comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ex fide iustificat. et p̃pucium ꝑ fidem: Legem ergo moysi o paule destru¬
es ꝑ fidem. Sed ad hoc ipse respondens dicit. Absit. Inmo legẽ statuimꝰ.
Hoc ẽ confirmamꝰ. Sed oꝑe p̾̃cium est uidẽ quomͦ legem se confirmare
ꝓnunciet: qui in suꝑioribus dixerit. quia non iustificetur homo ex oꝑibꝰ
legis. Saluator in euangłiis dicit : quia moyses de me scripsit. Qui ergo
non eredit xp̃o de quo moyses scripsit in lege: destruit legem. Qui
aut̃ credit xp̃o de quo moyses scripsit: legem confirmat ꝑ fidem. qui
credit in xp̃m. Fidem aut̃ dicimꝰ in patrem & filiũ et spm̃ sc̃m. integrã
plenam. ꝑfectam : quȩ nichil diuersum. nichil discrepans. aut extra-¬
neũ. in trinitate proficetur. Nam marcion qui aliũ dicit dm̃ legis. aliũ
patrem xp̃i : ꝑ sidem suam non stabit neq confirmat sed destruit legẽ:

Expanded text:
ex fide justificat, et praeputium per fidem, legem ergo Moysi, o Paule, destruex fide justificat, et praeputium per fidem, legem ergo Moysi, o Paule, destruis per fidem? Sed ad hoc ipse respondens dicit: Absit, imo legem statuimus, hoc est confirmamus. Sed operae pretium est videre quomodo legem se confirmare pronuntiet, qui in superioribus dixerit, quia non justificetur homo ex operibus legis. Salvator noster in Evangelio dicit, quia Moyses de me scripsit. Qui ergo non credit Christo, de quo Moyses scripsit in lege, destruit legem: qui autem credit Christo, de quo Moyses scripsit, legem confirmat per fidem, quia credit in Christum. Fidem autem dicimus in Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum integram, plenam, perfectam, quae nihil diversum, nihil discrepans aut extraneum in Trinitate profitetur. Nam Marcion qui alium dicit Deum legis, alium Patrem Christi per fidem suam non statuit, neque confirmat, sed destruit legem.
Abbreviated transcription (Latin):
ab apło memoratur. Iustificab̾it ergo unus atq idem dĩ circũcisionem
ex fide: et p̾puciũ ꝑfidem. Qđ si reqͥrat aliquis curiosius hi qui ex fide
iustificantur ꝑ quem iustificentur : et rursum in qui ꝑ fidem iustifi¬
cantur ex quo iustificentur: licet fortassis multa in hoc curiositas
uideatur: tam̃ conuenient᷑ dicere possumꝰ. qđ qui ex fide uistificant᷑
inicio ex fide sumpto. ꝑ ad impletionem bonorum oꝑum consũmantur:
Et quiꝑ fidem iustificantur a bonis oꝑibus exorsi. ꝑ fidem summã ꝑfec¬
tionis accipiunt. Ita utrũq sibi adherens. alterũ ex altero consũmantur
Et ꝓpt̾ea puto apłm statim in consequentibꝰ posuisse. Legem gͦ euacua¬
mus ꝑ fidem : absit. S ed legem statiumꝰ. Qm̃ in suꝑioribꝰ ad fidem cunc
ta uisus est reuocare: ipse sibi qđ alii alio ꝓponi posset obtendit. Et dicit.
Si ꝑ fidem iustificatur homo. et non ex oꝑibus legis. Et si ds̃ circũcisionem

Expanded text:
ficandum dicatur. Justificat ergo unus atque idem Deus circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem. Quod si requirat aliquis curiosius, hi qui ex fide justificantur, per quem justificentur; et rursum, hi qui per fidem justificantur, ex quo justificentur: licet fortassis multa in hoc curiositas videatur, tamen convenienter dicere possumus, quod qui ex fide justificantur, initio ex fide sumpto per adimpletionem bonorum operum consummantur, et qui per fidem justificantur, a bonis operibus exorsi per fidem summam perfectionis accipiunt. Ita utrumque sibi adhaerens alterum ex altero consummatur. Et propterea, puto Apostolum statim in consequentibus posuisse. Legem evacuamus per fidem? Absit: sed legem statuimus. Quod ta visus est revocare, ipse sibi quod ab alio proponi posset ostendit et dicit: Si per fidem justificatur homo, et non ex operibus legis, et si Deus circumcisionem
Abbreviated transcription (Latin):
catur. ex fide et non ꝑ fidem iusti ficanda memoretur: P repuciũ uero
qđ sedo loco ad iustisicationem trahitur. non ex fide sed ꝑ fidem iusti¬
Primo et enĩ loco uir est. ex quo descende mulier dicit᷑ : et non ꝑ ui-¬
rũ. Sođo uero in loco ꝑ mulierem uir: quia munstrare quodã modo
mulier uidetur auctori uiro. Et idõ ꝑ mulierem dicitur nasci: et nõ ex

Expanded text:
catur, ex fide, et non per fidem justificata memoretur; praeputium vero, catur, ex fide, et non per fidem justificata memoretur; praeputium vero, quod secundo loco ad justificationem trahitur, non ex fide, sed per fidem justiprimo etenim loco vir est, ex quo descendere mulier dicitur, et non per virum; secundo vero loco per mulierem vir, quia ministrare quodam modo videatur mulier auctori viro, et ideo per mulierem vir dicitur nasci, et non ex
Abbreviated transcription (Latin):
pͥncipale aliquid huiꝰ p̃positionis indicio uidetur ostendi: Cum uero ꝑ
illum dicitur. sequentis causȩ. id est quȩ post principalem est intelli¬
gentia designatur. Ut uerbi causa dicamus qđ ait. ex ipso et ꝑ ipsum
et in ipso sut omĩa. Exipso pͥmȩ creationis om̃um: et hoc ipsum qđ
quȩ sunt. ex dõ eẽ ceꝑunt:: significantiã dedit. Per ipsum: qđ ea quȩ priꝰ
facta fuerant reguntur et dispensant᷑ ꝑ eum. a quo subsistendi uutium
trahunt. In ipso : qđ in qui iam correcti et em̃dati sunt. in ipsus ꝑfec¬
tione consistunt. Sicut ergo hȩeo plenissime rationis tenere differentias
edocentur. ut qđ subsistimus ex dõ habere dicam᷑: qđ dispensamur
et regim᷑. ꝑ ipsum fieri designetur. Qđ uero in sũma ꝑfectionis con¬
sistimꝰ. in ipso eẽ declaretur. Potest enĩ in p̾senti loco talis quedã obser¬
uari differentia: ut circũcisio quȩ uesit primo loco et ordine iustisi¬

