comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
noctis. itemq per acto nocturno spacia
completus est totus dies ut mane fieret
in alterum diem: in quo die ds̃ aliud
consequenter operaretur. Immo uero
idipsum per mirabile est: cum ds̃ nul¬
lo spacio sillabarum aeterna uerbi
sui ratione dixerit fiat lux. curtanta
mora facta sit lux: donec diei spacium
p̃teriret. & uespera fieret. Anforte
cito quidem lux facta est sed mora diu¬
turni temporis in eo consumi potuit
cum discerneretur a tenebris. atq utrũ¬
q discretum suis uocabulis signaretur
Mirum si et hoc uel tanta mora fieri potuit
adõ. quanta dicitur a nobis Discretio
quippe lucis et tenebritrum. inipso
utiq oꝑe cum lux fieret consecuta est:
Non enim lux. ẽe. potuit: nisi discernere¬
tur atenebris: Quod autem uocauit
d̃s lucem diem et tenebras noctem.
quanta mora fieri poterat. etiam si hoc
sillabatim personum uocis egisset.
nisi quanta et anobis dicitur. lux uoce-¬
tur dies. et tenebrae uocentur nox:

Expanded text:
initium. itemque peracto nocturno spatio initium. itemque peracto nocturno spatio conpletus est totus dies, ut mane fieret in alterum diem, in quo die deus aliud consequenter operaretur. Immo uero id ipsum permirabile est, cum deus nullo spatio syllabarum aeterna uerbi sui ratione dixerit: fiat lux, cur tanta mora facta sit lux, donec diei spatium praeteriret et uespera fieret. an forte cito quidem lux facta est, sed mora diurni temporis in eo consumi potuit, cum discerneretur a tenebris, atque utrumque discretum suis uocabulis signaretur? . mirum, si et hoc uel tanta mora fieri potuit a deo, quanta dicitur a nobis. discretio quippe lucis et tenebrarum in ipso utique opere, cum lux fieret, consecuta est; non enim lux esse potuit, nisi discerneretur a tenebris. Quod autem uocauit deus lucem diem et tenebras noctem, quanta mora fieri poterat, etiam si hoc syllabatim per sonum uocis egisset, nisi quanta et a nobis dicitur "lux uocetur dies et tenebrae uocentur nox?"
Abbreviated transcription (Latin):
tia rationes tanquam intelligibiles
locutiones in ea quae infra sunt trans¬
mittente: fieri temporales motus
in rebus temporalibus. uel formandis
uel amministrandis: Si autem lux
quae primum dicta est ut fiat & fac¬
ta est. etiam prima creaturae tenere
intelligenda. ẽ. ipsa est intellectualis
uita. quae nisi ad creatorem illuminan¬
da conuerteretur : fluitaret informit̾:¬
Com autẽ conuersa et illuminata est.
factum . ẽ. quod inuerbo dĩ dictum est.
fiat lux: Uerumtamen quẽ ad modum
sine tempore dictum est. quia inuer¬
bum patri coaeternum noncadit tẽpus:
utrum ita etiam sine tempore factum
sit. quisquam forsitan quaerat:
Sed quomodo potest hoc intelligi. cum
facta luce et diuisa atenebris. & inditis
diei noctisq uocabulis dicat scriptura.
facta. ẽ. uespera etfactum. ẽ mane dies
unus: unde uidetur illud opus dĩ
factum perspacium dici. quo ꝑ acto
aduesperum uentum. ẽ. quod ẽ. in iciũ

Expanded text:
tia rationes, tamquam intellegibiles tia rationes, tamquam intellegibiles locutiones, in ea, quae infra sunt, transmittente fieri temporales motus in rebus temporalibus uel formandis uel administrandis. si autem lux, quae primum dicta est, ut fiat, et facta est, etiam primatum creaturae tenere intellegenda est, ipsa est intellectualis uita, quae nisi ad creatorem inluminanda conuerteretur, fluitaret informiter. cum conuersa autem et inluminata est, factum est, quod in uerbo dei dictum est: fiat lux. Uerum tamen quemadmodum sine tempore dictum est. quia in uerbum coaeternum patri non cadit tempus, utrum ita etiam sine tempore factum sit, quisquam forsitan quaerat. sed quomodo potest hoc intellegi, cum facta luce et diuisa a. tenebris et inditis diei noctisque uocabulis dicat scriptura: et facta est uespera, et factum est mane dies unus? unde uidetur illud opus dei factum per spatium diei, quo peracto ad uesperam uentum est, quod est noctis
Abbreviated transcription (Latin):
diceret fiat lux: Abscedat itaq haec:
abanimo cogitantis absurditas: Vtrũ
ergo sp̃italis motus sed tamen tempo¬
ralis erat quod dictum intelligimus
fiat lua. ex pressus ab aeterno dõ ꝑ
uerbum coaeternum increatura spiri¬
tͣali quam iam fecerat cumdictum est
in principio fecit dĩ caelum & terram.
id est in illo caelo caeli: an et ista locutio
non tantum sine aliquo sono sed etiam¬
sine ullo temporali motu spĩtalis
creaturae. in eius mente atq ratione
fira quodammodo auerbo patri coȩter¬
no. & quodã modo impressa intelligi¬
tur. scdm quam moueretur et ad spe¬
ciem conuerteretur inferior illa tene¬
brosa imperfectio naturae corporeȩ.
et fieret lux: sed multum. ẽ. ac diffi¬
cillimum capere. quomodo dicatur
dõ nontemporaliter iubente neq id
temporaliter audiente creatura quȩ
contemplatione ueritatis omnia tẽpo¬
ra excedit: sed intellectualit̾ sibimet
impressas sub incommutabili dĩ sapien¬

