comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hio nominantur : sed credendũ .ẽ. paulatim cognatis piscium ge¬
nerib nomina in positoo: Quod aut mulier delatoreuiri fu&
fortas se proptor illius coniunctionis uim commendatum
Sed quare dormienti. quare os non arro d& rasta .ẽ. quarecos¬
too. quac recoorne lucus illius repl&us ẽ ñ altora costa. Curn
fec̃ sedaedificacuit: Non ẽ itaq dubium haecquidem ita fooe
taeẽ. sed tomen ob aliquid significandum. hoc. ẽ inxpo & in edi
uomodo animalia dictoo sunꝰ adadam quaeritur : Iussio di
Nonsolum adhomines. nec solum ad aues & pecora uenitꝑange¬
cum ministorium: sed&iam adilla quaein aquissunt. sicut ad
co&um quigluniuit ionam: Si aũt dona uitdr̃ hominimansu&
facere &iam fera animalia quanto magis angeli hoo possunt qđ d
Angeli autem omnino nullam possunt creaturae uelcreare nat¬
rom. Solus enim creator .ẽ. ds̃. Id ẽ. ipsa trinitas: Quomi¬

Expanded text:
hoc nominantur; sed credendum est, paulatim cognitis piscium gehoc nominantur; sed credendum est, paulatim cognitis piscium generibus nomina imposita. Quod autem mulier de latere viri facta, fortasse propter ipsius conjunctionis vim commendatam. Sed quare dormienti, quare os, non caro detracta est, quare costa, quare carne locus illius repletus est, non altera costa? Cur non fecit sed aedificavit? Non est utique dubium haec quidem ita facta esse; sed tamen ob aliquid significandum, hoc est in Christo et in Ecclesia. Quomodo animalia ducta sunt ad Adam quaeritur. Jussio Dei non solum ad homines, nec solum ad aves et pecora venit per angelicum ministerium, sed etiam ad illa quae in aquis sunt, sicut ad cetum qui glutivit Jonam. Si autem donavit Deus homini mansueta facere etiam fera animalia, quanto magis angeli hoc possunt quod dixi. Angeli autem omnino nullam possunt condere vel creare naturam. Solus enim creator est Deus, id est ipsa Trinitas. Quomo
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur. Non .ẽ. bonum hominem solum : difficile ẽ. inuestigore
quomodo dr̃ dixerit utrum tomporaliter uocib: editis &s:llab .s an
ꝓsaratio commemorata .ẽ. quac in uerbo dĩ principaliter erat an
forte in mente ipsius hominis ut ẽ. illud inpsalmo. Audiã quidla q¬
tur in in edñs dr̃. analiquade hacre ipsi homini deipso homine ꝑ ang¬
lum ẽ fersta reuelatio. An ꝑcorporalom oreaturam uoxipra
sonuerit: Si aut quaeritur ad quamrem ficri oportuerit hoc
adiutorium nihil aliud probabile occurrit quam filios procreo¬
dos : Hoo enim in prima conditione dictum erat. masculum & fc
qđ adductaesunt adailam om̃s hostiao cegri & uolatilia caeli ut
lis nomina in poner& atq. ita uelud necessitios operar&ur
Creandienim feminam exillius latere. Cum interilla animalia si¬
mile adiutorium non fuis s& inuentum: Uid&ur enim mihi propi
aliquam significationem proph&icam fiitum Quare quoq piscer

Expanded text:
dicitur, Non est bonum hominem esse solum, difficile est investigare quomodo Deus dixerit, utrum temporaliter vocibus editis et syllabis, an ipsa ratio commemorata est quae in verbo Dei principaliter erat, an forte in mente ipsius hominis, ut est illud in psalmo, Audiam quid loqtur in me Dominus Deus; an aliqua de hac re ipsi homini de ipso homine per angelum est facta revelatio, an per corporalem creaturam vox ipsa sonuerit. Si autem quaeritur ad quam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, nihil aliud probabile occurrit quam filios procreandos. Hoc enim in prima conditione dictum erat, Masculum et fedendum est quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri, et volatilia coeli, ut illis nomina imponeret, atque ita velut necessitas operaretur: creandi enim feminam ex illius latere, cum inter illa animalia simile adjutorium non fuisset inventum, videtur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum. Quare quoque pisces
Abbreviated transcription (Latin):
go a patre exiui &ueni in hunc mundũ:. Neli quit&m atrem sinaq¬
grom uderi testamento camnaliter inherentẽ. quae fuitillimatꝰ
ex semined auid & adhesicecclesiae in pace noui testamenti esseni
duo incarrneuna: Quia cum sicdr̃ particepsnr̃ firctus ẽ utill
capitis corpus eẽ possimus: Posthaec uocabitur ecua. uita si uo
calamitas qđ nob̵ conuenit calamitatẽ hic uitam infuturo h¬
beanius. Ali dicunt qđ dicitur. E trepleuit coernem proill
admiscri cordiam dĩ ꝑtin& prouistute diuinitatis.: Costa &¬
tem a edificatur in mulierem dequa dr̃. Mulierem fortem
quis inueni& : Hi&ian dicunt costam cum carne. anima
cum carne signifioare. Mulieriaũt. auiro corpulentia
& uis occulta & in mostalitas & prudentia concigisse dicuni
Prima aut̃ proph&ia dicitur inhoomundo haec sententia.i

Expanded text:
e exivi, et veni in hunc mundum. Reliquit et matrem Synagogam, Veteri Testamento carnaliter inhaerentem, quae fuit illi mater ex semine David; et adhaesit Ecclesiae in pacem Novi Testamenti, ut essent duo in carne una. Quia cum sit Deus, particeps noster factus est, ut illius capitis corpus esse possimus. Post haec vocabitur Eva, vita sive calamitas: quod nobis convenit, calamitatem hic, vitam in futuro habeamus. Alii dicunt quod dicitur, Et replevit carnem pro eo, ad misericordiam Dei pertinet, pro virtute divinitatis. Costa autem aedificatur in mulierem, de qua dicitur, Mulierem fortem quis inveniet? Hi etiam dicunt, costam cum carne, animam cum carne significare. Mulieri autem a viro corpulentia, et vis occulta, et immortalitas, et prudentia, contigisse dicuntur. Prima autem prophetia dicitur in hoc mundo haec sententia esse,
Abbreviated transcription (Latin):
calide in ipsa nascuntur tribu siue qđ lacũ genesar fluentoior di
fuit inriguus : Hebrei aũt uolunt ꝓpt̃ teberiade quȩ lexis uideb
h abere notitiã a grũ in riguũ & eloqui a ꝓph&are pulcritudinis: p¬
aũt emisus temporane as fruges & uelocitatẽ terre ubericoris ostena
rit saluator ut in euuagelio qđ scriptũ ẽ : Pilius m̃s aderescons ios
filius meus ad crercens & decorus as p&ctu: filiȩ decurrerunt su ꝑ m¬
rũ s &as perauerunt illũ & iurgati sunt : Ipuiderunt q: illi haben
ia cula sedit in fortitudine arcus illius & dissoluta suntum cula hi¬
chi&ꝵ illius & manuũ : Permanus potentiria cob: indepastore¬
susẽ lapis isrł : Ofiliio seph qutã pulcebres ut t&ota demuir

Expanded text:
calidae in ipsa nascuntur tribu; sive quod super lacum Genesar fluento Jordanis esset irriguus. Hebraei autem volunt propter Tiberiadem, quae legis videbatur habere notitiam, agrum irriguum et eloquia pautem emissus temporaneas fruges et velocitatem terrae uberioris ostendit. cuerit Salvator, ut in Evangelio quoque scriptum est . Filius meus accrescens Joseph, Filius meus accrescens et decorus aspectu: filiae decurrerunt super murum; sed exasperaverunt eum, et jurgati sunt, invideruntque illi habentes jacula. Sedit in forti arcus ejus, et dissoluta sunt vincula brachiorum et manuum ejus per manus potentis Jacob. Inde pastor egressus est lapis Israel » . O filii Joseph, qui tam pulcher es, ut te tota de
Abbreviated transcription (Latin):
quide esis be ne dicere uelitia cob: posuitiosepli ad sousetu maribe
manasen addexteram autamstituit: autille ca ncellatis manibr
ouos sonsteriũ p̃figura ns translatam inminosee de put eorũ iale
soi stamr suꝑ pbiset sicq crucis si militado suꝑicaprat eor euonle¬
scondalun pepulis xpianis futura gloriam ꝑsigudauni: Senio¬
reieen bdiue sinisteriumi finistrũ fastũ dedextero & uni oeior
denbn de sinistro : quiudeis in nrãm desestam laberidby aonl
lorũ ꝗumriam adeptisumꝰ : Taliq sacra mento maicoripopulaia¬
deotu ppositus est minor populus gentium unde elsdem pane¬
artha sicast Dsc quideer ft inpopulum s. hiei xaltabiti Gmnes¬

Expanded text:
 cum benedicere vellet Jacob, posuit Joseph ad sinistram Ephraim, Manassem ad dexteram autem constituit; at ille cancellatis manibus, crucis mysterium praefigurans, translatam in minorem dexteram, majori sinistram superposuit, sicque crucis similitudo super caput eoru gloriam praesignavit, senioremque per crucis mysterium sinistrum factum de dextro, et juniorem dextrum de sinistro, quia Judaeis in nostra deserta labentibus, nos illorum gloriam adepti sumus. 4. Talique sacramento majori populo Judaeorum praepositus est minor populus gentium. Unde et idem patriarcha ait: Hic quidem erit in populum, sed hic exaltabit
Abbreviated transcription (Latin):
in sanguine passionis si ue illam eccłam illo uino qđ promultis esfus
tur in remissionem peccatorũ : & insanguine uu&e pallium suum: pa¬
um gentes sunt quas corporisuo iunx̃ si c̃ scriptũ est : uiuo ego dic̃ dñs
nisi hosomnes indua sic̃ uestimentũ Pulchriores oculieius uino
Oculixp̃i : a postolis̃ & euangelistȩ quilum̃ scientiȩ coclesiae presto
quorum p̃cepta austeritatem uini idẽ priscelegir superant qr longe¬
uiora sunt: &dentes laste tandidiores: Dentes p̃ceptores s̃sc̃ĩ qu
cidunt aberrorib: homines &illos qui comm᷑ dendo in corpꝰ xp̃i transnis¬
tunt: Candidiores aut effectis̃ doctores eade : Laste u&erir legs a
ualidũ uerbi cibũ mandunt atq distribuunt : & benecandi diores dicus
Omnes enim quiscripturarũ cibas eođe subministrant candidicẽ &im¬
culati debent : Labulon habitauit in litõremaris & in stationẽ naus

Expanded text:
in sanguine passionis, sive illam Ecclesiam illo vino quod pro muin sanguine passionis, sive illam Ecclesiam illo vino quod pro muditur in remissionem peccatorum. Et in sanguine uvae pallium suum. Pallium, gentes sunt, quas corpori suo junxit, sicut scriptum est: Vivo ego, dicit Dominus, nisi hos omnes induam sicut vestimentum. Pulchriores oculi ejus vino . Oculi Christi apostoli sunt et evangelistae, qui lumen scientiae Ecclesiae praestant, quorum praecepta austeritatem vini, id est priscae legis superant, quia longaeviora sunt. Et dentes lacte candidiores. Dentes praeceptores sunt sancti, qui praecidunt ab erroribus homines, et illos qui in comedendo corpus Christi transmittunt. Candidiores autem effecti sunt doctores Ecclesiae lacte veteris legis, qui validum verbi cibum mandunt atque distribuunt, et bene candidiores dicuntur. Omnes enim qui Scripturarum cibos Ecclesiae subministrant, candidi esse et immaculati debent. Zabulon habitavit in littore maris et in statione navium.
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa moste mostis imperiũ uicit: qđ autem dicitur qui suscitabi tetu
nullus nisuipse iuxta qđ ipsedix. soluite templu hoc & intriduo sus¬
boillud: Non deficiat dux deiuda &isrħ hoemani fostissime ado
refestur : Tam diuenim fuit ex semineillius intemerata apudiuda
succes sio regni : done cxp̃s nascer& : Ethoc supra diximi : Alligansa
neam pullum suum : Pullus suus populus est exgentib: cui adhuq
quam fuitlegis onus inpositũ : Hunccopulauit ad uineam apło
qui exiudeis sunt : Nam uine a dñi sab auth domꝰ isrħ : &aduitem
nam suam : Ipse enim dic: Egosumutos uera: Adhancerguuu
alligat asinam suam cuisuꝑ sedit eccła exnationib: amgregata
aduitem corporis sui alligauit uinculo coritatis & disciplinȩ cum¬
gelice nexu : ut deimitationbillius uiuens ẽfficiatur here sd Alii aut
hanc asinam interp̃tantur snagogam tarddi gradã scilio& et graus
pondere legis depressam: Lau auuit inuino stolam suam siuecarnẽs

Expanded text:
m dicitur: Quis suscitabit eum? quia nullus nisi ipse, juxta quod ipse dixit: Solvite templum hoc, et in triduo suscitabo illud. Non deficiet dux de Juda et Israel. Hoc manifestissime ad Judam refertur; tandiu enim fuit ex semine illius intemerata apud Judaeos successio regni, donec Christus nasceretur; et hoc supra diximus. Alligans ad vineam pullum suum. Pullus suus populus est ex gentibus, cui adhuc nunquam fuit legis onus impositum, hunc copulavit ad vineam apostolorum, qui ex Judaeis sunt; nam vinea Domini Sabaoth domus Israel. Et ad vitem asinam suam. Ipse enim dicit: Ego sum vitis vera; ad hanc ergo vitem alligat asinam suam, cui supersedit Ecclesia ex nationibus congregata. Hanc ad vitem corporis sui alligavit vinculo charitatis et disciplinae evangelico nexu, ut de imitatione illius vivens efficiatur haeres Dei. Alii autem hanc asinam interpretantur Synagogam, tardigradam scilicet, et gravi pondere legis depressam. Lavit in vino stolam suam, sive carnem suam
Abbreviated transcription (Latin):
lutus dumnascer&ur exuirgine. quia non exuirili semine concep¬
tus est sed despuscõ: Nec inmͦatrepollucus est. quia non exuoli¬
tate carnis sed uirginaliuteronatus est. Denique ipsedumdixit
ꝑ scclomonem cum essemiagis bonus ueni adcorpus in quo inqui¬
nactum. corpus enim matris non fuit coinquinctum. hac ꝑhoc non
contaminatus est inmatre. Ai ter quoque contaminamur in
taminamur cum credentes indm̃ ecclesiam ledimus quaemate
omnium nostrum est cui ꝓpatribus natisumus. uelcerte matrem
offendimus. cumlibestatem matris cacdestis indigna peccatiscruitu¬
tefaedamus. quacidicit apłs matrem omnium ͣ Xp̃s enim nec

Expanded text:
lutus, dum nasceretur de virgine, quia non ex virili semine conceptus est, sed de Spiritu sancto. Nec in matre pollutus est, quia non ex voluptate carnis, sed ex virginali utero natus est. Denique dum ipse dixit per Salomonem: Cum essem magis bonus, veni ad corpus inquinatum. Corpus enim a matre non fuit coinquinatum. Ac per hoc non contaminatus est in matre. Aliter quoque contaminamur in taminamur, cum credentes in Deum Ecclesiam laedimus, quae mater omnium nostrum est, cui pro patribus nati sumus. Vel certe matrem offendimus, cum libertatem matris coelestis indigna peccati servitute foedamus, quam dicit Apostolus matrem omnium nostrum. C
Abbreviated transcription (Latin):
celobra teclesia non prospectat futura Medius autem cham. Idẽ iu
I deo medius qr nec primatũ apostolorũ tenuit: nec inultimis genos
credidit. Nuntiauit foras statrib: suis: ꝑ illum quippe manisesu
qđ erat in proph&ia secr&ũ. Benedictus dñs dr̃sem sit cham seruus
illius: Quidenim aliud .ẽ. populus iud eorũ nisi quidam seruus pop
xp̃i anibaiulans legem & proph&as utnos honoremus ꝑsacramen

Expanded text:
celebrat Ecclesia, non prospectat futuram. Medius autem Cham, id est Judaei. celebrat Ecclesia, non prospectat futuram. Medius autem Cham, id est Judaei. Ideo medius, quia nec primatum apostolorum tenuit, nec in ultimis gentibus credidit. Nuntiavit foras fratribus suis; per illum quippe manifestum est quod erat in prophetia secretum. Benedictus Dominus Deus Sem; sit Cham servus illius. Quid enim aliud est populus Judaeorum, nisi quidam servus populi Christiani, bajulans legem et prophetas, ut nos honoremus per sacramen
Abbreviated transcription (Latin):
puliiudacorum &iafeh populũ gentiũ. Dilat& dr̃ia f&chusq
sem. &enimia fe histori aliter europam habitauit & occidentalẽ
plagam a si ȩ obtinuit: Iamuero illud qđ postdiluuium deum ea
quam plantauit in hebriatus estnoe. &nudatus ẽ indomosua cui
ñ appareat adxpm̃ ꝑtinere : Dũ passus ẽ nudatus . dũ crucifixus
est indomosua. Id .ẽ. ingente sua. Tuncenimnudata mortalitas
carnis illius quam nuditatẽ. Id .ẽ. passionem. Videnscham
derisit . Id .ẽ. iudei. Sem uero &iafech tamquam duopo puli
excircum cisione &p̃putio uestim̃tũ posuer suꝑdor sasua &
intrantes auersi operuer̃ nuditatẽ patris. Quodam enim mo¬
do passionem teligimus. Id .ẽ. sacram̃tohonoramus illiusq mis¬
torii rationom reddentes decractionẽ iudeorũ operimus:
Dorsa autem memoriã p̃teritorũ sigñ quia passionemxp̃itrans ac toem

Expanded text:
puli Judaeorum, et Japheth populum gentium. Dilatet Deus Japheth, usque puli Judaeorum, et Japheth populum gentium. Dilatet Deus Japheth, usque Sem. Etenim Japheth historialiter Europam habitavit, et occidentalem plagam Asiae obtinuit. Jam vero illud quod post diluvium de vinea quam plantavit inebriatus est Noe, et nudatus est in domo sua, cui non appareat ad Christum pertinere? Dum passus est, nudatus, dum crucifixus est in domo sua, id est in gente sua. Tunc enim nudata mortalitas carnis illius: quam nuditatem, id est passionem, videns Cham derisit, id est Judaei. Sem vero et Japheth, tanquam duo populi ex circumcisione et praeputio, vestimentum posuerunt super dorsa sua, et intrantes aversi operuerunt nuditatem patris. Quodam enim modo passionem tegimus, id est, sacramento honoramus, illiusque mysterii rationem reddentes, detractionem Judaeorum operimus. Dorsa autem memoriam praeteritorum significat, quia passionem Christi transactam
Abbreviated transcription (Latin):
qua elegimus aliaquã e his similia intellegunt. Demn mundis uero
pranuntiare difficile est puto tam̃ qđ concupiscentia &ira quan¬
do in .ẽ. omnia animae necessario iste secundũ hocergo qđ neque
posteritatis successio sine concupiscentia reparatur neq em̃ da¬
tio ulla sineira potest neq disciplina constare necessariae con
ecclesiam doctrina nouitestamenti. Quam&liamuineam
plantauit bibentumum . id .ẽ. conpleui topere quaedo cuit
ut dicitur. Quae coepitihs facere & docere. Sem autẽ dia
foch. solem & lunam significant. pallium in ponentes hume¬
is suis. Id .ẽ. splendorem suum iuxtaorucem quorã foc cies
auersaer id .ẽ. sua a uersione intenebras: euigilans autem
noe xpr̃resurgentem ex passione. Cum didicis sos filius suus
ninor. ꝑ filiũminorẽ populus iudeorum designatar. Male¬
dictus cham uindictam suꝑiudeos p̃figurare uidour: dicitur
ligentium. Etenimcham populũ iudȩorũ & sembonã pastẽpo¬

Expanded text:
quae legimus, aliaque his similia intelligunt. De immundis vero pronuntiare difficile est. Puto tamen quod concupiscentia et ira, quando inest, omnia animae necessaria ista. Secundum hoc ergo, quod neque posteritatis successio, sive concupiscentia reparatur, neque emendatio ulla sine ira potest neque disciplina constare, necessarie consEcclesiam doctrina Novi Testamenti, quam etiam vineam plantavit. Bibit vinum, id est, complevit opere quae docuit, ut dicitur, Quae coepit Jesus facere et docere. Sem autem et Japheth solem et lunam significant, pallium imponentes humeris suis, id est splendorem suum juxta crucem, quarum facies aversae sunt, id est sua aversione in tenebras. Evigilans autem Noe, Christum resurgentem ex passione. Cum didicisset quod filius suus minor. Per filium minorem populus Judaeorum designatur. Maledictus Cham: vindictam super Judaeos praefigurare videtur. Dicitur li gentium. Etenim Cham populum Judaeorum, et Sem bonam partem po
Abbreviated transcription (Latin):
noscere : Iam sextum sđm fuit in aduentũ xp̃i: Nam sicut in i¬
sexta die primus homo adam delimo terrae adsimilitudinem di for¬
matusẽ: sic inifto sexta a&ate scłi secundus adam. Id ẽ xp̃r inca
rarum genera terra produx̃ : Ita Ginhac a&ate mundigentes appeen¬
tes uitoem aernam lex genuit. Quemutiq sensum uas p&ro ostensũ
nanifestat : Et sicut in illa diecreatur masculus & femina: Ita in isto
scłi a&ate manifestatur xp̃s &eclesia : Dehuius hei uespera dicitue
patas ne filius hominis ueniens inueni& sidem suꝑterram: Post
Tunosc̃i requiescunt cumxp̃o abomnib: aperib: Speranda enim ẽ
Sequitur recapitulatio conditae creaturae : Istegenerationes
cacli & terrao. & reliqua usq suꝑ facioni terrae : Nuncuno die

Expanded text:
noscere. 267 8. Jam sextum saeculum fit in adventu Domini nostri noscere. 267 8. Jam sextum saeculum fit in adventu Domini nostri sexta die primus homo Adam de limo terrae ad similitudinem Dei formatus est, sic in ista sexta aetate saeculi secundus Adam, id est Christus,rarum genera terra produxit, ita et in hac aetate mundi gentes appetentes vitam aeternam Lex genuit. Quem utique sensum vas Petro ostensum manifestat. Et sicut in illa die creatur masculus et femina, ita in ista saeculi aetate manifestatur Christus et Ecclesia. De hujus diei vespera dicitur: Putasne, Filius hominis veniens inveniet fidem super terram? PostTunc sancti requiescunt cum Christo ab omnibus operibus. Speranda enim eston habet. Sequitur recapitulatio conditae creaturae. Istae generationes faciem terr
Abbreviated transcription (Latin):
liis hominum quasi a tenebris. fit qua e huius die uespera diluuium:
Secundo scło factũ ẽ quasi firmam̃tũ: Interaquã & aquã arcautiq:
illa quaenatauit interpluuiã & maria : huius uespera fitoon fu¬
sio linguarum : Testiũ scłm focstũ .ẽ. quando separauit populu
suũ agentib ꝑabraham discernens illum quasi aridam ab aquis
scripturarum : huius uespera fuit peccatum & malitia pessimi regis
saul : Quastum sołm coepit adauid: quando constituitdr luminariu
infirmam̃to cacli splendorem regni taom quam solis excelentiam¬
principes illius : A&atis huius uespera fuit inpeocatis regum
quib: gensilla meruit captiuari inbab: loniam : Quinto scło id
intransmigratione bab:loniae focto sunt quasi anim aliam aqui
&uolatilia caeli : Quia tunciudȩi intergentes tam quam imari ui¬
uere coeperunt Nechabuer stabilem locum tam quam aues u¬
lantes : Huius diei uespera fuit multiplicatio peccatorum in popul

Expanded text:
filiis hominum, quasi a tenebris. Fitque hujus diei vespera diluvium. filiis hominum, quasi a tenebris. Fitque hujus diei vespera diluvium. Secundo saeculo factum est, quasi firmamentum inter aquam et aquam, arca utique illa quae natavit inter pluviam et maria. Hujus vespera fit confusio linguarum. Tertium saeculum factum est quando separavit populum suum a gentibus, per Abraham, discernens illum quasi aridam ab aquis;  sanctarum Scripturarum. Hujus vespera fuit peccatum in malitia pessimi regis Saul. Quartum saeculum coepit a David, quomodo constituit Deus luminaria in firmamento coeli, splendorem regni taprinciquibus gens illa meruit captivari in Babyloniam. Quinto saeculo, id est in transmigratione Babyloniae, facta sunt quasi animalia in aquis et volatilia coeli. Quia tunc Judaei inter gentes tanquam in mari vivere coeperunt, nec habuerunt stabilem locum, tanquam aves volantes. Hujus diei vespera fuit multiplicatio pecc
Abbreviated transcription (Latin):
opera sex dierum secundum historiam quomodonarratas & quali¬
ter in ecclesia intelleguntur explicata sunt : dein de quidinfigura
scł significent subiciendũ . ẽ: Sex dieb consummauit dr̃ omnia ope¬
rasua : septimodie requieuit: Sex a&atib: humanum genius in hoc
mundo ꝑsuccessiones tẽporũ dĩ opera insinuant : Quarum prim
.ẽ. abadam usq ad noe. Secunda anoe usq: ad abraham. Testia¬
ab abraham usq addauid. Quasta ad auid: usq ad transmnigrationẽ
babiloniae. Quinta deinde usq ad aduentũ dñi. Sextaque nunc ag¬
tar quousq mundus finiatur : Septima uero intellegitur in re¬
quiem scorum : quae scilic& uesperamñ hab& quia illam nullus cerm¬
nus cludit : Pergamus ergo breuiter ꝑ hasmundi adates. Gearũ
differentias distingͥamus: Primo enim factus scło tamquam lux
homo inparad: so. in qua & ate filios dĩ in lucis nomine diuidit dr̃ as

Expanded text:
opera sex dierum, secundum historiam quomodo narrata sunt, et qualiopera sex dierum, secundum historiam quomodo narrata sunt, et qualiter in Ecclesia intelliguntur, explicata sunt. Deinde quid in figura saeculi significent, subjiciendum est. Sex diebus consummavit Deus omnia opera sua, septimo die requievit. Sex aetatibus humanum genus in hoc mundo per successiones temporum, Dei opera insinuant: quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham; tertiaab Abraham usque ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babyloniae; quinta deinde usque ad adventum Domini; sexta, quae nunc agitur, quousque mundus finiatur; septima vero intelligitur in requiem sanctorum, quae scilicet vesperam non habet, quia illam nullus terminus claudit. Pergamus ergo per has mundi aetates, et earum differentias distinguamus. Primo enim factus saeculo tanquam lux homo in paradiso, in qua aetate filios Dei in lucis nomine divisit Deus a
Abbreviated transcription (Latin):
trationem quae tunc instituta sunt: Vespera finis p̃cedent is diei ẽ.
Mane initium sequentis : Sicut nox non sequentis diei sed p̃cidentis
st: &ideo sexto die compl&o postillius uesperum factum ẽ. ma¬
ne: non qđ significatur in itum condendae alteriuscreaturae
sed qđ significr&ur in itiummanendi & quiescendi totius qđ dictũ
In illius qui&e qui condidit. Etideo septimus dies ooepitamane.
& innullo uespere terminatur : Non in probabiliteraut̃ uespera
&mane cognitionem creaturae in sem&ipsa : quam cognitionem
scilio& spiritaliscreatura hab& etlaudem conditoris propter
creaturam focctam intellegimus: Benedix̃ aut̃ diem septimũ:
llum utiq diem qui uesperam non hab&: Spiritaliter postistorũ
sexdierum operabona ualde: homo quie temsperat mentis coni¬
titutus inspiritali para dyso quo significatur uitabeata: actenus

Expanded text:
trationem quae tunc instituta sunt. Vespera finis praecedentis diei est, trationem quae tunc instituta sunt. Vespera finis praecedentis diei est, mane initium sequentis; sicut nox non sequentis diei, sed praecedentis est. Et ideo sexto die completo, post illius vesperum factum est mane: non quod significatur initium condendae alterius creaturae, sed quod significaretur initium manendi et quiescendi totius quod dictum est in illius quiete qui condidit. Et ideo septimus dies coepit a mane, et in nullo vespero terminatur. Non improbabiliter autem vesperam et mane cognitionem creaturae in semetipsa, quam cognitionem scilicet spiritalis creatura habet, et laudem Conditoris propter creaturam factam intelligimus. Benedixit autem diem septimum, illum utique diem qui vesperam non habet. Spiritualiter post istorum sex dierum, opera bona, valde homo quietem sperat mentis, constitutus in spiritali paradiso, quo significatur vita beata. Hactenus
Abbreviated transcription (Latin):
operasua: Mec quisquam ta demens .ẽ. ut audeat dicere non
potuis sedm̃ uno diecuncta feccere siuelet: Qđ aut̃ dicit requieut
ds̃ dic septimo ab omnib: operib: suis. Quid aliud significat
nisi requiem scãm quam nob daturus ẽ ab o perib: nñs sibonũ
fecerimus: Secundum istam figuram locutionis: dic̃ apostł:
pseenim sp̃s postulat pronob gemitib: in enarrabilib:: Non
ds̃ requiescens ab omnib: operib suis septimodie. Illum diem
quo eratxp̃s insepultura qui&urus: Ipsequippe die sabbati re¬
qui euit insepulchro. postquam sextadie consummauit opera sua :
Qđ aut̃ dicit᷑ in euangelio. patermeus usq modo operatur & ego
operor: Non .ẽ. contrarium huicloco in quo dr̃ ab omnib oper¬
b: requieuis sedicitur : Requi euit enim ds̃ a condendis generib:
creaturae. qui aultraiam non condidit aliagenera noua: Demnceps
aut̃ nuncusq adultim a operatur eorundem generum anminis¬

Expanded text:
opera sua. Nec quisquam ita demens est, qui audeat dicere non opera sua. Nec quisquam ita demens est, qui audeat dicere non potuisse Deum uno die cuncta facere, si velit. Quod autem dicit, Requievit Deus die septimo ab omnibus operibus suis, quid aliud significat, nisi requiem sanctam, quam nobis daturus est ab operibus nostris, si bonum fecerimus? Secundum istam figuram locutionis dicit Apostolus: Ipse enim Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Non Deus, requiescens ab omnibus operibus suis septimo die, illum diem quo erat Christus in sepultura quieturus. Ipse quippe die sabbati requievit in sepulcro, postquam sexta die consummavit opera sua. Quod autem in Evangelio dicitur, Pater meus usque modo operatur, et ego operor, non est contrarium huic loco, in quo Deus ab omnibus requievisse dicitur. Requievit enim Deus a condendis generibus creaturae, quia ultra jam non condidit alia genera nova. Deinceps autem nunc usque ad ultima operatur eorumdem generum adminis
Abbreviated transcription (Latin):
dominentur ei : Masculum & feminam fecit illos: homo interi¬
or exspũ & anima constat : Sp̃s masculus dicitur : femina po¬
test anima nuncupari : Haec si comcordiam inces sehabeant
sunt generare filios. sensus bonur & utiles ꝑquom impleant ter¬
ram: Carnem scilic& : Qđ autem sequit᷑. Ecco dedi uobom¬
ne fenum de effestib: carnalib: intellegi potest : Verbi gratio
suracundia ad correptionem utamur. Qua nobi scum c&eris an¬
malib: communis est : fructus terrae utiliter uescimur: Hoc& de
cuncupiscentia & c&eris motib: intellegi potest: Igitur ꝑfie¬
sunt caeli &t terrae &rł usq dic̃ crcauitd ñ ut faccer&: senanius
numerus ꝑfectus est qui a pastib: suis compl&ur : unumenim
sex parsillius duo. testiatria. dimidia sin umeras inum o
duo: Triaipsa summa sex ftrc̃. Idcirco ꝑfectus dicit᷑ : Non
enim it ecc&eri inueniuntur. Propterea in hocnumero ꝑfecitds

Expanded text:
dominentur ei. Masculum et feminam fecit illos. Homo interidominentur ei. Masculum et feminam fecit illos. Homo interior ex spiritu et anima constat. Spiritus masculus dicitur, femina potest anima nuncupari. Haec si concordiam inter se habeant, possunt generare filios sensus bonos et utiles, per quos impleant terram, carnem scilicet. Quod autem sequitur, Ecce dedi vobis omne fenum, de affectibus carnalibus intelligi potest. Verbi gratia: Si iracundia ad correptionem utamur, quae nobis cum caeteris animalibus communis est, fructibus terrae utiliter vescimur. Hoc et de concupiscentia et caeteris motibus intelligi potest. CAPUT Ireliqua usque dicit, Creavit Deus ut faceret. Senarius numerus perfectus est, quia partibus suis completur. Unum enim sexta pars illius, duo tertia, tria dimidia; si numeras unum, et duo, et tria, ipsa summa sex facit. Idcirco perfectus dicitur. Non enim ita caeteris inveniuntur. Propterea in hoc numero perfecit Deus
Abbreviated transcription (Latin):
exemplum ut sequamur uestigia illius : Ipse&iam accepit potesi¬
tem piscium & uolatilium &omnium iumentorum quia spiritabs
homo diiudicatumnia. Ipse autem a nemine iudicatur : qđ autem
sequitur. masculum & feminam fecitds̃: Spiritaliter in ecdesia &
oboedientes ostendit : qđ sequitur: Crescite & multiplicamini: su
linguis siuespiritalib intollegentiae gradib: ut dominentur raqi¬
nis intellectu omnium carnalium ꝑ turbationum: Omnis auton
herba &om ne lignum qđ datur in escam hominib: fidelessunt de
oblationib suis communicantes : unde& apostoł ait : Sinos uobir
spiritalia seminauimus & haec sunt fructifera ligna : dixitr̃
Faciamus hominem &rł: Consequenter secundum illam quae su¬
perius exposuimus talom hominem qualem descripsimus uult
principatum gerere p̃dicarum bestiarum & uolucrum & reli¬
quorum qualiter intellegi debeant ꝑ alligoriam exposuimus
cum diximus. A quam iuberi. Id .ẽ. mentem illius sensumpro¬

Expanded text:
emplum ut sequamur vestigia ejus. Ipse etiam accepit potestatem piscium et volatilium, et omnium jumentorum, quia spiritualis homo dijudicat omnia, ipse autem a nemine judicatur. Quod autem sequitur, Masculum et feminam fecit Deus, spiritualiter in Ecclesia et obedientes ostendit, quod sequitur, Crescite et multiplicamini, sive linguis, sive in spiritualibus intelligentiae gradibus, ut dominentur rationis intellectu omnium carnalium perturbationum. Omnis autem herba, et omne lignum quod datur in escam hominibus, fideles sunt, de oblationibus suis communicantes. Unde et Apostolus ait, Si nos vobis spiritualia seminavimus; et haec sunt fructifera ligna. Dixit Deus, Faciamus hominem, et reliqua. Consequenter secundum illa quae superius exposuimus, talem hominem qualem descripsimus vult principatum gerere praedictarum bestiarum et volucrum et reliquorum, qualiter intelligi debeant, per allegoriam exposuimus, cum diximus aquam juberi, id est, mentem illius sensum pro
Abbreviated transcription (Latin):
dici: Inmedio aquarum .: Quisu ꝑfirmamentum a quac sunt.
ut angelis diuinicate temperent: ut angeli sustinerent. uul¬
tum đi : ut origonisdicit: Aliter ꝑfirmamentum ecdesia in
medio aquarum :. Id ẽ interduas leges in cellegitur: uel inter
scam doctrinam & heresim quac aquas abaquis diuidit. Id .ẽ.¬

Expanded text:
dici. In medio aquarum, qui super firmamentum aquae sunt, dici. In medio aquarum, qui super firmamentum aquae sunt, ut angelis divinitate temperent, ut angeli sustinerent vultum Dei, ut Origenes dicit. Aliter per firmamentum Ecclesia in medio aquarum, id est, inter duas leges intelligitur; vel inter sanctam doctrinam et haeresim, quae aquas ab aquis dividit
Abbreviated transcription (Latin):
generesuo: Etideo dicitur focltũ .ẽ. ita. Hoc .ẽ. in cognitione
spiritaliscreaturȩ : Acdemn de rep&itur. & fecitdr̃ hoc .ẽ.i.
suo genere : Disserere autem decadifigura utrum de suꝑope¬
riat terram anudiq circumdat uelut spera adopus hoc non
ptin&: Allogorice autem sec̃ ds̃ sirma mentum in medio aqua¬
rum : ecdiuisit interaquam & aquam. Id ẽ. soliditatem scã¬
rum scripturarum : Et discreuit suꝑ hoc firma mencum aquas.
tura non indigent semꝑ dm̃ uidentes. & hoc posuit firmamentũ
suꝑ inferiores populos quiscripturae intellegentiam habent:
on in congrue quoq & homonoster interior caelum appellatur:
sicut in euangelio: siac uolunta stua sicut in caelo & incerra :¬
uod firmamentum appellatur propter a&ernitatem: quodq.
deb & discernere interspiritalia & carnalia. quasi interaquã
& aquam : Aliidicunt &iam sirmamentum. pro omnib: caelis

Expanded text:
genere suo. Et ideo dicitur, factum est ita, hoc est in cognitione genere suo. Et ideo dicitur, factum est ita, hoc est in cognitione spiritalis creaturae, ac deinde repetitur, Et fecit Deus, hoc est, in suo genere. Disserere autem de coeli figura, utrum desuper operiat terram, an undique circumdet velut sphaera, ad opus hoc non pertinet. Allegorice autem, Fecit Deus firmamentum in medio aquarum et divisit inter aquam et aquam, id est soliditatem sanctarum Scripturarum. Et discrevit super hoc firmamentum aquas, v quia Scriptura non indigent semper Deum videntes. Et hoc posuit firmamentum super inferiores populos, qui Scripturae intelligentiam habent. Non incongrue quoque et homo noster interior coelum appellatur, sicut in Evangelio: Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra. Quod firmamentum appellatur propter aeternitatem, quodque debet discernere inter spiritalia et carnalia, quasi inter aquam et aquam. Alii dicunt etiam firmamentum pro omnibus coelis
Abbreviated transcription (Latin):
bum in quodix̃ omnia antequam essent : Sedscriptura qua¬
si paruulis loquitur : dũ insinuat unius cuiusq generis a&er¬
nam rationem uerboereatam dĩ : Cum autem audiuimus
dixꝰ dsfiat : incellegimus qđ in uerbo eratutfier&: Cum uero
audiuimus & sic fucctum intellegimus sactam creaturã. non
excessisse terminos p̃scriptos in uerbodĩ: Cum uero audiu̾im
etuiditds quiabonum est: in tellegimus in benignitate sp̃s pla¬
cuisse: ut maner& factum qđ placebat uefier&: Cum autem
quia primodie quo facta .ẽ. lux conditio spiritalis creacure
intimatur : In quanatura intelleguntur sci angeli & uistutes:
Spropterea non rep&iuit. Quia non primo cognouit creat¬
ra spititalis conformationem suam. acdeindeformata ẽ.:
Sedinipsa formatione cognouit: hoc .ẽ. in lustratione uerita¬
tis: adquam omuersam formata ẽ: C& era uero itaoreantur¬
ut prius fiant in cognitione rationalis creaturȩ̨ ac deinde in

Expanded text:
bum in quo dixit omnia antequam essent. Sed Scriptura quabum in quo dixit omnia antequam essent. Sed Scriptura quasi parvulis loquitur, dum insinuat uniuscujusque generis aeternam rationem verbo creatam Dei. Cum autem audivimus dixit Deus, Fiat, intelligimus quod in verbo erat ut fieret. Cum vero audivimus, et sic factum, intelligimus factam creaturam, et non excessisse terminos praescriptos in verbo Dei. Cum vero audivimus, Et vidit Deus quia bonum est, intelligimus in benignitate spiritus placuisse ut maneret factum quod placebat ut fieret. Cum autem Quia primo die quo facta est lux, conditio spiritalis creaturae intimatur. In qua natura intelliguntur sancti angeli et virtutes. Et propterea non repetunt, quia non primo recognovit creatura spiritalis, conformatiosed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quaut prius fiant in cognitione rationalis creaturae, ac deinde in
Abbreviated transcription (Latin):
mentum: merito quaeripotest: multienim adserunt aquarũ natura
suꝑsidercũcaclũ eẽ ñ posse: eo qđ sichabeant ordinatũ pondus suũ:
utuel suꝑ terram fluitent: uel inaere terris proximo uaporali ter
circũ ferant᷑ : Quidam his consenuens. ostendithunc aerem caelũ
appellari. Sicut communi sermone dicimus. serenum caelum
nebulosum caelum. Escripturtt auescaeliuocat: Cumauer inae¬
re manisestũ sit uolare : Firmamentũ u appellori qui a interual¬
lum illius diuidit interquosdam uapores aquarum. &istas.
aquas uisibiles quac in terra fluitant : Nosuero quomodo & qua¬
les lib& aquae ibisint: essehas suꝑ summum caelum minime
dubitemus: Maior.ẽ quippe scripturȩ huius auturitos.
quam omnis humani ingenii capacitos Cum sciamus autem
qđ non toties dixitdr̃ fiat illa uelilla creatura: quoties in
hoc libro app&itur. dix dr̃fiat: Vnum qui ppe genuituer¬

Expanded text:
mentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt aquarum naturam mentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt aquarum naturam super sidereum coelum esse non posse, eo quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut vel super terram fluitent, vel in aere terris proximo vaporaliter circumferantur. Quidam his consentiens, ostendit hunc aerem coelum appellari, sicut communi sermone dicimus serenum coelum, nebulosum coelum. Et Scriptura aves coeli vocat, cum aves in aere manifestum sit volare. Firmamentum vero appellari, quia intervallum illius dividit inter quosdam vapores aquarum, et istas aquas visibiles quae in terra fluitant. Nos vero quomodo, vel quae aquae ibi sint, esse has super summum coelum minime dubitemus. Major est quippe Scripturae hujus auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Cum sciamus autem quod non toties dixit Dominus, fiat illa vel illa creatura, qu oties in hoc libro reperitur, dixit Deus, Fiat. Unum quippe genuit Ver
Abbreviated transcription (Latin):
sic distirrc omnia: ut discernipossent: & nomina accipere Uespere
autem intoto ill triduo ante quam luminara essent. consummati
operis terminis on absurde fortas se intellegitur : Mane autem
futurae operationis significatio: Dies unus: Fortassis hicdie inom̃
totius tomporis nom̃ ẽ : Romnia uolumina saeculorum: hocuoca¬
bulo includit: Ideoq ñ dictus diesprimus sed diesunus: Aligori cȩ
autem diuisitds interlucem & tenebras : Hocestinter peccatores rece¬
dentes aueritate: &iustos manentes in ea demluce: Qđ nondicitur
fecisse tenebras: ostenditse non operatorem eẽ malorum : sed ordinato¬
rem meritorũ: Vespero ꝓeccatum rationabilis creaturae: mane: re¬
nouatio illius significatur: & dixꝰdr̃: Fiatfirma mentum in medio aqua¬
rum : Vtrum nuncillud caelũ fiat qđ excedit omnia aeris spatia &in
quo constituantur quarto dielum inaria Anipse aeruoc&ur firmo¬

Expanded text:
sic distinxit omnia, ut discerni possent, et nomina accipere. Vesperae sic distinxit omnia, ut discerni possent, et nomina accipere. Vesperae autem in toto illo triduo, antequam luminaria essent, consummati operis terminus non absurde fortasse intelligitur. Mane autem futurae operationis significatio. Dies unus. Fortassis hic diei nomen totius temporis nomen est, et omnia volumina saeculorum hoc vocabulo includit. Ideoque non dictus dies primus, sed dies unus. Allegorice autem Divisit Deus inter lucem et tenebras, hoc est, inter peccatores recedentes a veritate, et justos manentes in eadem luce. Quod non dicitur fecisse tenebras, ostendit se non operatorem esse malorum, sed ordinatorem meritorum. Vespera peccatum rationalis creaturae, mane renovatio illius significatur. Et dixit Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum. Utrum nunc illud coelum fiat, quod excedit omnia aeris spatia, et in quo constituantur quarto die luminaria, an ipse aer vocetur firma
Abbreviated transcription (Latin):
stacdux difasta ẽ lugx eandem adse reuocantemereaturam. Con¬
uersic illius ficsta esse atq in luminata intellegatur: Dix drfiat
lux ⁊d ẽ credulitatis inluminatio. in nob appareat : Alidicunt
illud qđ dixit fiatlux : adlucompallidam ꝑtinere : & uerbum dix
adfilium &fiat. ds uero ad patrem: Aliter plucem testamentũ
nouum uel sensus spiritalis incellegitur : qui a tenebris id .e. au&eri
testamento uel alittera diuiditur: Aliter ꝑlucem. anima osten¬
litur quaccarne prestanuor ẽ : Per tenebras autem carotum suis
intiis: ut apostolusait : Scio qđ nonestbonum in carnemea: Qui¬
sormaterei: ab informi: appellatio autem drei &n ostis distinctio¬
nis infinuauo .ẽ : Non autem dicitur fecitanebras: Qui aten ebrae
nulla ereatura ẽ. sed absentia lucis tenebrae nom mnantur: Qđ autẽ
dicitur uocaui ducem diem & tenebras uocauitnostem: Qua lin¬
quauocauit u Vocauit autem dictum est qui auo carifecit. Quia

Expanded text:
t facta est lux; eamdem ad se revocando creaturam, conversio illius facta esse, atque illuminata intelligatur. Dixit Deus, Fiat lux, id est, credulitatis illuminatio in nobis appareat. Alii dicunt, illud quod dixit, Fiat lux, ad lucem pallidam pertinere, et verbum Dixit ad Filium, et fiat; Deus vero, ad Patrem. Aliter per lucem Testamentum Novum, vel sensus spiritualis intelligitur, qui a tenebris, id est a Veteri Testamento, vel a littera dividitur. Aliter per lucem anima ostenditur, quae carne praestantior est. Per tenebras autem, caro cum suis vitiis, ut Apostolus ait, Scio quod non est bonum in carne mea. Et viformatae rei ab informi. Appellatio autem diei et noctis distinctionis insinuatio est. Non autem dicitur, Fecit tenebras: quia tenebrae nulla creatura est, sed absentia lucis tenebrae nominantur. Quod autem dicitur, Vocavit lucem diem, et tenebras vocavit noctem, qua lingua vocavit? Vocavit autem dictum est, quia vocari fecit. Quia
Abbreviated transcription (Latin):
io n .ẽ. formatus . qui ad onec omnia essent creata. Congruum funillũ
ñ formari & quasi illi suadomus es s& parata : Spiritalit uͦ ꝑ tertã ecde¬
siam significare dicitur ut superius dictũ ẽ : Perium̃ta aut̃ popul iu¬
unrespuolatilia scĩ intelleguntur. quib: dominatur homoxp̃s &ecelesia
ut ẽ huc dominamini &rł: In eo autem qđ dicit omnem herbam. sig¬
nificit populum iudeorum dandum . eẽ. apostolisinfidem : & ꝑligna
uentiles Spiritaliter autem. fecitdr̃ hominem adimaginem suam:
ꝑfectũ scilic&uirum qui non quem lib& scõrum sed ipsam ueritatem
imiando operatur iustitiam : Passusenimpronobxp̃s reliquit nob

Expanded text:
non est formatus, quia donec omnia essent creata, congruum fuit illum non est formatus, quia donec omnia essent creata, congruum fuit illum non formari, et quasi illi sua domus esset parata. Spiritualiter vero per terram Ecclesiam significare dicitur, ut superius dictum est. Per jumenta autem populus Jutores: per volatilia sancti intelliguntur, quibus dominatur homo Christus et Ecclesia; ut est hic, Dominamini, et reliqua. In eo autem quod dicit, omnem herbam, significat populum Judaeorum dandum esse apostolis in fidem, et per ligna gentiles. Spiritualiter autem fecit Deus hominem ad imaginem suam, perfectum scilicet virum, qui non quemlibet sanctorum, sed ipsam veritatem imitando operatur justitiam. Passus enim pro nobis Christus,
Abbreviated transcription (Latin):
mortalib: corporib: qđ dic̃ & sic ẽ. facstum. &cedendar herbas in escam
hominib & animalib: intulit qđ ab illo loco inchoauerat ubiait. Ecce
bonum. Sed posthominem focstũ datam illi potestatem uel domin an
di łhabendi subintulit de omnib Quiditdr̃ omnia quae fec̃: &eccebo¬
naualde : Merito quaeritur anquia p̃sciebat dr̃ hominem peccatorẽ
non singillatim sedcum c&eris illum uoluit dicerebonum uelut intimans
uersi corporis conpage pulchriora : Aliiũ inquirunt : in quib: interior
htimo imaginem dĩ & similitudinem teneat : Id .ẽ. in auernitate & in
morib sec undũ ongenem: Secundumũ faustinum: sex modis homonoster
interior. admilitudinem di focstus ẽ: Immobili s enim citus. inuisibilis
ncorporcus subtilis a&ernus: Creauit dr̃ hominem. usq illum In hoc
quidem ostenditur qđ animauiri femineq. create sunt : & in hoc p̃ca¬
uentur her&ici qui sic non putant: Id circo  adam usq addiem sextũ

Expanded text:
mortalibus corporibus. Quod dicit, Et sic est factum, et cedendas herbas in escam hominibus et animalibus intulit, quod ab illo loco inchoaverat ubi ait, Eccebonum, sed post hominem factum datam illi potedi uel edendi subintulit de omnibus: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, merito qunon singillatim, sed cum caeteris, illum voluit dicere bonum, velut intimans universi corporis compage pulchriora. Alii vero inquirunt in quibus interior homo imaginem Dei et similitudinem teneat, id est, in aeternitate et in moribus, secundum Origenem. Secundum vero Faustinum, sex modis homo noster interior ad similitudinem Dei factus est. Immobilis enim, citus, invisibilis, incorporeus, subtilis, aeternus. Creavit Deus hominem, usque illum. In hoc quidem ostenditur quod animae viri feminaeque creatae sunt: et in hoc praecaventur haeretici, qui sic non putant. Idcirco vero Adam usque ad diem sextum
Abbreviated transcription (Latin):
tuor eu angelistae : Ligna fruetifera. om̃s scĩ sunt. lignum uitae
xp̃s ẽ. Cuisi porrexerit uiuit in a&ernum: Physon in cerptatur
spupilli siueoris mutatio: A& hiopia significat tenebras siue
caliginem : Euilach dolens ł pasturiens. Ceon pestus siuo p̃pu¬
tium: Ass: rios dirigentes possumus dicore: Tgris uel ociuos.
ifrates festilis interp̃tatur: lignum scienti o e boni&mali: Propri¬
um .e. uoluntartis arbitrium in medium nr̃m positum addinoscendum bo¬
num uł malũ: de quosiquis relicta gratiadĩ gusta uerit morieur
ulit dr̃ hominem & posuit illum in paradyso: As sumpsitds̃ co¬
nom & facctus e. ecclesiae coput utoperar&ar &custodir& Idẽ
uolunt ato patris. ut ex omnib: gentib: ecclesiam adimpler& : Iuxta
lud quos dedistim ihi custodiui : Dixitquoq dnr̃ dr̃: Non e bonũ eẽ
tulatione om̃sbestias terrae . & uniuers a uolatilia caeli de humo fe¬

Expanded text:
tuor evangelistae. Ligna fructifera, omnes sancti sunt. Lignum vitae tuor evangelistae. Ligna fructifera, omnes sancti sunt. Lignum vitae Christus est; cui si porrexerit manum, vivit in aeternum. Physon interpretatur os populi, sive oris mutatio. Aethiopia significat tenebras sive caliginem. Evilath, dolens vel parturiens. Geon, pectus sive praeputium. Assyrios dirigentes possumus dicere. Tigris velocitas. Euphrates fertilis interpretatur. Lignum scientiae boni et mali proprium est voluntatis arbitrium, in medium nostrum positum, ad dignoscendum bonum vel malum: de quo si quis relicta gratia Dei gustaverit, morietur. Tulit Deus hominem, et posuit illum in paradiso. Assumpsit Deus carnem, et factus est Ecclesiae caput, ut operaretur et custodiret, id est, voluntate patris, ut ex omnibus gentibus Ecclesiam adimpleret, juxta illud: Quos dedisti mihi, custodivi. Dixit quoque Deus, Non est bonum esse tulatione omnes bestias terrae, et universa volatilia coeli de humo fe
Abbreviated transcription (Latin):
& lignumuitaoId .ẽ. sensum prudentiae & fluuius doctrinam
qua educitur in hominom quatiuor constantem quasi quattuor ini
pitao id .ẽ. frigido. &calido humido & arido: Qđ aut dicetur utopi¬
ter&ur terram & custo dir& illam : N on seruili labore sed honesta ani¬
nullieran sed fostcosse aduersus bestias : Sed quo modo istudnum¬
quidbestiae in hominem tunc sae uiebant : qđ nisi peccando nonfier&
est e alius inhis uerbis sensus : ut ipsum huminem operar& urdr̃ &
ustodir& : sicut enim homo operar&ur terram. ñ ut illam stociat esse
terram sedutcultam & fructuosam : Sic dr hominem quomore auit
uthomo ess& operaturutiustus sit : Allogariae autom planta¬
erat dñs dr̃ parad: sum ecclesiam utiq: sicut deilla dicit᷑: ostus con¬
clusus sorormea : Aprincipio : quia ecclesia axpo condita e: Flu¬
iosus exiliens in terram siuientem: Quattuor para dysi flumina quat¬

Expanded text:
; lignum vitae, sensum prudentiae; et fluvius doctrinam, ; lignum vitae, sensum prudentiae; et fluvius doctrinam, quae dicitur in hominem quatuor constantem, quasi quatuor in capita, id est, frigido et calido, humido et arido. Quod autem dicitur, Ut operaretur terram, et custodiret illam, non servili labore, sed honesta aninulli erant, sed fortasse adversus bestias. Sed quomodo istud? Nunquid bestiae in hominem tunc saeviebant, quod nisi peccando non fieret. Est et alius in iis verbis sensus, ut ipsum hominem operaretur Deus, et custodiret; sicut enim homo operaretur terram, non ut illam faciat esse terram, sed ut cultam et fructuosam, sic Deus hominem quem creavit ut homo esset, operatur ut justus sit. Allegorice autem, plantaverat Dominus Deus paradisum, Ecclesiam utique, sicut de illa dicitur, Hortus conclusus soror mea. A principio, quia Ecclesia a Christo condita est. Flufluvius gloriosus, exsiliens in terram sitientem. Quatuor paradisi flumina, qua