Expanded text:
principale aliquid hujus praepositionis indicio videtur ostendi; cum vero, per ipsum, dicitur, sequentis causae, id est ejus quae post principalem est, intelligentia designatur, ut verbi causa, dicamus quod ait, ex ipso, et per ipsum, et in ipso omnia. Ex ipso, primae creationis omnium, et hoc ipsum quod quae sunt, ex Deo esse coeperunt, significantiam dedit; per ipsum, quod ea quae prius facta fuerant, reguntur et dispensantur per eum a quo subsistendi initium subtrahunt; in ipso, quod hi qui jam correcti et emendati sunt, in ipsius perfectione consistunt. Sic ergo haec plenissimae rationis tenere differentias edocentur, ut quod subsistimus, ex Deo habere dicamur; quod dispensamur et regimur, per ipsum fieri designetur; quod vero in summa perfectionis consistimus, in ipso esse declaretur. Potest in praesenti loco talis quidem obervari differentia, ut circumcisio quae velut primo loco et ordine justi
Abbreviated transcription (Latin):
iusta głatio est in fide crucis xp̃i : quȩ excludit om̃em illam głationem
quȩ descendit ex oꝑibus legis. Hȩc aut̃ nobis dicta sunt. pro eo qđ
tamquã int̾rogantis sermone dixit apłs. Ubi est eigo głatio tua: et ad
hec sibi ipse respondet: exclusa ẽ. Et rursum quasi ipse int̾roget ait.
Perquã legenr᷑ oꝑũ : et respondit sibi ipsi. non: sed ꝑ legem fidei. ar-
Qđ uero in p̾̃senti loco duarum legum facit iterum m̃tionẽ. & dicit legẽ
oꝑum et legem fidei : considera ipse qui legis. utrum ad legem moxsi. &
legem naturalem sermo hic debeat inclinari : an ad legem littere. et legẽ
sp̃c. Q uia lex litterȩ occidit. et mortem oꝑatur. Lex aut̃ sp̃s uitȩ liberat.
a lege peccati et mortis. Unde et conuenient̃. in consequentibus ponit.
An uidȩorum ds̃ tantum: Nonne et gentium : immo & gentiũ. Qm̃
quidem unus ds̃ qui iustisicab̾it circũcisionem ex fide : et p̃pucium ꝑ

Expanded text:
justa gloriatio est in fide crucis Christi, quae excludit omnem illam gloriationem, quae descendit ex operibus legis. Haec autem nobis dicta sunt pro eo quod tanquam interrogantis sermone dixit Apostolus: Ubi est ergo gloriatio tua? et ad haec sibi ipse respondit, exclusa est; et rursum quasi ipse interroget ait, Per quam legem? Operum; et respondit sibi ipsi, Non, sed per legem fidei. ArQuod vero etiam praesenti loco duarum legum facit iterum mentionem, et dicit legem operum et legem fidei, considera etiam ipse qui legis, utrum ad legem Moysi et legem naturalem sermo hic debeat inclinari, an ad legem litterae, et legem spiritus: quia lex litterae occidit, mortem operatur, lex autem spiritus vitae liberat a lege peccati et mortis. Unde et convenienter in consequentibus ponit: an Iudaeorum Deus tantum nonne et gentium immo et gentium quoniam quidem unus Deus qui iustificabit circumcisionem ex fide et praeputium per
Abbreviated transcription (Latin):
urõs et uidete regiones quia albȩ sunt ad messem. Nonne et hoc loco messis
scd̃o nominata. pͥmo ad corporalem messem refertur.: scdo uero ad spũalẽ¬
Et iterũ in euangłio cũ dicit ad samaritanã mulierem saluator. Damich
bib̾e. Et post responsum eiꝰ iterum dicit ad eam: Si scires quis est qͥ dicit
tibi da mͥ bib̾e. tu utiq petisses eum et dedisset tabi aquã uiuã. Et iterũ
addidit ad eam. Omĩs quibibet ex aqua hac: siciet iterũ. Qui aut bibit
ex aqua quã ego do ei: non siciet in ȩt̾nũ. Uides quom̃ et bib̾e aquã. nuc̃
quidem corporalit̃. nunc aut̃ spualit̾ in uno eodemq accipitur loco: Est

Expanded text:
vestros, et videte regiones, quia albae sunt ad messem. Nonne et hoc loco messis vestros, et videte regiones, quia albae sunt ad messem. Nonne et hoc loco messis secundo nominata, pEt iterum in Evangelio, cum dicit ad Samaritanam mulierem salvator: Da mihi bibere: et post responsum eius iterum dicit ad eam, Si scires quis est, qui dicit tibi, Da mihi bibere, tu utique petiisses eum, et dedisset tibi aquam vivam. Et iterum addidit ad eam: Omnis qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum: qui autem bibit ex aqua quam ego do ei, non sitiet in aeternum. Vide quomodo et bibere ex aqua, nunc quidem corporaliter nunc autem spiritaliter in uno
Abbreviated transcription (Latin):
opitulabitur lex naturȩ. etiã si uideat᷑ sentire aliqͥd de humana uisticia.
Illa enĩ lex potest sentire quia uit̾ homines iustum sit  ut qđ ipse quis
pati non uult. hoc ne proximo fiat. Nuinqͥd naturalit̾ potest sentire
de illa iusticia quȩ dicit. uidete ne faciatis iusticiã ur̃am corã hominibꝰ.
et ut nesciat sinistra tua qͥd facat dextã tua: Hȩc et huiꝰmodi uista
dictare non potest lex naturȩ. Et idõ dicit apłs nunc aut̃ sine lege naturȩ
scilicet iusticia di manifestata ẽ. testanoniũ habens legis morsi et ꝓpłarũ.
in quibꝰ sc̃s sp̃s multa ꝑ figuras et enignata de iusticia dĩ scripserat. Et nolo
mireris qđ unũ uocabulũ legis sedõ in eodem loco positũ: diuersa significet.
Inuenimꝰ hanc eẽ scripturȩ consuetudinem. Et in alũs locis. Ut ibi. Nõne
uosdicius quia adhuc quatuor m̃ses sunt ut ueniat messis. Et eleuate odos

Expanded text:
opitulabitur lex naturae, etiamsi videatur aliquid sentire de humana justitia. opitulabitur lex naturae, etiamsi videatur aliquid sentire de humana justitia. Illa enim lex potest sentire quid inter homines justum sit, ut quod ipse quis pati non vult, hoc ne proximo faciat. Nunquid naturaliter potest sentiri de illa justitia, quae dicit: Videte ne faciatis justitiam vestram coram hominibus, et ut nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua? Haec et hujusmodi justa dictare non potest lex naturae, et ideo dicit Apostolus: Nunc autem sine lege, naturae scilicet, justitia Dei manifestata est, testimonium habens legis Moysi et prophetarum, in quibus sanctus Spiritus multa per figuras et aenigmata de justitia Dei scripserat. Et nolo mireris quod unum vocabulum legis, secundo in eodem loco positum, diversa significet. Invenimus hanc esse Scripturae consuetudinem et in aliis locis, ut ibi: Nonne vos dicitis quia adhuc quatuor menses sunt, ut veniat messis? et elevate oculos
Abbreviated transcription (Latin):
cati: subiungit. nunc aut̃ sine lege iusticia dĩ manifestata est. Tale ẽ. gͦ
qđ dicit hȩͥc sicut ꝑ legem agnitio peccati. ita et manifestacio iusticiȩ dei ꝑ
legem non sit: sed sine lege manifestatur iusticia dĩ. Poterat enĩ naturȩ lex
arguere peccati naturã: et noticiã eiꝰ ostende. Iusticia aut̃ dĩ suꝑ greditur:.
et satis eminet hoc qđ cũq mens humana solis naturalibꝰ sensibꝰ potest
rimari. Neq enĩ sufficit ad iñtelligendam et considerandam hȩc quãcũq
humanã. sed ipsam dĩ iusticiã et uidicia quȩ ex ipsa descendunt. De qͥbꝰ
dicitur quia sunt abyssus multa. et quia tam profunda sit iusticia dei
et uidicia. ut apłs dicat quã inscutabilia sunt uidicia dĩ. Sed et sapientia
ita ad homines loquitur. quasi non possit iusticia dĩ naturȩ soliꝰ motib
sciri: s ꝑ doctrinȩ studium quęri. Et idõ dicit: discite iusticiã qui ui¬
dicatis orbem. Quam obrem ad dĩ iusticiam cognoscendam. nichil ꝓrsꝰ.