Expanded text:
diceret: fiat lux? abscedat itaque haec diceret: fiat lux? abscedat itaque haec ab animo cogitantis absurditas. Utrum ergo spiritalis motus, sed tamen temporalis erat, quo dictum intellegimus "fiat lux," expressus ab aeterno deo per uerbum coaeternum in creatura spiritali, quam iam fecerat, cum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, id est, in illo caelo caeli? an et ista locutio non tantum sine aliquo sono, sed etiamsine ullo temporali motu spiritalis creaturae in eius mente atque ratione fixa quodammodo modo a uerbo patri coaeterno et quodammodo inpressa intellegitur, secundum quam moueretur et ad speciem conuerteretur inferior illa tenebrosa inperfectio naturae corporeae et fieret lux? sed multum est ac difficillimum capere, quomodo dicatur deo non temporaliter iubente neque id temporaliter audiente creatura, quae contemplatione ueritatis omnia tempora excedit, sed intellectualiter sibimet inpressas ab incommutabili dei sapien
Abbreviated transcription (Latin):
Sono enim. non intelligimus dictum:
Nam quicquid . ẽ. talẽ : corporeum . ẽ:
An ex illa imperfectione substantiae
corporalis fecit aliquam uocẽ copporeã.
perquam sonaret fiat lux: Ergo aliqđ
uocale corpus. antelucem creatum
atq formatum est: Sed si ita est: iam
erat tempus. perquod uox curreret
sonorum: qui spacia sibi succedentiuᷤ
preterirent: Quod si iam erat tempus
antequam fieret lux inquo tempore
uorx fieret qua sonaret fiat lux. ad
quem diem ꝑtinebat illud tempus:
unus enim dies idemq primus ille
numerari incipit: quo facta ẽ. lux:
An adipsum diem ꝑtinet totum
spacium temporis. & quod factum ẽ.
uocale corpus perquod sonaret fiat
lur. & quod facta ẽ. ipsa lux. : sed omĩs
talis uox: ꝓpter audientes scorporalẽ
sensum aloquente ꝓfertur: Ita enĩ
factum .ẽ.: ut ꝑcusso aere sentiãt:
N unquid itaq talem habebat auditum
illud quicquid erat in uisibile & in¬
compositum. cui sic ds̃ personaret ac

Expanded text:
sono uocis enim non intellegimus dictum; sono uocis enim non intellegimus dictum; nam quidquid est tale, corporeum est. an ex illa inperfectione substantiae corporalis fecit aliquam uocem corpoream, per quam sonaret: fiat lux? ergo aliquod uocale corpus ante lucem creatum atque formatum est. sed si ita est, iam erat tempus, per quod uox curreret sonorumque spatia sibi succedentium praeterirent. quodsi iam erat tempus, antequam fieret lux, in quo tempore uox fieret, qua sonaret "fiat lux", ad quem diem pertinebat illud tempus? unus enim dies idemque primus ille numerari incipit, quo facta est lux. an ad ipsum diem pertinet totum spatium temporis, et quo factum est uocale corpus, per quod sonaret "fiat lux", et quo facta est ipsa lux? sed omnis talis uox propter audientis corporalem sensum a loquente profertur; ita enim factus est, ut percusso aere sentiat. numquid itaque talem habebat auditum illud quidquid erat inuisibile et inconpositum, cui sic deus personaret ac
Abbreviated transcription (Latin):
in aliquo dixit die. an ante omnẽ diẽ :
Si enim uerbo sibi coȩterno dixt: hoc
utiq intemporaliter dixit: Si uero tem¬
poraliter dixit. non uerbo sibi coȩterno.
sed per aliquam creaturam dixit tem¬
poralem: ac perhoc non erit prima crea¬
tura lux: quia iam erat ꝑ quam tẽpo¬
raliter diceretur fiat lux atq illud
ante omnẽ diem fecisse intelligitur
quod dictum . ẽ. inprincipio fecit ds̃
caelum & terram : ut caeli nomine in¬
telligatur sp̃italis iam facta etforma¬
ta creatura. tanquam caelum cęli
huus: quod incorporib summũ est:
Scđo enim die factum . ẽ. firmamentum:
quod rursum caelum appellauit:
Terrae autem nomine inuisibilis et
in compositae ac tenebrosae abyssi:
imperfectio corporalis substantiae
significata est. unde temporalia illa
fierent: quorum prima esset lux:
Quomodo autem per creaturam quam
fecit ante tempora dici potuit tẽporali¬
ter fiat lux: inuenire difficile est:

Expanded text:
in aliquo die dixit an ante omnem diem? in aliquo die dixit an ante omnem diem? si enim uerbo sibi coaeterno dixit, hoc utique intemporaliter dixit; si uero temporaliter dixit, non uerbo sibi coaeterno, sed per aliquam creaturam dixit temporalem. ac per hoc non erit prima creatura lux, quia iam erat, per quam temporaliter diceretur: fiat lux. atque illud ante omnem diem fecisse intellegitur, quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut caeli nomine intellegatur spiritalis iam facta et formata creatura, tamquam caelum caeli huius, quod in corporibus summum est. secundo enim die factum est firmamentum, quod rursus caelum appellauit. terrae autem nomine inuisibilis et inconpositae ac tenebrosa abysso inperfectio corporalis substantiae significata est, unde temporalia illa fierent, quorum prima esset lux. t Quomodo autem per creaturam, quam fecit ante tempora, dici potuit temporaliter: fiat lux, inuenire difficile est.
Abbreviated transcription (Latin):
loco Super eminentem inquit scien¬
ciȩ caritatem xp̃i. Cum ergo sic opor¬
teret insinuare sp̃m dĩ ut superferri
diceretur. commodius factum est ut
prius insinuaretur aliquid inchoatũ
cui superferri diceretur. non enim
loco sedomnia superante ac precellen¬
te potentia. ita etiam rebus exilla
inchoatione perfectis atq formatis.
uidit ds̃ quia bonum est : Placuit enĩ
quod factum. ẽ. : in ea benignitate qua
placuit ut fieret: Duo quippe sunt:
ꝓpt̃ quae amat ds̃ creaturam suam:
Vt sit ẽt ut maneat: Vt esset ergo quod
maneret: sp̃s dĩ superferebatur super
aquam: Ut autem maneret: uidit ds̃
quiabona. ẽ.: Et quod deluce dictum .ẽ.
hoc et de omnibus Manent enĩ quȩdã
super gressa omnẽ temporalẽ uolubi¬
litatẽ in amplissima scĩtate sub dõ.
quaedam uero scađm sui temporis modos.
dum ꝑdecessionem successionẽq rerum.
scłorum pulchritudo contexitur: Quod
ergo dixit ds̃ fiat lux et facta ẽ. lux.

