materie
fita sit anima. si recte intelligi potest
nprimis illis operib facta: cum factus
est dies: Sicut enim illa quae nonerant
facta sunt. sic et haec inter illa: quod¬
si et materies aliqua formabilis fuit &
corporalis & sp̃italis. non tamen & ipsa
instituta nisi adõ ex quosunt omnia.
quae quidem formationem suam non
tẽpore sed origine precederet. sicut uox
cantum: quid nisi demateria sp̃itali
facta anima congruentius creditur.
si autem aliquis non uult eam existi¬
mare factam. nisi iam formato corpo¬
ri est inspirata : uideat quid respon¬
deat. cum quaeritur unde facta sit:
Aut enim exnihilo dicturus. ẽ. dm̃ ali¬
quid fecisse uel facere post illam con¬
summationem operum suorum. et
debet intueri quomodo explicet sexto
die factum hominem adimaginẽ dĩ

Expanded text:
velle vivere, male autem vivere jam non est velle vivere, male autem vivere jam non est naturae, sed perversae voluntatis, quam juste poena consequitur . iam quaeritur, ei qua ueluti materie facta sit anima, si recte intellegi potest in primis illis operibus facta, cum factus est dies; sicut enim illa, quae non erant, facta sunt, sic et haec inter illa. quodsi et materies aliqua formabilis fuit, et corporalis et spiritalis — non tamen et ipsa instituta nisi a deo, ex quo sunt omnia — quae quidem formationem suam non tempore, sed origine praecederet, sicut uox cantum, quid nisi de materia spiritali facta anima congruentius creditur? Si autem aliquis non uult eam existimare factam, nisi cum formato corpori est inspirata, uideat, quid respondeat, cum quaeritur, unde facta sit. aut enim ex nihilo dicturus est deum aliquid fecisse uel facere post illam consummationem operum suorum et debet intueri, quomodo explicet sexto die factum hominem ad imaginem dei —
Abbreviated transcription (Latin):
his tantum laud indus est quib p̃scientũ
dedit: cum recte laudetur etiam quia
pecora creauit. quibus. ẽ. natura huma¬
na prestantior etiam in ipsis peccantib:
Natura quippe hominis ex dõ. est: non
iniquitas qua se ipse in uoluit. male
utendo libero arbitrio: quod tamen
si non haberet: in natura rerum minil
excelleret: Cogitandus quippe. ẽ. homo
iuste uiuens etiam non prȩsciens p̾scus
futurorum. & ibi uidendum ẽ. excellen¬
na uoluntatis bonȩ quam nonimpedia-¬
tur ad recte uiuendum & dõ placendum.
quod ignarus futuri uiuit exfide:
huiusmodi ergo creaturam quisquis. ẽẽ.
noll&e in rebus: contradicit dĩ bonitati:
quis quis autem poenas eam non uult
luere ꝓpetcatis : inimicus.ẽ. aequitati:
Sed si ad hoc fit anima ut mittatur in
corpus: quaeri potest utrum si noluerit
compellatur: Sed melius creditur hoc
naturaliter uelle. id est in ea natura
creari ut uelit sicut naturale nobis est

Expanded text:
his tantum laudandus est, quibus praescientiam his tantum laudandus est, quibus praescientiam dedit, cum recte laudetur etiam, quia pecora creauit, quibus est natura humana praestantior etiam in ipsis peccantibus. natura quippe hominis ex deo est, non iniquitas, qua se ipse inuoluit male utendo libero arbitrio: quod tamen si non haberet, in natura rerum minus excelleret. cogitandus est quippe homo iuste uiuens etiam non praescius futurorum et ibi uidendum est, excellentia uoluntatis bonae quam non inpediatur ad recte uiuendum et deo placendum, quod ignarus futuri uiuit ex fide. huiusmodi ergo creaturam quisquis esse nollet in rebus, contradicit dei bonitati; quisquis autem poenas eam non uult luere pro peccatis, inimicus est aequitati. Sed si ad hoc fit anima, ut mittatur in corpus, quaeri potest, utrum, si noluerit, conpellatur. sed melius creditur hoc naturaliter uelle, id est in ea natura creari, ut uelit, sicut n
Abbreviated transcription (Latin):
iustitiae uel iniquitatis : dequa ratio
reddenda est in iudicio dĩ recepturo
unicuiq scđm ea quae per corpus
gessit. siue bonum siue malum:
Cur ergo noniam & illud credatur
quod dĩ nutu ad corpus uenerit. ubi
siuellet secundum eius preceptum aqt¬
re. mercedem acciperet uitae aeterna
atq angelorum societatis. si autẽ con¬
tẽpneret poenas iustissimas lueret sue
laboris duturni. siue ignis aeterni:
Anquia hoc ipsum dõ uolente obtempe¬
rasse iam utiq actio bona extiterit. & si
contrarium nondum natos nihil
egisse uel boni uel mali : quae si
ita sunt: fatebimur etiam non in eorũ
genere animã primitus creatam. ut
esset pręscia futuri operis sui: uel iusi
uel iniqui: Nimis quippe incredibis
est eampotuisse propria uoluntate in¬
cdinari adcorporis uitam: si se ita inqui¬
busdam peccaturam pręsciret. ut uiste
supplicio perpetuo puniretur : Iuste sine
creator laudatur in omnibus : qui
fecit omĩa bona ualde: Neq enim ex