Expanded text:
agnoscitur. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est. Tale est ergo quod dicit, non sicut per legem agnitio peccati, ita et manifestatio justitiae Dei per legem fit, sed sine lege manifestatur justitia Dei; poterat enim naturae lex arguere peccati naturam, et notitiam ejus ostendere: justitia autem Dei supergreditur et supereminet hoc quodcunque mens humana solis naturalibus sensibus potest rimari. Neque enim sufficit ad intelligendam et considerandam non quamcunque humanam, sed ipsam Dei justitiam, et judicia quae ex ipsa descendunt, de quibus dicitur, quia sunt abyssus multa , et quia tam profunda sit justitia Dei et judicia, ut Apostolus dicit: Quam inscrutabilia sunt judicia Dei ! Sed et Sapientia ita ad homines loquitur, quasi non possit justitia Dei naturae solius motibus sciri, sed per doctrinae studium quaeri; et ideo dicit: Discite justitiam, qui judicatis orbem . Quamobrem ad Dei justitiam cognoscendam nihil prorsus
Abbreviated transcription (Latin):
Alediator dĩ et hominũ homo xp̃c iħc. Quo scilicet mediatorẽ ñ ad dĩtatẽ
xp̃i.s humanitatẽ q̃ ẽ eiꝰ anima referendũ doceret. Longitudo gͦ ponitꝰ
eiꝰ et latitudo. Longitudo illud significat qđ tendit ađ dm̃. tͥnitatiq
sociat᷑. latitudo. qđ int̾ homines q̃latã spatiosamq uiã ĩ ced̾e soleant
cõuersatꝰ:. Et idõ mediatoris recte nomine nuncupatꝰ. qͥ a ut diximꝰ aĩa
hȩc scã. media queͥdã fuit int̃ diumitatẽ tͥnitatis: et fragilitatẽ humani¬

Expanded text:
 Jesus, quo scilicet mediatorem non ad deitatem Christi, sed humanitatem referendum doceret. Longitudo ergo ejus ponitur et latitudo: longitudo illud significat, quod tendit ad Deum Trinitatique sociatur; latitudo, quod inter homines, qui latam spatiosamque viam incedere solent, conversatur: et ideo mediatoris recte nomine nuncupatur, quia, ut dixi, anima haec sancta, media quaedam fuit inter divinitatem Trinitatis et fragilitatem humani
Abbreviated transcription (Latin):
conuenit. Hec pro ut potiumꝰ inlocis tam ardus et tam dificilibus probata. siqͥs
forte animi nr̃i studium consideret amplecti poterit. Si uͦ infirmitatem sens
nr̃i notare uelit ueniam petimẽt ei qui melius dehis disserere ł explanare
eẽt mundi: sed ꝑiusticiam fidi. Hoc in loco mͥ uidet᷑ de lege morsi apłs dispu¬
tare: et asserere qđ promissio quȩ facta ẽ. ad abraham ut hereditatẽ mundi
idest terrȩ tocius acciꝑet ipse ł semen euis: non ex moysi lege constaret. Ante

Expanded text:
o IIII: Haec prout potuimus in locis tam arduis et tam difficilibus prolata si quis forte animi nostri studium consideret amplecti poterit, si vero infirmitatem sensus nostri notare velit veniam petimus et ei qui melius de his disserere vel explanare i. Hoc in loco mihi videtur de lege Moysi Apostolus disputare, et asserere quod promissio quae facta est ad Abraham ut haereditatem mundi, id est, terrae totius acciperet ipse vel semen ejus, non ex Moysi lege constaret. Quae
Abbreviated transcription (Latin):
Lex ergo & ꝓpħȩ: testes sunt usticiȩ dĩ. Quȩ iusticia ꝑ fidem iłnu xp̃i
manifestatur in om̃s credentes : in quibus nulla ẽ distinctio. utrũ aex uidȩ¬

Expanded text:
Lex ergo et prophetae testes sunt justitiae Dei, quae justitia per fidem Jesu Christi Lex ergo et prophetae testes sunt justitiae Dei, quae justitia per fidem Jesu Christi manifestatur in omnes credentes, in quibus nulla est distinctio utrum ex Judae
Abbreviated transcription (Latin):
quidem naturali : non tam̃ sine lege moysi uł ꝓpħis. Dat enĩ ei testimoniũ
lex: sicut et ipse dicit. Scrutamini scripturas: et ipse sunt quȩ testano¬
niũ reddunt de me. Nam lex quidem naturalis potest occasiones preb̾e
et intellectum dare ut diximꝰ: uł ad ea quȩ int̾ homines agi ȩquitas poscit.
uł hoc ipsum ut eẽ sentiat dm̃. De xp̃o aut̃ quia sit filiꝰ dĩ. sentire natura¬
lit̾ quis potest. Idõ ergo sine hac lege iusticia dĩ quȩ est xp̃c. manifestata
ẽ testificata alege moysi et ꝓpłns. Uerum priꝰquã ad consequentia ꝓperem̃
omittenda non uidetur ne hec quidem obseruatio. qđ in peocato quidem
agnitionem possit. In iusticia uero manifestacionem. Om̃e enĩ qđ manifes¬
tatur lux ẽ. Et si qđ manifestatur lux est: peccatũ qđ luxnon ẽ. non
manifestatur s agnoscit᷑. Ego sic accipio et illud. nichil occultũ qđ non
manifestetur: nec oꝑtum qđ non reueletur. Sed ad ꝓpositum reuertam᷑.