Expanded text:
loco: supereminentem, inquit, scienloco: supereminentem, inquit, scientiae caritatem Christi. cum ergo sic oporteret insinuare spiritum dei ut superferri diceretur, commodius factum est, ut prius insinuaretur aliquid inchoatum cui superferri diceretur; non enim loco, sed omnia superante ac praecellente potentia. Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque formatis uidit deus quia bonum est; placuit enim quod factum est in ea benignitate, qua placuit ut fieret. duo quippe sunt propter quae amat deus creaturam suam, ut sit et ut maneat. ut esset ergo quod maneret, spiritus dei ferebatur super aquam; ut autem maneret, uidit deus quia bonum est. et quod de luce dictum est, hoc et de osupergressa omnem temporalem uolubilitatem in amplissima sanctitate sub deo, quaedam uero secundum sui temporis modos, dum per decessionem successionemque rerum saeculorum pulchritudo contexitur. Quod ergo dixit deus: fiat lux. et facta est lux,
Abbreviated transcription (Latin):
creaturae. ut rerum species digeran¬
tur. eadem trinitas in sinuatur.
uerbum dĩ scilicet et uerbi genera¬
tor cumdicitur dixit deus. & scã
bonitas inqua dõ placet quicquid
ei ꝓsuae naturae modulo perfectũ
placet. cum dicitur uidit ds̃ quia
bonum est: Sed cur commemorata
prius quam uis imperfecta creatura.
postea commemoratur sp̃s dĩ. prius
dicente scriptura terra autem
erat in uisibilis & incomposita. et
tenebrae erant super abissum. ac
deinde inferente et sp̃s dĩ super fere¬
batur super aquam: anqm̃ egenus
atq indiguus amor ita diligit ut
rebus quas diligit subiciatur. prop¬
terea cum commemoraretur sp̃s dĩ
inquo scã eius beneuolentia dilectioq
intelligitur superferri dictus est.
ne facienda oꝑa sua per indigentiae
necessitatem potius quam per habun¬
dantiam beneficientiae ds̃ amare
putaretur. Cuius rei memor apłs.
dicturus decaritate. suꝑ eminentem
uiam demonstraturum se ait: Et alio

Expanded text:
creaturae ut rerum species digerancreaturae ut rerum species digerantur, eadem, trinitas insinuetur, uerbum dei scilicet et uerbi generatio, cum dicitur dixit. deus et sancta bonitas, in qua deo placet quidquid ei pro suae naturae modulo perfectum placet, cum dicitur: uidit deus quia bonum est. Sed cur commemorata prius quamuis imperfecta creatura postea commemoratur spiritus dei, prius dicente scriptura: terra autem erat inuisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum, ac deinde inferente: et spiritus dei superferebatur super aquam? an quia egenus atque indigus amor ita diligit, ut rebus quae diligit subiciatur, propterea cam commemoraretur spiritus dei, in quo sancta eius beniuolentia dilectioque intellegitur, superferri dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem potius quam per abundantiam beneficientiae deus amare putaretur? cuius rei memor apostolus dicturus de caritate supereminentem uiam demonstraturum se ait; et alio
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s dĩ. quia subiccebat scilicet bonȩ
uoluntati creatoris. quicquid illud
erat quod formandum perficiendũ q
inchoauerat. ut dicente dõ in uerbo
suo fiat lux: in bona uoluntate hoc
.ẽ. in beneplacito eius. promodulo
sui generis maneret quod factumẽ:
Et ideo rectum est quod placuerit dõ¬
scriptura dicente: etfacta. ẽ. iux. et
uidit ds̃ lucem quia bona est: ut
quemadmodum in ipso exordio in¬
choatȩ creaturae quae caeli & terrȩ
nomine ꝓpter id quod deilla ꝑficten¬
dum erat commemorata est. trini¬
tas insinuatur creatoris Nam dicen¬
te scriptura in principio fecit ds̃
caelum et terram. intelligimus patrẽ
indĩ nomine. & filium in principu
nomine. qui non patri sed perseipsũ
creatȩ primitus ac potissimũ sp̃itali
creaturae & consequenter etiam uni¬
uersae creaturae principium est. di¬
cente autem scriptura. et sp̃s dĩ fere
memorationem trinitatis agnoscimꝰ.:
ita & in conuersione atq perfectione

Expanded text:
spiritus dei quia subiacebat scilicet bonae spiritus dei quia subiacebat scilicet bonae uoluntati, creatoris quidquid illud erat quod -formandum perficiendumque incheauerat; ut dicente deo in. r uerbe suo fiat lux, in bona uoluntate hoc eat in beneplacito eius pro modo sui generis maneret quod factum est et ideo dictum est quod placuerit scriptura dicente :- et facta est lux; et uidit deus lucem quia bona est: ut quemadmodum in ipso exordio inchoatae creaturae quae caeli et terrae nomine i. propter id quod  de illa perficiendum erat commemorata est trinitas insinuatur creatoris- nam- ; di,.. cente. scriptura, in principio fecit deus caelum et terram, intellegimus patrem in dei nomine et filium in principii nomine, qui non patri, sed per se ipsum creatae primitus ac potissimum spiritali creaturae et consequenter etiam uniuersae creaturae principium 1 est;,, dicente autem scriptura, et spiritus dei smemorationem trinitatis agnoscimus ita et in conuersione atque perfectione
Abbreviated transcription (Latin):
uocationis loqui ei creaturae cui prin¬
cipium. ẽ: ut conuerteretur ad id ex
quo esset. quod aliter formata ac per¬
fecta esse non posset: Ideoq interrogatus¬
dñs quis esset: respondit: Principium.
qui et loquor uobis: Quod autẽ filius
loquitur. pater loquitur. quia patre
loquente. dicitur uerbum quod filius
est : aeterno more simore dicendum
est: loquente dõ uerbum coȩternum:
In est enim dõ benignitas summa. et
scã et iusta: & quidem nonex indigen¬
tia. sed exbeneficientia ueniens amor
inopera sua Propt̾ea priusquam scri¬
beretur dixit ds̃ fiat lux: precessit
appellare uoluit totam corporalem
materiam. ut eomodo insinuaret unde
facta & formata sint omnia quae
insuis generib iam dinoscere possu¬
mus. appellans aquam quia ex hu-¬
mida natura uidemus omnia in t̾ra
ꝑspecies uarias formari atq concres¬
cere. siue sp̃italem uitam quandam
ante formam conuersionis quasi
fluitantem : super ferebatur utiq