Expanded text:
iustitiae uel iniquitatis, de qua ratio iustitiae uel iniquitatis, de qua ratio reddenda est in iudicio dei recepturo unoquoque secundum ea, quae per corpus gessit, siue bonum siue malum. cur ergo non iam et illud credatur, quod dei nutu ad corpus uenerit, ubi, si uellet secundum eius praeceptum agere, mercedem acciperet uitae aeternae atque angelorum societatis; si autem contemneret, poenas iustissimas lueret siue laboris diuturni siue ignis aeterni? an, quia hoc ipsum, deo uolenti obtemperasse, iam utique actio bona est, et erit contrarium nondum natos nihil egisse uel boni uel mali? Quae si ita sunt, fatebimur etiam non in eo rerum genere animam primitus creatam, ut esset praescia futuri operis sui uel iusti uel iniqui. nimis quippe incredibile est eam potuisse propria uoluntate inclinari ad corporis uitam, si se ita in quibusdam peccaturam esse praesciret, ut iuste subplicio perpetuo puniretur. iuste sane creator laudatur in omnibus, qui fecit omnia bona ualde. neque enim ex
Abbreviated transcription (Latin):
die. ut corporis quidem humani ratio
causalis in elementis mundi : anima
uero iam ipsa crearetur sicut primitus
conditus est dies. & creata lateret in ope¬
ribus dĩ : donet eam suo tempore suf¬
flando hoc.ẽ. inspirando. formato ex
limo corpori insereret: Sed hic rur¬
sus non spernenda oritur quaestio:
Si enim iam facta erat anima et latebat
ubi ei possit esse melius quam ibi: quid
ergo fuit causȩ ut anima in nocenter
uiuens insereretur uitae huius carni
inqua peccando ipsum qui eam creauit
offenderet. unde eam merito sequeret᷑
laboris erumna. dampnationisq cru¬
ciatus . An illud dicendum. ẽ. quod
adcorpus amministrandũ uoluntate
propria fuerit inclinata. inqua uita
corporis qm̃ & iuste & inique uiui
potest quodelegerit hoc haberet. uel
premium de iustitia uel de iniquitate
supplicium. ut nec illi apostolicae
sententiae sit contrarium qua dicit
nondũ natos nihil egisse boni seu
mali : Illa quippe inclinatio uolunta¬
tis adcorpus. nondum .ẽ. actio uel

Expanded text:
die, ut corporis quidem humani ratio causalis in elementis mundi, anima uero iam ipsa crearetur, sicut primitus conditus est dies, et creata lateret in operibus dei, donec eam suo tempore sufflando, hoc est inspirando, formato ex limo corpori insereret. Sed hic rursus non spernenda oritur quaestio. si enim iam facta erat anima et latebat, ubi ei posset esse melius quam ibi? quid ergo fuit causae, ut anima innocenter uiuens insereretur uitae huius carnis, in qua peccando ipsum, qui eam creauit, offenderet, unde eam merito sequeretur laboris aerumna damnationisque cruciatus? an illud dicendum est, quod ad corpus administrandum uoluntate propria fuerit inclinata, in qua uita corporis, quoniam et iuste et inique uiui potest, quod eligeret hoc haberet, uel praemium de iustitia uel de iniquitate subplicium, ut nec illi apostolicae sententiae sit contrarium, qua dicit nondum natos nihil egisse boni seu mali? illa quippe inclinatio uoluntatis ad corpus nondum est actio uel
Abbreviated transcription (Latin):
rerum aliquanto modo nomina
poncrem. ium in primis huius
libri partibus me diseruisse suffice¬
rit: quac si rite promodulo nr̃o
diugutaumus : aut sp̃icilis lector
hacc approbabit: aut etiamuts
ritalis. adiuuante spu seõ aliquid
exista leccione prosiciã. Sed iam unis¬
uersum hoc opus. quod duodecim
poluminibus continetur: isto tardam
fine concludimul¬

