comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dum accõmodata.⁊ spualis fetus intelligi¬
bilium ⁊ immortaliũ gaudiorũ. replens
terram. idest uiuificans corpus.⁊ dominãs
eius: idẽ ita subiectũ habens ut nullã ex
eo aduersitatẽ. nullã molestiã pateretur.
Quod ideo sic credendum est: quia nõdum
erant filii scłi huiꝰ anteqmͣ peccarent. fili¬
ienĩ scł huiꝰ generant ⁊ generant᷑ sic̃ dñs
dicit: cum in cõꝑatione fit᷑e uite que no¬
bis ꝓmituit᷑. carnalem istam generatio¬
nẽ cõtempnendã ẽẽ monstraret. Et quod¬
dictum est eis. habete potestatem pisciũ
maris. ⁊ uolatilium celi. ⁊ repentium om¬
niũ que repunt suꝑ terram: saluo qͥdem
uttellectu quo manifestũ ẽ om̃ib his ani¬
malib hominẽ ratione dñari: recte tam̃
intelligit᷑ etiã spũalit̃ ut om̃s affectiones :
motus animi quos habemꝰ istis animalib
similes. subditos haberent: ⁊ eorũ dñarẽ¬

Expanded text:
dum accommodata: et spiritualis fetus intelligidum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nobis promittitur, carnalem istam generationem contemnendam esse demonstrat . dictum est, Habete potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominare
Abbreviated transcription (Latin):
ñ possumꝰ. Quomͦ gͦ in hec accepimus po¬
destatem: Hic illis pͥmo dicendum ẽ. quod
multũerrent qui post peccatũ ñ ꝯsiderãt
hominẽ. qui in huiꝰ uite mortalitatͤ dam-¬
natus ẽ: ⁊ amisit ꝑfectionẽ illam qua
factus ẽ ad imaginẽ dei. S si damnati¬
o eius tantũ ualet. ut tam multis pecori-¬
tam̃ domari potest. cum ipse tam multaᷤ
& prope om̃s domet: si gͦ hec hominis dãp¬
natio tantum ualet: quid de regno eiꝰ cogi¬
tandum ẽ. quod ei renouato ⁊ liberato diui-¬
d̃s̃ dicens. crescite ⁊ multiplicamini. ⁊ gene¬
rate ⁊ replete terram: rectissime queritur.
quemadmodũ accipienda sit coniunctio
masculi ⁊ femine ante peccm. ⁊ ista bñdic¬
tio qua dictũ ẽ. crescite ⁊ multiplicamini
⁊ generate ⁊ replete terram: utrũ carnali¬
der an spũalit̾ accipienda sit. Licet enĩ eam
nob̾ etiam spualit̾ accipere: ut in carnalẽ

Expanded text:
non possumus? quomodo ergo in haec accepimus ponon possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribtamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato diviDeus dicens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem
Abbreviated transcription (Latin):
s propt̾ eam potestatẽ qua omĩa pecora
suꝑat. Omĩa enĩ animalia cetera subie¬
cta s̃ homini. ñ propt̃ corpus s ꝓpt̾ intel¬
lectũ. qũe nos habemus ⁊ illa ñ habent:
qmiuis etiã corpus nr̃m sic fabricatum sit.
ut indicet nos meliores eẽ qmͣ bestias. et
propterea deo similes. Omĩum enĩ ar̃ali¬
um corꝑa. siue que in aquis siue que in
terra uiunt. siue que in aere uolitant. in¬
clinata s̃ ad terrã: ⁊ ñ s̃ erecta sicut hõis
corpꝰ. Quo significatur etiam animũ nr̃m
in suꝑna sua. idẽ in et̾na spũalia erectum
ẽẽ debere. Ita intelligit᷑ per animũ maxi¬
me attest̾ante etiã erecta corꝑis forma. ho¬
mo factus ad imaginẽ ⁊ similitudinem
cepit homo potestatem piscium maris.
ꝯ uolatiliũ celi. ⁊ omniũ pecorũ. ⁊ ferarũ:
cum uideamus a multis feris homines
occidi. ⁊ a multis uolatilib nob noceri.
que uolumus uel uitare uel caꝑe. plerũꝙ

Expanded text:
sed propter eam potestatem qua omnia pecora sed propter eam potestatem qua omnia pecora superat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamvis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginem et similitudinem cepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a multis feris homines occidi, et a multis volatilibus nobis noceri, quae volumus vel vitare vel capere et plerumque
Abbreviated transcription (Latin):
cipere didicerunt. sicut alas ⁊ scutũ ⁊ gladi¬
um. ⁊ alia multa. Primo gͦ istis hereticis dicẽ¬
dum ẽ qua impudentia de talib uerbis uet̾i
testamento calumpnient᷑. cũ etiam in nouo
hec posita uideant: aut fortasse ñ uideant.
s cum litigant excecent᷑. S tam̃ nouerint
in catholica disciplina. sp̃uales fideles ñ cre¬
dere dm̃ corporea forma definitũ. ⁊ quod
homo ad imaginem dei factus dr̃. scd̃m
interiorem hominẽ dici: ubi ẽ racio ⁊ in¬
dellectus. unde habet etiam potestatem
pisciũ maris. ⁊ uolatilium celi. & omniũ
pecorũ ⁊ ferarum ⁊ omĩs terre. ⁊ omnium
repentiũ que repunt suꝑ terrã. Cũ enim
dixisset faciamus hominẽ ad imaginẽ ⁊
similitudinẽ nrãm: addidit continuo. &
habeat potestatem pisciũ maris ⁊ uola¬
tilium celi ⁊ cetera: ut intellige̾mus ñ ꝓpt̃
corpus dici hominẽ factũ ad imaginẽ dĩ.

Expanded text:
cipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladicipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus: unde etiam habet potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et omnium pecorum et ferarum, et omnis terrae, et omnium repentium quae repunt super terram. Cum enim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dici hominem factum ad imaginem Dei,
Abbreviated transcription (Latin):
cetera usq ad uesꝑam. ⁊ mane quo cõpletur
dies sextus. Istam maxime questionẽ solẽt
manichei loquacit̾ agitare: ⁊ insultare no-¬
bis quod hominẽ credamꝰ factum ad ima¬
ginem ⁊ similitudinẽ dei. Attendunt enimsi¬
gurã corꝑis nr̃i. ⁊ infeliciter querunt utrum
habeat d̃s̃ nares ⁊dentes ⁊ barbam :⁊ menbͣ
etiam interiora: ⁊ cetera que in nob̃ s̃ necessa¬
ria. in dõ autẽ talia ridiculũ ẽ immo impiũ
credere: ⁊ ideo negant hominẽ factum esse
ad imaginẽ ⁊ similitudinẽ dei. Quib resp̃o¬
demus. membra quidẽ ista in scͥpturis ple-¬
rumq nominari: cũ ds̃ insinuat᷑ audienti-¬
b parlulis. ⁊ hoc ñ solum in ueteris destam̃¬
ti libris: s etiã in noui. Nam ⁊ oculi dñi ꝯme¬
morantur ⁊ aures. ⁊ labia.⁊ dentes.⁊ pedes:
celum. quia sedes dei est: neq per terrã qui¬
a scabellũ est pedum eius. Item ipse dicit. qd̾
rea per ista nomina. s sp̃uales potentias ac¬