Expanded text:
uocationis loqui ei creaturae, cui prinuocationis loqui ei creaturae, cui principium est, ut conuerteretur ad id ex quo esset, quod aliter formata ac perfecta esse non possit. ideoque interrogatus quis esset respondit principium, quia et loquor uobis. quod autem filius loquitur, pater loquitur, quia patre loquente dicitur uerbum, quod filius st, aeterno more, si more dicendum est, loquente deo uerbum coaeternum. inest enim deo benignitas summa et sancta et iusta et quidam non ex indigentia, sed ex beneficientia ueniens amor in opera sua. propterea priusquam scriberetur: dixit deus: fiat lux, praecessit appellare uotuit totam corporalem materiam, ut eo modo insinuaret unde facta et formam. sint omnia, quae in suis generibus iam dinoscere possumus, appellans aquam, quia ex humida natura uidemus omnia in terra per species uarias formari; atque concrescere ; siue spiritalem uitam quandam ante formam conuersionis quasi fluitantem: e superferebatur utique
Abbreviated transcription (Latin):
perfectionem creaturae reuocate ad
eum ut formaretur in hȩrendo creatori.
et pro suo genere imitando formam
sempiterne atq in commutabiliter in¬
hȩrentem patri. a quo statim hoc est
quod ille: Non enim habet informẽ
uitam uerbum filius. cui nonsolum
hoc est ẽẽ quod uiuere: sed etiam hoc
est ei uiuere. quod ẽ. sapienter ac beate
uiuere : Creatura uero quamquã sp̃ita¬
uis et intellectualis uel rationalis quȩ
uidetur . eẽ. illi uerbo. propinquior.
potest habere informem uitam. quia
non sicut hoc est ei esse quod uiuere:
commutabili : stulte ac misere uiuit.
quae in formitas eius est. formatur aut̃:
conuersa ad incommutabile lumen
sapientiae. uerbum dĩ: A quo enim exis¬
tit ut sit ut cumq ac uiuat: ad illum
conuertitur. ut sapienter acbeate uiuat:
Principium quippe creaturae intellectu-¬
alis. est aeterna sapientia. quod princi
pium manens in se in commutabiliter.
nullomodo cessaret occulta inspiratione

Expanded text:
perfectionem creaturae reuocatae ad perfectionem creaturae reuocatae ad eum, ut formaretur inhaerendo creatori et pro suo genere imitando formam sempiterne atque incommutabiliter inhaerentem patri, a quo statim hoc est, quod ille. Non enim habet informem uitam uerbum filius, cui non solum hoc est esse quod uiuere, sed etiam hoc est ei uiuere, quod est sapienter ac beate uiuere. creatura uero quamquam spiritalis et intellectualis uevidetur esse illi Verbo propropinquior, potest habere informem vitam: quia non sicut hoc est ei esse quod vivere, commutabili, stulte ac misere vivit, quae informitas ejus est. Formatur autem conversa ad incommutabile lumen sapientiae Verbum Dei; a quo enim exstitit existit ut sit utcunque ac vivat, ad illum convertitur ut sapienter ac beate vivat. Principium quippe creaturae intellectualis est aeterna Sapientia, quod pripium manens in se incommutabiliter nullo modo cessaret occulta inspiratione
Abbreviated transcription (Latin):
intelligamus dĩ dictum incorporeum
innatura uerbi eius coȩterni. reuocantis
ad se imperfectionem creaturae ut non
sit informis sed formetur. scđ̾m singu¬
la quae per ordinem exsequitur:
In qua conuersione et formatione quia
prosuo modo imitatur dm̃ uerbum
hoc. ẽ. dĩ filium. semper: patri cohę̧ren¬
tem plena similitudine et essentia
pari qua ipse & pater unum sunt. ñ
autem imitatur hanc uerbi formam
si auersa acreatore informis & inper¬
fecta remaneat. ꝓpt̾ea filii commemo¬
ratio non ita fit quia uerbum sed tan-¬
tum quia principium est cum dicitur
in principio fecit ds̃ caelum et terram
E xordium quippe creatorȩ insinuatur.
adhuc in informitate imperfectionis:
Fiat autem: filii commemoratio. quod
etiam uerbum. ẽ. : eoquod scriptum. ẽ.
diait ds̃ fiatlut per id quod principiũ
.ẽ. insinuet exordium creaturae exsis¬
tentis abillo adhuc imperfectȩ. per
id autem quod uerbum ẽ. in sinuet