Expanded text:
rerum alia tantummodo nomina ponerem, iam in primis huius libri partibus me disseruisse suffecerit. quae si rite pro modulo nostro disputauimus, aut spiritalis lector haec adprobabit aut etiam, ut sit spiritalis, adiuuante spiritu sancto aliquid ex ista lectione proficiet. sed iam uniuersum hoc opus, quod duodecim uoluminibus continetur, isto tandem fine concludimu
Abbreviated transcription (Latin):
pluerat ds̃ superterrã. nec erat homo
qui operaretur terram: sed illomodo
quo creauit omĩa simul. senarioq die¬
rum numero consummauit. cum diẽ
quem fecit eis quȩ fecit sexies prȩsen¬
tauit non alternante spacio tempora¬
liter. ed ordinata cognitione causaliter:¬
A quibus operibus indie septimo requieuit.
& iamsuam requiem eiusdem dici noticiȩ
gauidioq prebere dignatus. et ideo non
cum inquolibet opere suo : sed in sua
requie benedixit & scĩficauit: Onde
nullam ulterius creaturam instituens.
sed ea quae omnia simul fecit amminis¬
tratorio actu gubernans & mouens.
sine cessatione operatur. simul & requi¬
escens & operans : sicut iam ista tractata
sunt: Quorum operum eius qua usq
nunc operatur per uolumina temporũ
explicandorum. uelut exordium nar¬
randi sumens: ait scriptura: Fons aut̃
ascendebat deterra: & irrigabat omnẽ
faciem terrae: Dequo fonte quia dixi¬
mus quod dicendum putauimus.

Expanded text:
pluerat deus super terram nec erat homo pluerat deus super terram nec erat homo qui operaretur terram — sed illo modo, quo creauit omnia simul senarioque dierum numero consummauit. cum diem, quem fecit, eis, quae fecit, sexies praesentauit non alternante spatio temporaliter, sed ordinata cognitione causalitera quibus operibus in die septimo requieuit. etiam suam requiem eiusdem diei notitiae gaudioque praebere dignatus . et ideo non eum in quolibet opere suo , sed in sua requie benedixit et sanctificauit. unde nullam ulterius crsed ea quae omnia simul fecit, administratorio actu gubernans et movens, sine cessatione operatur, simul et requiescens et operans, sicut jam ista tractata sunt. Quorum operum ejus quae usque nunc operatur, per volumina temporum explicandorum, velut exordium narrandi sumens, ait Scriptura, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. De quo fonte quia diximus quod dicendum putavimus,
Abbreviated transcription (Latin):
exseminibus : Quod libet tamen horũ
prius: exterra cercissimum est: dicut
autem in ipso grano inuisibiliter erant
omnia simul quae pertempora inar-¬
borem surgerent: ita et ipse mundus
cogitandus. ẽ. cum dĩ simul omnia
creauit. habuisse simul omĩa. quae
in illo cum illo facta sunt: quando fac¬
tus.ẽ. dies. non solum caelum cumsole
& luna & sideribus. quorum species
manet matu rotabili : et terrae &
abrssus. quae uelut in constantes motꝰ
et terra ꝓduxit potencialiter atq causa¬
liter: priusquam pertemporũmoras
ita exorirentur quomodo nobis iam
nota sunt ineis operibus quae ds̃ usq
nunc operatur: Quae cum ita sint:
hic ẽ. liber creaturae caeli et terrae.
cum factus est dies fecit ds̃ caelum et
terram : & omẽ uiride agri antequã
esset super terram. et omẽ fenũ agri
antequam exortum est: non sic quomͦ
facit opere quo nunc usq operatur ꝑ
pluuiam et hominum agriculturam.
adhoc enim ad iunctum. ẽ. non enim

Expanded text:
ex seminibus; quodlibet tamen horum ex seminibus; quodlibet tamen horum prius, ex terra certissimum est. Sicut autem in ipso grano inuisibiliter erant omnia simul, quae per tempora in arborem surgerent, ita ipse mundus cogitandus est, cum deus simul omnia creauit, habuisse simul omnia, quae in illo cum illo facta sunt, quando factus est dies, non solum caelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet motu rotabili, et terram et abyssos, quae uelut inconstantes motus et terra produxit potentialiter atque causaliter, priusquam per tem- . porum moras ita exorerentur, quomodo nobis iam nota sunt in eis operibus, quae deus usque nunc operatur. Quae cum ita sint, hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri. antequam exortum est. non sic, quomodo facit opere, quo nunc usque operatur per pluuiam et hominum agriculturam — ad hoc enim adiunctum est: non enim