Expanded text:
etera usque ad vesperam et mane quo completur dies sextus. Istam maxime quaestionem solent Manichaei loquaciter agitare, et insultare nobis quod hominem credamus factum ad imaginem et similitudinem Dei. Attendunt enim figuram corporis nostri, et infeliciter quaerunt utrum habeat Deus nares et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, lum jurare, quia sedes Dei est; neque per terram, quia scabellum pedum ejus est . Item ipse dicit quod irea per ista nomina, sed spirituales potentias ac
Abbreviated transcription (Latin):
tigarent: Ammiratio enĩ reuera dere¬
b insperatis nasci solet. Et tam̃ legõ
Quis autẽ in illis fecerat ipsam fidem: nͥ ipse
qui eam mirabat᷑: Quodsi ⁊ alius eam fecis¬
set: ut quid miraret᷑ qui p̃scius erat: Si soluũt
manichei questionẽ istam: uideant quia &
illa solui possunt. Si autẽ ñ soluunt: quid
ista rep̃hendunt que ad se nolunt ꝑtinere.
s: s docentis magistri. Sic sunt ⁊ uerba ue¬
deris destamenti: que ñ dm̃ infirmũ docens.
s nr̃e infirmitati blandiunt᷑. Nichil enim
de deo digne dici potest. nob tam̃ ut nutri¬
amur ⁊ ad ea ꝑueniamus que nullo huma¬
no sermone dici possunt. ea dicuntꝰ que ca¬
pere possumus.

Expanded text:
tigarent? Admiratio enim revera de retigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et tamen Quis autem in illis fecerat ipsam fidem, nisi ipse qui eam mirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus.
Abbreviated transcription (Latin):
bona ẽ. Dicunt enĩ. Ergo ñ nouerat
ds̃ lucem: aut ñ nouerat bonũ. Miseri
homines quib displicet quod deo pla¬
cuerunt oꝑa sua: cum uideant etiã ho¬
minem artificem uerbi gr̃a. lignarium.
fabrum. qũauis in cõꝑatione sapientie ⁊
potentie dei. pene nullus sit: tam̃ tamdiu
lignum cedere atq tractare dolando. as¬
ciando. planando. uł tornando. atq poli¬
endo. quousq ad artis regulam ꝑducatur.
quantum potest ⁊ placeat arcifici suo. Nũ¬
quid gͦ quia placet ei quod fec̃: ideo ñ no¬
uerat bonum: Prorsus nouerat intus in
animo: ubi ars ip̃a pulchrior ẽ. quã illa
que arce fabricant᷑. S quod uidet arti¬
fex intus in arte: hoc foris probat in oꝑe
Et hoc est ꝑfectum: quod artifici suo placi
Uidit gͦ ds̃ lucem quia bona ẽ. Quib
uerbis ñ ostendit᷑ luxisse dõ insolitum
bonũ: s placuisse ꝑfectum. Quid. si di¬
ctum esset. miratus ẽ ds̃ lucẽ quia
bona ẽ: quantũ clamarent. quantũ li¬

Expanded text:
bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverat bonum. Miseri homines, quibus displicet, quod Deo placuerunt opera sua, cum videant etiam hominem artificem, verbi gratia, lignarium fabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum li
Abbreviated transcription (Latin):
petentes accipiant. ⁊ querentes inueniant:
& pulsantib aꝑiatur. Qui aũ desꝑant se
posse in catholica disciplina inuenire quod
querunt: atterunt᷑ errorib. Et si ꝑseueran¬
ter inquirunt: ad ip̃os fontes a quib aber¬
rauerant. post magnos labores fatigati. at¬
q: sitientes ⁊ pene mortui reuertunt᷑.
inscͥbitur genesis. sic solent manichei
rep̃hendere. Quod scͥptum ẽ: in pͥncipio fe¬
cit d̾̃s celũ ⁊ terram. querunt in quo pͥncipi¬
o: ⁊ dicunt. Si in pͥncipio aliquo temꝑis
fecit ds celum ⁊ t̾iram: quid agebat anteqñ
do facere. quod numqm añ feerat ꝑ temꝑa¬

Expanded text:
petentes accipiant, et quaerentes inveniant, petentes accipiant, et quaerentes inveniant, et pulsantibus aperiatur . Qui autem desperant se posse in catholica disciplina invenire quod quaerunt, atteruntur erroribus; et si perseveranter inquirunt, ad ipsos fontes a quibus aberraverunt, post magnos labores fatigati atque sitientes, et pene mortui revertuntur. inscribitur Genesis, sic solent Manichaei reprehendere. Quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quaerunt, in quo principio; et dicunt: Si in princfecit Deus coelum et terram; quid agebat antequamto facere quod nunquam ante fecerat per tem
Abbreviated transcription (Latin):
inuenientes quomͦ sͥ respondeant. irridere
atq deciꝑe: quia nulla scͥptura ẽ. que ñ a¬
pud eos qui illam ñ intelligunt. facile pos¬
sit rep̃hendi. Sed id̃o diuina prouidentia.
multos diuersi erroris hereticos ẽẽ ꝑmitait:
ut cum insultant nob̾.⁊ int̾rogant nos ea
que nescimus. uel sic excutiamus ƿigritiam.
Idiuinas scͥpturas nosse cupiamus.
Propterea ⁊ apłs dicit. Oportet multas he¬
reses eẽ: ut probati manifesti fiant int̾ uos.
Hii enim deo probati sunt: qui bene possũt
docere: s manifesti hominib eẽ ñ possunt.
nisi cum docent. Docere aũ nolunt. nisi eos
qui doceri querunt. Sed multi ad queren¬
dum pigri s̃. nͥ ꝑ molestias ⁊ insultationes
hereticorum quasi de somno excitent᷑. ⁊ de im¬
ꝑitia sua erubescant sͥ. & de illa imꝑitia ꝑi
clitari se sentiant. Qui homines si bones̃
fidei. ñ cedunt hereticis: s qͥd eis respondeat.
diligent̃ inquirunt. Nec eos deserit ds̃. ut