Expanded text:
intellegamus dei dictum incorporeum intellegamus dei dictum incorporeum in natura uerbi eius coaeterni, reuocantis ad se inperfectionem creaturae, ut non sit informis, sed formetur secundum singula, quae per ordinem exequitur. in qua conuersione et formatione quia pro suo modo imitatur deum uerbum, hoc est dei filium semper patri cohaerentem plena similitudine et essentia pari, qua ipse et pater unum sunt, non autem imitatur hanc uerbi formam, si auersa a creatore informis et inperfecta remaneat, propterea filii commemoratio non ita fit, quia uerbum, sed tantum, quia principium est, cum dicitur: in principio fecit deus caelum et terram; exordium quippe creaturae insinuatur adhuc in informitate inperfectienis . fit autem filii commemoratio, quod etiam uerbum est, in eo, quod scriptum est: dixit deus: fiat, ut per id, quod principium est, insinuet exordium creaturae existentis ab illo adhuc inperfectae, per id autem, quod uerbum est, insinuet
Abbreviated transcription (Latin):
sicut deluce narratur. dixit ds̃ fiat
lux et facta est lux: utrum prius
uniuersaliter nomine caeli et terratꝰ
comprehendendum erat et commen¬
dandum quod fecit ds̃. & deinde per
partes exequendum quomõdo fecit
cum ꝑ singula dicitur dixit ds̃. id
est quia per uerbum suum fecit
quicquid fecit: an cumprimum
fiebat informitas materię siue spi
fiat. quia formam uerbi semper
patri cohȩrentis quo sempiterne dicit
ds̃ omĩa neq sono uocis neq cogitt¬
tione tempora sonorum uoluente.
sed coaeterna sibi luce ase genitę
sapientiae: non imitatur imperfectio.
cum dissimilis abeo quod summe ac
primitus. ẽ. in formitate quadam
tendit ad nihilum. sed tunc imitatur
uerbi formam semper atq in cõmu¬
tabiliter patri coherentem. cum &
ipsa ꝓsui generis comuersione ad id
quod uere acsemper . ẽ. id est ad crea¬
torem suae substantiae formam
capit. et fit persecta creatura. ut in
eo quod scriptura narrat dixit ds̃ fiat.

Expanded text:
sicut de luce narratur: dixit deus: fiat sicut de luce narratur: dixit deus: fiat lux. et facta est lux? utrum prius uniuersaliter nomine caeli et terrae conprehendendum erat et commendandum, quod fecit deus, et deinde per partes exequendum, quomodo fecit, cum per singula dicitur: dixit deus, id est, quia per uerbum suum fecit, quidquid fecit? An cum primum fiebat informitas materiae siue spirfiat, quia formam uerbi semper patri cohaerentis, quo sempiterne dicit deus omnia, neque sono uocis neque cogitatione tempora sonorum uoluente, sed coaeterna sibi luce a se genitae sapientiae non imitatur inperfectio, cum dissimilis ab eo, quod summe ac primitus est, informitate quadam tendit ad nihilum, sed tunc imitatur uerbi formam semper atque incommutabiliter patri cohaerentem, cum et ipsa pro sui generis conuersione ad id, quod uere ac semper est, id est ad creatorem suae substantiae, formam capit et fit perfecta creatura? ut in eo, quod scriptura narrat: dixit deus: fiat,
Abbreviated transcription (Latin):
fiat luax: quia uerbum dĩ ds̃ apud
dm̃ filius unicus dĩ patri co aeternus
est: quam uis dõ haec in aeterno
uerbo dicente. creatura temporalis
facta sit: Cum enim uerba sint tẽpo¬
ris cum dicimus quando et aliquan¬
do: aeternum tamen est in uerbo dĩ.
quando fieri aliquid debeat: Et tunc
fit: quando fieri debuisse in illo uer¬
bo est: inquo non est quando et ali¬
quando. qm̃ totum illud uerbum
aeternum est: Et quid est lux ipsa
quae facta est. utrũ sp̃itale quid
ancorporale : si enim spitale: potest
ipsa esse prima creatura iam hoc
dito perferta. quac prino ceilum
appellata est: cum dictum . ẽ. in princi¬
pio fecit ds̃ caelum et terram. ut quod
dixit ds̃ fiat lux et facta est lux: eam
reuocante ad se creatore. conuersio eius
facta atq illuminata intelligatur:
Et cur ita dictum est inprincipio fecit
ds̃ cielum et terram. & non dictum est
in principio dixit ds̃ fiat caelum et
terra. & facta sunt caelum & terra.

Expanded text:
fiat lux, quia uerbum dei, deus apud fiat lux, quia uerbum dei, deus apud deum, filius unicus dei. patri coaeternus est, quamuis deo haec in aeterno uerbo dicente creatura temporalis facta sit. cum enim uerba sint temporis, cum dicimus "quando" et "aliquando". aeternum tamen est uerbo dei, quando fieri aliquid debeat, et tunc fit, quando fieri debuisse in illo uerbo est, in quo non est quando et aliquando, quoniam totum illud uerbum aeternum est. Et quid est lux ipsa, quae facta est? utrum spiritale quid an corporale? si enim spiritale, potest ipsa esse prima creatura iam hoc dicto perfecta, quae primo caelum appellata est, cum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut, quod dixit deus: fiat lux. et facta est lux, eam reuocante ad se creatore conuersio eius facta atque inluminata intellegatur. Et cur ita dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, et non dictum est: in principio dixit deus: fiat caelum et terra. et facta sunt caelum et terra,
Abbreviated transcription (Latin):
pio fecit ds̃ caelum et terram. ante¬
quam fieret lux quae in hac sonante
uoce facta est. Et si ita est: qua lingua
sonuit ista uox dicente dõ fiat lux.
quia nondum erat linguarum diuer
sitas. quae postea facta est in aedifica¬
tione turris post diluuium: quaenam
lingua erat una & sola. qua ds locutꝰ
est fiat lux. Et quis erat quẽ oporte¬
bat audire atq intelligere. ad quẽ uo&
huiusmodi ꝓferretur: an haec absur¬
da carnalisq cogitatio. ẽ. atq suspicio:
Quid ergo dicimus. an id quod intelligi¬
tur insono uocis cum dicitur fiat
lux. non autem ipse corporeus sonus.
hõc bene accipitur. ẽẽ uox dĩ: & utrũ
hoc ipsum adnaturam pertineat uer¬
bi eius dequo dicitur: in principio
erat uerbum & uerbum erat apud
dm̃. et dis̃ erat uerbum. cum enim
deillo dicitur omĩa per ipsum facta
sunt: satis ostenditur & lux peripsũ
facta. cum dixit ds̃ fiat lux. Quod
si ita .ẽ : aeternum. ẽ. quod ait ds̃