Expanded text:
quidem naturali, non tamen sine lege Moysi vel prophetis: dat enim ei testimonium lex, sicut et ipse dicit: Scrutamini Scripturas, et ipsae sunt quae testimonium reddunt de me . Nam lex quidem naturalis potest occasiones praebere et intellectum dare, ut diximus, vel ad ea quae inter omnes agi aequitas poscit, vel ad hoc ipsum, ut esse sentiat Deum. De Christo autem quia sit Filius Dei sentire naturaliter quis potest? Ideo ergo sine hac lege justitia Dei, quae est Christus, manifestata est, testificata ex lege Moysi et prophetis. Verum priusquam ad sequentia properemus, omittenda non videtur ne haec quidem observatio, quod in peccato quidem agnitionem posui, in justitia vero manifestationem. Omne quod manifestatur lux est: et si quod manifestatur lux est, peccatum, quod lux non est, non manifestatur, sed agnoscitur. Ego sic accipio et illud: Nihil occultum quod non manifestetur, nec opertum, quod non reveletur. Sed ad propositum revertamur.
Abbreviated transcription (Latin):
erit ut et nunc qui credit dõ. ꝑ fidem iħu xp̃i iustificetur cum fideli
abraham. Ubi est ergo gła tua  exclusa est: ꝑ quã legemꝰ oꝑumꝰ non:
sed ꝑ legem fidĩ. Arbitramur enĩ iustificari hominem ꝑ fidem: sine

Expanded text:
erit, et ut nunc qui credidit Deo per fidem Jesu Christi justificetur cum fideli erit, et ut nunc qui credidit Deo per fidem Jesu Christi justificetur cum fideli Abraham. Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non, sed per legem fidei. R
Abbreviated transcription (Latin):
fit ergo ꝑ reprociationem sanguinis xp̃i remissio p̾cedentiũ delictorum
in sustentacione dĩ: ad ostensionem iusticiȩ suȩ. Sustentacio dĩ est : ubi
peccator non statim punit᷑ ut peccat: sed scđm qđ ibidem apłs dixit. ꝑ
pacientiam dĩ adducitur ad pęnitentiã. Et in hoc ostende dicitur iustici
suam ds̃. Bene aut̃ addidit in hoc tempore. Presentis enĩ scłi tempore.
in sustentacione est iusticia dĩ. futuri uero in retribucionem. Iustum
nãq apđ dm̃ uisum est : ut qui futurum scłm ad udicium statuerat.
p̾sens sustentacioni & pacientiȩ deputaret. Nam si puniret in hoc tp̃re
peccatorem: iustum non uideretur iterum ad udicium quẽ pumerat
euocare. Si uero sustentet & paciatur in p̾senti scło: recte erit ustus
uidex in futuro. Iustificat ergo eũ qui ex fide est. Sicut & de abrahã
scriptum ẽ. quia credidit abraham dõ: et reputatum ẽ ei ad iusticiã.
Quia si abraham credidit ex fide iustificatus est: consequens sine dubro

Expanded text:
Fit ergo per repropitiationem sanguinis Christi remissio praecedentium delictorum in sustentatione Dei ad ostensionem justitiae suae. Sustentatio Dei est ubi peccator non statim punitur ut peccat, sed secundum quod ibidem Apostolus dixit, per patientiam Dei adducitur ad poenitentiam: in hoc loco ostendere dicitur justitiam suam Deus. Bene autem addit in hoc tempore. Praesentis enim saeculi tempore in sustentatione est justitia Dei, futuri vero in retributione; justum namque apud Dominum visum est, ut quia futurum saeculum ad judicium statuerat, praesens sustentationi et patientiae deputaret; nam si puniret in hoc tempore peccatorem, justum non videretur iterum ad judicium quem punierat evocare; si vero sustentet et patiatur in praesenti saeculo, recte erit justus Judex in futuro. Justificat ergo eum qui ex fide est, sicut et de Abraham scriptum, quia credidit Abraham Deo et reputatum est ei ad justitiam; quia si Abraham credidit, ex fide justificatus est: consequens sine dubio
Abbreviated transcription (Latin):
minet igitur nobis qui integram eẽ scripturam apłi conamur asserere.
et ordine suo cuncta constare: ut requiram̃ quis sine oꝑibꝰ sola fide uisti¬
ficatus sit. Quantũ igit᷑ ad exemplum ꝑtinet sufficere arbittor illum
latronem qui cũ xp̃o crucisixus clamauit ei de cruce. Dñe iħu meñito
nuĩ cum ueneris in regnum tiũ. Nec aliud quioquã describitur boni
oꝑis eiꝰ in euangłiis:. sed prohac sola fide. Ait ei iħc: Am̃ dico tbi hodie
mecum eris in paradiso. Temptemꝰ nunc si uidetur causȩ huiꝰ latronis
uerba apłi pauli: et dicamus ad uideũ. Ubi est engo gła tuas certũ quia
exlusa est. Exclusa autẽ non ꝑ legem oꝑum: sed ꝑ legem fidĩ. Per fidẽ
enĩ iustificatꝰ est latio sine oꝑibꝰ legis: Quia suꝑ hoc dñs non reqͥsuut
qđ priꝰ oꝑatus eẽt. nec expectauit quid oꝑis cum credidisset expleret:
sed sola confessione iustificatũ. comitem sib eum paradisum ingressu¬

Expanded text:
minet igitur nobis qui integram esse scripturam Apostoli conamur asserere, et ordine suo cuncta constare, ut requiramus quis sine operibus sola fide justificatus sit. Quantum igitur ad exemplum pertinet, sufficere arbitror illum latronem qui cum Christo crucifixus clamavit: Domine Jesu, memento mei cum veneris in regnum tuum . Nec aliud quidquam describitur boni operis ejus in Evangeliis, sed pro hac sola fide ait ei Dominus: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso . Aptemus nunc causae hujus latronis verba apostoli Pauli, et dicamus ad Judaeum: Ubi est ergo gloriatio tua? Certum, quia exclusa est; exclusa est autem non per legem operum, sed per legem fidei; per fidem enim justificatus est hic latro sine operibus legis, quia super hoc Dominus non requisivit quid prius operatus esset, nec exspectavit quid operis, cum credidisset, expleret, sed sola confessione justificatum comitem sibi eum paradisum ingressu
Abbreviated transcription (Latin):
torẽ. ꝑfidẽ insanguine eiꝰ Certũ est in om̃ibꝰ pęne locis. apłi sensũ ex legis &
ꝓpħarũ manare thesauris. Inqͥramꝰ gͦ ubi appellationẽ. ꝓpiciatorũ inuenire¬
possimꝰ: et inde hoc nom̃ assumpserit: Memim in exodo loquentẽ dñm
ad moy sen. et pcipientẽ: q̃ oportet eũ facere: Pmo qͥdẽ mandare arcam
et uec tes eiꝰ: atq anulos ꝑ arcę latera fieri. Post hec. & facies inquit propicia¬
toriũ exauro puro. duobꝰ cubitis et semis longitudinẽ ei: & munũ cubitũ
et semis latitudinẽ eiꝰ. Et facies duo cherubm aurea torn̾ata: et suꝑ pones
ribꝰ eius extendentia alas suas. et obumbrantia suꝑ propiciatoriũ: et ficies¬
ꝓpiciatoriũ suꝑ arc̾am. & marca̾ mittes testimonia quȩ dabotͥ et innotescã
tͥ inde et loqͣr ad te desursum ꝓpiciatoriũ int̾ mediũ duorũ cherubin. q̃ s̃
suꝑ arcam testam̃ti scđm om̃ia q̃ p̾cipiã tͥ ad filios isrł. Euident᷑ apparet qđ¬

Expanded text:
retributione. Certum est in omnibus pene locis, Apostoli sensum ex legis et prophetarum manare thesauris. Inquiramus ergo ubi appellationem propitiatorii invenerit, et unde hoc nomen assumpserit. Memini in Exodo loquentem Dominum ad Moysen, et praecipientem quae oporteret eum facere, primo quidem mandare arcam, et vectes ejus, atque annulos per arcae latera fieri. Post haec Facies, inquit, propitiatorium ex auro puro, duobus cubitis et semis longitudinem ejus, et unum cubitum et semis latitudinem ejus, et facies duo cherubin aurea intertornata, et superpones ribus ejus, extendentia alas suas, et obumbrantia super propitiatorium, et faciepropitiatorium super arcam, et in arcam mittes testimonia quae dabo, et innotescam tibi; inde et loquar ad te desursum super propitiatorium inter medium duorum cherubin, quae sunt super arcam testamenti, secundum omnia quae praecipiam t
Abbreviated transcription (Latin):
mauis est peccatũ meũ. quam ut remittar. Sed et patriarchȩ cũ ad
iosepli descendissent in ȩgyptum. et simulata ab eo confutacione unge¬
rentur: ita ad alterutrum dicunt. In peccatis sumꝰ pro fratre nroꝰ.
quia despeximꝰ tribulationem animȩ eius cum rogaret nos. &e non exau
legem fuisse constat: ita dicit. Qđ et si peccaui inuitꝰ. si occultaui pecra¬
tum meũ. aut confusus sum coram multitudine popłi: quominꝰ annũ¬
ciarem delictum meũ. Qui om̃s eiudent̃ docentur agnouisse peccatũ
cordibus homium. Hȩc ergo lex quȩcũq dicit: Insqui in lege sunt

Expanded text:
Majus est peccatum meum, quam ut remittatur ? Sed et patriarchae cum ad Joseph descendissent in Aegyptum, et simulata ab eo confutatione arguerentur, ita ad alterutrum dicunt: In peccatis sumus pro fratre nostro, quia despeximus tribulationem animae ejus, cum rogaret nos, et non exaudlegem fuisse constat, cum ita dicit: Quod et si peccavi invitus, si occultavi peccatum meum, aut confusus sum multitudine populi, quominus annuntiarem delictum meum . Qui omnes evidenter docentur agnovisse peccatum cordi
Abbreviated transcription (Latin):
semꝑ urgentur. uiam pacis ignorant: recte intelligonꝰ. Dicit enĩ ꝓpħa
ad dñm. P ax multa diligentibus nom̃ tuũ. et non est illis scandalũ.
Sed et ille popłs qui de egrpto eductus est uiam pacis incessit ut ad
t̾ram repromissionis ueniret. et habitaret in ierłm quȩ int̾pretatur
usio pacis sicut et ꝓpħa dicit. Factus est in pacelocus eiꝰ. et habitacio
eiꝰ in fyon. P leniꝰ hoͥc uiã pacis agnoscit. qui ad cȩlestis ierłm habitacł̃m

Expanded text:
semper urgentur, viam pacis ignorant, recte intelligimus. Dicit enim Propheta semper urgentur, viam pacis ignorant, recte intelligimus. Dicit enim Propheta ad Dominum: Pax multa diligentibus nomen tuum, et non est illis scandalum . Sed et ille populus qui de Aegypto eductus est, viam pacis incessit, ut in terram repromissionis veniret, et habitaret in Jerusalem, quae interpretatur visio pacis, sicut et Propheta dicit: Factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion . Plenius autem viam pacis agnoscit, qui ad coelestis Jerusalem habitaculum
Abbreviated transcription (Latin):
quorum corpora trucidantur: sed et hi qui quolibet scandalo animam
a dõ separant. uiri sanguinũ nominantur. Sicut enĩ homicida dicitur
ille qui corpus ab anima separat. ꝑ quã uuuficatur: ita et multo etiã
ueriꝰ ille homicida dicendus est qui animam auera uita separat qđ ẽ.
ds̃. P edes aut̃ hoc in loco illos intellige: de quibus dicit ppħa. Mei aũt
pene moti sunt pedes: hoc est consilium quo agimꝰ iter uitȩ. Contricio
et infelicitas in uiis eoꝵ et uiã pacis non cognouerunt. Contͥcionẽ hic
dicit contricionem qua peccatores dicuntur conterere iugũ dñi. et
ꝓicere a ceruicibus suis. Similit̾ et infelicitas. uł sicut alibi legitur miseria
accipiendum est. quia miser effectus est homo et infelix. qui cum in ho¬
nore eẽt non intellexit: cõparatus est uim̃tis insipientibꝰ et similis factꝰ
est eis. Et uiã pacis non cognouerunt. P ax nr̃a xp̃c est. Uia ergo pa¬
cis: uia xp̃i est. Sed et si accipiamꝰ qđ peccatores dum iuitiorũ bellis

Expanded text:
onum, per quam itur ad gehennam. Qui quolibet scandalo animam a Deo separant, viri sanguinum nominantur; sicut enim homicida dicitur ille qui corpus ab anima separat, qua vivificatur, ita et multo etiam verius ille homicida dicendus est, qui animam a vera vita separat, quae est Deus. Pedes autem hoc in loco illos intellige, de quibus dicit Propheta: Mei autem pene moti sunt pedes , hoc est consilium quo agimus iter vitae. Contritio, inquit, et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognorerunt. Unde dicdicit contritionem, qua peccatores dicuntur conterere jugum Domini et projicere a cervicibus suis. Similiter et infelicitas, vel sicut alibi legitur, miseria accipiendum est, qua miser effectus est homo et infelix, qui cum in honore esset, non intellexit, sed comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est eis . Et viam pacis non cognoverunt. Pax nostra Christus est; via ergo pacis, via Christi est. Sed etsi accipiamus quod peccatores, dum vitiorum bellis
Abbreviated transcription (Latin):
mus omẽm mundum hic. quid appellauerit. Numquid nã putabit᷑
omĩs mundus ita terrenus lnc deb̃e intelligi locus. ut et arbores. et
lapides. et herbȩ. ac semina et paleȩ. quȩ in ipso sunt. pariter nominatȩ
sunt: partes enim mundi hȩc esse singła uidentur. Non arbitror ita
quempiam ineptum inueniri : ut hȩc possit asserere. Restat igitur ut
omẽm mundum om̃e rationabile animal dicat. Et sicut omẽ qđ irratio¬
nabile est excipitur ab hoc sensu: ita nulla miclii uidetur ab hac con¬
dicione rationabilis creatura se cerni. Om̃is ergo mundus obnoxiꝰ fit dõ.¬
ꝑ hoc qdđ legem naturalem inseruit om̃ibus. De quibꝰ et in alio loco dicit:
Qđ in nomine iħu om̃e genu flectatur clestium. terrestriũ et infernoꝵ.

Expanded text:
mus omnem mundum, hic quid appellaverit. Nunquidnam putabitur omnis mundus ita terrenus hic debere intelligi locus, ut et arbores, et lapides et herbae, ac semina et plateae quae in ipso sunt pariter nominatae sint? partes enim mundi hujus esse singula videntur. Non arbitror ita quempiam ineptum inveniri ut haec possit asserere. Restat igitur ut omnem mundum, omne rationabile animal dicat, et sicut omne quod irrationabile est, excipitur ex hoc sensu, ita nulla mihi videtur ab hac conditione rationabilis creatura secerni: omnis ergo mundus obnoxius fit Deo per hoc quod legem naturalem inseruit omnibus, de quibus et in alio loco dicit , quod in nomine Jesu omne genu flectetur coelestium et terrestrium e
Abbreviated transcription (Latin):
est coram dõ iustificari: aliud coram hominibꝰ. Hoc est ad cõ paritionẽ
aliorum hominũ potest alius homo qui em̃dqaiꝰ uxcerie. iustus uideri :
Ad cõparationem aut̃ dĩ non solum homo non iustificabitur .: sed et
sicut iob dicit. stellȩ aut̃ non sunt mundȩ coram ipso. Quȩ utiq corã
nobis mundȩ sunt. Hoc ẽ ad cõplarationem hominũ mundę habent᷑
ꝑ legem discimꝰ quid agendum sit. quid cauendum simul: & qͥd peccatũ
sit. et quid non sit agnoscimꝰ. Non ergo ut heretici dm̃ accusant. legis¬
mala radix est lex. et mala arbor ꝑ quã peccati uenit agnitio: quia nõ
dia eu sege agnetio peccati sed ꝑ legem. ut scias nonĩpsa ortum. sed ꝑ
ipsam agnitum eẽ peccatum. Ut uerbi gra: si diceremꝰ ꝑ artem medicine
melis languoris agnitio. nũ quid nam uidebitur tibi causa languoris ese
medicina quia ꝑ ipsam qualitas languoris agnoseitur: sed sicut conseno
bonam eẽ medicinã quȩ egritudinis intelligentuam p̃stit. quo possit uitare

Expanded text:
est coram Deo justificari, aliud coram hominibus, hoc est, ad comparationem aliorum hominum, potest alius homo qui emendatius vixerit justus videri; ad comparationem autem Dei non solum homo non justificabitur, sed et sicut Job dixit: Stellae autem non sunt mundae coram ipso , quae utique coram ipso nobis mundae sunt, hoc per legem Domini qui agendum sit, quid cavendum simul, et quid peccatum sit, et quid non sit, agnoscimus, non ergo, ut haeretici Deum legis accusant, mala radix est lex, et mala arbor, per quam peccati venit agnitio: quia non dixit ex lege agnitio peccati, sed per legem, ut scias non ex ipsa ortum, sed per ipsam agnitum esse peccatum, ut verbi gratia, si diceremus, per artem medicinae datur languoris agnitio, nunquidnam videretur tibi causa languoris esse medicina, quia per ipsam qualitas languoris agnoscitur? Sed sicut constat bonam esse medicinam, quae aegritudinis intelligentiam praestat, qua possit vitari
Abbreviated transcription (Latin):
et amaritudine plenum est: ex.xiii. psalmo uidetur assumptũ. Tum de¬
inde ueloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Uel in esaia inue¬
mes. uł in prouerbiis. S et contricio et infelicitas in uiis eorũ. et uiam
pacis non cognouerunt: Non quidem ad integrum recordor ubi scriptũ
sit. Suspicor tam̃ ui uno propłiarum inueniri posse. In psalmis aut̃ scrip¬
tum est. non est timor dĩ ante oculos eorũ. Hȩc aut̃ omĩa testimonia
uidetur congregare uoluisse ob hoc: ut ostend̾et quia qđ causatur uidȩ¬
os & grecos om̃s sub peccato eẽ. non tam sua quam scȩ̃ scripturȩ scientia

Expanded text:
ET AMARITUDINE PLENIUM EST, ex nono psalmo uidetur acceptum. VELOCES PEDES EORUM AD EFFUNDENDUM SANGUINEM, uel in Isaia inuenies uel in Prouerbiis. Sed CONTRITIO ET INFELICITAS IN VIIS EORUM, ET VIAM PACIS NON COGNOUERUNT, non quidem ad integrum recordor ubi scriptum sit; suspicor tamen in uno prophetarum inueniri posse. In psalmis autem scriptum est: NON EST TIMOR DEI ANTE OCULOS EORUM. Haec autem testimonia uidetur congregasse ut ostenderet quia, quod causatur Iudaeos et Graecos omnes sub peccato esse, non tam sua quam Scripturae sententia
Abbreviated transcription (Latin):
In t̾cio decuno igitur psalmo: ita scriptum ẽ. Dñs de cęlo respexit suꝑ filios
hominũ. ut uideret si est intelligens aut requirens dm̃. S in.Lii. psalmo¬
ita dicit. Ds̃ de cęlo respexit suꝑ filios hominũ. ut uideret si est intelligens
aut requirens dm̃. Et uidetur idem seruari sensus etiam in eo qđ apłs posuit.
non est intelligens. non est requirens dm̃. Et qđ dixit non est ustus quisquã.
puto ex eo sumpserit qđ scriptum est. non est qui faciat bonitatem: non est
usq ad unũ. In quo etiã si sermo conuera uidetur. sensus tam̃ unus idemq¬

Expanded text:
In tertio decimo igitur psalmo ita scriptum est: Dominus de coelo prospexit super filios In tertio decimo igitur psalmo ita scriptum est: Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videret si est intelligens, aut requirens Dinus de coelo prospexit super filios hominum, ut videret si est intelligens, aut requirens Deum. Et videtur idem sensus servari etiam in eo quod Apostolus posuit: Non est intelligens, non est requirens Deum. Et quod dixerit: Non est justus quisquam, puto, ex eo sumpserit ubi scriptum est: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. In quo etiam si sermo vide
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ loquuntur ad popłm non propriis p̃sumta sentencuĩs. s diuinis
munita testimoniis proferant. Si enim ipse tantus ac talis apłs auctori¬
tatem dictorum suorũ sufficert non credit. nisi doceat in lege & ꝓpłs
scripta eẽ quȩ dicit. quantomagis nos minie hoc obseruare debemus.
ut non nr̃as cum docemus. s sc̃i sp̃s sentencias proferamꝰ: Illud etiam
ea quȩ subsequuntur testimonia. in t̾cio decimo psalmo consequenter ex¬
in tegro posita inueniuntur. In grecis aut̃ pene om̃ibus non ampliꝰ in
iustus quisquã non ẽ. intelligens. non ẽ. requirens dm̃: non eisdem sermonibꝰ
inuenitur in psalmo. s alii ꝑmutantur. alũ assumunt᷑. alii relinquunt᷑. qđ¬
ritatem. ut cum scripturȩ testimoniis utendum fuerit. sensum magis ex ea
quam uerba capiamꝰ. Hoc enim & in ȩuangłiis factum frequent̾ inuenies.

Expanded text:
quae loquuntur ad populum non propriis praesumpta sententiis, sed divinis quae loquuntur ad populum non propriis praesumpta sententiis, sed divinis munita testimoniis proferant. Si enim ipse tantus ac talis Apostolus auctoritatem dictorum suorum sufficere posse non credit, nisi doceat in lege et prophetis scripta esse quae dicit, quanto magis nos minime hoc observare debemus, ut non nostras cum docemus, sed sancti Spiritus sententias proferamus. Scimea quae subsequuntur testimonia in decimo tertio psalmo consequenter nter inueniuntur, in Graecis autem pene omnibus non amplius justus quisquam, non est intelligens, non est requirens Deum, non eisdem sermonibus invenietur in psalmo, sed alii permutantur, alii assumuntur, alii relinquunturitatem, ut cum Scripturae testimoniis utendum fuerit, sensum magis ex ea quam verba capiamus: hoc etenim in Evangeliis factum frequenter invenies.
Abbreviated transcription (Latin):
elationis causa uni aduersum alium : cum utq non ex sua iusticia. sed
ex dĩ miscd̃ia uemat ad salutem. P robauit ergo grecos quidem. idest
gentiles eẽ. sub peccato cum ait. Dicentes enim se ẽẽ sapientes: stulti facti
sunt. Et mutauerunt głam incorrupabilis dĩ: in similitudinẽ inagnus
corruptibilis hominis. et uolucrũ. et quadrupedum et serpentiũ. P ropt̾
qđ tradidit eos ds in reprobum sensum: et rłiqͣ. Iudȩos uero cum dicit.
Si aut̃ tu uideus cognominaris: et requiescis in lege. et rłiq̃. Quibꝰ addidit.
Qui gͦ doces alium te ipsum non doces: qui p̾dicas non furandum furaris.
et cȩt̾a. Per hȩc ergo dicit: quia causati sum̃ uidȩos et grecosom̃s sub pec¬
cato eẽ. P ost hȩc ergo qđ dicit. ut ei moris est de seripturis scĩs uult affir¬
mare quȩ dixerat: simul et doctoribus ȩccłȩ prebet exemplum. ut ea

Expanded text:
elationis causa uni adversum alium, cum uterque non ex sua justitia, sed elationis causa uni adversum alium, cum uterque non ex sua justitia, sed ex Dei misericordia veniat ad salutem. Probavit ergo Graecos quidem, id est gentiles, esse sub peccato cum ait: Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt, et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudruptibilis hominis et volucrum, et quadrupedum, et serpentium. Propter quod tradidit eos Dominus in reprobum sensum, et reliqua. Judaeos vero cum dicit: Si autem tu Judaeus cognominaris, et requiescis in lege, et reliqua, quibus addidit: Qui ergo doces alium, teipsum non doces; qui praedicas non furandum, furaris, etc. Post haec ergo dicit, quia causati sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse. Post haec vero, ut ei moris est de Scripturis sanctis vult affirmare, quae dixerat simul et doctoribus Ecclesiae praebet exemplum, ut ea
Abbreviated transcription (Latin):
et uiam pacis non cognouerunt non est timor dĩ ante oculoseorũ. P rȩdixi¬
mus iam qđ in hac ȩpła paulus uelut arbiter quidam int̾ eos qui excir¬
cũcisione crediderunt. et eos qui ex gentibꝰ temꝑet sermonem semper
et libret: et nunc hos nunc illos in quibusdam udeatur urgere: et rursũ
singulas partes certa quadã spe promissionis anmet. Quia ergo uisus
fuerat in suꝑioribus dicere. qm̃ si p̾puciũ iusticias legis crstodiat. uidi¬
cabit eum qui in circũcisione p̃uaricator est legis. rursum eos quos hu¬
miliauerat alleuare addidit. Quid ergo ampliꝰ est uidȩi. aut quȩ utilitas
circumcisionis : multum ꝑ omnẽ modum. P rimo quidem. quia credita
sunt eloquia dĩ. P ost hȩc cum ins consequent᷑ quȩdam fuisset prosequut᷑.
addidit nunc et dicitur. Quid gͦ tenemꝰ ampliꝰ. causati enĩ sumꝰ uideos
et grecos om̃s eẽ sub peccato. Qđ si om̃s sub peccato sunt. ergo non erit

Expanded text:
. Praediximus jam quod in hac Epistola Paulus, velut arbiter quidam inter eos qui ex circumcisione crediderunt, et eos qui ex gentibus, temperet sermonem semper et libret, et nunc hos, nunc illos, in quibusdam videatur arguere, et sursum per singulas partes certaque spe promissionis animae. Quia ergo visus fuerat in superioribus dicere, quoniam si praeputium justitiam legis custodiat, judicabit eum qui in circumcisione praevaricator est legis, rursum eos quos humiliaverat levare addidit: Quid ergo amplius est Judaeo, aut quae utilitas circumcisionis? multum per omnem modum: primo quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. Post haec cum hic consequenter quaedam fuisset prosecutus addidit, nunc et dicit: Quid ergo tenemus amplius? causati enim sumus Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse. Quod si omnes sub peccato sunt, non erit
Abbreviated transcription (Latin):
om̃i inmundicia. Uidetur aut̃ paulus hoc in loco maiꝰ aliquid in istis
de quibus sermo ẽ. ostendẽ criminis. cum eos sepulchrum non tectum
neq cooꝑtum. sed patens appellat. Clausa enĩ sepulchra dicunt᷑. quos
aliquantulum pudor cohibet palam delinquere et proferre ad publi¬
cum crimina sua. Patens uero sepulchrũ dicuntur h. qui inmundi¬
eis suas et impuritates in ꝓpatulo habent: quibꝰ assiduitas et usus sce¬
lerum qđ est in malis ultmũ etiã cõmissorũ uerecundiam sustulit. ut iã
non apiant os suũ et proferant uerbum dĩ uerbum uiuũ. s apiant
guitur suũ et proferant uerbum mortuũ. uerbũ diaboli. non de corde

Expanded text:
orum. Videtur autem Paulus hoc in loco majus aliquid in istis, de quibus sermo est, ostendere criminis, cum eos sepulcrum non tectum neque coopertum, sed patens appellat; clausa enim sepulcra dicuntur, quos aliquantulum pudor cohibet palam delinquere, et proferre ad publicum crimina sua: patens vero sepulcrum dicuntur hi qui immunditias suas et impuritates in propatulo habent; quibus assiduitas et usus scelerum, quod est in malis ultimum, etiam commissorum verecundiam sustulit, ut jam non aperiant os suum et proferant verbum Dei, verbum vivum, sed aperiant guttur eorum, et profer
Abbreviated transcription (Latin):
beat boni et mali. sine lege eẽ dicitur. cum etiam si peccat quia lex in
eo non est peccatum ͤ non imputatur : sed arguens peccatum. qđ priꝰ ieo¬

Expanded text:
abeat boni vel mali, sine lege esse dicitur, cum etiamsi peccat, quia lex in abeat boni vel mali, sine lege esse dicitur, cum etiamsi peccat, quia lex in eo non est, peccatum ei non imputatur.
Abbreviated transcription (Latin):
est lex: nec p̾uaricatio. Apud uidȩos quidem legem morsi eẽ. manifestũ
est. Apud gentiles uero. legem natuix eẽ. confirinat. quȩ testimonio
conscientiȩ arguat delinquentem. Ubi ergo quęrimus hominem in quo
non sit lex. et qui ꝑ hoc non uideatur eẽ in p̾uaricatione peocatĩ. Quia
& ipse paulus de semetipso dicit. Ego autem uiuebam sine lege aliquan¬
de. Quando paulis sine lege uixit: qui rursum de semet ipso dicit
aliquando sine lege uixisse: qui oc taua die natiuitatis suȩ signũ circũcisi¬
onis ex lege suscepit: Unde constat tunc fieri hominem sub lege. quando
ad id ȩtatis uenerit ut eligere possit et discernere quid sit lex: Nec prius
legis illius extrinsecus iugum susciꝑet. quam int̾nȩ et naturalis legis
hab̃̾e incipiat firmitatem. Deniq in eo ubi dixit ego aut̃ uiuebam sine
lege aliquando. addidit. Sed ubi uenit mandatũ. peccatũ reuixit.
Inquo. hoc est qđ ostendit. quia in pueritia prusquã discretionem qͥs h¬

Expanded text:
t ? RESPONSIO . Apud Judaeos quidem legem Moysi esse manifestum est. Apud Gentiles vero legem naturae, non dubium est, quae testimonio conscientiae arguat delinquentem. Ubi ergo quaeremus hominem, in quo non sit lex, et qui per hoc non videatur in praevaricatione peccati? Quia et ipse Paulus de semetipso dicit, Ego autem vivebam sine lege aliquando. Et quando Paulus sine lege vixit, qui rursum de semetipso dicit aliquando sine lege vixisse, qui octava die nativitatis suae signum circumcisionis ex lege suscepit? Unde constat tunc fieri hominem sub lege, quando ad id aetatis venerit, ut eligere possit et discernere quid sit lex, nec prius legis ullius extrinsecus jugum suscipere, quam internae et naturalis legis habere incipiat firmitatem. Denique in eo ubi dixit, Ego autem vivebam sine lege aliquando, addidit: Sed ubi venit mandatum, peccatum revixit . In quo hoc est quod ostendit, quia in pueritia, priusquam discretionem quis h
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur qđ non dicitur decliuasse. nisi is qui aliquando in uia recta ste¬
tit. Unde apparet primũ illud naturȩ rationabile opꝰ qđ a dõ factũ ẽ.
fuisse rectum: et in uia recta creatoris ipsus muere collocatũ. Sed
quid ad leuũ peccati iter detor sit. merito nunc dicitur declmasse : iẽ
exemplo ẽ. primꝰ hõ adam qui de paradisi uia recta male suadi fraude
serpentis. ad prauas et tortuosas mortalis uitȩ semitas decimauit. Conse¬

Expanded text:
videtur quod non dicitur declinasse, nisi is qui aliquando in via recta stetit. Unde apparet primum illud naturae rationabilis opus, quod a Deo factum est, fuisse rectum, et in via recta Creatoris ipsius munere collocatum. Sed quia ab hac ad laevum peccati iter detorsit, merito nunc dicitur declinasse, sicut exemplo est primus homo Adam, qui de paradisi via recta malesuadi fraude serpentis ad pravas et tortuosas mortalis vitae semitas declinavit. Ne
Abbreviated transcription (Latin):
ator & corporis : A ut suꝑfluo se plasmasse partẽ illam corporis notat. quã
pꝰmodum mandat abscidi. & ꝑ miserorum supplicia propriũ em̃dat erro¬
rem: Aut qđ necessario et utilit̾ fecit non recte mandat auferri : Tũ p̃tea
sicure ẽ dõ plurimos ad cultũ suȩ religionis adduci: maximũ ex cirtũci¬
sione obstaculũ nascitur. Cum eo enĩ qđ suppliciũ unusquisq declinat tum

Expanded text:
ator et corporis superfluo se plasmasse partem illam corporis notat quam postmodum mandat abscidi, ut per miserorum supplicia proprium emendat errorem? aut quod utiliter fecit, non recte mandat auferri? Praeterea, si curae est Deo plurimos ad cultum sanae religionis adduci, maximum ex circumcisione obstaculum nascitur. Cum eo enim quod supplicium unusquisque declinat, tum
Abbreviated transcription (Latin):
UII. diebus scdm dies purgationis inmunda erit. Et die octaua circũcidet
carnem p̃pucii eiꝰ : & triginta diebus sedebit in sanguine suo inmunda. Hȩc

Expanded text:
septem diebus secundum dies purgationis ejus immunda erit, et die octava circumcidetur septem diebus secundum dies purgationis ejus immunda erit, et die octava circumcidetur caro praeputii ejus, et triginta diebus sedebit in sanguine suo immunda. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
scriptum primo de circũcisione mandatum: cum responsa darentur ad
abraham hoc mͦ. Et dixit dñs ad abraham. Tuaut̃ testam̃tum meũ ser¬
uabis: & om̃e sem̃ tuũ post te in generationes suas. Et hoc testamentum
qđ disposui int̾ me & uos: et int̾ me et int̾ medium seminis tui post te.
in generationes eorũ. Circũcidetur omẽ mascłinũ ur̃m: et cirrũcidetis
carnem p̃pucũ ur̃i. Et erit in signo testam̃ti int̾ me & uos. Et puer
octaua die cucũcidetur in uobis. Om̃is mascł̾s in generationibꝰ urĩs. uer¬
naculus. & peccunia emptus ab om̃bus filiis alienigenarũ qui non est
carne p̾pucii sui die octaua: exterminabitur anima illa de genere suo. quia
testam̃tum meũ dissipauit. Non nos tam̃ latere debet: qđ in aliis exempla¬
scriptum ẽ. Et locutus est dñs ad moy sen dicens. Loquere filiis isrł. & dices
ad eos. Mulier quȩcũq susceꝑit sem̃ & pepererit mascłm: inmunda erit

Expanded text:
scriptum primo de circumcisione mandatum, cum responsa darentur ad Abraham, hoc modo: Et dixit Dominus ad Abraham: Tu autem testamentum meum servabis, et omne genus tuum post te in generationes tuas; et hoc est testamentum qinter me et vos: Circumcidetur omne masculinum vestrum, et circumcidetis carnem praeputii vestri, et erit in signo testamenti inter me et vos; et puer octavo die circumcidetur in vobis; omnis masculus in generationibus vestris, vernaculus et pecunia emptus, ab omnibus filiis alienigenarum, et qui non est carne praeputii sui die octava, exterminabitur ille de genere suo, quia testamentum Dei dissipavit . Non nos tamen latere debet quod in aliis exemplascriptum est: Et locutus est Dominus ad Moysen dicens: Loquere filiis Israel, et dices ad eos: Mulier quaecunque susceperit semen, et pepererit masculum, immunda erit
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ in hominum m̃datio magis ostenditur. et iusticia eiꝰ ꝑ hominũ iniuis¬
ticiam cõprolutur: faciamꝰ ergo nos mala ut ex malis eueniant bona. &
m̃tiamur nos. ut ex nr̃o m̃datio dĩ ueritas clarescat. S hȩc quidem
de nobis confingunt. blasphemantes nos. Qđ quasi ex ipsiꝰ asfertionis
nĩȩ consequentia hȩc dici uł consequi uideantur: qđ ratio dogmatis nr̃i
om̃mo non recipit. qui ustum & uerum intelligimꝰ iudicem dm̃. Sci¬

Expanded text:
Dei in hominum mendacio magis ostenditur, et justitia ejus per hominum injusDei in hominum mendacio magis ostenditur, et justitia ejus per hominum injustitiam comprobatur, faciamus ergo nos mala, ut ex malis eveniant bona, et mentiamur nos, ut ex nostro mendacio Dei veritas clarescat. Sed haec quidam de nobis confingunt blasphemantes nos, quod quasi ex ipsius assertionis nostrae consequentia haec vel dici vel consequi videantur, quod ratio dogmatis nostri omnino non recipit, qui justum et verum intelligimus judicem D