comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinere: satis ut opinor
ca conceptione hominis: quoꝵ numerus est
sus a iano. eamq seriem ꝑduxcit usq ad decrepiti
minis mortẽ: & deos ad ipsum hominẽ ꝑtinentes
ausit ad neniam deam. quȩ infuncrib senũ cantat᷑.
einde coepit deos alios ostendere qui ꝑtinerent non
adipsum hominẽ. sed adea quȩ sunt hominis: sicuti
sunt uictus atq uestitꝰ. & quȩcunq alia huic uitȩ
sunt necessaria: ostendens in om̃ib qđ sit cuiusque
munus. & ꝓpter quid cuiq debeat supplicari:
inqua uniuersa diligentia nullos demonstrauit uel
nominauit deos. aquib uita ȩt̾na poscenda sit: ꝓpt̃
quam unã ꝓprie nos xpĩani sumꝰ Quis ergo usque.
adeo tardus sit: ut non intelligat istum hominẽ ciuilẽ
thex logiam iam diligent̃ exponendo & apcriendo.
eamq illi fabulose indigne atq ꝓbrosȩ similẽ
demonstrando. atq ipsam fabulosam partem esse
huius satis euident̃ docendo. ñ nisi ipsi naturali qͣm

Expanded text:
tinere satis, ut opinor,coepit a conceptione hominis, quorum numerum est exorsus a Iano, eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem, et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam, quae in funeribus senum cantatur; deinde coepit deos alios ostendere, qui pertinerent non ad ipsum hominem, sed ad ea, quae sunt hominis, sicuti est uictus adque uestitus et quaecumque alia huic uitae sunt necessaria, ostendens in omnibus, quod sit cuiusque munus et propter quid cuique debeat supplicari; in qua uniuersa diligentia nullos demonstrauit uel nominauit deos, a quibus uita aeterna poscenda sit, propter quam unam proprie nos Christiani sumus. Quis ergo usque adeo tardus sit, ut non intellegat istum hominem ciuilem theologian tam diligenter exponendo et aperiendo eamque illi fabulosae, indignae adque probrosae, similem demonstrando adque ipsam fabulosam partem esse huius satis euidenter docendo non nisi illi naturali, quam
Abbreviated transcription (Latin):
nin. Mus. sed multomagis ꝓpter uitã ȩternã quȩ post
lortem futura est qđ isto uno ctiã illis cooperantibus
gimus. colendi non sunt. Sed qm̃ ueternosȩ consuetu.¬
dinis uis nimis in alto radices habet: si cui de ista ciui¬
li theologia respuenda atq uitanda parũ uideor
disputasse. in aliud uolum̃ qđ huic opitulante dõ
oniungendum est animum intendat.

Expanded text:
d multo magis propter uitam aeternam, quae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo oniungendum est, animum intendat.
Abbreviated transcription (Latin):
facta est. eod hrpponẽ bassus quidã sirus ad
memoriã ẽiusdẽ martiris orabat ꝓȩgrotante & pericli¬
tante filia: eoq secũ uestẽ eius attulerat: Cum ecce
pueri de domo cucurrerunt: qui ei mortuã nuncia¬
rent. Sed cũ orante illo ab amicis eiꝰ exciperentur:
ꝓhibuerunt eos illi dicere. ne ꝑ publicũ plangeret.
Qui cũ domũ redisset iã suoꝵ eiulatib ꝑsonantẽ. et
uestẽ filiȩ quã ferebat suꝑ eã ꝓiecisset : reddita ẽ uitȩ¬

Expanded text:
facta est. Aput Hipponem Bassus quidam Syrus ad memoriam eiusdem martyris orabat pro aegrotante et periclitante filia eoque secum uestem eius adtulerat, cum ecce pueri de domo cucurrerunt, qui ei mortuam nuntiarent. Sed cum orante illo ab amicis eius exciperentur, prohibuerunt eos illi dicere, ne per publicum plangeret. Qui cum domum redisset iam suorum eiulatibus personantem et uestem filiae, quam ferebat, super eam proiecisset, reddita est uit
Abbreviated transcription (Latin):
in regnocęloꝵ beatitudo uerissima spiricͤalis. Qua
qm̃ nichil est melius: hucusq ad iuuat ds̃ Iamnunc
uideo eẽ monstrandũ: quid ipsi dauid qͥ sauli successit
in regnũ. cuiꝰ mutatione finalis illa mutatio figurata
est. ꝓpter quã diuinitꝰ cuncta dicta. cuncta conscrip.¬
ta sunt ds̃ ꝓmiserit: qđ ad rẽ de qͣ agimꝰ ꝑtinit
uii regi dauid multa ꝓspera ꝓuenissent: cogita¬
uit facere dõ domũ. templũ illud scilicet excellentis¬
sume diffamatũ: qđ arege salomone filio eius postra
cum dixisset ds. qđ non ab ipso dauid sibi ȩdifica.¬
retur domꝰ. neq ꝑtantũ tempus se mandasse cui¬
quam in popło suo ut sibi fieret domꝰ cȩdrina: & nc̃
inquit hȩc dices seruo meo dauid. Hȩx dicit dñs
omp̃s: Accepi te de ouili ouiũ. ut esses inducẽ super

Expanded text:
in regno caelorum beatitudo uerissima spiritalis; qua in regno caelorum beatitudo uerissima spiritalis; qua m nihil est melius, huc usque adiuuat Deus. CAuideo esse monstrandum, quid ipsi Dauid. qui Sauli successit in regnum, cuius mutatione finalis illa mutatio figurata est, propter quam diuinitus cuncta dicta, cuncta conscripta sunt, Deus promiserit, quod ad rem de qua agimus pertinet. Cum regi Dauid multa prospera prouenissent, cogitauit facere Deo domum, templum illud scilicet excellentissime diffamatum, quod a rege Salomone filio eius postea cum dixisset Deus, quod non ab ipso Dauid sibi aedificaretur domus. neque per tantum tempus se mandasse cuiquam in populo suo, ut sibi fieret domus cedrina: Et nunc, inquit, haec dices seruo meo Dauid: Haec dicit Dominus omnipotens: Accepi te de ouili ouium, ut esses in ducem super
Abbreviated transcription (Latin):
uelam̃ suꝑ corda eoꝵ positũ est. Cũ autẽ inde qͥsq
transicrit ad xp̃m: auftret᷑ uelam̃: Transeuntium
quippe incentio ipsa. mutat᷑ de uetere ad nouum :
ut non iã quisq intendat accipere carnalẽ. sed
spirit᷑alẽ felicitatẽ o ꝑpter qđ ipse magnꝰ ꝓpħa
samuhel. ante quã unxisset regẽ saul quando ex
contra popłm dĩ. tonuit dñs suꝑ cos & confusi su&.
& offenderunt corã isr ł atq suptrati sunt: assũpsit
lapidẽ unũ. & statuit illũ inter massephathnouam
& ueterẽ. & uocauit nom̃ cius abennezer: qđ est la¬
tine lapis adutoru. Et dixit Usq huc: adiuuit nos
dñs. Massephat: incerp̃tatur intentio Lapis ille
adiutorii. medietas ẽ. saluatoris: ꝑ quẽ transcundũ
est amassephat uetere ad nouũ. id est ab intentione
qua expectabat᷑ in carnali regno beatitudo falsa car.¬
nalis: ad intentionẽ qua ꝑ nouũ testam̃tũ expectatur