Expanded text:
pio fecit deus caelum et terram, antepio fecit deus caelum et terram, antequam fieret lux, quae in hac sonante uoce facta est. et si ita est, qua lingua sonuit ista uox dicente deo: fiat lux? quia nondum erat linguarum diuersitas, quae postea facta est in aedificatione turris post diluuium? quaenam lingua erat una et sola, qua deus locutus est: fiat lux? et quis erat, quem oportebat audire atque intellegere, ad quem uox huius modi proferretur? an haec absurda carnalisque cogitatio est atque suspicio? Quid ergo dicemus? an id, quod intellegitur in sono uocis, cum dicitur: fiat lux, non autem ipse corporeus sonus, hoc bene intellegitur esse uox dei? et utrum hoc ipsum ad naturam pertineat uerbi eius, de quo dicitur: in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum? cum enim de illo dicitur: omnia per ipsum facta sunt, satis ostenditur et lux per ipsum facta, cum dixit deus: fiat lux. quod si ita est, aeternum est quod ait deus:
Abbreviated transcription (Latin):
in comparabile lumen quod d̃ est.
Et quomodo dixit ds̃ fiat lux. utrum
temporaliter. an inuerbi aternitate
łt si temporaliter: utiq mutabiliter:
q uomodo ergo possit intelligi hoc dicere
as̃. nisi ꝑ creaturam : ipse quippe : est
in commutabilis: Et si ꝑcreaturam dixit
ds̃ fiat lux. quomodo est prima creatura
lux. sierat iam creatura. perquam ds̃
diceret fiat luxͤ an non est lux prima
creatura. quia iam dictum erat in prin¬
cipio fecit dĩ caelum et terram. & pote¬
rat per caelestem creaturam uox fieri
temporaliter atq mutabiliter. qua
diceretur fiat lux: quod si ita est:
corporalis lux facta est: ista quã corpo¬
reis oculis cernimus. dicente dõ per
creaturam sp̃italem quam ds̃ iam
fecerat cum in principio fecit caelum
& terram. fiat lux: eo modo quo per
talis creaturae in teriorẽ & occultum
motum diuinitus dici potuit fiat
lux: An etiam corporaliter sonuit
ralem quam fecerat ds̃ cum in princi¬

Expanded text:
incorporale lumen, quod deus est. incorporale lumen, quod deus est. Et quomodo dixit deus: fiat lux? utrum temporaliter, an in uerbi aeternitate? et si temporaliter, utique mutabiliter. quomodo ergo possit intellegi hoc dicere deus nisi per creaturam? ipse quippe est incommutabilis. et si per creaturam dixit deus: fiat lux, quomodo est prima creatura lux, si erat iam creatura, per quam deus diceret: fiat lux? an non est lux prima creatura, quia iam dictum erat: in principio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutabiliter, qua diceretur: fiat lux? quod si ita est, corporalis lux facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente deo per creaturam spiritalem, quam deus iam fecerat, cum in principio fecit caelum et terram, fiat lux eo modo, quo per talis creaturae interiorem et occultum motum diuinitus dici potuit: fiat lux. An etiam corporaliter sonuit ralem, quam fecerat deus, cum in princi
Abbreviated transcription (Latin):
intelligendum. ẽ. creatura sp̃italis.
ab exordio quo facta est perfecta illa
& beata semper. terra uero corporalis
materies adhuc inperfecta. quia terra
inquit erat inuisibilis et incomposita
et tenebrae erant super abissum. quib
uerbis : uidetur in formitatem signifi¬
care substanciae corporalis. An utrusq
informitas. his etiam posterioribus uerbis
significatur. Corporalis quidem eoquod
dictum est. terra erat inuisibilis et in¬
composita. sp̃italis autem eo quod dic¬
tum est. tenebrae erant super abys¬
sum. ut translato uerbo tenebrosam
abyssum intelligamus natura uitae
informem. nisi conuertatur adcreatorẽ.
quo solummodo formari potest ut non
sit abyssus. et illuminari ut non sit
tenebrosa. Et quomodo dictum est
tenebrae erant super abyssum. an
quia non erat lux. quae si esset. utiq
suꝑ esset & tanquam super funderet᷑.
quod tund fit increatura sp̃itali. cum
conuertitur ad incommutabile atq.

Expanded text:
intellegendum est creatura spiritalis intellegendum est creatura spiritalis ab exordio, quo facta est, perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc inperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum: quibus uerbis uidetur informitatem significare substantiae corporalis. an utriusque informitas his etiam posterioribus uerbis significatur? corporalis quidem eo, quod dictum est: terra erat inuisibilis et inconposita, spiritalis autem eo, quod dictum est: et tenebrae erant super abyssum, ut translato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus naturam uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem: quo solo modo formari potest, ut non sit abyssus, et inluminari, ut non sit tenebrosa. et quomodo dictum est: tenebrae erant super abyssum? an quia non erat lux? quae si esset, utique superesset et tamquam superfunderet: quod tunc fit in creatura spiritali, cum conuertitur ad incommutabile atque
Abbreviated transcription (Latin):
an quia primo omnium facta sint.
an in principio quod est uerbum dĩ
unigenitus filius: et quomodo possit
ostendi dm̃ sine ulla sui cõmutatione
operari mutabilia et temporalia.
et quid significetur nomine caeli ce
terrae. utrum sp̃italis corporalisq
creatura caeli et terrȩ uocabulum
acceperit : an tantummodo corporalis.
ut in hoc libro desp̃itali tacuisse in¬
telligatur.: atq: ita dixisse caelum &e
terram. ut omnẽ creaturam corporeã
superiorem atq inferiorem significare
uoluerit. an utriusq in formis materia
dicta est caelum et terra. sp̃italis
uidelicet uita. sicuti esse potest in se.
non conuersa adcreatorem.Tali enim
conuersione : formatur atq ꝑficitur:
Si autem non conuertatur: informis est.
Corporalis autem sipossit intelligi
ꝑpriuationem omnes corporeae
qualitatis quae apparet in materia
formata. cum iam species sunt corpo¬
rum siue usu. siue alio quolibet sensu
corporis perceptibiles. An caelum