Expanded text:
invenientes quomodo sibi respondeant, irridere invenientes quomodo sibi respondeant, irridere atque decipere: quia nulla Scriptura est, quae non apud eos qui illam non intelligunt, facile possit reprehendi. Sed ideo divina providentia multos diversi erroris haereticos esse permittit, ut cum insultant nobis, et interrogant nos ea quae nescimus, vel sic excutiamus pigritiam, et divinas Scripturas nosse cupiamus. Propterea et Apostolus dicit: Oportet haereses esse, ut probati manifesti fiant inter vos . Illi enim Deo probati sunt, qui bene possunt docere: sed manifesti hominibus esse non possunt, nisi cum docent; docere autem nolunt, nisi eos qui doceri quaerunt. Sed multi ad quaerendum pigri sunt, nisi per molestias et insultationes haereticorum quasi de somno excitentur, et de imperitia sua erubescant sibi, et de illa imperitia sua periclitari se sentiant. Qui homines si bonae sunt fidei, non cedunt haereticis, sed quid eis respondeant diligenter inquirunt. Nec eos deserit Deus, ut
Abbreviated transcription (Latin):
i eligerent
quos deciperent:
eligeremꝰ ⁊ nos uer¬
ba quib eis resp̃o¬
deremus. Cum uͦ
illi ⁊ doctos litteriᷤ
⁊ indoctos. errore
suo ꝑsequant᷑ ⁊ cũ
promittunt ueri¬
tatem. a ueritate conentur auertere: ñ orna¬
to politoꝙ sermone. s reb manifestis ꝯuin¬
cenda ẽ uanitas eorum. Placuit enĩ mͥ quoꝵ¬
dam uere xp̃ianorum sententia: qui cũ sint
eruditi. liberalib litt̾is. tam̃ alios libroᷤᷤ nr̃os
quos aduersus manicheos edidimus cum
legissent. uiderunt eos ab imꝑitiorib aut
ñ. aut difficile intelligi: ⁊ me beniuolentis¬
sime monuerunt. ut cõmunẽ loquendi ꝯsu¬
etudinem ñ desererem. si illos errores tam ꝑ¬
nitiosos ab animis etiam imꝑitorũ expellere
cogitarem. Hunc enĩ sermonẽ usitatum ⁊ sĩ¬
plicem etiam indocti intelligunt: illũ autẽ
& docti ñ intelligunt.
olent gͦ manichei scͥpturas ueteris testa
menti quas ñ nouerunt uituꝑare ⁊ ea
utuꝑatione infirmos ⁊ paruulos nr̃os. ñ

Expanded text:
i eligerent quos deciperent, eligeremus et nos verba quibus eis responderemus: cum vero illi et doctos litteris, et indoctos errore suo persequantur, et cum promittunt veritatem, a veritate conentur avertere; non ornato politoque sermone, sed rebus manifestis convincenda est vanitas eorum. Placuit enim mihi quorumdam vere christianorum sententia, qui cum sint eruditi liberalibus litteris, tamen alios libros nostros, quos adversus Manichaeos edidimus, cum legissent, viderunt eos ab imperitioribus, aut n aut difficile intelligi, et me benevolentissime monuerunt ut communem loquendi consuetudinem non desererem, si errores illos tam perniciosos ab animis etiam imperitorum expellere cogitarem. Hunc enim sermonem usitatum et simplicem etiam docti intelligunt, illum autem indocti non intelligunt. 2. Solent ergo Manichaei Scripturas Veteris Testnti, quas non noverunt, vituperare, et ea vituperatione infirmos et parvulos nostros, non
Abbreviated transcription (Latin):
lis adolescentie. Et bene comꝑat᷑ diei t̾cio
quo ab aquis terra seꝑata ẽ. Ab om̃ib enĩ
gentib quarũ error instabilis. est. uanis
simulachͣorum doctrinis. tam qmͣ uentis
omnib mobilis. maris nomine bene sig¬
nificatur. Ab hac gͦ gentium uanitate. et
buiꝰ seculi fluctib seꝑatus est ppłs dei per
abrabam: tamqm derra cum
apparuet arida. idest siciens imbrem ce¬
lestem diuinorum mandatorũ. qui po¬
pulus unum deũ colendo tamqm irrigi¬
ta derra fructus utiles posset afferre sc̃a
bere iam potest. Et ideo ab habrahan
dictum est. Patrem multarũ gentiũ po¬

Expanded text:
lis adolescentiae. Et bene comparatur diei tertio, lis adolescentiae. Et bene comparatur diei tertio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, quarum error instabilis et vanis simulacrorum doctrinis tanquam ventis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur; ab hac ergo gentium vanitate et hujus saeculi fluctibus separatus est populus Dei per Abraham, tanquam terra cum apparuit arida, id est, sitiens imbrem coelestem divinorum mandatorum: qui populus unum Deum colendo, tanquam irrigata terra, ut fructus utiles posset afferre, sancbere jam potest. Et ideo ad Abraham dictum est: Patrem multarum gentium po
Abbreviated transcription (Latin):
uersi seculi. qũa tãqmͣ unum hominem
pro portione magnitudinis sue cogitare
debemus: quia ⁊ unusquisq homo cum
pͥmo nascitur & exit ad lucem. primam
etatem agit infantie. Hec tendit᷑ ab adã
usq ad noȩ: generationib decem. Quasi
etas tanqmͣ puericia: ⁊ tenditur hec etaᷤ
usq ad abraham aliis generationib decẽ.
Et bene comparat᷑ scdo diei. quo factum ẽ
firmamentũ inter aqũa ⁊ aquam: quia ⁊
archa in qua erat noe cum suis. firmamẽ¬
tum erat inter aquas inferiores in quibus
natabat.⁊ suꝑiores quib compluebatur.
Hec etas ñ diluuio deletur: quia ⁊ pueriti¬
a nr̃a ñ obliuione tergitur de memoria. O¬
minimus enim nos pueros fuisse: infan¬
tes autem ñ meminimꝰ. Huius uesꝑa est
confusio linguarũ in eis qui turrim facie¬
bant: ⁊ fit mane ab abrabam. S nec ista e¬
tas sc̃a generauit ppłm dei: quia nec pue¬
fit ab abrabam: ⁊ succedit etas tercia simi¬

Expanded text:
versi saeculi, quod tanquam unum hominem versi saeculi, quod tanquam unum hominem proportione magnitudinis suae cogitare debemus; quia unusquisque homo cum primo nascitur, et exit ad lucem, primam aetatem agit infantiam. Haec tenditur ab Adam usque ad Noe generationibus decem. Quasi aetas tanquam pueritia, et tenditur haec aetas usque ad Abraham aliis generationibus decem. Et bene comparatur secundo diei quo factum est firmamentum inter aquam et aquam; quia et arca in qua erat Noe cum suis, firmamentum erat inter aquas inferiores in quibus natabat, et superiores quibus compluebatur. Haec aetas non diluvio deletur, quia et pueritia nostra non oblivione tergitur de memoria. Meminimus enim nos fuisse pueros, infantes autem non meminimus. Hujus vespera est confusio linguarum in eis qui turrem faciebant, et fit mane ab Abraham. Sed nec ista aetas secunda generavit populum Dei, quia nec puefit ab Abrah., et succedit aetas tertia simi
Abbreviated transcription (Latin):
in quo nos ab om̃ib molestiis quieti sumꝰ.
Sic ⁊ deus requieuisse dictus ẽ ab omnib
oꝑib suis que fecit bona ualde. quia in il¬
lo nos requiescemus ab omnib operibus
nr̃is. si oꝑa bona fecerimus: quia ⁊ ip̃a bo¬
na opera nr̃a illi tribuenda s̃ qui uocat.
qui precipit. qui uiam ueritatis ostend:
qui ⁊ ut uelimus inuitat. ⁊ uires implẽ¬
septimo diei requies ista tͥbuatur: dili¬
gentius considerandum arbitror. Uide-¬
o enim per totum dextum scͥpturarũ diui¬
narum sex quasdam etates operosas. cer¬
tis quasi limitib suis ẽẽ distinctas. ut in
septima speretur quies: ⁊ easdem sex etates
habere similitudinẽ istorum sex dierum. in
quib ea facta s̃. que dm̃ fecisse scͥptura cõ¬
memorat. Primordia enĩ generis humani
in quib ista luce frui cepit: bene cõparã¬
tur pͥmo diei quo ds̃ fecit lucem. Hec etas
tamqm infantia deputanda ẽ. ipsiꝰ uni¬

Expanded text:
in quo nos ab omnibus molestiis quieti sumus. in quo nos ab omnibus molestiis quieti sumus. Sed et Deus requievisse dictus est ab omnibus operibus suis, quae fecit bona valde, quia in illo requiescemus ab omnibus operibus nostris, si opera bona fecerimus: quia et ipsa bona opera nostra illi tribuenda sunt qui vocat, qui praecipit, qui viam veritatis ostendit, qui ut et velimus invitat, et vires implenseptimo die requies ista tribuatur, diligentius considerandum arbitror. Video enim per totum textum divinarum Scripturarum sex quasdam aetates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus ista luce frui coepit, bene comparantur primo diei quo fecit Deus lucem. Haec aetas tanquam infantia deputanda est ipsius uni
Abbreviated transcription (Latin):
nescimus: s ipse sp̃c postulat gemitib in
si indigeat: aut angustias patiat᷑. qui se
cundũ dm̃ int̾pellat pro scĩs: s quia ipse
nos mouet ad orandũ cũ gemimꝰ. quod
se quem nichil latet: s ut scire nos faciat.
qnͣtum in eius dilectione ꝓfecerimꝰ. temp¬
tari nos ꝑmittit. Scdm̃ ipsam locutionẽ
scł. Quid enĩ potest eẽ quod ipse nesciat :
nescientem se eẽ dixit: quia illos nescien¬
des occultando faciebat. Scd̾m hanc figu¬
ram etiam patrem solũ scire ipsum diem:
quia eundem filium scire faceret. Ex hac
figura multe questiones in diuinis scͥp¬
turis: eis qui iam genus locutionis huius
nouerunt. sine ulla dificultate soluun-¬
tur. Talib locutionib habundat etiam¬
nr̃a consuetudo. cum dicimꝰ letum diẽ
quia nos letos facit. ⁊ pigrum frigus.
qͥa noᷤ pigͦs facit: ⁊ fossam cecam quia noᷤ
eam ñ uidemus: ⁊ lingũa politam quia
polita uerba facit. Postremo etiam quie¬
tum ab omnib molestiis tempꝰ dicimus:

Expanded text:
stolus, spiritus postulat gemitibus. Non si indigeat, aut anguscundum Deum interpellat pro sanctis: sed quia ipse nos movet ad orandum cum gemimus, quod se quem nihil latet, sed ut scire nos faciat, quantum in ejus dilectione profecerimus, tentari nos permittit. Secundum ipsam locutionem saeculi . Quid enim potest esse quod ille nesciat? nescientem se esse dixit, quia illos nescientes occultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solum dixit scire diem ipsum, quia eumdem Filium scire faceret. Ex hac figura multae quaestiones in divinis Scripturis, eis qui jam genus locutionis hujus noverunt, sine ulla difficultate solvuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non videmus; et linguam politam, quia verba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus dicimus,
Abbreviated transcription (Latin):
latione sp̃ualis fetus terram impleat. id
ẽ carnẽ subiciat. ⁊ cetera que iam in ho¬
minis ꝑfectione suꝑius dicta s̃. In istis
tione consequentium. Post istorũ qua-¬
nobis ipse prestabit. Quomͦ enĩ recte di¬
citur pat̾familias edificare domũ. cum
hoc ñ opere suo faciat. s eorum quib
seruientib imꝑat: sic recte dr̃ ⁊ ab o¬

Expanded text:
latione spiritualis fetus terram impleat, id latione spiritualis fetus terram impleat, id est carnem subjiciat, et caetera quae jam in hominis perfectione superius dicta sunt. In istis tione consequentium. Post istorum quanobis ipse praestabit. Quomodo enim recte dicitur paterfamilias aedificare domum, cum hoc non opere suo faciat, sed eorum quibus servientibus imperat; sic recte dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
spũales in huiꝰ uite obscuritate tamqͣm in
nocte micent ⁊ fulgeant: quarũ rerum no-¬
ticia fortior effectus incipiat. Quinto die
in actionib t᷑bulentissimi secul tãqmͣ in
aquis maris oꝑari. ꝓpter utilitates frater¬
ne societatis. ⁊ de corꝑalib actionib que
ad ipsũ mare ꝑtinent. idest ad hanc uitã.
producere animarũ uiuarũ reptilia. idẽ
oꝑa que prosint animis uiuis. ⁊ cetos
magnos. idest fortissimas actiones. quib
fluctus secul disrumpunt᷑ ⁊ cõtempnũ¬
tur: ⁊ uolatilia celi. id est uoces celestia p̃¬
dicantes. Sexto autẽ die. producat de t̃¬
ra animã uiuã. idest de ipsa stabilitate
mentis sue. ubi sp̃uales habet fructꝰ. idest
bonas cogitationes. motus om̃es animi
sui regat. ut sit in illo anima uiua. id est
racioni ⁊ iusticie seruiens: ñ demeritati.
atq peccato. Ita fiat etiam homo ad ima-¬
ginẽ ⁊ similitudinẽ dei. masculus ⁊ femi¬
na. so est intellectus ⁊ actio: quorũ copu-¬

Expanded text:
spirituales, in hujus vitae obscuritate tanquam in nocte micent et fulgeant. Quarum rerum notitia fortior effectus incipiat quinto die in actionibus turbulentissimi saeculi, tanquam in aquis maris operari, propter utilitatem fraternae societatis; et de corporalibus actionibus, quae ad ipsum mare pertinent, id est ad hanc vitam, producere animarum vivarum reptilia, id est opera quae prosint animis vivis; et cetos magnos, id est fortissimas actiones, quibus fluctus saeculi dirumpuntur et contemnuntur, et volatilia coeli, id est voces coelestia praedicantes. Sexto autem die producat de terra animam vivam, id est de ipsa stabilitate mentis suae ubi spirituales habet fructus, id est bonas cogitationes, motus omnes animi sui regat, ut sit in illo anima viva, id est rationi et justitiae serviens, non temeritati atque peccato. Ita fiat etiam homo ad imaginem et similitudinem Dei, masculus et femina, id est intellectus et actio, quorum copu
Abbreviated transcription (Latin):
sis aqua signatur. Hoc ut significaret ille
baptysmus: mare rubrum fuit. Qͥdmanna¬
Uanna de celo: aꝑte ab ipso dño exponitur.
Patres ur̃i manducauerunt inqͥt manna in he¬
remo: & mortui s̃. Qnͣdo enĩ uiuerent figͣa
p̃nuntiare uitã posset: uita eẽ ñ posset. Man¬
ducauerunt inquit manna ce mortui sunt:
idest manna qͦd manducauerunt ñ illos po¬
tuit de morte liberare: Non quia manna ip-¬
sum mors eĩs suit: s quia a morte eos ñ libe¬
rauit. Ille enĩ liberaturus erat a morte: qui
ꝑmanna figurabatur. De celo certe manna
ueniebat. Attende quẽ sigurabat. E go sũ
inquit panis uiuus: qui de celo descendi.

Expanded text:
sius aqua signatur. Hoc ut significaret ille sius aqua signatur. Hoc ut significaret ille baptismus, mare Rubrum fuit. Manna de coelo aperte ab ipso Domino exponitur. Patres vestri manducaverunt, inquit, manna in eremo, et mortui sunt. Quando enim viverent, cum figura praenuntiare vitam posset, vita esse non posset? Manducaverunt, inquit, manna, et mortui sunt; id est, manna quod manducaverunt non illos potuit de morte liberare: non quia ipsum manna mors eis fuit, sed quia eos a morte non liberavit. Ille enim liberaturus erat a morte, qui per manna figurabatur. De coelo certe manna veniebat, attendite quem figurabat: Ego sum, inquit, panis vivus, qui de coelo descendi .
Abbreviated transcription (Latin):
petra: petra autem erat xp̃c. Has figuras.
nrãs fuisse ille dixit: cui nemo fidelis umqͣm
contradixit. Et cum multa enumeraret. unã
rem solam soluit: quia dixit. Petra autẽ erat
xp̃c. Soluendo unum aliquid: cetera ꝓposuit
inquirenda. S ne recedens a xp̃o inquisitor
erraret: ut firmus querat in petra fundatus¬
est. Petra inquit: erat xp̃c. Dixerat enĩ illas
figuras nr̃as fuisse: & obscura erant omĩa.
Quis euoluerit in figura ista figuratum: Qͥs
aꝑie̾t: Qͥs discutere auderet: In quibꝰdã
quasi dumetis densissimis. & c̾rassa umbra:
lumen accendit. Petra inquit erat xp̃c. Iã
uero lumine illato queramus quid cetera
significent: quid sͥ uelint mare. nubes. man¬
na: hec enim ñ exposuit. s petra quid cẽt osten-
er mare transitus:
baptysmus ẽ. S quia baptysmus. idest salu¬
tis aqua ñ est salutis nisi xp̃i nomine conse¬
erata. qui pro nobis sanguinẽ fudit: cruce ip¬

Expanded text:
petra. Petra autem erat Christus . Has figuras petra. Petra autem erat Christus . Has figuras nostras fuisse ille dixit, cui nemo fidelis unquam contradixit. Et cum multa enumeraret, unam rem solam solvit, quia dixit, Petra autem erat Christus. Solvendo unum aliquid, caetera proposuit inquirenda: sed ne recedens a Christo in quisitor erraret, ut firmus quaerat, in petra fundatus; Petra, inquit, erat Christus. Dixit illas figuras nostras fuisse, et obscura erant omnia. Quis evolveret involucra ista figurarum? quis aperiret? quis discutere auderet? In quibusdam quasi dumetis densissimis et crassa umbra lumen accendit: Petra, inquit, erat Christus. Jam ergo lumine illato, quaeramus quid caetera significent; quid sibi velint, mare, nubes, manna. Haec enim non exposuit, sed petra quid esset ostendit. Per mare transitus, st. Sed quia baptismus, id est, salutis aqua non est salutis, nisi Christi nomine consecrata, qui pro nobis sanguinem fudit, cruce ip
Abbreviated transcription (Latin):
igo interim si qui forte assunt ex eo nume¬
ro qui baptyrari disponunt: credimꝰ eisadeẽ
tanto ad uerbum studiosius. qnto ad indul¬
gentiam uicinius. Hos pͥmum paucis allo¬
quimur. ut exigant mentes in spem: ament
fieri quod ñ sunt: oderint quod fuerunt. No¬
uum hominẽ nasciturum iam uoto conci¬
piant: quicqͥd de uita p̃terita remordebat.
quicqͥd agebat conscientiam. quicqͥd omnino
uel paruũ uel magnũ. uel dicendum uel nec
dicendum. ñ dubitent posse dimita: ne forte
quod uult dimittere dĩ miseratio. contra se te¬
neat humana dubitatio. Exemplum eti¬
am in pͥmo illo ppło exhibitum: unusquisq
fideliter recordetur. Ait enĩ apłs. Omnia hec
sigure nr̃e fuerunt: cum de reb talib loqueret᷑.
Quid enim dixerat: N olo enĩ uos ignorare fr̃s qr
in moysen baptẏzati sunt in nube ce in ma-¬
ri: &e om̃s eundem cibum spũalem manduca¬
uerunt. ce om̃s eundem potum spualem bibe-¬
runt. Bibebant autẽ de spũali consequenti

Expanded text:
go interim nunc, si qui forte adsunt ex eo numero, qui baptizari disponunt credimus enim eos adesse tanto ad verbum studiosius, quanto ad indulgentiam vicinius, hos primum paucis alloquimur, ut erigant mentes in spem. Ament fieri quod non sunt, oderint quod fuerunt. Novum hominem nasciturum jam voto concipiant: quidquid de vita praeterita remordebat, quidquid angebat conscientiam, quidquid omnino vel magnum vel parvum, vel dicendum vel non dicendum, non dubitent posse dimitti; ne forte quod vult dimittere Dei miseratio, contra se teneat humana dubitatio. am in primo illo populo exhibitum unusquisque fideliter recordetur. Ait enim Apostolus: Omnia haec figurae nostrae fuerunt: cum de rebus talibus loqueretur. Quid enim dixerat? Nolo enim vos ignorare, fratrin Moysen baptizati sunt, in nube et in mari: et omnes eumdem cibum spiritualem manducaverunt, et omnes eumdem potum spiritualem biberunt. Bibebant enim de spirituali sequente
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ cũ xͦ regnabt̃: q̃s ds̃ gͣtuita bonitate sua
p̃destinaũ ad regnũ. Qͥa enĩ eos tales p̃desti¬
nando p̃paraũ. ut regno digni eẽnt. p̃paraũ u¬
tiq scđm ꝓpositũ uocandoꝰ ut obediat. p̃parauit
itificãdos. ut accepta gr̃a recte ẽdãt ⁊ bñ uiuãt.
p̃parauit etiam glorificandos. ut coheredes
effecti. regnum celorũ sine fine possideant.

Expanded text:
t quos Deus gratuita bonitate sua praedestinavit ad regnum. Quia enim eos tales praedestinando praeparavit ut regno digni essent, praeparavit utique secundum propositum vocandos ut obediant; praeparavit justificandos, ut accepta gratia recte credant, et bene vivant; praeparavit etiam glorificandos, ut, Christi cohaeredes effecti, regnum coelorum sine fine possideant.
Abbreviated transcription (Latin):
uero quia racionabiles facti sunt. merem᷑:¬
& de se ⁊ de omnib reb quas in usum ui¬
te p̾sentis acceꝑunt. rõnem reddituri s̃ deo:
& pro suorum actuum qualitate recipient
aut penam aut głam. Omnes enim nos
manifestari oportet ante tͥbunal xp̃i: ut
in monumentis sunt audient uocem eius.
& procedent qui bona fecerunt in resurrec¬
tionem uite. qui uero mala in resurrectionẽ

Expanded text:
ero quia rationales 519 facti sunt, et de se, et de omnibus rebus quas in usum vitae praesentis acceperunt, rationem reddituri sunt Deo, et pro suorum actuum qualitate recipient, aut poenam, aut gloriam. Omnes enim nos manifestari oportet ante tribunal Christi,in monumentis sunt audient vocem ejus; et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitae, q
Abbreviated transcription (Latin):
redimus unum deum et̃ p
lium. filium eo quod hals¬
at patrem: sp̃m sc̃m eo qͥd
sit ex padrẽ cum filio. Pater gͥ pͥncipumil¬
itatis: qui sicut nũqͣm fuit ñ deus. itan¬
qm fuit ñ pater. A quo filius natus. as
nitus. quia ñ ẽ pater: nec factus. quia ñt
Pater et̾nus. eo quod eternum habeat filiu
cuius sit et̾nus pater filius et̾nus. eo quos
ta aut diuersa in natura diumitas. ut amo
blasphemat: s alter in ꝑsona pat̾. alter in pl¬
na filius. alter in ꝑsona sp̃s sc̃s. einus natui
in scã trinitate ds: pat̃. ce silius. &e sp̃s sc̃s
on pater carnem assumpsit.
uinitate dei filius. ip̃e fieret in homine hon
nis filius: ne filii nomen ad alterum trans
mine hominis filius: ut ueritas genit ñ al¬
optione. ñ appellatione. s utraq natiuital
filii nomen nascendo haberet. &e eẽt ul¬
rus deus ce uerus homo unus filius. Nõel
duos xp̃os neꝙ duos filios. s deum &e hl¬
sua. & corꝑe cum sensib sins. Quos tam̃ sensus

Expanded text:
redimus unum Deum esse Pilium; Filium, eo quod haat Patrem, Spiritum sanctum eo quod sit ex Patre et Filio. Pater ergo principium Deitatis, qui, sicut nunquam fuit non Deus, ita nunquam fuit non Pater: a quo Filius natus, a qgenitus, quia non est Pater; nec 399 factus, quia non Pater aeternus, eo quod aeternum habeat Filium, cujus aeternus sit Pater. Filius aeternus, eo quod ata, aut diversa in natura divinitas: sed alter in persona Pater, alter in persona Filius, alter in persona Spiritus sanctus, unus natura in sancta Trinitate Deus Pater, et Filius, et Spiritus on Pater carnem assumpsit, divinitate Dei Patris Filius, ipse fieret in homine hominis matris filius, ne filii nomen ad alterum transihomine hominis filius, ut veritas geniti non adoptione, non appellatione, sed in utraque nativitate Filii nomen nascendo haberet, et esset verus Deus, et verus homo unus Filius. Non ergo duos Christos neque duos Filios fatemur, sua: et carne cum sensibus suis, quos tamen sensus
Abbreviated transcription (Latin):
tamen nasceretur de uirgine. Una enim ꝑso¬
pro eo quia ñ de deo. s tantum de uirgine naᷤ¬
ceretur. ñ dei filius. s tantum filius hominis
ueraciter diceretur. Ip̃e autem dei filius dicit:
quia sic dilexit ds̃ mundum ut filium suum
unigenitum daret. Et iterum. Non enĩ misit
ds̃ filium suum in mundum. ut iudicet mun¬
dum: s ut saluetur mundus per ipsum. Nec
beatus dixisset iohannes: qui diligit genitorẽ
diligit eum qui natus est ex eo: Nec ipse filius
dixisset: pater meus usq modo oꝑatur. & ego
operor. Ipse enim qui filius dr̃. si idem eẽt & pa¬
ter: ñ uera citer dei filius diceretur. qui ñ de deo.
s de sola uirgine nasceretur. Ad extremum
uero nec ipse pater de celo testaretur. & suum

Expanded text:
tamen ipse nasceretur de virgine. Si enim tamen ipse nasceretur de virgine. Si enim  sed tantum de virgine nasceretur, non Dei Filius, sed tantum hominis filius veraciter diceretur. Ipse autem Dei Filius dicit: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret. Et iterum: Non enim misit Deus Filium suum in mundum ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum . Nec beatus dixisset Joadiligit et eum qui natus est ex eo ; nec ipse Filius dixisset: Pater meus usque modo operatur, et ego operor . Ipse enim qui Filius dicitur, si idem esset et Pater, non veraciter Dei Filius diceretur, quia non de Deo, sed de sola virgine nasceretur. Ad extremum vero nec ipse Pater de coelo testaretur, et suum
Abbreviated transcription (Latin):
dt añs ds̃ sabaoth diuise nature cognoscimꝰ
ulitatem. In illa gͥ sc̃a tͥnitate que ideo a no¬
bis repecitur. ut nr̃o cordi tenatus infigatur:
inus ẽ d̾s pater. qui solus eẽntialiter de se ip¬
bouium filium genuit. & unus filius qui
ino patre solus est essentialiter natus. &s
nuis sp̃s sc̃s qui solus eẽntialiter de patre
llus procedit. hoc autem totũ una ꝑsona
ñ posset: idest & gignere se. & nasci de se. et
procedere de se. Eluia gͥ aliud ẽ genuisse qͣm
natum eẽ. aliudq ẽ procedere qͣm genuisse
uel natum eẽ. manifestum ẽ. quoniã alius ẽ
pater. alius filius. alius sp̃s sc̃s. Trinitas itaq
ad ꝑsonas pat̾s & filii & sp̃c scĩ reuertitur: uni¬
scd̃m carnem solum filium natum. catholi¬
ca fides & credit & p̃dicat. Neq enim in illa
trinitate propͥum eẽt solius patͥs quia nõ est
natus ip̃e. s unum filium genuit: neq ꝓpͥum
procedit. si scdđm quidem diuinam naturam
ds̃ pater de nullo nasceretur deo: scđm carnem

Expanded text:
Dominus Deus sabaoth, divinae naturae cognoscimus unitatem. In illa igitur sancta Trinitate quod ideo a nobis repetitur, ut vestro cordi tenacius infigatur, unus est Pater qui solus essentialiter de se ipso unum Filium genuit, et unus Filius qui de uno Patre solus est essentialiter natus, et unus Spiritus sanctus qui solus essentialiter de Patre Filioque procedit. Hoc autem totum una persona non posset, id est, et gignere se, et nasci de se et procedere de se. Quia igitur aliud est genuisse quam natum esse, aliudque est procedere quam genuisse vel natum Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus. Trinitas itaque ad personas Patris et Filii et Spiritus sancti refertur, unisecundum carnem solum Filium natum catholica fides et credit et praedicat. Neque enim in illa Trinitate proprium esset solius Patris quod non est natus ipse, sed unum Filium genuit; neque proprium procedit; si secundum divinam quidem naturam Deus Pater de nullo nasceretur Deo, secundum carnem
Abbreviated transcription (Latin):
sau silius ẽ. Uina est enim pat̾s & filii & spiri¬
us sc̃i eẽntia quam greci ẽmousyon uocant. in
ein septurarum demonstratut initio. ubi ds
di faciamus hominem ad imaginem & simi¬
studinem nr̃am. Cum enim singulari nume¬
podicit imaginem. ostendit unam naturam
& ad cuius imaginem homo fieret: cũ uͦ dicit.
pluraliter nr̃am. ostendit eundem deũ. ad tu¬
us maginem homo fiebat. ñ unã ẽẽ ꝑsonã.
sieum in illa una natura patͥs & filii & sp̃e
sid faciam. Si uero in illis ꝑsonis trib tres es¬
int intelligende uel credende substantie: nõ¬

Expanded text:
aut Filius est. Una est enim Patris et Filii et Spiriaut Filius est. Una est enim Patris et Filii et Spiritus sancti essentia, quam Graeci οὐσίαν vocant, in rum Scripturarum demonstratur initio, ubi Deus dicit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Cum enim singulari numero dicit, imaginem, ostendit unam naturam esse, ad cujus imaginem homo fieret. Cum vero dicit pluraliter, nostram, ostendit eumdem Deum, ad cujus imaginem homo fiebat, non unam esse personam. Si enim in illa una natura Patris et Filii et Spsed, Faciam. Si vero in illis tribus personis tres essent intelligendae vel credendae substantiae, no
Abbreviated transcription (Latin):
ab muicem ꝓprietate distincti. sic fuissent natrs¬
rum quoq diuersitate discreti. S quia in illo
no uero deo trinitate. ñ solum quod unus ẽ d̾s l
etiam qͦd tͥnitas ẽ naturaliter uerum ẽ. ꝓpterea
ip̃e uerus ds. in ꝑsonis t̾nitas ẽ. in una naturu
nus ẽ. Per hanc unitatem naturalem: totus po¬
ter in filio & spu scõ est. Et totus filius: in pans
nento alium aut p̃cedit et̾nitate. aut excedit
gnitudine. aut suꝑat potestate. Quia nec insi¬
lio nec sp̃u scõ. qͣntum ad nature diuine unia¬
tem ꝑtinet. aut anterior aut maior ẽ paterꝰ ns
silii et̾̃nitas atq immensitas uelut anterior
precedere aut excedere naturaliter potest. Suls
g̃ nec filius posterior aut minor ẽ patre: ita ul
tas. una immensitas una naturaliter tiui
uum & sp̃m sc̃m unum et̃ naturaliter deũ neꝙ
ainen ip̃m patrem eẽ qui silius ẽ nec filiũ ip̃m
a qui pater est: nec sp̃m sc̃m̃ ip̃m eẽ qui pater

Expanded text:
ab invicem proprietate distincti, sic fuissent naturarum quoque diversitate discreti. Sed quia in illo uno vero Deo Trinitate, non solum quod unus Deus est, sed etiam quod Trinitas est, naturaliter verum est, propterea ipse verus Deus in personis Trinitas est, et in una natura unus est. Per hanc unitatem naturalem totus Pater in Filio et Spiritu sancto est, et totus Filius in Patre nemo alium aut praecedit aeternitate, aut excedit magnitudine, aut superat potestate. Quia nec Filio nec Spiritu sancto, quantum ad naturae divinae unitatem pertinet, aut anterior aut major Pater est; nec Filii aeternitas atque immensitas, velut anterior nsitatemque aut praecedere aut excedere naturaliter potest. Sicut ergo nec Filius posterior aut minor est Patre, ita nesus aeternitas, una immensitas, una naturaliter trium m sanctum unum esse naturaliter Deum: neque tamen ipsum Patrem esse qui Filius est, neque Filium ipsum esse qui Pater est, nec Spiritum sanctum ipsum esse qui Pater
Abbreviated transcription (Latin):
cqualium et̃ ñ posset. S dum ad imaginẽ uniꝰ
du homo factus dr̃. una forte tͥnitatis eẽntiali¬
it diunitas intimatur. Deinde & paulopost
yn eo quod suꝑius dixerat faciamus hominẽ
ad imaginem & similitudinem nr̃am: sic ho¬
minem factum scͥptura narrauit ut diceret.
e frcit d̃s hominem ad imaginem dei fecit
sim. Hanc t̾nitatem ꝑsonarum. &. unitatem
nature. propħa ysaias reuelatad s̃ notauit. cũ

Expanded text:
n posset. Sed dum ad unam imaginem unius Dei homo factus dicitur, una sanctae Trinitatis essentialiter divinitas intimatur. Deinde et paulo post pro eo quod Deus superius dixerat, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; sic hominem factum Scriptura narravit, ut diceret, Et fecit Deus hominem; ad imaginem Dei fecit eum . 6. Hanc Trinitatem personarumnaturae, propheta Isaias revelatam sibi non tacuit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
est omnib inuocantib eũ in ueritate. qui uer¬
bum ꝯsummans & breuians fecit suꝑ terram:
spero quia sicut dedit tibi huiꝰ fidei scãm solli¬
citudinem. sic etiam michi. ut tuo tam bono.
tamq laudabili seruiam desiderio. sufficien¬
tem tͥbuet facultatem: ut cosi ñ potuero cunc¬
ta dicere. ex quib om̃is error hereticus possit
agnosci. & agnitus conuinci ualeat. uel uita¬
ri. tamen in nomine atq adiutorio sc̃e tͥnita¬
tis. que unus solus. & uerus. & bonus ẽ ds̃. ea di¬
cam. in quib saltem magna ex parte rationem
chatholice fidei ꝯstet sine aliqua errores caligi¬
ne contineri. Quib retentis: poteris etiam illa
dep̃hendere. atq fugere. que &si m hoc oꝑe ñ ui¬
dentur speciali disputatione conuinci: tam̃ ex
his que hic generaliter atq absolute ponentur.
appareat illa. quã infsidelitas hominum aurib
uoluit susurrare fidelium. ñ regula diuine ue¬

Expanded text:
est omnibus invocantibus eum in veritate , qui verest omnibus invocantibus eum in veritate , qui verbum consummans et brevians fecit super terram ; spero, quia sicut tibi dedit hujus fidei sanctam sollicitudinem, sic etiam mihi, ut tuo tam bono tamque laudabili serviam desiderio, sufficientem tribuet facultatem: ut etsi non potuero cuncta dicere, ex quibus omnis error haereticus possit agnosci, et agnitus vel convinci valeat vel vitari; tamen in nomine atque adjutorio sanctae Trinitatis, quae unus solus verus et bonus est Deus, ea dicam in quibus saltem magna ex parte rationem catholicae fidei constet sine aliqua erroris caligine contineri. Quibus retentis, poteris etiam illa deprehendere atque fugere, quae etsi in hoc opere non videntur speciali disputatione convinci, tamen ex iis quae hic generaliter atque absolute ponentur, appareant illa quae infideles homines auribus volunt insusurrare fidelium, non regula divinae ve
Abbreviated transcription (Latin):
linquat itineris rectitudmem. & inprouidus
sectetur errorem quo ñ ad beatam ciuitatem
perueniat. in p̃cipicium cadat: ubi ñ gaudiũ
ꝑuenienti datur. s cadenti interitus inferatur.
Uerumtamen ut de fide sufficiens sermo ꝓma-¬
tur. nec temꝑis fuffragatur spacium. quia ce¬
leriter nr̃m cupis habere responsum: & tãma¬
gnum ẽ huiꝰ disputationis opus. ut a magniᷤᷤ
uix possit impleri: neq poposcisti. sic te debe-¬
re de side construi. ut unamquãlibet heresim
designares. contra quam specialiter nr̃e dispu¬
tationis uigilaret intentio. S cum indesinite
definitionem fid̾ei petis. eamq cupis etiam sub
breuitate ꝯeludi: uides proculdubio qͣm sit nob̾
impossibile. ut rem tantam in breui plene con¬
p̃hendamus. cui sufficientes eẽ ñ possumus etiã¬
si tantum spacium temꝑis. aut tale nobis eẽt
ingenium: ut multa uolumina de hoc quod a no¬
bis expetis. facere ualeremus. S quia ds̃ prope

Expanded text:
linquat itineris rectitudinem, et improvidus linquat itineris rectitudinem, et improvidus sectetur errorem; quo non ad beatam civitatem perveniat, sed in praecipitium cadat; ubi non gaudium pervenienti detur, sed cadentis interitus inferatur. 2. Verumtamen ut de fide sufficiens sermo promatur, nec temporis suffragatur spatium, quia celeriter nostrum cupis habere responsum; et tam magnum est opus disputationis hujus, ut a magnis vix possit impleri. Neque enim poposcisti sic te debere de fide instrui, ut unam quamlibet haeresim designares, contra quam specialiter nostrae disputationis vigilaret intentio: sed cum indefinite definitionem fidei petis, eamque cupis etiam sub brevitate concludi; vides procul dubio quam sit nobis impossibile, ut rem tantam in brevi plene comprehendamus, cui sufficientes esse non possumus, etiamsi tantum spatium temporis et tale nobis esset ingenium, ut multa volumina de hoc quod a nobis expetis, facere valeremus. Sed quia Deus prope
Abbreviated transcription (Latin):
płam fili petre tue caritatis
accepi. in qua te significasti
uelle iherosolimam ꝑgere:
& poposcisti de litteris nr̃is
instrui. quam debeas in il¬
lis partib uere fidei regulam tenere: ut nullꝰ
tibi possit sensus heretice subrepere falsitatis.
tio custodienda. sollicitudinem geris. sine qua nl̃¬
la potest prodeẽ. immo nec eẽ conuersio. Apłica
quippe dicit auctoritas: quia sine fide impos¬
sibile ẽ placere deo. fides est namq bonorũ omĩ¬
um fundamentum: fides ẽ humane salutis in-¬
itium. Sine hac nemo ad filiorum dei numerũ
potest ꝑtinere: quia sine ip̃a nec in hoc scło qͥsꝗͣ.
iustificationis gr̃am consequitur: nec in futuro
uitam possidebit et̾nam. Et si quis hic ñ ambu¬
lauerit per fidem: ñ ꝑuenerit ad speciem. Sine
fide: omnis labor hominis uacuus ẽ. Tale qͥp¬
pe ẽ ut sine uera fide quisꝙ: uelit placere deo
per contemptum sch: quale si quisqͣm tendens
ad patriam in qua se scit beate ẽẽ uicturum. re-¬

Expanded text:
am, fili Petre, tuae Charitatis accepi; in qua te significasti velle Jerosolymam pergere, et poposcisti te litteris nostris instrui, quam debeas in illis partibus verae fidei regulam tenere, ut nullus tibi possit sensus haereticae subrepere falsitatis. diae vitio custodienda sollicitudinem geris, sine qua nulla potest prodesse, imo nec esse conversio. Apostolica quippe dicit auctoritas, quia sine fide impossibile est placere Deo . Fides est namque bonorum omnium fundamentum: fides est humanae salutis initium. Sine hac nemo ad filiorum Dei potest numerum pertinere: quia sine ipsa nec in hoc saeculo quisquam justificationis consequitur gratiam, nec in futuro vitam possidebit aeternam; et si quis hic non ambulaverit per fidem, non perveniet ad speciem. Sine fide omnis labor hominis vacuus est. Tale quippe est, ut sine vera fide quisque velit Deo per contemptum saeculi placere, quale si quisquam tendens ad patriam, in qua se scit beate esse victurum, re