Expanded text:
uelamen super corda eorum positura est; cum autem inde quisque uelamen super corda eorum positura est; cum autem inde quisque transierit ad Christum, auferetur uelamen. Transeuntium quippe intentio ipsa mutatur de uetere ad nouum, ut iam non quisque intendat accipere carnalem, sed spiritalem felicitatem. Propter quod ipse magnus propheta Samuel, antequam unxisset regem Saul, quando exccontra populum Dei tonuit Dominus super eos, et confusi sunt et offenderunt coram Israel adque superati sunt: adsumsit lapidem unum et statuit illum inter Massephat nouam et ueterem, et uocauit nomen eius Abennezer, quod est Latine lapis adiutoris, et dixit: Usque hoc adiuuit nos Dominus. Massephat interpretatur intentio. Lapis ille adiutoris medietas est Saluatoris. per quem transeundum est a Massephat uetere ad nonam, id est ab intentione, qua exspectabatur in carnali regno beatitudo falsa carnalis, ad intentionem, qua per nouum testamentum exspectatur
Abbreviated transcription (Latin):
autt̃ legitur qđ poeniteat eũ: mutatio rerũ signi.¬
ficatur. imnutabili p̃scientia manente diuina.
Ubi ciĩ non poenitere dicit᷑: ñ mutare intelligit᷑:
Ptorsus in solubilẽ uidemꝰ ꝑ hȩc uerba ꝓlatã diuinitꝰ
fuisse sententiã de ista diuisione popłi isrł: & om̃ino
ꝑpetuã. Quicũq enĩ ad xp̃m transier̃ uł transcunt
uel transibunt inde: non erant inde scđm dĩ p̃scien¬¬
tiam. Nam scđm generis humani unã eandẽq: na.¬
turam: ꝓrsus qͥcũq exisrahelitis adherentes xp̃o
ꝑseuerant in illo. nũquã erunt cũ eis istahelitis qͥ eiꝰ
inimici usq infinẽ uitȩ huius eẽ ꝑsistunt: sed in
diuisione quȩ hic p̃nunciata ẽ. ppetuo ꝑmanebu&.
Nichil enĩ ꝓdest testam̃tũ uetus de monte sina in
scruitutẽ generans: nisi quia testuoniũ ꝑhibet
testam̃to nouo. Alioquin: quãdui legit᷑ mor ses.

Expanded text:
enim legitur, quod paeniteat eum, mutatio rerum signienim legitur, quod paeniteat eum, mutatio rerum significatur, inmutabili praescientia manente diuina. Ubi ergo non paenitere dicitur, non mutare intellegitur. Prorsus insolubilem uidemus per haec uerba prolatam diuinitus fuisse sententiam de ista diuisione populi Israel et omnino perpetuam. Quicumque enim ad Christum transierunt uel transeunt uel transibunt inde, non erant inde secundum Dei praescientiam, non secundum generis humani unam eandemque naturam. Prorsus quicumque ex Israelitis adhaerentes Christo perseuerant in illo, numquam erunt cum eis Israelitis, qui eius inimici usque in finem uitae huius esse persistunt; sed in diuisione, quae hic praenuntiata est, perpetuo permanebunt. Nihil enim prodest testamentum uetus de monte Sina in seruitutem generans, nisi quia testimonium perhibet testamento nouo. Alioquin, quamdiu legitur Moyses,
Abbreviated transcription (Latin):
salomonis regnante filio cius roboam. scimꝰ isrł in
duo fiusse diuisũ: atq ita pseuerasse habentibus
singulis partib reges suos. donec illa gens tota achal.¬
dcis cẽt ingenti uastatione subuersa: atq translata.
Sed hoc quid ad saulẽ. cũ si tale aliqͥd cõminandũ
cet ipsi dauid fuerat potius cõminandũ. cuius fue.¬
rat filius salomon: Postremõ nunc inter se gens
hębrea diuisa non est: sed indiffirent̃ in ciusdẽ
erroris societate dispsa ꝑterras. Diuisio uero illa.
quam ds̃ sub ꝑsona saulis illius regni & popłi
figurã gerentis. eidẽ regno popłoq minatus est
eterna atq immutabilis significata est phoc qđ
adiunctũ est: & ñ conuertet᷑ neq poenitebit cũ.
qm̃ non est sicut homo ut pocniteat eũ. Ipse nuna.¬
tur & ñ ꝑmanet. id est homo minat᷑ & ñ ꝑmanet:
non autẽ ds̃ quẽ non poenitet sicut homuinẽ tibi

Expanded text:
Salomonis regnante filio eius Roboam scimus Israel in Salomonis regnante filio eius Roboam scimus Israel in duo fuisse diuisum adque ita perseuerasse, habentibus singulis partibus reges suos, donec illa gens tota a Chaldaeis esset ingenti uastatione subuersa adque translata. Sed hoc quid ad Saulem, cum, si tale aliquid comminandum esset, ipsi Dauid fuerit potius comminandum, cuius erat filius Salomon? Postremo nunc inter se gens Hebraea diuisa non est, sed indifferenter in eiusdem erroris societate dispersa per terras. Diuisio uero illa, quam Deus sub persona Saulis, illius regni et populi figuram gerentis, eidem regno populoque minatus est, aeterna adque inmutabilis significata est per hoc, quod adiunctum est: Et non conuertetur neque paenitebit eum; quoniam non est sicut homo, ut paeniteat eum; ipse minatur, et non permanet; id est, homo minatur, et non permanet: non autem Deus, quem non paenitet, sicut hominem. Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
liter sed spirit᷑alit̃ regnaturo. De quo cũ dicitur.
& cdabit illud ꝓximo tuo: ad carnis cognationẽ id
Qđ uero additũ est bono suꝑte: potest qͥdẽ intelligi
meliorite: nã & quidã sic sunt interp̃tati. Sed meli¬
us sic accipit᷑: bono suꝑte: ut qͥa ille bonus ẽ. ideo sit
suꝑte. iuxta illud aliud ꝓpheticũ. donec ponã om̃s
inimicos tuos sub pedib tuis. inquib est & isrł:
cui suo ꝑsecutori regnũ abstulit xp̃s. quãuis fuerit
illic & isrł in quo dolus ñ erat. qđdã quasi frum̃tũ
illarũ palearũ. Nam utiq inde erant apł̃i. inde tot
martires. quoꝵ prior stephanus: inde tot ȩccłȩ qͣs
apłs paulus commemorat. in conuersione eiꝰ magni.¬
ficantes dm̃. De quare non dubito intelligendũ
& isrł adliberã ꝑtinentẽ. Nam ista duo genera pri.¬
mumerant simul: uelut abrahã adhuc adhereret
ret: eice ancillã & filiũ ciꝰ. ꝓpter peccatũ quidem

Expanded text:
liter, sed spiritaliter regnaturo. De quo cum dicitur: liter, sed spiritaliter regnaturo. De quo cum dicitur: Et dabit illud proximo tuo, ad carnis cognationem id Quod vero additum est, bono super te, potest quidem intelligi, meliori te; nam et quidam sic sunt interpretati: sed melius sic accipitur, bono super te, ut quia ille bonus est, ideo sit super te, juxta illud aliud propheticum, Donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis . In quibus est et Israel, cui suo persecutoriillic et Israel, in quo dolus non erat, quoddam quasi frumentum illarum palearum. Nam utique inde erant apostoli, inde tot martyres, quorum prior Stephanus, inde tot Ecclesiae, quas apostolus Paulus commemorat, in conversione ejus magnificantes Deum. De qua re non dubito intelligendum et Israel ad liberam pertinentem; nam ista duo genera primum simul erant velut Abraham adhuc adhret: Eice ancillam et filium eius. Propter peccatum quidem
Abbreviated transcription (Latin):
isrł de manutua hodie. & dabit ꝓximo tuo suꝑte:¬
bit cum: qm̃ non .ẽ. sicut homo. ut poeniteat eũ
Ipse minat᷑: & non ꝑmanet. Iste cui dicit᷑. sꝑnet te
dñs ne sis rex suꝑ isrł. & di. rũpet dñs regnũ ab istł.
de manu tua hodie: q̃draginta regnauit annos suꝑ
isrł. tanto scilicet spacio tẽporis qͣnto & ipse dauid:
& audiuit hoc pͥmo cẽpore regni sui. ut intelligamꝰ
ideo dictũ. qͥa nullus de stirpe eius fuerat regnaturꝰ:
& respiciamꝰ ad stirpẽ dauid unde exortus. ẽ. scdm
carnẽ mediator dĩ & hominũ homo xp̃s iħs Non¬
legitur. di rũpet dñs regnũ isrł de manutua: sed
sicut a nob̾ positũ. est inuentũ ingrecis: di rũpet dñs
regnũ ab isrł de manutua. ut hoc intelligatur de
manutua. qđ est ab isrł. Popłi ergo isrł ꝑsonã figura¬
te gerebat homo iste: qui popłs regnũ fuerat amiis¬
surus. xp̃o iħu dño nr̃o ꝑ nouũ testam̃tũ non carna.¬

Expanded text:
Israel de manu tua hodie et dabit proximo tuo bonIsrael de manu tua hodie et dabit proximo tuo bonbit eum; quoniam non est sicut homo, ut paeniteat eum; ipse minatur, et non permanet. Iste, cui dicitur: Spernet te Dominus, ne sis rex super Israel, et: Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua hodie, quadraginta regnauit annos super Israel, tanto scilicet spatio temporis, quanto et ipse Dauid, et audiuit hoc primo tempore regni sui; ut intellegamus ideo dictum, quia nullus de stirpe eius fuerat regnaturus, et respiciamus ad stirpem Dauid, unde exortus est secundum carnem mediator Dei et hominum, homo Chriss codicibus legitur: dirumpet Dominus regnum Israel de manu tua, sed sicut a nobis positum est inventum in Graecis: Disrumpet Dominus regnum Israel de manu tua. Ut hoc intelligatur de manu tua, quod est ab Israel. Populi ergo Israel personam figurate gerebat homo iste, qui populus regnum fuerat amissu Domino nostro per nouum testamentum non carna
Abbreviated transcription (Latin):
Non solũ enĩ dõ patri. uerũ quoq ipsi uiugenito eius
qui uenit quȩrere qđ pcrierat. usq adeo iã eramꝰ noti:
ut in ipsoesscmꝰ electi. ante constitutionẽ mundi
Quȩret sibi ergo dix̃: suũ habebit: Vnde in latina
lingua hoc uerbũ accipit p̃positionẽ. & adquirit dr̃
qđ satis aꝑtũ est quid significet: quanquã & sine
additam̃to p̃positionis quęrere intelligat᷑ ad qͥrere:
ex quo lucra uocant᷑ & quęstus. Rursus peccauit¬
rex suꝑ isrł. Et rursus ꝓeodẽ peccato cũ id c̃fiteret᷑
saul & ueniã precaret᷑. rogaretq samuhelẽ ut reuer.¬
teret᷑ cum illo ad placandũ dm̃: non reuertar inquit
tecum. qͥa spreuisti uerbũ dñi: & sꝑnet te dñs ne sis
rex suꝑ isrł. Et conuertit samuhel facit̃ suã ut abiꝰ.
ret: & tenuit saul pinnulã diploidis ciꝰ & di rupit
eam. Et dix̃ ad eũ samuhel. Di rũpet dñs regnũ ab

Expanded text:
Non solum enim Deo Patri. uerum ipsi quoque Unigenito eius, Non solum enim Deo Patri. uerum ipsi quoque Unigenito eius, qui uenit quaerere quod perierat, usque adeo iam eramus noti, ut in ipso essemus eQuaeret sibi ergo dixit, suum habebit. Unde in latina lingua hoc verbum accipit praepositionem, et, Acquirit, dicitur: quod satis apertum est quid significet. Quanquam et sine additamento praepositionis Quaerere intelligatur Acquirere: ex quo lucra vocantur ero eodem peccato, cum id confiteretur Saul et ueniam precaretur rogaretque Samuelem, ut reuerteretur cum illo ad placandum Deum: Non reuertar, inquit, tecum; quia spreuisti uerbum Domini, et spernet te Dominus, ne sis rex super Israel. Et conuertit Samuel faciem suam, ut abiret; et tenuit Saul pinnulam diploidis eius et disrupit eam. Et dixit ad eum Samuel: Disrupit Dominus regnum ab
Abbreviated transcription (Latin):
dñs: non sic accipiendũ est acsi ipsũ saulẽ ds̃ inȩcer¬
num p̃parauerit regnaturũ. & hoc postea noluerit
seruare peccanti. Neq enĩ peccaturũ eũ cẽ nescie.¬
bat. Sed prȩparauerat regnũ cus: in quo figura
regni cẽt ȩc̃ni. Ideo addidit: & nunc regnũ tuũ non
stabit tibi. Stetit ergo & stabit. qđ inillo significa.¬
tum est: sed ñ huic stabit. quia ñ inet̃nũ ipse fuerat
regnaturus nec ꝓgenies eius: ut saltẽ ꝑ posteros
alterũ alteri succedentes. uideret᷑ impleri qđ dic¬
tumẽ. in ȩcernũ. Et queret inqͥt dñs sibi hominẽ.
siue clauid. siue ipsũ mediatorẽ significans testam̃ti
noui: qͥ figurabat᷑ in crismate etiã quo unctus est
ipse dauid & ꝓgenies cius: Non autẽ quasi nesciat
ubi sit ita sibi hominẽ ds querit: sed ꝑ hominẽ more
hominũ loquit᷑. quia & sic loquendo nos quȩxit.

Expanded text:
Dominus, non sic accipiendum est, ac si ipsum Saulem Deus in aeterDominus, non sic accipiendum est, ac si ipsum Saulem Deus in aeternum praeparauerit regnaturum, et hoc postea noluerit seruare peccanti neque enim eum peccaturum esse nesciebat; sed praeparauerat regnum eius, in quo figura regni esset aeterni. Ideo addidit: Et nunc regnum tuum non stabit tibi. Stetit ergo et stabit, quod in illo significatum est; sed non huic stabit, quia non in aeternum ipse fuerat regnaturus, nec progenies eius, ut saltem per posteros alterum alteri succedentes uideretur inpleri quod dictum est: In aeternum. Et quaeret, inquit, Dominus sibi hominem; siue Dauid siue ipsum Mediatorem significans testamenti noui, qui figurabatur in chrismate etiam, quo unctus est ipse Dauid et progenies eius. Non autem quasi nesciat ubi sit, ita sibi hominem Deus quaerit; sed per hominem more hominum loquitur, quia et sic loquendo nos quaerit.
Abbreviated transcription (Latin):
dauid putans inimicũ suũ uehement̃ ꝑsequebatur
auferret. Nc itaq reus cẽt tanti sacram̃ti in saule
uiolati. quia uel indum̃tũ eius sic attrectauit:
coctimuit. Ita enĩ scriptũ est. Et ꝑcussit cor dauid
suꝑcum: quia abstulit pinnulã clamidis eiꝰ Ciris
aute quicũ illo crant. & ut saulẽ in manꝰ suas tradi¬
tum interimeret suadebant: ñ michi inqͥt c̃tingac
a dño si feccro hoc uerbũ domino meo xp̃o dñi. in¬
umbrȩ futuri: ñ ꝓpter ipsã. sed ꝓpter illud quod
prefigurabat tanta ueneratio caxhibebat᷑ Unde et
illud qđ ait sauli samuheł. qm̃ non seruastimanda
tũ qđ mandauit tibi dñs. quẽ ad modũ nunc para¬
uerat dñs regnũ tuũ usq inȩt̃nũ suꝑ isrł. & nunc
regnũ tuũ non stabit tibi. & quȩret dñs sibi homi.
nem scđm cor suũ. & mandabit ei dñs eẽ in pͥncipẽ
suꝑ popłm suũ. qͥa non custodisti quȩ mandauit cͥ

Expanded text:
Dauid putans inimicum suum uehementer persequebatur, Dauid putans inimicum suum uehementer persequebatur, auferret. Ne itaque reus esset tanti sacramenti in Saule uiolati, quia uel indumentum eius sic adtrectauit, extimuit. Ita enim scriptum est: Et percussit cor Dauid super eum, quia abstulit pinnulam chlamydis eius. Viris autem, qui cum illo erant et, ut Saulem in manus suas traditum interimeret, suadebant: Non mihi, inquit, contingat a Domino, si fecero hoc uerbum domino meo christo Domini, inuri non propter ipsam, sed propter illud, quod praefigurabat, tanta ueneratio exhibebatur. Unde et illud, quod ait Sauli Samuel: Quoniam non seruasti mandatum meum, quod mandauit tibi Dominus, quem ad modum nunc parauerat Dominus regnum tuum usque in aeternum super Israel: et nunc regnum tuum non stabit tibi, et quaeret Dominus sibiesse in principem super populum suum; quia non custodisti quae mandauit tibi
Abbreviated transcription (Latin):
umbrã futuri ȩc̃ni sacerdotu constitutũ : ac ꝑ hoc
quando ȩt̾nitas ei ꝓmissa ẽ. non ipsi umbrȩ acfigurȩ
fidei qđ ꝑ ipsũ adumbrabat᷑ figurabaturq ꝓmis¬
sum .ẽ. sed ne putaret᷑ ipsa umbra eẽ mansura.
ideo etiã mutatio eiꝰ debuit ꝓphetari. Regnũ quoq
isto modo etiã saulis ipsius. qͥ certe reꝓbatꝰ atq reiec.¬
tus ẽ: futuri regni erat umbra. in ȩt̃nitate mansuri:
Oleum qͥppe illud quo unctus ẽ. & ab eo crismate
xp̃s est dictus: mistice accipiendũ & magnũ sacram̃.¬
tum intelligendũ est. qđ in eo tantũ ueneratus est
ipse dauid: ut ꝑcusso corde pauitauerit. quando
intenebroso occultatus antro quo etiã saul urguente
intrauerat necessitate naturȩ. exiguã particulã¬
dauid uestis eiꝰ retrorsũ latent̃ abscidit. ut haberet
unde monstraret quomodo ci peꝑcerit cũ possetoc.¬
cidere: atq ita suspitionẽ de animo cius qua scm̃

Expanded text:
umbram futuri aeterni sacerdotii constitutum: ac per hoc umbram futuri aeterni sacerdotii constitutum: ac per hoc quando ei aeternitas promissa est, non ipsi umbrae ac figurae, sed ei quod per ipsam adumbrabatur figurabaturque, promissum est. Sed ne putaretur ipsa umbra eideo etiam mutatio eius debuit prophetari. Regnum quoque isto modo etiam Saulis ipsius, qui certe reprobatus adque reiectus est, futuri regni erat umbra in aeternitate mansuri. Oleum quippe illud, quo unctus est et ab eo chrismate christus est dictus, mystice accipiendum et magnum sacramentum intellegendum est; quod in eo tantum ueneratus est ipse Dauid, ut percusso corde pauitauerit, quando tenebroso occultatus antro, quo etiam Saul urgente intrauerat necessitate naturae, exiguam particulam uestis eius retrorsum latenter abscidit, ut haberet unde monstraret, quo modo ei pepercerit, cum posset occidere, adque ita suspicionem de animo eius, qua sanctum
Abbreviated transcription (Latin):
creditur torquerct᷑. Uerun tamen etiamsi
accidit: ꝓfecto qui inter illa tormenta pauꝑta.¬
& si non meruit abhostib credi: non potuit
tamen sc̃ȩ pauꝑtatis confessor sine cȩlesti merce.¬
de torqueri. Multos inquiunt etiam xp̃ianos.
fames diuturna uastauit. Hoc quoque: in
usus suos boni fideles pie tolerando uerterunt:
Quos enim fames necauit: malis uitȩ huius
sicut corporis morb cripuit. Iuos autẽ non

Expanded text:
creditur torqueretur: uerum tamen etiamsi creditur torqueretur: uerum tamen etiamsi accidit, profecto, qui inter illa tormenta paupertasi non meruit ab hostibus credi, non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. Multos, inquiunt, etiam Christianos fames diuturna uastauit. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando uerterunt. Quos enim fames necauit, malis uitae huius, sicut corporis morbus, eripuit: quos autem non
Abbreviated transcription (Latin):
Amͦmonendi autẽ fuerant quitanta patiebant᷑
ꝓ auro. quanta essent sustinenda ꝓ xp̃o: ut eum
potus diligere discerent qui ꝓse passos eterna
felicitate ditaret. non aurum & argentũ ꝓ quo
pati miserrimum fuit. seu mentiendo occultaret᷑.
seu uerum dicendo ꝓderctur. Nanq int̾ torm̃ta
nemo xp̃m confitendo amisit: nemo aurũ nisi
negando seruauit. Quocirca. utiliora erant
fortasse tormenta quȩ bonum incorruptibile
amandum docebant: quam illa bona quae
sine ullo utili fructu. dominos sui amore torque¬
bant. Sed quidam etiã non habentes qđ ꝓ̾de¬
rent: dum non credunt᷑ torti sunt. Et hi forte
habere cupiebant: nec scã uoluntate pauperes
erant. Iuib demonstrandum fuit : non facul¬
tates sedipsas cupiditates talib dignas eẽ cruci¬
atibus. Siuero uitȩ melioris ꝓposito. recondi¬
tum aurũ argentũq non habebant: nescioqͥdẽ
utrum cuiquam taliter acciderit. ut dũ habere

Expanded text:
Admonendi autem fuerant, qui tanta patiebantur Admonendi autem fuerant, qui tanta patiebantur pro auro, quanta essent sustinenda pro Christo, ut eum potius diligere discerent, qui pro se passos aeterna felicitate ditaret, non aurum et argentum, pro quo pati miserrimum fuit, seu mentiendo occultaretur, seu uerum dicendo proderetur. Namque inter tormenta nemo Christum contitendo amisit, nemo anrum nisi negando seruauit. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta, quae bonum incorruptibile amandum docebant, quam illa bona, quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Sed quidam etiam non habentes quod proderent, dum non creduntur, torti sunt. Et hi forte habere cupiebant nec sancta uoluntate pauperes erant; quibus demonstrandum fuit non facultates, sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. Si uero uitae melioris proposito reconditum aurum argentumque non habebant, nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit, ut dum habere
Abbreviated transcription (Latin):
contigit ut hostis non accederet. quanto cer¬
tius & securius gaudere potuerunt. qui monitu
dĩ sui illuc migrauerant quo accedi omĩno
non posset: Unde paulinus nr̃ nolensis ep̃s.
ex opulentissimo diuite uoluntate pauperrim
& copiosissime sc̃s: quando & ipsam nolam bar.¬
bari uastauerunt. cum ab eis teneretur: sic in
corde suo ut abeo postea cognouimus p̃cabat᷑
Dñe: non excrucier ꝓpter aurum & argentũ.
Ubi enim sint omĩa mea: tuscis. Ibi enĩ habebat
omĩa sua: ubi cum condere & thesaurizare ille
monuerat. qui hȩc mala mundo uentura prȩdi-¬
xerat: Ac ꝑhoc qui dño suo monenti oboedierad
ubi & quomodo thesaurizare deberent: nec ip¬
sas terrenas diuitias barbaris incursantibus
amiserunt. Quos autẽ non oboedisse poenituit :
quid de talib reb faciendum eẽt si non pͣcedente
quo ipsi boni erant. Si autem torqueri qua
na iniquitatis ꝓdere maluerunt: boni nonera .

Expanded text:
contigit ut hostis non accederet: quanto cercontigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt, qui monitu Dei sui illuc migrauerunt, quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster, Nolensis episcopus, ex opulentissimo diuite uoluntate pauperrimus et copiosissime sanctus, quando et ipsam Nolam barbari uastauerunt, cum ab eis teneretur, sic in corde suo, ut ab eo postea cognouimus, precabatur: Domine, non excrucier propter aurum et argentum; ubi enim sint omnia mea, tu scis.\' Ibi enim habebat omnia sua, ubi eum condere et thesaurizare ille monstrauerat, qui haec mala mundo uentura praedixerat. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant, ubi et quo modo thesaurizare deberent, nec ipsas terrenas diuitias barbaris incursantibus amiserunt. Quos autem non oboedisse paenituit. quid de talibus rebus faciendum esset, si non praecedente quo ipsi boni erant. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt, boni non erant.
Abbreviated transcription (Latin):
nobis omĩa habundant̃ ad fruendũ. Benefaci-
ant. diuitessint inoperib bonis. facile tribuant.
cõmunicent. thesaurizent sibi fundamentum
bonũ infuturum : ut apprehendant uerã uitã
lucris leuia damna solati: plusq lętati ex uis
quȩ facile tribuendo tutius seruauerunt. quã
contristati ex ns quȩ timide retinendo facilius
amiserunt. Hoc enim potuit interra perire:
qđ piguit inde transferre. Nam qui receperu&
consilium dñi sui dicentis. Nolite uobis condere
chesauros interra. ubi tinea & rubigo ext̃minan.
& ubi fures effõdiunt & furant᷑: sed thesaurizate
uobis thesaurũ incęlo. quo fur non accedit neq
tinea corrũpit. ubi enim est thesaurus tuus. illic
erit & cortuũ: tribulationis tempore ꝓbauer̃
quam recte sapuerint. non contẽpnendo uera¬
cissimum preceptorẽ: & thesauri sui fidelissi.¬
mum inuictissimũq custodẽ. Namsi multi
gauisi sunt ibi se habuisse diuitias suas quo

Expanded text:
nobisnobisant, divites sint in operibus bonis, facile tribuant, communicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut apprehendant veram vitam lucris levia damna solati; plusque laetati ex his, quae facile tribuendo tutius servaverunt, quam contristati ex his, quae timide retinendo facilius amiseruquod piguit inde transferre. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite uobis condere thesauros in terra, ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur; sed thesaurizate uobis thesaurum in caelo, quo fur non accedit neque tinea corrumpit; ubi enim est thesaurus tuus, illic erit et cor tuum, tribulationis tempore probauerunt quam recte sapuerint non contemnendo ueracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum inuictissimumque custodem. Nam si multi gauisi sunt ibi se habuisse diuitias suas, quo
Abbreviated transcription (Latin):
temptatus & minime superatus. nudus exi
de uentre matris mee. nudus reuertar interrã:
dñs dedit dñs abstulit. sicut dño placuit ita
factum est. sit nomen dñi benedictum: ut bonꝰ
seruus magnas facultates haberet ipsam sui
dñi uoluntatẽ. cui pedissequus mente ditesce.¬
ret: nec contristaret᷑ cis reb uiuens relictis.
quas cito fuerat moriens relictũrus. Illi autẽ
infirmiores. qui terrenis his bonis quãuis ea
non prȩponerent xp̃o. aliquantula tam̃ cupi¬
ditate coherebant: quantum hȩc amando pec.¬
cauerint. ꝑdendo senserunt: Tantum quippe
doluerunt. quantum se dolorib inseruerant.
sicut apłm dixisse supra cõmemoraui. O porte.¬
bat enim ut eis ad deretur etiam expcrim̃toꝵ
ntemptationẽ & cetera: ꝓfecto indi
Cupiditatẽ reprehendit. non facultatẽ.
uam prȩcipit alibi dicens. Pręcipe diuitibus
huius mundi nonsuꝑbe sapere. neq sperare in
incerto diuiciarum: sed indõ uiuo qui prestat

Expanded text:
tentatus et minime superatus: Nudus exiui tentatus et minime superatus: Nudus exiui de utero matris meae, nudus reuertar in terram. Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum; ut bonus seruus magnas facultates haberet ipsam sui Domini uoluntatem, cui pedisequus mente ditesceret, nec contristaretur eis rebus uiuens relictus, quas cito fuerat moriens relicturus. Illi autem infirmiores, qui terrenis his bonis, quamuis ea non praeponerent Christo, aliquantula tamen cupiditate cohaerebant, quantum haec amando peccauerint, perdendo senserunt. Tantum quippe doluerunt, quantum se doloribus inseruerant, sicut apostolum dixisse supra commemoraui. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentortentationem et cetera, profecto in diuitiis cupiditatem reprehendit, non facultatem, quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe diuitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto diuitiarum, sed in Deo uiuo, qui praestat
Abbreviated transcription (Latin):
din: omĩa coopera tͣ inbonum: Amiserunt omĩa
quȩ habebant. Nun quid fadem: Nun quid pi¬
ctatem: Nun qͥd interior hominis bona. qui ẽ.
ante dm̃ diues: Hȩ sunt opes xp̃ianoꝵ: quib
opulentus dicebat apłs. Est autem questus
magnus: pictas cia sufficientia. Nichil enim
intulimus in hunc mundum: sed nec auferre
aliquid possumꝰ. Habentes autem uictũ & tegu¬
mentum : his contenti simꝰ. Nam qui uolunt
diuites fieri: incidunt intemptationẽ & laqueũ.
& desideria multa stulta & noxia: quȩ mergunt
homines in interitũ & ꝑditionẽ. Radix enuim est
omniũ maloꝵ auaricia: quam quidã appeten¬
tes. afide ꝑerrauerunt: & inseruerunt se dolo¬
rib multis. Quib ergo terrenȩ diuitiȩ in illa
uastatione perierunt: si eas sic habebant quẽ ad
modum abistoforis paupere. intus diuite audi¬
erant. idest si mundo utebant᷑ tanquã non
utentes: potuerunt dicere qđ ille grauiter

Expanded text:
Deum omnia cooperatur in bonum. Amiserunt omnia Deum omnia cooperatur in bonum. Amiserunt omnia quae habebant Numquid fidem? numquid pietatem? numquid interioris hominis bona, qui est ante Deum diues? Hae sunt opes Christianorum, quibus opulentus dicebat apostolus: Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. Nihil enim intulimus in hunc mundum, sed nec auferre aliquid possumus. Habentes autem uictum et tegumentum his contenti sumus. Nam qui uolunt diu ites fieri, incidunt in tentationem et laqueum et desideria multa stulta et noxia, quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim est omnium malorum auaritia, quam quidam adpetentes a fide pererrauerunt et inseruerunt se doloribus multis. Quibus ergo terrenae diuitiae in illa uastatione perierunt, si eas sic habebant, quem ad modum ab isto foris paupere, intus diuite audierant, id est, si mundo utebantur tamquam non utentes, potuerunt dicere, quod ille grauiter
Abbreviated transcription (Latin):
rent: ut illi correpti atq. crepti. consequerent᷑
ȩcernam: Adquam consequendam si nollent
eẽ socii. ferrent᷑ & diligerent᷑ inimici: quia
donec uiuunt semꝑ incertum. ẽ. utrũ uolun¬
tatem sint in melius mutaturi. Qua inre: non
utiq parem sed longe grauiorem habent cau.¬
sam. quib ꝑ ꝓpħam dicitur. Ille quidem
insuo peccato morietur: sanguinẽ autẽ eiꝰ
de manu speculatoris requiram. Ad hoc enĩ
speculatores hoc ẽ. popłoꝵ prȩpositi constitu.¬
ti sunt ineccłiis: ut non parcant obiurgando
peccata. Nec ideo tamen ab huiuscemodi culpa peni¬
tus alienus est: quilicet prȩpositus nonsit in
cis tamen quib uitȩ huius necessitate con¬
iungitur. multa monenda uel arguenda
nouit & neglegit: deuitans coꝵ offensiones.
us atq ꝑspectis. actende utrum aupacrinali
acciderit fidelib & piis qđ cis non inbonũ ueite¬
retur: nisi forte putandum .ẽ. apłicam illam uaca¬
re sententiam ubi ait. Scimus quia diligentib

Expanded text:
rent, ut illi correpti adque correcti consequerentur aeternam, ad quam consequendam si nollent esse socii, ferrentur et diligerentur inimici, quia donec uiuunt semper incertum est utrum uoluntatem sint in melius mutaturi. Qua in re non utique parem, sed longe grauiorem habent causam, quibus per prophetam dicitur: Ille e quidem in suo peccato morietur, sanguinem autem eius de manu speculatoris requiram. Ad hoc enim speculatores, hoc est populorum praepositi, constituti sunt in ecclesiis, ut non parcant obiurgando peccata. Nec ideo tamen ab huius modi culpa penitus alienus est, qui, licet praepositus non sit, in eis tamen, quibus uitae huius necessitate coniungitur, multa monenda uel arguenda nouit et neglegit, deuitans eorum offensiones ue perspectis adtende utrum aliquid mali acciderit fidelibus et piis, quod eis non in bonum uerteretur, nisi forte putandum est apostolicam illam uacare sententiam, ubi ait: Scimus quia diligentibus
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat non seruiendo molesta sit. quãuis nos dõ
non seruiendo molesti nob̃ potuerimꝰ eẽ non illi
Neq enĩ sic ille nr̃o. ut nos seruitio corporis indigemꝰ.
Dolores porro qui dicunt᷑ carnis: animȩ sunt in car.¬
ne & excarne. Quid enĩ caro ꝑscipsã sine anima
uel dolet uł concupiscit: Sed cũ concupiscere caro
dicit᷑ uł dolere: aut ipse homo est sicut disseriumꝰ.
aut aliqͥd aiuimȩ qđ carnis afficit passio. uł aspera
ut faciat dolorem. uł lenis ut uoluptatẽ. Sed dolor car.¬
nis. tantũ modo offensio est animȩ ex carne. & quȩdã
ab eius passione dissensio: sicut animȩ dolor quȩ tristi¬
cia nuncupatur. dissensio est abhis reb quȩ nob no¬
lentib acciderunt. Sed tristiciã plerũq precedit metꝰ.
qui & ipse in anima est non incarne. Dolorẽ autem
carnis non p̃cedit ullus quasi metus carnis : qͥ ante
dolorẽ incarne sentiatur. Uoluptatẽ uero p̃cedit

Expanded text:
fuerat, non serviendo molesta sit; quamvis nos Deo fuerat, non serviendo molesta sit; quamvis nos Deo non serviendo, molesti nobis potuerimus esse, non illi? Neque enim sic ille nostro, ut nos servitio corporis indigemus:Dolores porro qui dicuntur carnis, animae sunt in carne et ex carne. Quid enim caro per seipsam sine anima vel dolet, vel concupiscit? Sed cum concupiscere caro dicitur vel dolere, aut ipse homo est, sicut disseruimus; aut aliquid animae quod carnis afficit passio, vel aspera, ut faciat dolorem; vel lenis, ut voluptatem. Sed dolor carnis tantummodo offensio est animae ex carne, et quaedam ab ejus passione dissensio; sicut animae dolor, quae tristitia nuncupatur, dissensio est ab his rebus quae nobis nolentibus acciderunt. Sed tristitiam plerumque praecedit metus, qui et ipse in anima est, non in carne. Dolorem autem carnis non praecedit ullus quasi metus carnis, qui ante dolorem in carne sentiatur. Voluptatem vero praecedit
Abbreviated transcription (Latin):
buta est: Nam quȩ hominis est alia miseria. nisi ad¬
uersus eũ ipsũ in obedientiȩ ius ipsius. ut qm noluit
qđ potuit. qđ non potest uelit: In paradiso enĩ etiã¬
si non omĩa poterat ante peccatũ: quicqͥd tam̃ non
poterat non uolebat. & ideo poterat omĩa quȩ uolebat
Nunc uero sicut ineuis stirpe cognoscimus. & diui-¬
na scriptura testatur: homo uanitati similis factus
est. Quis enĩ enumerat quã multa quȩ non potest
uelit. dũ sibi ipse idest uoluntati eius ipse animꝰ eius
eoq inferior caro eiꝰ non obtẽperat: Ipso nãq inuito
& animus plerũq turbatur. & caro dolet. & uet erascit:
& moritur ÷ eqͥc qͥ cl aliud patim᷑̃ qđ non pattrem᷑
inuiti: si uoluntati nr̃ȩ nr̃a natura omĩmodo atq
ex omnib partib oboediret. At enĩ aliquid caro
patitur: quo seruire non sinitur. Quid interest
unde. dũ tamen ꝓiusticia dominantis dĩ cui sub.

Expanded text:
buta est? Nam quae hominis est alia miseria nisi adbuta est? Nam quae hominis est alia miseria nisi aduersus eum ipsum inoboedientia eius ipsius, ut, quoniam noluit quod potuit, quod non potest uelit? In paradiso enim etiamsi non omnia poterat ante peccatum, quidquid tamen non poterat, non nolebat, et ideo poterat omnia quae uolebat; nunc uero sicut in eius stirpe cognoscimus et diurna scriptura testatur: Homo uanitati similis factus est. Quis enim enumerat, quam multa quae non potest uelit, dum sibi ipse, id est uoluntati eius ipse animus eius eoque inferior caro eius, non obtemperat? Ipso namque inuito et animus plerumque turbatur et caro dolet et ueterescit et moritur, et quidquid aliud patimur, quod non pateremur inuiti, si uoluntati nostrae nostra natura omni modo adque ex omnibus partibus oboediret. At enim aliquid caro patitur, quo seruire non sinitur. Quid interest unde, dum tamen per iustitiam dominantis D
Abbreviated transcription (Latin):
huiusmodi damnationẽ uł nimiã uł iniustã putat:
met̾iri ꝓfecto nescit quanta fuerit iniquitas in peccan¬
do. ubi tanta erat non peccandi facilitas. Sicut enĩ
abrahȩ ñ immerito magna oboedientia p̃dicat᷑. qͥa ut
occideret filiũ res difficillima est imperata: ita in para.¬
diso tanto maior in oboedientia fuit. quanto id quod
prȩceptum est nullius difficultatis fuit:. Et sicut.
oboedientia scdi hominis eo p̃dicabilior quo factus .ẽ.
ob ocdiens usq ad mortẽ: ita in oboedientia primi
hominis eo detestabilior. quo factus. ẽ in oboediens
usq ad mortẽ. Ubi enĩ magna est in oboedientiȩ poe¬
na ꝓposita & res a creatore facilis imperata: quisnã
satis explicet quantũ malũ sit non oboedire inre fa.¬
cili. & tantȩ potestatis imperio. & tanco terrenti sup.¬
plicio: Deniq ut breuiter dicatur. in illius peccati
poena quid in oboedientiȩ. nisi in oboedientia retri¬

Expanded text:
huius modi damnationem uel nimiam uel iniustam putat, huius modi damnationem uel nimiam uel iniustam putat, metiri profecto nescit, quanta fuerit iniquitas in peccando, ubi tanta erat non peccandi facilitas. Sicut enim Abrahae non inmerito magna oboedientia praedicatur, quia, ut occideret filium, res difficillima est imperata: ita in paradiso tanto maior inboedientia fuit, quanto id, quod prae- . ceptum est, nullius difficultatis fuit. Et sicut oboedientia secundi hominis eo praedicabilior, quo factus est oboediens usque ad mortem: ita inoboedientia primi hominis eo detestabilior, quo factus est inoboediens usque ad mortem. Ubi enim magna est inoboedientiae poena proposita et res a Creatore facilis imperata, quisnam satis explicet, quantum malum sit non oboedire in re facili et tantae potestatis imperio et tanto terrente supplicio? Denique, ut breuiter dicatur, in illius peccati poena quid inoboedientiae nisi inoboedientia retri
Abbreviated transcription (Latin):
tus est ds̃ iubens qui creauerat. qui ad suã imaginẽ
fecerat. qui cȩteris animalib preͥposuerat. qui in
paradiso constituerat. qui rerũ omniũ copiã salu¬
tẽq prestiterat. qui p̃ceptis nec plurib nec grandib
nec difficilib onerauerat. seduno breuissimo atq
leuissimo oboedientiȩ salubritatẽ adminiculatus fuerat
quo eã creaturã cui libera seruitus expediret se eẽ
dm̃ cõmonebat. iusta dã matio subsecuta est : talisq
damnatio. ut homo qui custodiendo mandatum
futurus fuerat etiã carne spiritalis. fieret etiã mente
carnalis: & qui sua suꝑbia sibi placuerat. dĩ iusticia
sibi donaretur: nec sicut dominꝰ insua eẽt om̃imodis
potestate. sed ascipse quoq dissentiens: sub illo cui
peccando consensit ꝓlib̾tate quã concupiuit duram
miseramq ageret seruitutẽ. mortuus spũ uolens.
& corpore moriturus inuitus descrtor ȩtnȩ uitẽ: etiã
etiam ȩterna nisi grã liberaret morte damnatꝰ. Quisqͥs

Expanded text:
tus est Deus iubens, qui creauerat, qui ad suam imaginem fecerat, qui ceteris animalibus praeposuerat, qui in paradiso constituerat, qui rerum omnium copiam salutisque praestiterat, qui praeceptis nec pluribus nec grandibus nec difficilibus onerauerat, sed uno breuissimo adque leuissimo ad oboedientiae salubritatem adminiculauerat, quo eam creaturam, cui libera seruitus expediret, se esse Dominum commonebat: iusta damnatio subsecuta est, talisque damnatio, ut homo, qui custodiendo mandatum futurus fuerat etiam carne spiritalis, fieret etiam mente carnalis et, qui sua superbia sibi placuerat, Dei iustitia sibi donaretur; nec sic, ut in sua esset omnimodis potestate, sed a se ipse quoque dissentiens sub illo, cui peccando consensit, pro libertate, quam concupiuit, duram miseramque ageret seruitutem, mortuus spiritu uolens t corpore moriturus inuitus, desertor aeternae uitae etiam aeterna, nisi gratia liberaret, morte damnatus. Quisquis
Abbreviated transcription (Latin):
diuersitate distincta: deinde: ecce iam totus in his
quattuor uel trib elem̃tis. corporeus cõpletus est
mundus. Minerua ubi erit. quid tenebit. quid im¬
plebit: Simul enim cum his incapitolio constituta
est: cum ista filia nonsit amborũ: Qut si etheris
partem superiorẽ mineruã tenere dicunt. & hac
occasione fingere poetas qđ de iouis capite nata
sit: cur non ergo ipsa potius deorũ regina reputat᷑
quod sit ioue supcrior: Anquia indignũ erat p̃po.¬
nere patrifiliam : cur non de ioucipso erga satur.¬
num usticia ista seruata est : An quia uictus est.¬

Expanded text:
diuersitate distincta? Deinde ecce iam totus in his quattuor uel tribus elementis corporeus conpletus est mundus: Minerua ubi erit? quid tenebit? quid inplebit? Simul enim cum his in Capitolio constituta est, cum ista filia non sit amborum. Aut si aetheris partem superiorem Mineruam tenere dicunt et hac occasione fingere poetas quod de Iouis capite nata sit: quur non ergo ipsa potius deorum regina deputatur, quod sit Ioue superior? An quia indignum erat praeponere patri filiam? Quur non de Ioue ipso erga Saturnum iustitia ista seruata est? An quia uictus est
Abbreviated transcription (Latin):
cenda. & a ꝓposito instituti operis longe digredi.¬
endum est. iamq de duab istis diuersis inter sẽ
atq contrarus societatib angłoꝵ. in quib suNł
quȩdã exordia duarũ ctiã in reb humanis
ciuitatũ. de quib dinceps dicere institui. qͣn¬
tum satis eẽ uisum. ẽ dis putauimus: hunc quoq
librum aliquando claudamus.

Expanded text:
cenda et a proposito instituti operis longe digredicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando claudamus.
Abbreviated transcription (Latin):
intelligi uolunt. ponderib elem̃toꝵ mouent᷑: et
ideo non putant aquarũ fluidã grauemq naturã
insuperiorib mundi locis potuisse constitui. qui
scđm rationes suas si ipsi homines facere possent.
non ei pituitã qđ grece flegma dicitur. & tanquã
inelem̃tis corporis nr̃i aquarũ uicẽ obtinet: in capi.¬
te ponerent: Ibi enĩ sedes est fleginatis: scđm dĩ op
utiq aptissime. Scđm istoꝵ autẽ coniecturã tam
absurde. ut si hoc nesciremꝰ & in hoc libro similiter
scriptum eẽt qđ ds̃ humorẽ fluidũ & frigidũ. ac
per hoc grauẽ insuperiore om̃ib cȩteris humani
corporis partẽ posuerit: isti trutinatores lem̃toꝵ
nequaquã crederent. Etsi auctoritati cius dẽ scrip.¬
turȩ subditi essent: aliquid aliud ex hoc intelli.¬
gendũ cẽ censerent. Sed qm̃ sidiligent̃ singula
scrutemur atq tractemꝰ quȩ in illo diuino libro
de constitutione mundi scripta sunt & multa di¬

Expanded text:
intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere possent, non ei pituitam, quod Graece φλέγμα dicitur et tamquam in elementis corporis nostri aquarum uicem obtinet, in capite ponerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa di
Abbreviated transcription (Latin):
numerũ exequeret᷑: quãquã ñnulli putauerint
aquarũ nomine significatos quodã modo popłos an.¬
głoꝵ. & hoc eẽ qđ dictũ est. fiat firmam̃tũ interaqͣm
& aquã. ut supͣ firmam̃tũ angłi intelligant᷑. infra
uero uel aquȩ istȩ uisibiles: uł maloꝵ angloꝵ mul.¬
titudo: uł omĩum hominũ gentes. Qđ si ita est: ñ
illic apparet ubi facti sunt angłi. sed ubi discreti:
quamuis & aquas qđ ꝑuersissimȩ atq impiae
uanitatis est negent quidã factas adõ. qm̃ nusqͣm
scriptum ẽ. dix̃ ds̃ fiant aquȩ: qđ possunt simili
uanitate ctiam de terra dicere Nusquam enum¬
legitur. dixit dĩ fiat terra: sed inquiunt scriptũ est
Inprincipio: fecit dẽ celũ & terrã. Illic ergo: & aqua
intelligenda est. Uno enĩ nomine: utrũq cõprchen¬
sum est. Nam ipsius est mare sicut in psalmolegit᷑.
& ipse fecit illud. & aridã manus eiꝰ finxerunt: sed
Sii qui in nomine aquarũ quȩ suꝑcȩlos sunt angłos

Expanded text:
n creatas. Quamquam nonnulli putauerint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam, ut supra firmamentum angeli intellegantur, infra uero uel aquae istae uisibiles uel malorum angelorum multitudo uel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sint angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, quod peruersissimae adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili uanitate etiam de terra dicere; nusquam enimlegitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, inquiunt, scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua intellegenda est; uno enim nomine utrumque conprehensum est. Nam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos
Abbreviated transcription (Latin):
litatis: qua fit ut omnia terrena cacumina
temporali mobilitate nutantia. non hum ano
usurpata fastu. sed diuina grã donata celsitudo
transcendat. Rex enim & conditor ciuitatis
huius dequa loqui instituimus. inscriptura
populi sui sentenciam diuinȩ fegis aperuit:
qua dictum est. Ds̃ superbis resĩstit: humi¬
lb autem dat gratiam. Hoc uero quod dĩ
est: superbȩ quoq aninȩ sp̃s inflacus affec¬
tat. amatq sibi in laudibus dici: parcere
subiectis. & debellare superbos Vnde etiam:
de terrena ciuitate quȩ cum dominari appe¬
tit. & si populi seruiant ipsa ci domuiandi
libido dominatur. non est pretercundum
silentio. quicquid dicere suscepti huius ope¬
ris ratio postulat: & facultas datur. Ex hac
namque existunt inimici. aduersus quos defen¬
denda est dĩ ciuitas: quorum tamen multi correc¬
to impietatis errore. ciues inca fiunt satis idonei:
multi uero in eam tantis exardescunt ignibus

Expanded text:
ilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina ilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hoc uero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus adfectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos. Unde etiam de terrena ciuitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi seruiant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat et facultas datur. namque existunt inimici, aduersus quos defendenda est Dei ciuitas, quorum tamen multi correcto inpietatis errore ciues in ea fiunt satis idonei; multi uero in eam tantis exardescunt ignibus