Expanded text:
an quia primo omnium facta sint? an quia primo omnium facta sint? an in principio quod est Verbum Dei unigenitus Filius? Et quomostendi deum sine ulla sui commutatione operari mutabilia et temporalia? et quid significetur nomine caeli et terrae? utrum spiritalis corporalisque creatura caeli et terrae uocabulum acceperit, an tantummodo corporalis, ut in hoc libro de spiritali tacuisse intellegatur atque ita dixisse caelum et terram, ut omnem creaturam corpoream, superiorem atque inferiorem, significare uoluerit? an utriusque informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita, sicut esse potest in se, non conuersa ad creatorem — tali enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur, informis est — corporalis autem, si possit intellegi per priuationem omnis corporeae qualitatis, quae adparet in materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu siue alio quolibet sensu corporis perceptibiles?. An caelum
Abbreviated transcription (Latin):
BIPERTITA EST
scđ̃m id quod dñs significauit. dicens
scribam eruditum in regno dĩ similem
.eẽ. patri familias: ꝓferenti dethes auro
suo noua & uetera. quae duo etiam
testamenta dicuntur: Inlibris autẽ
omnib scĩs: intueri opertet quaei
ibi aeterna intimentur. quat facta
narrentur. quae futura p̃nuntient᷑.
quae agenda precipiantur uel mo¬
neantur̃. Innarratione ergo rerum
fictarum. quęritur utrum omnia
scđdm figurarum tantũ modo intellecꝰ¬
tum accipiantur : an etiam scđm
fidem rerum gestarum asserenda
& defend enda sint. Nam non esse
accipienda figuraliter: nullus xp̃ia¬
nus dicere audebit. attendens apł̃m
dicentem Omĩa autem hato infi¬
igura contingebant illis. Et illud
quod ingenesi scriptum est: et erunt
dio in carne una. magnum sacram̃¬
tum commendans in xp̃o & in aeccła
Si ergo utroq modo illa scriptura scru¬
tum ẽ per allegoricam significatio¬
nem. in principio fecit ds̃ caelum &
terrã Utrum in principio temporis.

Expanded text:
bipertita est secundum id quod dominus significat dicens scribam eruditum in regno dei similem esse patri familias proferenti de thesauro suo noua et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur uel moneantur. in narratione ergo rerum factarum quaeritur utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiantur an etiam secundum fidem rerum gestarum asserenda et defendenda sint. nam non esse accipienda figuraliter nullus christianus dicere audebit attendens apostolum dicentem: omnia autem haec inigura contingebant in illis, et illud quod in Genesi scriptum est: et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commendantem in Christo et in ecclesia. si ergo utroque modo illa scriptura scrutum est pranem: In principio fecit Deus coelum et terram; utrum in principio temporis?
Abbreviated transcription (Latin):
qualem acceperat caelum: sed iam
inferiorẽ & infirmiorẽ atq in formi¬
tati proximã. ut his potius uerbis cũ
dicitur congregentur aquae & appa¬
reat arida acceperint haec duo species
biles. aqua mobilem: terra immobi¬
lem. et ideo deilla dictum est congrege¬
tur: dehac appar eat
A qua enum est o labiliter
fiura terra stabiliter fixa: ł tdixit ds̃:¬
Germin& terra herbam pabuli ferentem
& lignũ fructiferum faciens fructum.
cuius sem̃ inipso insimilitudinc̃ suam¬

Expanded text:
qualem acceperat caelum, sed iam qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: adpareat arida, acceperint haec duo species biles, aqua mobilem, terra immobilem: et ideo de illa dictum est, congregetur; de hac autem, appareat: aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa. CAPUT Germinet terra herbam pabuli, ferentem t lignum fructiferum, faciens fructum, cuius semen sit in eo ad similitudinem eiu
Abbreviated transcription (Latin):
intellictui non subrepat. ut materiã
etspeciem quia uerbis scriptura sepa¬
rat. conetur duo haec etiã tempore sepa¬
rare : tanquã prius fuerit materia. &
ei temporis interuallo interposito pos¬
tea sit addita species. cum ds̃ haec simul
creauerit. materiãq formatã institue¬
rit. cuius informitatem usitato ut dix
uocabulo uel terrae uel aquae scriptu¬
ra prȩdixit: Terra enim et aqua. etiã
suis qualitatib id existentia quod uide¬
mus : tamen propt̃ facilem corruptio¬
nẽ. propinquiora sunt cidem informi¬
tati quam cȩlestia corpora: & quomodo
perenumerationẽ dierum iã ex infor¬
mi quaeq formata numerantur. & ex
ista corporali materia iam factũ cȩlum
narrauerat cuius multũ distat species
aterrenis: iã quod exea formandum
in rerũ inst rma parte restabat noluit
subhis uerbis inrerũ creatarum ordinẽ
inserere. ut diceretur fut: pon accep¬
tura ista residua informitate talẽ speciẽ

Expanded text:
intellectui non subrepat, ut, materiam intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem,
Abbreviated transcription (Latin):
opere dĩ ꝓpt̃ alterius rei quaerendae
necessitatẽ. in primo nr̃o uolumine
satis tractauimus: hic itaq breuiter
ammonemꝰ. utquemforte nonmou&
quaerere quando species aquarũ terra¬
rũq creata sit: accipiat isto die nonẽẽ.
factum nisi ut secernerentur haec
duo elem̃ta inferiora: quẽ uero mo¬
uet cur indieb facta sit lux et caelum.
extradies autem uel ante om̃s dies
aqua & terra. & cur addĩ uerbum
facta sint illa. dicente dõ fiat. haec
autẽ dicente quidem dõ discreta. non
autem dõdicente facta inueniantur.
habet quod salua fide intelligat: scilic&
id quod dictum . ẽ antedierum enume¬
rationẽ terra erat in anis & incõposita:
Cũ commendar& scriptura cuiꝰ modi
terrã fecerat ds̃. quia praedixerat
in principio fecit dĩ caelum & terram.
nihil aliudhis uerbis quã materiae
corporalis informitatem insinuare
uoluisse. eligens eam usitatius appel¬
lare quã obscurius: sitam̃ tardo

