comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
speciosi pedes euangłirantiũ bona. Quod pedes lnc speciosos non corpo
rales sed spũales dicat : prito quia quã uis amicus sit quis litterȩ negare
non possit. Neq enim in id ridiculi deducet apłicum sensum ut euange¬
listarum pedes corporeis oculis uideri possint. & putet ab eo decoros dici
& speciosos: sed illi sunt decori et speciosi pedes qui ambulant ꝑ uiam
uitȩ. Scdm illum eium qui dixit ego sum uia : intellige decoros et speci¬
osos euangłizantium pedes qui ꝑ talem uiam merentur in cedere. Isti sunt
pedes quibus & paulus cursum cucurrisse sedic̃. et sic currere ut com¬
prehendat: id est uigor animȩ quo tenditur & proꝑatur ad celum. Gra¬
tifices autẽ pedes istos esse firmabis: quos iħc discipłis lauat et linteo
quo p̾cinctus est tͣgit. Et quamuis corporali tunc specie fuerit impletũ
tam̃ petro hoc solum quod fieri uidebat intelligenti. et quasi honoris

Expanded text:
speciosi pedes evangelizantium bona. Illi sunspeciosi pedes evangelizantium bona. Illi sunrales sed spiritales dicat, puto quod quamvis amicus sit quis litterae, negare non possit. Neque enim in id ridiculi deducet apostolicum sensum, ut Evangelistarum pedes qui corporeis oculis videri possunt, putet ab eo decoros dici et speciosos; sed illi sunt decori et speciosi pedes, qui ambulant per viam vitae. Secundum illum enim qui dixit: Ego sum via , intellige decoros et speciosos evangelizantium pedes, qui per talem viam merentur incedere. Isti sunt pedes quibus et Paulus cursum cucurrisse se dixit, et sic currere, ut comprehendat , id est vigor animae quo tenditur et properatur ad coelum. Gratifice autem pedes istos esse firmabis, quos Jesus discipulis lavat, et linteo quo praecinctus est tergit ; et quamvis corporali tunc specie fuerit impletum, tamen Petro hoc solum quod fieri videbat intelligenti, et quasi honoris causa,
Abbreviated transcription (Latin):
sermone uidetur exurgere. Si enim ita intelligamus quod propt̾ea non
p̃dicent quia non mittuntur. nullo autem p̃dicante non audient. non
credentes autẽ non iuocabunt: non inuocantes non saluabuntur: colligitꝰ
ex hns ut causa qua non sunt saluati. ad uitium redeat auctoris qui non
miserit p̃dicantes. Sed magis ad illum nos qui rectior est tramitem de¬
flectamus. Et quod dixit quomꝰ autem p̾dicabunt nisi mittantur: sic
accipiamꝰ quasi dicat apłs. Nos p̃cones & p̃dicatores xp̃i non possemus
p̾dicare. nec annunciandi nobis uirtus ulla subsisteret: nisi ad ẽẽt nob̃
ipse qui misit. Quod si p̃dicantibus nobis audire non uultis: ur̃a est iã
culpa. Et si audientes non creditis et non credentes non uiuocatis. et non
inuocantes salui eẽ nequitis: negligentię ur̃ȩ est. Quia ergo missi sunt
ad p̾dicationem : id circo de ins qui ab ipso missi sunt scriptum ẽ. Quã

Expanded text:
sermone videtur exsurgere. Si enim ita intelligamus quod propterea non sermone videtur exsurgere. Si enim ita intelligamus quod propterea non praedicent quia non mittantur, nullo autem praedicante non audiant, non credentes enim non invocabunt, non invocantes non salvabuntur, colligitur ex his, ut causa qua non sunt salvati, ad vitium redeat auctoris qui non miserit praedicantes. Sed magis ad illum nos, qui rectior est, in intelligentiae tramitem deflectamus, et quaccipiamus, quasi dicat Apostolus: Nos praecones, praedicatores Christi non possumus praedicare, nec annuntiandi nobis virtus ulla subsisteret, nisi adesset nobis ipse qui misit. Quod si praedicantibus nobis audire non vultis, vestra jam culpa est, etsi audientes non creditis, et non credentes non invocatis, et non invocantes salvi esse nequitis, quia ergo missi sunt ad praedicationem, idcirco de his qui ab ipso missi sunt, scriptum est: Quam
Abbreviated transcription (Latin):
non inuocatis. non saluamini. S ed quomͦ inquit credent ei quem non
audierunt : Id quod non audierunt possumus sic intelligere : quia uł
ipsum in carne positum uł apłos eius p̃dicantes de eo audire noluerint.
Sic enim et ipse dñs dicit. Qui uos audit. & me audit. Et qui uos sꝑnit
me sꝑnit. P otest autem & hoc intelligi: quod etiam nunc & semꝑ xp̃c
tamquam uerbum et ratio unicuiq loquatur in corde. et de pietate
doceat. et de iusticia suadeat: de castitate. de pudititia et de om̃ibꝰ simu
uirtutibus protestetur. sicut ipse dicit. Oues meȩ uocem meam auduit.
Sic demq et in corde pauli loquebatur: ita ut ille diceret. An exꝑim̃
sine p̃dicante : In hoc magis ꝑ p̃dicantium sermonem xp̃m ostendit audiri:
in quibus scdm ea quȩ supradiximus xp̃c loqui & docere monstratur. Quo¬
modo autẽ p̃dicabunt nisi mittantur . difficultas micin quędam in hoc

Expanded text:
non invocatis, non salvamini. Sed quomodo credent ei, quem non non invocatis, non salvamini. Sed quomodo credent ei, quem non audierunt? Quod non audierunt possumus sic intelligere, quia vel ipsum in carne positum, vel Apostolos ejus praedicantes de eo audire noluerint. Sic enim et ipse Dominus dicit: Qui vos audit, me audit: et qui vos spernit, me spernit . Potest autem et hoc intelligi, quod etiam et nunc et semper Christus tanquam Verbum et Ratio unicuique loquatur in corde, et de pietate doceat, de justitia suadeat, de castitate, de pudicitia, et de omnibus simul virtutibus protestetur, sicut et ipse dicit: Oves meae vocem meam audiunt . Sic denique, et in corde Pauli loquebatuutem audient sine praedicante? In hoc magis praedicantium sermone Christum ostendit audiri, in quibus secundum ea quae supra diximus, Christus loqui et docere monstratur. Quomodo autem praedicabunt nisi mittantur? Difficultas mihi quaedam in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃m. Cum autẽ crediderit quis xp̃o etiam si non dum scĩficatus sit &
eccłȩ corpori sociatus: tamen necesse est ut iam in uocet eum cui credit.
Xp̃c enim uenit mundum reconciliare dõ. & credentes sibi offerre patri.
Quos autem offert patri. sp̃s sc̃s suscipit ut scificet eos. et tamquã cȩlestis
ȩccłȩ primitiuorũ membra cuutatis uuuficet. atq in soliditatem tocius
corporis ꝑfectionemq restituat: et ita demum ȩccła dĩ non habens ma¬
culam neq rugam appellari mereantur. Prius ergo ad gradum istuis ꝑfec
abba pater. ipse sp̃s eos etiam nomen patris edocet inuocare. Idõ ergo
quomͦ inquit inuocabunt in quem non crediderunt: et in hoc artissima
eos conclusione constringit. Salus inquit non est .: nisi inuocanti. Nemo
uero inuocat qui non credit. Ergo quia non creditis. non inuocatis: Et qͥ

Expanded text:
in Christum. Cum autem crediderit quis Christo, etiamsi nondum sanctificatus sit, et in Christum. Cum autem crediderit quis Christo, etiamsi nondum sanctificatus sit, et Ecclesiae corpori sociatus, tamen necesse est ut jam invocet eum cui credidit. Christus enim venit mundum reconciliare Deo, et credentes sibi offerre Patri. Quos autem offert Patri, Spiritus sanctus suscipit, ut sanctificet eos, et tanquam coelestis Ecclesiae primitivorum membra vivificet, atque in soliditatem totius corporis perfectionemque restituat, et ita demum Ecclesia Dei non habens maculam neque rugam appellari mereatur . Prius ergo quam ad gradum istius Abba Pater , ipse Spiritus eos etiam nomen Patris edocet invocare. Ideo ergo, quomodo, inquit, invocabunt, in quem non crediderunt? et in hoc arctissima eos conclusione constringit. Salus, inquit, non est nisi invocanti. Nemo vero invocat qui non credit. Ergo quia non creditis, non invocatis; et quia
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m eẽ pronunciat. Si ergo et enos. & moyses. et aaron. & samuhel inuo¬
cabant dñm et ipse exaudiebat eos: sine dubio xpm iłm dñm inuocabãt.¬
xp̃c et orandus est xp̃c. Et sicut offerimus dõ patri primo onũum oratio¬
nes: ita & dño nr̃o iħu xp̃o. Et sicut offerimus postulationes patri: ita
offerunus postulationes & filio. Et sicut offerimus giãrum actiones dõ:
ita gr̃as referimꝰ saluatori. Unium namq utriq honorem deferendũ. id est
patri & filio diuinus edocet sermo cum dicit. Ut om̃s honorificent filium
sicut honorificant patrem. Quod autem de epła ad corinthios proposiumꝰ¬
subiungit quosdam de quibus dicit. cum unuersis qui inuocant nomen
dñi nr̃i iłru xp̃i in om̃i loco ipsorum et nr̃o. Uidebitur fortassis habere ali¬
quid differentiȩ: quod illos quidem ȩccłam dĩ nominat & scificatos et uo¬
capitulum in quo docet non posse inuocare nomen dñi nisi prius credat᷑

Expanded text:
m esse pronuntiat. Si ergo et Enos, et Moyses, et Aaron, et Samuel « invocabant Dominum, et ipse exaudiebat eos, » sine dubio Christum Jesum Doita et orandus est Christus; et sicut offerimus Deo Patri primo omnium orationes, ita et Domino Jesu Christo; et sicut offerimus postulationes patri, ita offerimus postulationes et filio; et sicut offerimus gratiarum actiones Deo, ita gratias referimus Salvatori; unum namque utrique honorem deferendum, id est, Patri et Filio divinus edocet sermo, cum dicit : Ut omnes honorificent Filium sicut honorificant Patrem. Potest tamen subjungit quosdam de quibus dicit: Cum universis qui invocant nomen Domini Jesu Christi in omni loco nostri ipsorum et nostro: videbitur fortassis habere aliquid differentiae, quod illos quidem Ecclesiam Dei nominat, et sanctificatos, et vocapitulum, in quo docet non posse invocari nomen Domini, nisi prius credatur
Abbreviated transcription (Latin):
ergo. Oñe quis credit auditui nr̃o. quod dicit cͥsaias. raro quẽq signi¬
ficat. Scue tam̃ nos conuenit. quod dñe quis credit auditui nr̃ in
ebreis exemplaribus dñe non habeat. sed in int̾pretacione lxx. se¬
uiorũ sit. Et apłs hoc probans quod apud illos est posuit dñe. Uide¬
tur tam̃ esaias hȩc ex ꝑsona apłorum propłare: quibus ereditũ. fue¬
rat p̃dicationis officium. Et ipsi cum raritatem credentiũ p̃cipue de
popło isrł uiderent: dicunt ad dñm. Oñẽ quis credit audituent̃o¬

Expanded text:
as, rarum quis significat. Scire tamen nos convenit quod, Domine, quis credidit auditui nostro? in Hebraeis exemplaribus Domine non habeat, sed in interpretatione LXX seniorum sit; et Apostolus hoc probans, quod apud illos est, posuit, Domine. Videtur tamen Isaias haec ex persona Apostolorum prophetare, quibus creditum fuerat praedicationis officium; et ipsi cum raritatem credentium praecipue de populo Israel viderent, dicunt ad Dominum: Domine, quis credidit auditui no
Abbreviated transcription (Latin):
& non exaudiam uos. Sermo tam̃ lnc quem ponit apłs. id est quicũq in¬
uocauerit nom̃ dñi saluus erit: Apud iohel propłiam hoc modo scriptus
est. Et dabo prodigia in cȩlo sursum & in t̾ra deorsum : sanguinem &
ignen et uaporem fumi. Sol conuertetur in tenebras & luna in sangui¬
nem : priusquam ueniat dies dm̃ magnus et nobilis. Et erit quicumq
inuocauerit nom̃ dñi. saluus erit. Uidetur tam̃ michi grande aliquid
in scripturis diumis sub hoc inuocationis nomine designari. Non enĩ
de qualibuseũq uiris. sed in gentibus & p̾cipus scribitur. Quia enos
tibus euis: & samuhel in his qui inuocint nom̃ eius. Inuocabant dñm a
ipse exaudiebat eos. in columna nubis loquebatur ad eos. Quomͦ ergo in¬
uocabunt in quem non crediderunt: Aut quomͦ credent ei quem nõ au

Expanded text:
 servis. Sermo tamen hic, quem ponit Apostolus, id est, « quicunque invocaverit nomen Domini, salvus erit, » apud Joel prophetam hoc modo scriptus est: Et dabo prodigia in coelo sursum, et in terra deorsum, sanguinem et ignem et vaporem fumi, sol convertetur in tenebras, et luna in sanguinem, priusquam veniat dies Domini magnus, et horribilis, et erit, quicunque invocaverit nomen Domini salvus erit ; videtur mihi tamen grande aliquid in Scripturis divinis sub hoc invocationis nomine designari, non enim de qualibuscunque viris, sed ingentibus et praecipuis scribitur, quia Enos tibus ejus, et Samuel, in his qui invocant nomen ejus. Invocabant Dominum et ipse exaudiebat eos, in columna nubis loquebatur ad eos . Quomodo ergo invocabunt in quem non crediderunt. Manifeste per hoc, quod
Abbreviated transcription (Latin):
eum ad iustificationem sui credit. Alioquin quid proderit scire me et
credere quod iħm deus suscitauit a mortuis. si in me ipso eum nõ habeã
suscitatum : Ego si non in nouitate uitȩ ambulande et uetustã peocan¬
di consuetudinem non fugio: non dum michi xp̃c resurrexit a mortuis.
Ad hunc autẽ sensum etiam ea conueniunt quȩ sequuntur qđ ait. Dic̃
enĩ scriptura. Ꝙaua om̃is qui credit in eum non erubescet. Hoc autem
apud Isaiam scriptum est. Quod si omĩs qui eredit in eum non erubes
& abscondit se. Qui adhuc ruborem peocati incurrit: credere non uidec

Expanded text:
eum, ad justificationem sui credit: alioqui quid proderit scire me et eum, ad justificationem sui credit: alioqui quid proderit scire me et credere quod Jesum Deus suscitavit a mortuis, si in me ipso eum non habeam suscitatum? Ego si in novitate vitae non ambulo, et vetustate peccandi consuetudinem non fugio, nondum mihi Christus resurrexit a mortuis. Ad hunc autem seenim Scriptura, Omnis qui credit in illum, non confundetur. Hoc autem apud Isaiam scriptum et abscondit se, qui adhuc ruborem peccati incurrit, credere non videtur.
Abbreviated transcription (Latin):
efficatia. idest rei ipsiꝰ et oꝑis effectu. Uerũ et illud obserua qđ¬
ꝑhoc. quia etiã si desint alicui boni oꝑis pͥulegia. etiã si uirtu¬
tibꝰ operã ñ dederit: hoc ipso tam̃ qđ credit ñ pereat: sed saluetur
et habeat salutt̃ etiã si beatitudinis głam habere non poterit. Sed uide
ne magis illud intelligi debeat. quod qui uere & non falso confitetur ore
dñm iłim et corde credit: pariter confiteatur. se dñatui tam̃ subiectum
ẽẽ sapientie. oportet & usticiȩ et ueritati. et om̃ibus quȩ xp̃c est. Nec¬
sibi ultra ẽẽ dñm mãmona. id est neq auariciam sibi ultra. neq inuis¬
ticiam. neq impudicitiã. neq m̃datiũ dñari. Semel enim iħm xp̃m
dñm confessus: nulli horum se seruire profitetur. Sed & credens in cor¬
de suo quod ds̃ eum suscitauit a mortuis : certum est quia suscitatum

Expanded text:
efficacia, id est, rei ipsius et operis effectu. Hoc est verbum fidei qefficacia, id est, rei ipsius et operis effectu. Hoc est verbum fidei qper hoc, quia etiamsi desint alicui boni operis privilegia, etiamsi virtutibus operam non dederit, hoc ipso tamen quod credidit, non pereat, sed salvetur et habeat salutem, etiamsi beatitudinis gloriam habere non poterit. Sed vide ne magis illud intelligi debeat, quod qui vero, et non falso confitetur ore num Jesum, et corde credit pariter et confitetur. Debet subjectus esse sapientiae et justitiae et veritati, et omnibus quae Csibi ultra esse dominum mammonam, id est, neque avaritiam sibi ultra, neque injustiam, neque impudicitiam, neque mendacium dominari; semel enim Jesum Christum Dominum confessus, nulli horum servitutem profitetur, sed et credens in corde suo quod Deus eum suscitavit a mortuis, certum e
Abbreviated transcription (Latin):
scire quia ad est ubiq & medius est etiam eorum qui ignorant eum.
et non consitentur: Audi quomͦ iołis baptista de eo hȩc ipsa testatur
Medius inquit ur̃m stat quem uos nescitis: qui post me uenit. Est ergo
medius etiam inter eos qui eum nesciunt: sed possibilitate eis medius
est. non efficatia. P ossunt enim eũ caꝑe: sed non dum capiunt. E fficatia
uero uł efficientia inter illos medius quibus dicebat. Ubicũq fuerint
duo uł tres congregati ui nomine meo: ibi sum in medio eorũ. Isti enĩ
confitebantur in ore suo dñm iłim & credebant in corde suo : qđ ds
illum suscitauit a mortius. Alioqui ab surdum uidetur si &e int̾ dose
qui in nomine eiꝰ congregant᷑ medius eẽ. dr̃. et int̾ eos qͥ eum
nesciunt: nisi huiꝰmodi differentia teneat᷑. quod int̃ ignoran¬
tes et ñdũ credentes possibilitate medius dr̃. int̾ credentes uero

Expanded text:
scire, quia adest ubique, et medius est etiam eorum, qui ignorant eum, scire, quia adest ubique, et medius est etiam eorum, qui ignorant eum, et non confitentur? audi quomodo Joannes Baptista de eo haec ipsa testatur: Medius, inquit, vestrum stat, quem vos nescitis, qui post me venit . Est ergo medius etiam inter eos qui eum nesciunt, sed possibilitate eis medius est, non efficacia: possunt enim eum capere, sed nondum capiunt. Efficacia vero vel efficientia inter illos medius est quibus dicebat: Ubicunque fuerint duo vel tres, congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum . Isti enim confitebantur in ore suo Dominum Jesum, et credebant in corde suo, quod Deus illum suscitavit a mortuis, alioquin absurdum videtur, si et inter eos, qui in nomine ejus congregantur, medius esse dicitur, et inter eos qui eum nesciunt, nisi hujusmodi differentia teneatur, quod inter ignorantes, et nondum credentes possibilitate medius dicitur, inter credentes vero
Abbreviated transcription (Latin):
etiam hoc scire quod aliud est. possibilitatem ẽẽ in aliquo: aliud efficatiã
uł efficientiam. quod greci aautia & eͥnepetia uocanti Uerbi
causa paruulus nuꝑ natus. possibilitate rationabilis homo est. P otest
enum ẽẽ rationabilis si adoluerit. Et possibilitatem faber & gubernator
habere. & grãmaticus dicitur. P ossibile enim est ut horum aliquid sit.
Efficatia uero uł efficientia hoc est re ipsa atq effectu: nicduil horũ est
dum est paruulus. Sed siceꝑit uł rationis iam capax ẽẽ. uł aliquid fa¬
brilis artis aut cuiꝰ libet alterus efficere : tunc iam efficatia rationabił
dicitur uł faber uł si quid illud est quod effectu oꝑis agit. Hoc ergo mͦ
etiam xp̃c qui est uerbum dĩ. possibilitate quidem uixta nos hoc est
uxta om̃em hominem eẽ credendus est: tamquã ratio pariuilis. E fficatia
uero tunc in me eẽ dicetur: cum in ore meo confessus fuero dñmm iłmm. &
in corde meo credidero quod ds̃ illum suscitauit a mortius. Uis autem

Expanded text:
etiam hoc scire quod aliud est possibilitatem esse in aliquo, aliud efficaciam vel efficientiam. Quod Graeci δυναμὶν et ἐνέργιαν vocant, verbi causa, parvulus nuper natus possibilitate rationabilis homo est, potest enim esse rationabilis si adoleverit, et possibilitate etiam faber et gubernator et grammaticus dicitur: possibile est enim, ut horum aliquid sit. Efficacia vero vel efficientia, hoc est reipsa atque effectu nihil horum est, dum est parvulus, sed cum coeperit vel rationis jam capax esse, vel aliquid fabrilis artis, aut cujuslibet alterius efficere, tunc jam efficacia rationabilis dicitur, vel faber, vel si quid aliud est, quod effectu operis agit. Hoc ergo modo etiam Christus, qui est Verbum Dei, possibilitate quidem juxta nos, hoc est, juxta omnem hominem, esse credendus est, tanquam ratio parvulis: efficacia vero tunc mecum esse dicitur, cum in ore meo confessus fuero Dominum Jesum, et in corde meo credidero quod Deus illum suscitavit a mortuis. Vis autem
Abbreviated transcription (Latin):
peccata eoꝵ. Ad huc ad eos qui exgentibꝰ crediderant quasi elatos et suꝑ¬
bientes ad u̾sum ramos qui fracti st̃. et putantes qđ hoc non dĩ bonitate et
infabili dispensatione sapientiȩ eiꝰ. sed sius meritis consecuti st̃. ut illis de¬
fractis. ipsi cum ec̃nt oleastri. insererent᷑ in bona oliua: dt. Nolo uos ignora¬
re sr̃s mysteriũ hoc. ut non sitis apud uos mecipsos sapientes. Qđ insultart

Expanded text:
et. Adhuc ad eos qui ex gentibus crediderant quasi elatos et superbientes adversum ramos qui fracti sunt, et putantes quod hoc non Dei bonitate et ineffabili dispensatione sapientiae ejus, sed suis meritis consecuti sunt, ut illis defractis, ipsi cum essent oleastri insererentur in bonam olivam, dicit: Nolo vos ignorare, fratres, mysterium hoc, ut non sitis apud vosmetipsos sapien
Abbreviated transcription (Latin):
gentiũ subintrauerit. et isrł in nouissimo tempore ꝑ fidem uenerit
ad salutem: ipse erit populus qui prior quidem fuerat sed nouissimꝰ
uenit ut ipsam quodãmꝰ hereditatis et portionis dĩ plenitudinem cõ¬
pleat: et ideo plenitudo appellatur : quia quod deerat in portione dĩ
in noussimis ipse complebit. Et ita omĩpotentis et boni dĩ dispensatio
delicta aliorum fructuosa aliis efficit: sicut in p̾senti delicta isrł diui¬
tias mundi facit. et imminutionem eorum diuitias gentiũ. Iam sane

Expanded text:
gentium subintraverit, et Israel in novissimo tempore per fidem venerit gentium subintraverit, et Israel in novissimo tempore per fidem venerit ad salutem, ipse erit populus qui prior fuerat quidem; sed novissimus veniens ipsam quodammodo haereditatis et portionis Dei plenitudinem complebit. Et ideo plenitudo appellatur, quia quod deerat in portione Dei, in novissimis ipse complebit: et ita omnipotentis et boni Dei dispensatio delicta aliorum fructuosa aliis efficit, sicut in praesenti delicta Israel divitias mundi facit, et diminutionem eorum divitias gentium. Vobis enim
Abbreviated transcription (Latin):
effecta est. Sic et iͥpse saluator dicit. quia ego ueni non ut udicem
mundum: sed ut saluetur mundus ꝑ me. Et ne ambiguũ uideretur
interdum uero etiam ad om̃s homines mundi appellatio refertur:
idcirco repetit apłs et manifestus in quo dixerit mundum designat.
ait enim. hȩc diminutio diuitiȩ gentiũ. Iđ enim illis qui offendert̃
diminutum est & ablatum : ad duutias gentium collatum est. qui ꝑ
fidem pars dñi et hereditas eus effecti sunt. Bene autẽ ad duninutio¬
nem reddidit plenitudinem: Et non sine profundo quodam sensu. po¬
pulum isrł paulus plenitudinem uocat. In quo ego pro uiribus meis
tale aliquid intelligo. Nunc quidem donec om̃s gentes ueniunt ad sa¬
lutem: congregantur diuitiȩ dĩ excredentiũ multitudine. Sed donec
isrł in incredulitate ꝑsistit. nondum plenitudo portionis dñi dicitur
ẽẽ cõpleta. Deest enim ad itegrum populus isrł. Cum uero plenitudo

Expanded text:
effecta est. Sic enim Salvator dicit: Quia ego veni, non ut judicem effecta est. Sic enim Salvator dicit: Quia ego veni, non ut judicem mundum, sed ut salvetur mundus per me . Et ne ambiguum videretur interdum vero etiam ad omnes homines mundi appellatio refertur: idcirco repetit Apostolus, et manifestius in quo dixerit mundum designat. Ait enim: Et diminutio eorum, divitiae gentium; quod enim illis qui offenderunt diminitum est et ablatum, ad divitias gentium collatum est, qui per fidem pars Domini et haereditas ejus effecti sunt. Bene autem ad diminutionem reddidit, plenitudinem, et non sine profundo quodam sensu populum Israel Paulus plenitudinem vocat. In quo ego pro viribus meis tale aliquid intelligo: nunc quidem donec omnes gentes veniunt ad salutem, congregantur divitiae Dei ex credentium multitudine; sed donec Israel incredulitate persistit, nondum plenitudo portionis Domini dicetur esse completa. Deest enim ad integrum populus Israel. Cum vero plenitudo
Abbreviated transcription (Latin):
plenitudo eorum. Considera in his dĩ sapientiam. quon᷑ apud
eum nec ipsa quidem delicta et lapsus inutiliter cedunt: sed cũ unꝰqͥsq
sum in quo ipsi danino suȩ negligentię pauꝑes fuint. alios diuites facit.
Et enim cum diuideret ds gentes & disꝑgeret filios adam. statuit t̃minos
gentiũ: & rłiq̃ usq hereditatis eius isrł. Illis autem angłis quibus pars
gentiũ distributa est seducentibus quodãmꝰ singulos quosq de parte
dñi ac deprauantibus. fecerunt eos offende. ita ut diceret dñs ꝑ prophã
facta est michii portio mea desiderabilis in execrationem. Necessariũ¬
ergo fuit ut illa refutata ac repudiata. esset alia pars dñi suꝑ t̾ram.
quȩ głam & testam̃ta. et legis lationem. & obsequia cultus dĩ. quȩ oĩ
diuitiȩ erant partis diĩi susciꝑet. et pars dñi pro illa parte quȩ
offenderat uocaretur. Id cuco delictum illorum fuint diuitię mundi.
Nunc enim iam non una ebreorum gens: sed totus mundus pars dñi

Expanded text:
per doctrinam. Considera in his Dei sapientiam, quomodo apud Deum ne ipsa quidem delicta et lapsus inutiliter cedunt: sed cum unusquisqsum, in quo illi damno suae negligentiae pauperes fiunt, alios divittes Deus, et dispergeret filios Adam, constituit terminos gentium, etc., haereditatis ejus Israel. Illis autem Angelis, quibus pars gentium fuerat distributa, seducentibus quodammodo singulos quosque de parte Domini, ac depravantibus, fecerunt eos offendere, ita ut diceret Dominus per prophetam: Facta est mihi portio mea desiderabilis in exsecratione: necessarium fuit ut illa refutata ac repudiata, esset alia pars Domini super terram, quae gloriam, et testamenta, et legislationem, et obsequia cultus Dei quae omnia divitiae erant partis Domini susciperet, et pars Domini pro illa parte quae offenderat vocaretur. Idcirco delictum illorum fit divitiae mundi. Nunc enim jam non una Hebraeorum gens, sed totus mundus pars Domini
Abbreviated transcription (Latin):
in montibus et rupibus et quibuscumq t̾renis locis dicetur: sed in
m̃te homuus loquitur ds̃. in sensu rationabili et in principali cordis:
et ubi cum indigni et alieni adõ actus conscientia redarguente culpan¬
tur. Ibi inquam pronunciatur. ibi dicitur ad singłos quosq. Quia
non plebs mea uos. Si uero emundet se quisab hns et purificet. & pax
dĩ quȩ suꝑat om̃em m̃tem cor eus incipiat custodire. Ibi hoc est in cor¬
dis secreto pacificus effectus filius dĩ omscientia astipulante uocabitair.
loquitur paulus int̾ꝑfectos socreta et abscondita diuine: dispensatioĩ
exposuit. et ostendit qua ratione quoue ordine uł iram dĩ ostendat
in uasis irȩ. uł diuitias głȩ suȩ in uasis miscłie. Et docuit quod uas

Expanded text:
in montibus et rupibus et quibuscunque terronis locis dicetur, sed in in montibus et rupibus et quibuscunque terronis locis dicetur, sed in mente hominis loquitur Deus, in sensu rationabili, et in principali cordis, et ibi cum indigni et alieni a Deo actus conscientia redarguente culpantur, ibi, inquam, pronuntiatur, ibi dicitur ad singulos quosque, quia « non plebs mea vos; » si vero emundet se quis ab his, et purificet, « et pax Dei, quae superat omnem mentem » cor ejus incipiat custodire, ibi, hoc est in cordis secreto pacificus effectus, Filius Dei conscientia adstipulante vocabitur. loquitur Paulus inter perfectos, secreta et abscondita divinae dispensationis exposuit, et ostendit qua ratione quove ordine, vel iram Deus ostendat in vasis irae, vel divitias gloriae suae in vasis misericordiae, et do
Abbreviated transcription (Latin):
sumit apłs. quantum ad locum ipsum propħȩ ꝑtinet. non udetur de
paulus sumit exemplum: ut ostendat quia sicut illis quondam cũ abiec¬
tiẽẽnt & desꝑati dictum est prima. Uos non populus meis. et ego non
mea plebs uos. uocabuntur & ipsi filii dĩ uiuii. Ita inquit et nos quos uo¬
cauit non solum ex uidȩis sed etiam exgentibus. Qui ante non eramus
plebs eius nec plebem nos suam uocauit. et non dilectam dilectam: et in
loco ubi dictum est nobis non plebs mea uos. ibi uocabimur filuĩ dĩuuui.
S ed fortassis requirant a nobis hi qui ex circũcisione sunt et dicant. ubi
enim ad uos dic tum est quia non sitis plebs diuos ut ibi uocemini filii
dĩ uiuii.asserent enim quod ds̃ hȩc in uidȩa locutus est. In ipsa enĩ tan¬
tumimꝰ notus est ds̃. et nichil hiȩc ad nos spectent. quia lex ad eos qui in
lege sunt loquitur. Immo ego ostendam locum multo digniorem ubi
dm̃ loqui et decuit. & possibile. fuit. Neq enim consequent᷑ dĩ loqui

Expanded text:
sumit Apostolus, quantum ad locum ipsum prophetae pertinet, non videtur de Paulus sumit exemplum, ut ostendat quia sicut illis quondam, cum abjecti essent et desperati, dictum est primo: Vos non populus meus, et ego non mea plebs vos, vocabuntur et ipsi filii Dei vivi; ita, inquit, et « nos, quos vocavit non solum ex Judaeis, sed etiam ex gentibus, » qui ante non eramus plebs ejus, nunc plebem nos suam vocavit, « et non dilectam, dilectam, et in loco ubi dictum est » nobis, « non plebs mea vos, ibi » vocabimur « filii Dei vivi. » Sed fortassis requirant a nobis hi qui ex circumcisione sunt, et dicant, ubi enim ad vos dictum est, quod non sitis plebs Dei vos, ut ibi vocemini filii Dei vivi? Asserent enim quod Deus haec in Judaea locutus est in ipsa enim tantummodo notus est Deus, et nihil haec ad nos spectent, quia « lex ad eos, qui in lege sunt loquitur. » Imo ego ostendam locum multo digniorem, ubi Deum loqui et decuit et possibile fuit. Neque enim consequenter Deus loqui
Abbreviated transcription (Latin):
non dicuntur sec tatȩ ẽẽ iusticiam:. habuerunt tantum sitam quĩa lex eos
naturalis edocuit. Idcurco ergo proximi fuerunt iusticiȩ ei quȩ ex fide¬
est: idest xp̃o. Isrł uero sectans legem uisticiȩ: in legem non ꝑuenit. Et
Inc locus sicut supra obseruandum diximꝰ in uno eodem q uersiculo di¬
uerse nominat legem. Certum est enim quia isił sectabatur legẽ iusti
ciȩ scd̾m litteram: sed in legem non ꝑuenit. Quam legem: Sine dubio
sp̃s. Neq enĩ hoc diceret apłs quia legem quam sectabatur et quã tene¬
bat et quam habebat. in hanc non ꝑuenerit. Reddit ergo rationem
cur in legem ifrł non potuerit ꝑuenire. Quia non ex fide inquit: sed

Expanded text:
non dicuntur sectatae esse justitiam, habuerunt tamen insitam quam lex eos non dicuntur sectatae esse justitiam, habuerunt tamen insitam quam lex eos naturalis edocuit. Idcest, id est, Christo. Israel vero sectans legem justitiae, in legem non pervenit. Et hic locus, sicut supra diximus, observandus; in uno eodemque versiculo diverse nominat legem. Certum est tiae secundum litteram, sed in legem non pervenit; quam legem? sine dubio spiritus. Neque enim hoc diceret Apostolus, quia legem quam sectabatur, et quam tenebat et quam habebat, in hanc non pervenerit. Reddit ergo rationem cur in legem Israel non potuerit pervenire, quia non ex fide, inquit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
& ipse dñs dicit: Nisi granũ frum̃ti in t̾ram ceciderit et mortuũ fue¬
affert. Quid ergo dicemus quod gentes quȩ non sectabantur usticiam
sis hoc contrariũ eẽ illis qͣuibus supradiximus. uł quod unusquisq emũ-¬
det se et expurget. ut fiat uas utile et uas miscdiȩ: uł illis quȩ in suꝑio¬
ribus disseruimus. quod naturali lege in qua sine dubio est & iusticia
utantur etiã gentes. Quomꝰ ergo hnc dicit quia gentes quȩ non sectaban¬
tur iusticiam cõprehenderunt iusticiamt. Uide ergo si hoc modo possumꝰ
respondere. aliud sectari: aliud insitam habere. Sectari dicitur ille
qui ꝑ doctrinam & lectionem multam assequi aliquid cupit: unde & a sec¬
tando sectȩ appellatȩ sunt huiꝰmodi doctrinȩ quȩ hominũ traditione dis¬
cuntur. Gentes ergo quȩ legem tabulis uł libris scriptam non habuerunt.

Expanded text:
t ipse Dominus dicit: Nisi granum frumenti in terram ceciderit, et mortuum fuet ipse Dominus dicit: Nisi granum frumenti in terram ceciderit, et mortuum fuepeccatorum. Quid ergo dicemus? quod gentes, quae non sectabantur justitiam, sis hoc contrarium esse vel illis de quibus supra diximus, quod unusquisque emundet se et expurget, ut fiat vas utile et vas misericordiae, vel illis quae in superioribus disseruimus, quod naturali lege, in qua sine dubio est et justitia, utantur etiam gentes. Quomodo ergo hic dicit, quod « gentes, quae non sectabantur justitiam, comprehenderunt justitiam? » vide si hoc modo possumus respondere. Aliud est sectari, aliud insitum habere; sectari dicitur ille, qui per doctrinam et lectionem multam assequi aliquid cupit; unde et a sectando sectae appellatae sunt hujusmodi doctrinae, quae hominum traditione discuntur. Gentes ergo quia legem tabulis vel libris scriptam non habuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
mini tuo. Non dixit & seminibus quasi in multis: sed semini tuo tamꝗ̃
sem̃. idest nisi dedisset nobis xp̃m ut ex nobis nasceretur. sicut fodoma
fussemus. Quantũ ad impietatis magnitudinem spectat. nisi quia et
grauiꝰ aliquid apud isrłitas gestum est: Nam sodomitȩ in ospites refe¬
runtur & impudici. P opulus uero isrł in eum sacrilegus extrat. qui
cum dñs maiestatis sit. frater eorum & dici uoluit et ẽẽ.Nisiergo se¬
men istud dñs reliquisset ꝑ quod reliquiȩ saluȩ fierent. et uasa mi-¬
sericordiȩ saluarentur: interisset popłs ille ut sodoma. Et tam̃ non
ociose esaias sem̃ nominauit quod relictum est. Sem̃ namq dicitur
quod seminatur in t̾ra: et fructum multiplioem reddit. Docens ꝑ ho
etiam xp̃m seminandum eẽ. id est sepeliendum in terra: et inde re
surgentem fructum plurimũ tociꝰ ȩccłȩ multitudinis prolaturũ. Sic̃¬

Expanded text:
mini tuo: Non autem dicit et seminibus tanquam in multis, sed semini tuo, tanquam mini tuo: Non autem dicit et seminibus tanquam in multis, sed semini tuo, tanquam semen, id est, nisi dedisset nobis Christum, ut ex nobis nasceretur, sicut Sodoma fuissemus, quantum ad impietatis magnitudinem spectat, nisi quia et gravius aliquid apud Israelitas gestum est. Nam Sodomitae inhospites incesti referuntur et impudici; populus vero Israel in eum sacrilegus exstitit, qui cum Dominus majestatis sit, frater eorum et dici voluit, et esse. Nisi ergo semen istud Dominus reliquisset, per quod reliquiae salvae fierent, et vasa misericordiae salvarentur, interiisset populus ille ut Sodoma; et tamen non otiose Isaias semen nominavit, quod relictum est: semen namque dicitur, quod seminatur in terra, et fructum multiplicem reddit, docens per hoc etiam Christum seminandum esse, id est, sepeliendum in surgentem fructum plurimum totius Ecclesiae multitudines prolaturum, sicu
Abbreviated transcription (Latin):
bum enim consũmans & breuians in ȩquitate. quia uerbũ breiatũ
faciet dñs suꝑ t̾ram. Uerbum breuiatum ubi multi uocati sut:pauei
autem electi. P ossumus autem & tocius doctrinȩ uerbum dicere breuia¬
tuneut quod prius lex et propħȩ continebant in latitudine p̾̃ceptorum.
ueniens adñs pronunciaret & diceret. Piliges dñm dm̃ ex todo eorde teio.
et cecera usq proximũ tuũ sicut te ipsum. In his duobus mandadis peins¬
det om̃is lex et propłiȩ. In quo euidenter propħas & legem. duobus his
sermonibis breuiauit. Potest et uerbum breuiatum dici fides simboli q̃
eredentibus traditur: in qua tociꝰ misterũ sũma paucis conexa sermonibꝰ
semen. sicut sodoma facti eẽmus et sicut gomorra similes fiussem̃. & đ
sem̃ esaias dño dicit derelictum: Illud sine dubio quod idem apłs expo¬
nit in aliis. cum dicit ad abraham dictum eẽ tibi dabo t̾ram hanc et se.¬

Expanded text:
bum enim consummans, et brevians in aequitate, quia verbum breviatum bum enim consummans, et brevians in aequitate, quia verbum breviatum faciet Dominus super terram. Verbum breviatum, ubi multi sunt vocati, pauci autem electi. Possumus et totius doctrinae verbum dicere breviatum, ut quod prius lex et prophetae continebant in latitudine praeceptorum veniens Dominus pronuntiaret et diceret: Diliges Dominum Deum tuum, et proximum tuum sicut te ipsum: in his duobus mandatis pendet omnis lex et prophetae , in quo evidenter prophetas et legem duobus his sermonibus breviavit. Potest et breviatum verbum dici symboli, quod credentibus traditur, in quo totius mysterii summa paucis connexa sermonibus semen, sicut Sodomasemen Isaias Domino dicit derelictum: illud sine dubio quod idem Apostolus exponit in aliis, cum dicit ad Abraham dictum: Tibi dabo terram hanc, et se
Abbreviated transcription (Latin):
thesauriret sibi iram. Uasa autem miscdiȩ sint hi qui se emundauerĩt
ab his. & ad om̃e opus bonum p̃parauerint. Nunc ut hȩc ipsa maiore
auctoritate. confirmet. etiam in propħis docet hȩc eẽ p̃seripta. E saias
inquit clamat pro isrł. Si fuerit numerus filiorum isrł tamquã hare¬
na maris: reliquiȩ saluȩ fient. P rouidens et enim de futuris propħa
udebat quod plurimi ex isrł et hi maxime qui harenȩ maris com¬
parantur. ꝑ duritiam suam & cor impenitens futuri erant uasa irȩ
apta ad ꝑditionem. non credentes uitȩ suȩ sed dñm maiestatis cruci¬
figentes. Si ergo inquit fuerint taniquã harena maris. reliquiȩ saluȩ
fient. Illi qui non saluantur. tamquã harena maris sunt. Reliquie
uero quȩ saluȩ fient. tamquã stellȩ cȩli sunt. Utrumq & enĩ promis¬
sionis quȩ ad abraham facta est continet sermo. Erit inquit semen
tuũ sicut harena maris. et sicut stellȩ cȩli. Et hoc est quoa dicit uer¬

Expanded text:
am in die irae, vasa autem misericordiae sint hi, qui se emundaverint ab his, et ad omne opus bonum praeparaverint, nunc, ut haec ipsa majore auctoritate confirmet, etiam in Prophetis docet esse praescripta. Isaias, inquit, clamat pro Israel: Si fuerit numerus filiorum Israel tanquam arena maris, reliquiae salvae fient. Providens etenim de futuris Propheta, videbat quod plurimi ex Israel, et hi maxime qui arenae maris comparantur, per duritiam suam et cor impoenitens futuri erant « vasa irae, aptata ad perditionem, » non credentes vitae suae, sed Dominum majestatis crucifigentes; si ergo, inquit, fuerint « tanquam arena maris, reliquiae salvae fient » Illi qui non salvantur tanquam arena maris sunt; reliquiae vero, quae salvae fient tanquam stellae coeli sunt, utrumque etenim promissionis, quae ad Abraham facta est, continet sermo: Erit, inquit, semen tuum sicut arena maris, et sicut stellae coeli. Aug. Alio aute
Abbreviated transcription (Latin):
qui fecerit homo uiuet in ea. Quȩ autem ex fide est iusticia. sic dicit.¬
Iam & in suꝑioribus apłs duarũ iusticiarũ fecerat m̃tionem ubi dicit
quia ignorans dĩ iusticiam. suam usticiam statuere quęrebat isrł. Et
nuunc hic duas iterum iusticias dicit. unam quȩ ex lege. & aliam quȩ ex
fide est. Sed mchi udetur illa quam suꝑiꝰ dixit ignorari ab isrł dei
iusticiam. ipsa sit uisticia hiȩc quȩ ex fide est: Illa uero de quadicat silx̃
iusticiã quęrentes statuere. ipsa sit de qua et lnc moysi uerbis insinuat
quia iusticiam quȩ ex lege est qui fecerit homo uiuet in ea. Sed uide

Expanded text:
qui fecerit homo, vivet in ea. Quae autem ex fide est justitia, sic dicitqui fecerit homo, vivet in ea. Quae autem ex fide est justitia, sic dicitJam et in superioribus Apostolus duarum justitiarum fecerat mentionem, ubi dicit, quia ignorans Dei justitiam, suam justitiam statuere quaerebat Israel. Et hic nunc duas iterum justitias dicit, unam quae ex lege, et aliam quae ex fide est. Sed mihi videtur quod illa quam superius dixit ignorari ab Israel. Dei justitiam, ipsa sit justitia haec quae ex fide est; illa vero, de qua dicit, « suam justitiam quaerentes statuere, » ipsa sit, de qua et hic Moysi verbis insinuat, quia justitiam, quae ex lege est, qui fecerit homo, vivet in ea.
Abbreviated transcription (Latin):
dicentem. Hisi oꝑa habeatis: sine causa credidistis. Accidit ergo sine causa
eredidisse his qui scientiȩ oꝑam non dant.: ut in eo quo crediderunt
etiã intellectum ueritatis accipiant. Deniq et apłi hanc eẽ differentiã
fidei simplicit᷑ traditȩ.: et fidei quȩ est scd̾m scientiani p̃uidentes: dice¬
bant ad saluatorem. Auge in nobis fidem: Hoc est ut habentes eam fidẽ
quȩ non est scd̃m scientiam. habeamus & eam quȩ est sedđm scientiã. Int̾mm
uideis testimoniũ prebet apłs quod emulationem dĩ habeant licet non¬
obsecrationem pro illis offerret dõ. Melius est enim habere ⁊elum dĩ licet
non scđm scientiam: quam penitus non habere. Qui enim habet sicut serip¬
tum est dabitur ei. uł in nouissimis cum onũs isrł saliuis fiet: Qui autẽ
non habet etiam quod habet auferetur ab eo. Finis enim legis xp̾c ad uis¬

Expanded text:
dicentem: Nisi sine causa credidistis . Accidit ergo sine causa, dicentem: Nisi sine causa credidistis . Accidit ergo sine causa, credidisse his qui scientiae operam non dant, ut in eo quo crediderunt etiam intellectum veritatis accipiant. Denique et Apostoli hanc esse differentiam fidei simpliciter traditae, et fidei quae est secundum scientiam pervidentes, dicebant ad Salvatorem, Auge nobis fidem, hoc est, ut haquae non est secundum scientiam, habeamus eam fidem quae est secundum scientiam. Interim Judaeis testimonium perhibet Paulus quod aemulationem Dei, obsecrationem pro illis offerat Deo. Melius est enim habere zelum Dei, licet non secundum scientiam, quam penitus non habere. Qui enim habet, sicut scriptum est , dabitur ei, vel in novissimis, cum omnis Israel salvus fiet. Qui autem non habet, etiam quod habet auferetur ab eo. Ignorantes enim Dei jus
Abbreviated transcription (Latin):
non itahabeat fidem ut ex actibus suis bonis ciu crodit ostendat. P otest &
ad ipsum dici quia fidem dĩ habet. sed non scđm scientiã. P otest et de alio
dici quia castitatem dĩ habet: sed non sc̾m scientiã. Et alius curã pauꝑũ
habet sed non scđm scientiam : quippe si ab hominibus laudari uult. Et
alius abstinens potest dici sed non scđm scientiã: si propt̾ea ieuinat ut
hominibus pareat. Et sic ꝑ singła quoq quȩ gerimus nisi scđm scientiã
et intellectum geramus: potest ad nos dici quia habemus ⁊elũ operis
boni sed non seđm seientiã. Et idõ danda p̃cipue est oꝑa scientiȩ: ne res
nobis infelicit᷑ accidat. ut in fide posia frustremur a fide: & zelũ ha¬
bentes bonorum. decidamus abonis. Uisautẽ scire quia potest quis si
scientiam non habeat euanescere infide : audi ipsum paulum quibusdã

Expanded text:
non ita habeat fidem, ut ex actibus suis bonis cui credit ostendat, potest et non ita habeat fidem, ut ex actibus suis bonis cui credit ostendat, potest et ad ipsum dici, quia fidem Dei habet, sed non secundum scientiam. Potest et de alio dici, quia castitatem Dei habet, sed non secundum scientiam; et alius curam pauperum habet, sed non secundum scientiam, quippe si ab hominibus laudari vult; et alius abstinens potest dici, sed non secundum scientiam, si propterea jejunat, ut hominibus placeat; et sic per singula quae gerimus, si non secundum scientiam et intellectum geramus, potest ad nos dici quia habemus zelum operis boni, sed non secundum scientiam; et ideo danda praecipue sunt opera scientiae, ne res nobis infeliciter accidat, ut in fide positi frustremur a fide, et zelum habentes bonorum decidamus a bonis. Vis autem scire quia potest quis, si scientiam non habeat, evanescere in fide? audi ipsum Paulum quibusdam
Abbreviated transcription (Latin):
timorem dĩ habeant sed non scđm scientiã: Et de alus quia caritatẽ dĩ
habeant. sed non scđ̾m scientiã. Si ergo habeat quis affectum erga dm̃
Ignorat autem qr caritas quȩ patiens est debet ẽẽ benigna. non in¬
uidens. non ꝑ peram agens. non inflata. non ambitiosa. non quȩrens quȩ
sua sunt. Hec et his similia si in caritate non habeat sed in solo affectu
diligat dm̃: competent̃ & ad ipsum dicetur quia caritatem dĩ habet: sed
non scdm scientiam. Similit̾ autem dici potest & de alio quia fidem dei
habet sed non scđ̾m scientiã. si ignoret quia fides sine oꝑibus mortua
est. & quia fides dĩ non in solis uerbis est quȩ interdum ab alio cõposita
uł scripta dicuntur: sed in affectu m̃tis tali quodammͦ. qualem habuit illa
quȩ dixit intra se. Si tetigero simbriam uestim̃ti eius salua ero. Si quisergo

Expanded text:
timorem Dei habeant, sed non secundum scientiam, et de aliis, quia charitatem Dei timorem Dei habeant, sed non secundum scientiam, et de aliis, quia charitatem Dei habeant, sed non secundum scientiam: si enim habeat quis affectum erga Deum, ignoret autem quia charitas patiens esse debet, esse benigna, non invidens, non perperam agens, non inflata, non ambitiosa, non quaerens quae sua sunt , haec et his similia si in charitate non habeat, sed in solo affectu diligat Deum, competenter et ad ipsum dicetur, quia charitatem Dei habet, sed non secundum scientiam; similiter autem dici potest et de alio, quia fidem Dei habet, sed non secundum scientiam, si ignoret, quia « fides sine operibus mortua est 0, » et quia fides Dei non in solis verbis est, quae interdum ab alio composita vel scripta discuntur, sed in affectu mentis tali quodammodo, qualem habuit illa quae dixit intra se: Si tetigero fimbriam vestimenti ejus, salva ero . Si quis ergo
Abbreviated transcription (Latin):
entiam zelati sunt sicut finees filuis eleazari. qui scđm scientiã zelatus
interemit madianiten pariter & isrłitam fornicantem cum ea. Et sic̃
helias qui dixit relans zelatus sum om̃ĩpotenti dõ isrł. quia de relique¬
runt te filii isrł. propłas tuos occiderunt et altaria tua subuerterunt᷑.
Et sicut mathatinas de quo in primo libro machabeorũ scriptũ est.
Q uia zelatus est in lege dĩ. et intremuerunt renes eius: et aͦscendit
furor eiꝰ scdm udicium. Horum om̃ium ⁊ęlus & emulatio scđm sci¬
entiam fuit. Iudȩorum ergo ⁊ elus non erat sod̾m scientiã. idcirro qͥa
ignorantes dĩ iusticiam propriam conabantur id est quȩ homiibus
iusticia uidebatur implere: Cum utiq ipsos magis dĩ iusticiȩ qui est
iste uideatur quia zelum dĩ habent. sed non scd̾m scientiã. Similit̾
enim potest dicere apłs & de aliis. quia testimoniũ ꝑhibeo eis quia

Expanded text:
entiam zelati sunt sicut Phinees filius Eleazari, qui secundum scientiam zelatus entiam zelati sunt sicut Phinees filius Eleazari, qui secundum scientiam zelatus interemit. Madianitem pariter et Israelitam fornicantem cum ea ; et sicut Elias qui dixit: Zelans zelatus sum omnipotenti Deo Israel, quia dereliquerunt te filii Israel. Prophetas tuos occiderunt, et altaria tua subverterunt ; et sicut Mathathias, de quo in libro I Machabaeorum scriptum est: Quia zelatus est in lege Dei, et intremuerunt renes ejus, et ascendit furor ejus secundum judicium. Horum omnium zelus et aemulatio secundum scientiam fuit; Judaeorum vero zelus non erat secundum scientiam, idcirco quia ignorantes Dei justitiam, propriam conabantur, id est, quae hominibus justitia videbatur, implere, cum utique ipsos magis Dei justitiae, quae esiste videatur, quia zelum Dei habent, sed non secundum scientiam. Similiter enim potest dicere Apostolus et de aliis, quia testimonium perhibeo eis, quod
Abbreviated transcription (Latin):
Quia ergo in his quȩ nuꝑ exposita sunt multis testimonũs
aduersum isrł usus est propħarum. Ita ut proferret de esaia
nisi dñs sabaoth reliquisset nobis sem̃. sicut sodoma facti ẽẽm̃
et sicut gomorra similes fuissemus. Et iterum. Si fuerit numer̃
quia issł sectans legem iusticiȩ in legem non ꝑuenit: propt̃ea
nunc consolarirursus popłm illum uolens. et ꝑ hoc inuitare ad fidem
dicit. Fr̾s uoluntas quidem cordis mei & obsecratio apud dm̃. sit pro illis
in salutem. Et causam cur uoluntas sua et obsecratio pro illis apud dm̃ ha¬
ꝑueniant ad salutem. Habent enim zelum dĩ. sed non scđm scientiam.
Et probat quomͦ non scd̾m scientiã zelum dĩ habent. Iuia ignorantes
inquit dĩ iusticiam. suȩ iusticiȩ obtemꝑant. Non multumn ergo prodest¬
habere zelum dĩ.: et non habere scientiam ⁊eli. Deniq uidȩi putantes
se dĩ ⁊elum habere. sacrilegi extiterunt in filium dĩ: quia non scđm sci¬

Expanded text:
Quia ergo in his quae nuper exposita sunt, multis testimoniis adversum Israel usus est prophetarum, ita ut proferret de Isaia: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus; et iterum: Si fuerit numerusquia Israel sectans legem justitiae, in legem non pervenit; propterea nunc consolari rursus populum illum volens, et per hoc invitare ad fidem, dicit: « Fratres, voluntas quidem cordis mei, et obsecratio apud Dominum fit pro illis in salutem. » Et causam, cur voluntas sua et obsecratio pro illis apud Deum haperveniant ad salutem: habent enim zelum Dei, sed non secundum scientiam. Et probat quomodo non secundum scientiam zelum: Dei habeant: Quia ignorantes, inquit, Deijustitiam, suae justitiae obtemhabere zelum Dei, et non habere scientiam zeli. Denique Judaei putantes se zelo Dei agere, sacrilegi exstiterunt in Filium Dei, quia non secundum sci
Abbreviated transcription (Latin):
dilecti sed facti sumus dilecti et filii dĩ uiui. si non ut filii lucis et
filii dĩ ambulemus. si non ut plebs dĩ ita agamus ut uidentes homines

Expanded text:
dilecti, sed facti sumus dilecti, et filii Dei vivi, si non ut filii lucis, et dilecti, sed facti sumus dilecti, et filii Dei vivi, si non ut filii lucis, et filii Dei ambulemus, si non ut plebs Dei ita agamus, « ut videntes » homines