Expanded text:
opere Dei propter alterius rei quaerendae opere Dei propter alterius rei quaerendae necessitatem, in primo nostro volumine satis tractavimus . Hic itaque breviter admonemus, ut quem forte non movet quaerere quando species aquarum terrarumque creata sit, accipiat isto die non esse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. Quem vero movet cur in diebus facta sit lux et coelum, extra dies autem vel ante omnes dies aqua et terra; et cur ad Dei verbum facta sint illa, dicente Deo, Fiat; haec autem dicente quidem Deo discreta, non autem Deo dicente facta inveniantur: habet quod salva fide intelligat, scilicet id quod dictum est ante dierum enumerationem: terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo
Abbreviated transcription (Latin):
aeccłae necessariam utilitatẽ cupimus
informari: hoc sane nouerint. nec no¬
men firmam̃ti cogere ut stare cȩlum
putemꝰ. firmam̃tum enĩ non propter
stationem. sed ꝓp̃t firmitatẽ. aut ꝓpt̃
intrans gressibilem terminũ superi¬
orum aquarum uocatũ intelligere
lic&. nec siueritas caelum stare ꝑsua¬
serit. impediri nos circuitu syderum
ne hoc intelligere possimꝰ: Et abipsis
quippe qui haec curiosissime & ociosis¬
sime quaesier̃ inuentũ est: ẽtiã caelo
non moto sisola sydera uerterentur.
fieri potuisse omĩa quae in ipsis syde¬
rum conuersionib animaduersa
atq comprehensa sunt: Et dixit
ds̃. Congregetur aqua quae sub
caelo. ẽ. in congregationẽ unam. et
appartat a rida. Itfacũ est sic:
Et congregata. ẽ. aquaquae subcaelo est
in congregationẽ suã : & apparuit ari¬
da: Et uocauit ds̃ aridam terrã: & con¬
gregationes aquarũ uocauit mare:
Etuidit ds̃ quia bonum est: lam dehoc¬

Expanded text:
e ecclesiae necessariam utilitatem cupimus e ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est.
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ fortasse id ẽ. & pellis & camera figu¬
rate intelligi potest. utrumq autem
adlitterã quomodo possit uidendum
est: Si enĩ camera non solum curua
sed etiam plana recte dicitur. ꝓfecto
& pellis nonsolum inplanũ. uerũ etiã
in rotundum sinũ extenditur: Nam
& uter sicut & uesica pellis. ẽ: De motu
etiã caeli. nonnulli fr̃s quȩstionẽ mo¬
uent. utrũ st& annemoueatur: quia
simouetur inquiunt: quomodo firma¬
m̃tũ ẽ : si autẽstat quomodo sidera
quȩ in illo fixacreduntur. ab oriente
usq ad occidentẽ circũ eunt septẽtrionali¬
b breuiores gyros iuxta cardinẽ ꝑagen¬
tib ut caelum si est alius nobis occultus
cardo ex alio uertice sicut sphera. si
autẽ nullus alius cardo est uelut discus
rotari uideatur : Quib respondeo mul¬
tũ subtilibus etlaboriosis rationibus
ista ꝑquiri. ut uere ꝑcipiatur utrum
ita anita sit: quibus in eundis atq

Expanded text:
enim fortasse, id est et pellis et camera, figuenim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram quomodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur. nam et uter et uesica pellis est. De motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem mouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? si autem stat, quomodo sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta cardinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque
Abbreviated transcription (Latin):
onib. si eas forte ueras certa ratio de¬
clarauerit. quib docetur caelum spherȩ
figura undiq eẽ. conuexum: Sitamen
ꝓbatur & illaquidem apud nos came:¬
rae similitudo etiam scđm litteram
accepta: nonimpedit eos qui spheram
dicunt: Bene quippe creditur scdm cã
partem quae supernos est decacdi figura
stripturam loqui uoliusse: Si ergo
sphera non est: ex una parte camẽra ẽ
exqua parte caclum terrã contingit:
S i autem sphera est: undiq camera
est: Sedd ulud quod depelle dictumẽ.
magis urg&. ne non spherae quod hu¬
manũ est forte cõmentum: sed ipsi
nr̃ae camerae aduersum sit: Quid
autẽ hinc allegoricȩ senserim: confes¬
sionũ nrãrum liber tertius decimus
hab&: Siue igitur ita ut ibiposui siue
aliquo alio modo intelligendum sit
caelum sicut pellis extentum: ꝓpter
molestos & nimios exactores exposi¬
tionis adlitterã. hoc dico quod sicut
arbitror omniũ sensib pat&: Utrũq

Expanded text:
onibus, si eas forte ueras certa ratio deonibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae simiaccepta, non impedit eos qui sphaeram dicunt. Bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de coeli figura Scripturam loqui voluisse. Si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte coelum terram contegit: si autem sphaera est, undique camera est. Sed illud quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae adversum sit. Quid autem hinc allegorice senserim, Confessionum nostrarum liber tertihabet. siue igitur ita, ut ibi posui, siue aliquo alio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
ti profutura: Sed ait aliquis: quomo¬
do non ẽ. contrarium his qui figuram
spherae caelo tribuunt. quod scriptumẽ
in litteris nr̃is. qui extendit caelum sic̃
pellem. sit sane contrariũ. si falsum
.ẽ. quod illidicunt: hoc enim uerum est
quod diuina dicit auctoritas: pocius
quam illud quod humana infirmitas
conicit: Sed si forte illud talibus illi
documentis ꝓbare potuerint. ut dubita¬
ri inde nondebeat. demonstrandum. ẽ.
hoc quod apud nos depelle dictum . ẽ. ueris
illis rationib: non eẽ contrarium: Alio¬
quin contrariũ erit etiam ipsis in alio
loco scripturis nr̃is. ubi cȩlum dicitur
uelut camera esse suspensum: quid enĩ
tam diuersum & sibim& aduersũ. quã
plane pellis extensio. et camerae curua
conuexio: quod si oport&e sicuti opor¬
tor haecduo sic intelligere ut concor¬
dare utrumq nec sibimet repugnare
inueniatur: ita oport& etiã utrũ lib&
horum illis non aduersari disputati¬

Expanded text:
ti profutura.. Sed, ait aliquis, quomoti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputati