comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
potuit ita nasci ut ei nõ opꝰ ess renasci
baptismũ est nõ in aqua tm̃ sicut fuit ioħis uerũ
eciã in spuscõ ut de illo sp̃u regnẽtur quisquis ĩ xp̃m
credit. de quo xp̃c gen̾atus regn̾atione nõ eguit. Uñ
uox illa patris que suꝑ baptizatũ fc̃a est ego hodic
genuite nõ unũ illũ tp̃ris diem in quo baptizatꝰ
est s ĩ mutabił et̾uitatis ostẽdit uͭ illũ homĩe ad
unigeniti ꝑsonã ꝑtin̾e monstraret uͥ enĩ dies nec
estui fine inchoatur nec inicio crastini terminat᷑
semꝑ hodiernꝰ est in aqua gͦ baptizari uoluit aioħe
non ut eiꝰ miquitas ulla dilueret᷑ s ut magna eiꝰ¬
ꝯmendaret᷑ hũilitas ita quippe nichil in eo baptis¬
mus ꝙ. ab lu̾et sic̃ mors nichil ꝙ puniret ĩueĩt ut
dẏabolꝰ u̾itate iusticie nõ uiolẽcia potatis opp̃ssus¬
⁊ uictꝰ qm̃ ip̃m sine ullo poci m̾ito iniquissime ec¬
cid̾at ꝑ ip̃m iustissime admitteret quos pcc̃i m̾ito

Expanded text:
sum, qui solus potuit ita nasci, ut ei non opus esset renasci: baptismus est non in aqua tantum, sicut fuit Joannis, verum etiam in Spiritu sancto ; ut de illo Spiritu regeneretur quisquis in Christum credit, de quo Christus generatus regeneratione non eguit. Unde vox illa Patris quae super baptizatum facta est, Ego hodie genui te ; non unum illum temporis diem quo baptizatus est, sed immutabilis aeternitatis ostendit, ut illum hominem ad Unigeniti personam pertinere monstraret. Ubi enim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini terminatur, semper hodiernus est. In aqua ergo baptizari voluit a Joanne, non ut ejus iniquitas ulla dilueretur, sed ut magna commendaretur humilitas. Ita quippe nihil in eo baptismus quod ablueret, sicut mors nihil quod puniret, invenit; ut diabolus veritate justitiae, non violentia potiam ipsum sine ullo peccati merito iniquissime occiderat, per ipsum justissime amitteret quos peccati merito
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ si nõ ita possunt mutare naturã reatu tñ obligat
ed de pc̃is aliorũ parentũ quibꝰ ab ip̃o adam us ad pa¬
trem suũ ꝓgeneratoribꝰ sins quisq succedit. nõ ĩ me¬
rito ⁊ disceptari pot̃. utrumom̃iũ malis actibꝰ ⁊ mł
tiplicatis delictis orignalibꝰ qui nascitur implicet᷑.
uiranto peius quãto posterius quisq nascat᷑ an ꝓpt̃ ea
d̾s in t̾ciam ⁊ quartã gn̾atõem de poc̾is parentũ eoꝵ
postĩs ꝯminetur. quia iram suã quãtũ ad ꝓgn̾atoꝵ
culpas ꝑtinet: nõ extendit ulterius mod̾atõne in¬
onigrã nõ confertur nimia sarema ĩ ip̃a sua et̾ua
dampnatõne pͥmerent᷑. si cogerent᷑ abiniciogn̾is¬
huniani om̃iũ p̃cedenciũ parentũ suoꝵ originalit̃.
pcr̃a ꝯtrahere. ⁊ penas ꝓ eis debitas pend̾e. an alid̾
aliquid de re tanta scripturis sacris diligenciꝰ ꝑscru¬
tatis atq tractatis ualeat uł nõ ualeat repni tem̾e
affirmare non audeo.

Expanded text:
ae non possunt mutare naturam, reatu tamen obligant iorum parentum, quibus ab ipso Adam usque ad patrem suum pro generationibus suis quisque succedit, non immerito disceptari potest utrum omnium malis actibus, et multiplicatis delictis originalibus, qui nascitur implicetur, ut tanto pejus, quanto posterius quisque nascatur. An propterea Deus in tertiam et quartam generationem de pecomminetur, quia iram suam, quantum ad progeneratorum culpas, non extendit ulterius moderatione mionis gratia non confertur, nimia sarcina in ipsa aeterna damnatione premerentur, si cogerentur ab ipso ihumani omnium praecedentium parentum suorum originaliter peccata contrahere, et poenas pro eis debitas pendere: an aliud aliquid de re tanta, Scripturis sanctis diligentius perscrutatis atque tractatis, valeat vel non valeat reperiri, temere affirmare non audeo.
Abbreviated transcription (Latin):
babilit̾ dicit᷑ illiꝰ quippe diuma sĩa reddam pẽca pa¬
trũ ĩ filios tenet. eos utiq antequã regn̾atõem ad
cepturos filios pcc̃a parentũ suoꝵ nec ulteriꝰ futurã
in ifrł ꝑabolã illã pres manducau̾unt uuã ac̾ba
⁊ dentes filioꝵ obtupuerũt. Ideo enĩ quisq renascit᷑
ut soluatur in eo quicquid pcc̃i est cum quo nascitur.
Nam pc̃ca q̃ male agendo post ea comittunt᷑ possũt
⁊ penitendo sanari. sic̃ eciã post baptismũ fi̾ uidemꝰ.
ac ꝑ hoc nõ est instituta regn̾acio nisi quia uiciosa¬

Expanded text:
robabiliter dicitur. Illa quippe divina sententia: Reddam peccata patrum in filios , tenet eos utique, antequam per regenerationem ad cepturos filios peccata patrum suorum, nec ulterius futuram in Israel parabolam illam: Patres manducaverunet dentes filiorum obstupuerunt . Ideo enim quisque renascitur, ut solvatur in eo quidquid peccati est cum quo nascitur: nam peccata quae male agendo postea committuntur, possunt et poenitendo sanari, sicut etiam post baptismum fieri videmus. Ac per hoc non ob
Abbreviated transcription (Latin):
um itaq de aliquo nascit᷑ aliquid eciã non eo modo
ut sit filius nec rursꝰ omis quidr̃ filiꝰ de illosit nat̾
nõ sic̃ filius ⁊ de maria uirgine sic̃ filus ĩ simiar nb̃
gĩam dei. qua ho nullis p̃cedentibꝰ m̾itis. in ip̃o exor¬
dio nature sue quo ẽẽ cepit u̾bo dei copularetur
ĩ tantã p᷑ unitatem ut idem ip̃e ẽẽt filiꝰ d̾i qui filiꝰ
homĩs est et filiꝰ hoĩs qui filiꝰ dei. ac sic ĩ nature hu¬
mane susceptõne fieret quodã modo ip̃a gr̃a illi hõi
nãlis que nuillũ poc̃m possit admitt̾e. que gr̃a ꝓpt̃¬

Expanded text:
Cum itaque de aliquo nascatur aliquid etiam non eo modo Cum itaque de aliquo nascatur aliquid etiam non eo modo ut sit filius, nec rursus omnis qui dicitur filius de illo sit natus non sicut filius, et de Maria virgine sicut filius, insinuat nobis atiam Dei, qua homo nullis praecedentibus meritis, in ipso exordio naturae suae quo esse coepit, Verbo Deo copularetur in tantam personae unitatem, ut idem ipse esset filius Dei qui filius hominis, et filius hominis qui filius Dei: ac sic in naturae humanae susceptione fieret quodam modo ipsa gratia illi homini naturalis, quae nullum peccatum posset admittere. Quae grat
Abbreviated transcription (Latin):
natꝯ de spu scõ: cũ filiꝰ nullo modo sit sp̃s scĩ neq em̃
qr mundũ istũ fecit deus dici cũ fas est d̾i filiũ aut
ab illo uł siquid huiꝰ recte possimꝰ dice̾. hic ergo cũ cõ¬
fiteamur natũ de sp̃u sco ⁊ mana uirgine. quomodo
illa sit natꝰ explicare disficile est. ꝓculdubio quippe¬
non sic de illo ut patre sic aũt de illa ut de matre natꝰ ẽ.
ꝯtinuo eiꝰdem rei filiũ nũcupand̾ ut eñ omittã aliter
de homĩe nasci filiũ alit̃ capillũ pediculũ lunib̾cum.
quoꝵ nichil est filiꝰ. ut ergo hoc omittam qm̃ tãte rei
filii d̾i patris ⁊ matris ecc̾e. sic ergo de sp̃u sco natus est
ximꝰ ad hoc tantũ ualet ut ãmoncam̃. nõ om̃e quod
de aliquo nascitur eciã filiũ eius de quo nascit᷑ posse
eciã nati ẽẽ dicantur. sic̃ sũt qui ad optantur. dicũt᷑¬
eciã filii gehenne non ex illanati s ĩillam p̃p̃arati.
sic̃ filii regni p̃paraut᷑ in regnũ

Expanded text:
natus de Spiritu sancto, cun filius nullo modo sit Spiritus sancti. Neque enim quia mundum istum fecit Deus, dici eum fas est Dei Filium, aut ab illotum natum de Spiritu sancto ex Maria Virgine, quomodo illa sit natus, explicare difficile est. Procul dubio non sic de illo, ut de Patre; sic autem de illa, ut de matre natus esttinuo ejusdem rei filium nuncupandum. Ut enim omittam aliter de homine nasci filium, aliter capillum, pediculum, lumbricum, quorum nihil est filius: ut ergo haec omittam, quoniam tantae rei filii Dei Patris et matris Ecclesiae. Sic ergo de Spiritu sancto natuximus, ad hoc tantum valet, ut admoneamur non omne quod de aliquo nascitur, etiam filium ejus de quo nascitur posse etiam nati esse dicantur; sicut suetiam filii gehennae, non ex illa nati, sed in illam praeparati, sicut filii regni praeparantur in regnum.
Abbreviated transcription (Latin):
cione uł locutõne uł oꝑe quia eciã ꝑ singularẽ nime¬
rũ plurał numerꝰ significari solet sic̃ ait ille. utrũ¬
q arinato milite complent. quãuis hoc młtis mi¬
litib fec̾int. ⁊ in nr̃is litt̾is legitur ora ergo ad dñm
ut auferat a nb̾ serpentẽ. nõ ait serpentes quos paci¬
ebatur ppłs ut hoc diceret. ⁊ sũt ĩ nim̾abilia talia.
Cu u̾o et illud orignale unũ plurali mĩo signi¬
ficatur. qñ dicimꝰ in pc̾coꝵ remissionẽ baptizari par¬
uulos neq dicimꝰ ĩ remissionẽ poc̃i. illa est econtrario
locutõ qua ꝑ pluralẽ significat᷑ nũs sĩgularis. sic̃ in
euãgłio de ħode mortuo dem̃ est mortui sũt em̃. qui
q̃rebant aiãm pu̾i nõ dcm̃ est mortuuuis est. ⁊ ĩ exodo
fec̾unt in quid sibi deos aureos cũ unũ intulũ fec̾mt

Expanded text:
tione, vel locutione, vel opere; quia etiam per singularem numerum pluralis numerus significari solet: sicut ait ille, « Uterumque armato milite complent » ; quamvis hoc multis militibus fecerint. Et in nostris Litteris legitur, Ora ergo ad Dominum, ut auferat a nobis serpentem ; non ait serpentes, quos patiebatur populus, ut hoc diceret: et innumerabilia talia. Cum vero et illud originale unum plurali numero significatur, quando dicimus in peccatorum remissionem baptizari parvulos, nec dicimus in remissionem peccati; illa est e contrario locutio, qua per pluralem significatur numerus singularis. Sicut in Evangelio Herode mortuo dictum est, Mortui sunt enim qui quaerebant animam pueri : non dictum est, mortuus est. Et in Exodo, Fecerunt, inquit, sibi de
Abbreviated transcription (Latin):
h̾o aũt qr ĩ unitate ꝑsone accessit u̾bo aĩa rõnał ⁊ ca¬
ro. Quo circa ĩ quãtũ d̾s est. ip̃e ⁊ pat̾ unũ sũt. Inqͣn¬
tũ aũt homo est pat̾ maioꝵr est illo. Cũ em̃ ẽẽt uni¬
cus dei filiꝰ nõ gr̃a set natura ut eẽt et̾ plenꝰ gr̃a. fc̾s
est et homĩs filiꝰ. Idem ip̃e utrũq exutroq unꝰ xp̃c

Expanded text:
homo autem, quia in unitatem personae accessit Verbo anima rationalis et caro. Quocirca in quantum Deus est, ipse et Pater unum sunt : in quantum autem homo est, Pater major est illo . Cum enim esset unicus Dei Filius, non gratia, sed natura, ut esset etiam plenus gratia, factus est et hominis filius: idemque ipse utrumque ex utroque unus C
Abbreviated transcription (Latin):
qunt ⁊ enis lauacro in ecc̃a baptiz antur nec ab ea
ullo scimate uł h̾e si p̃cidunt᷑ ĩ quãtislib sceleribus
uiuant. que nec diluant penitendo. neq helemo¬
sinis redimat. s in eis usq ad huiꝰ uite ultimũ di¬
em ꝑtinatissime ꝑ seu̾ant salui futuri ꝑ ignẽ. lic
ꝓ magnitudine facinoꝵ flagicioꝵq diuturno nõ
tam̃ e t̾uo igne pumxi: s qui hoc credũt tam̃ catho¬
lici sũt. hu̾ana quadã beniuolẽtia mͥ falli uidentur.
Nam scriptura diuina aluid ꝯsulta respond librũ
de monstraui eam fidẽ saluos face quã satis euident̃

Expanded text:
quunt, et ejus lavacro in Ecclesia baptizantur, nec ab ea ullo schismate vel haeresi praeciduntur, in quantislibet sceleribus vivant, quae nec diluant poenitendo, nec eleemosynis redimant, sed in eis usque ad hujus vitae ultimum diem pertinacissime perseverent, salvi futuri per ignem; licet pro magnitudine facinorum flagitiorumque diuturno, non tamen aeterno igne puniri. Sed qui hoc credunt, et tamen catholici sunt, humana quadam benevolentia mihi falli videntur: nam Scriptura divina aliud consulta respondet. Librum demonstravi, eam fidem salvos facere, quam satis evidenter
Abbreviated transcription (Latin):
tacionibꝰ roborari apud illos ergo omĩs error putatur
ẽẽ ꝑcc̃m. Qued uitari nõ posse ꝯtendũt nsi om̃is sus¬
pendatur ascentio. Errare quippe dñt eum quisquis
assentitur ĩ certis nichilq certũ eẽ in hominũ uisis
ꝓpt̾ in discretam similitudinẽ falsi. etiã si qd̾ uidet᷑
aũt iustꝰ ex fide uiuit. at si tollatur ascentio fides
tollitur. quia sine ascentõne nichil creditur ⁊ sunt
uera quãuis nõ uideant᷑. Qd nisi credant᷑ ad uitã bea¬
tam. que nõ nͥ et̃na ẽ non põt ꝑueniri. Cum istis uo̾
utrum laqui debeamꝰ ignoro qui nõ solum uicturos
metnũ. s in p̃senti se uiuere nescĩt. ĩmo nescire
se dicũt ꝙ nescire nõ possũt. neq eñ quisꝙͣ finit᷑¬
se nescire uiu̾e. qñ quidẽ si nõ uiuit nõ põt aliqͥd¬

Expanded text:
tationibus roborari. Apud illos ergo error omnis putatur tationibus roborari. Apud illos ergo error omnis putatur esse peccatum, quod vitari non posse contendunt, nisi omnis suspendatur assensio. Errare quippe dicunt eum quisquis assentitur incertis: nihilque certum esse in hominum visis, propter indiscretam similitudinem falsi, etiamsi quod videtur, autem, Justus ex fide vivit . At si tollatur assensio, fides tollitur; quia sine assensione nihil creditur. Et sunt vera quamvis non videantur, quae nisi credantur, ad vitam beatam, quae non nisi aeterna est, non potest perveniri. Cum istis vero utrum loqui debeamus ignoro, qui, non victuros in aeternum, sed in praesentia se vivere nesciunt: imo nescire se dicunt, quod nescire non possunt. Neque enim quisquam sinitur nescire se vivere: quandoquidem si non vivit, non po
Abbreviated transcription (Latin):
maloꝵ hominũ lib̾ari. Nescio sane utrũ eciã huiꝰ mo
di error est cũ homo de malo homnĩe b̾n sentit quał
sit nesciens aut proeis q̃ ꝑ sensꝰ corporis capimꝰ. oc
lum lib̾atus aut in ipĩs rebꝰ corporeis. leue putat᷑
pudidũ est. aut douare cũ reda transit. aut illũ
eẽ homĩem cũ alius sit qñ duo simill sibi sũt. qd
error. ⁊ cet̾a alia eciã pcc̃a dicenda sint. ħ q̃o nodo¬
sissima q̃ homĩes accirissimos a cademicos torfit.
nũc mͥ enodanda suscepta ẽ. utrũ aliquid debeat
sapiens approbare ne incidat inerrorẽ uidel si ꝓ¬
i̾ns approbau̾it falsa. cũ omĩa sic̃ affirmãt uł oc¬
culta sint uł incerta. Uñ tria confeci uolumina. in
micio conu̾sionis mee ne inpedimĩto nob̾ eẽt q̃ tam¬
quã mostio contradicebat ⁊ utiq fu̾at remouenda
inueniende despacio u̾itatis que illoꝵ uidet᷑ argunĩ¬

Expanded text:
malorum hominum liberari. malorum hominum liberari. di errores: cum homo de malo homine bene sentit, qualis sit nesciens; aut pro eis quae per sensus corporis capimus, oclum liberatus : aut in ipsis rebus corporeis lene putatur putidum est, aut tonare cum rheda transit, aut illum se hominem cum alius sit, quando duo simillimi sibi sunt, quod error: et caetera talia etiam peccata dicenda sint. Nec quaestio nodosissima, quae homines acutissimos, Academicos torsit, nunc mihi enodanda suscepta est; utrum aliquid debeat sapiens approbare, ne incidat in errorem, si pro veris approbaverit falsa, cum omnia, sicut affirmant, vel occulta sint, vel incerta. Unde tria confeci volumina in initio conversionis meae, ne impedimento nobis essent, quae tanquam in ostio contradicebant. Et utique fuerat removenda inveniendae desperatio veritatis, quae illorum videtur argumen
Abbreviated transcription (Latin):
cetis nesciendo adult̾ium ẽẽ nõ castũ. porro si ꝑ erro¬
reniͤuadit quisq ꝑuiciem sic̃ suꝑiꝰ dixi nb ĩ itm̾e
contigisse. ⁊̃ boni aliquid bonũ errore confert᷑. set
cũ dico in quibꝰdã rebꝰ. nullo malo aliq̃. uł nõ mals¬
nullo eciã bono falli. nõ ipm̃ errorẽ dico nullũ ma¬
lũ uł nõ nullũ. bonũ. s malũ quo nõ uenit᷑. uł bo¬
nũ quo uenit᷑ crrando. id est ex ip̃o errore. quid nõ
eueniat uł quid proueniat nã ip̃e ꝑ se ip̃m error
bare falsa proueris. aut in probare u̾a pro falsis. aut
est bonũ homĩiem putare qui malus est ꝙ est erro¬
ris ⁊ aliud est ex hoc malo alid̾ malũ nõ pati si nichil
neceat homo malꝰ qui est bonꝰ putatꝰ. Itemq alid̾
est ip̃am uiã putare que nõ est ip̃a ⁊ aliud ẽ ex hoc
erroris malo. Aliqui bom ꝯsequi uelut est ab insidiis

Expanded text:
cens, nesciendo adulterum esse, non castum. Porro si per errocens, nesciendo adulterum esse, non castum. Porro si per errorem evadit quisque perniciem, sicut superius dixi nobis in itinere contigisse, etiam boni aliquid homini errore confertur. Sed cum dico in quibusdam rebus nullo malo aliquem, vel nonnullo etiam bono falli; non ipsum errorem dico nullum malum vel nonnullum bonum; sed malum quo non venitur, vel bonum quo venitur errando, id est, ex ipso errore quid non eveniat vel quid proveniat. Nam ipse per se ipsum error bare falsa pro veris aut improbare vera pro falsis, aut est bonum hominem putare qui malus est, quod est erroris; et aliud est ex hoc malo aliud malum non pati, si nihil noceat homo malus, qui est putatus bonus. Itemque aliud est ipsam viam putare, quae non est ipsa; et aliud est ex hoc erroris malo aliquid boni consequi, velut est ab insidiis
Abbreviated transcription (Latin):
busdã nlło malo ĩ quibꝯdã eciã nõ nullo bono falli
molestias tpr̃ales quibꝰ tam̃ adhibita fidelispaci.¬
encia cõuertit eas in usũ bonũ uelut si quisquã
bonũ homiẽm putando qui malus est aliqͥd ab
eo paciatur mali. Qui u̾o malũ homĩem ita bo¬
nũ credit ut nichil ab eo paciatur mali. ulło mo¬
do fallitur nec ĩ cum cadit illa ꝓpħica de testacio
ue hiis qui dicũt qd̾ mał est bonũ. de ip̃is eĩ rebꝰ
quibꝰ homĩes malisũt nõ de hom̃ibꝰ dẽm ĩtelłudũ
est. unde qui adult̾iũ dicit bonũ ẽẽ recte argunur
illa uoce ꝓpħica.20.¬
ui u̾o ip̃m hoĩem dicit bonũ quẽ putat castũ nes¬
ciens adulterrũ nõ in doctrina rerũ bonaꝵ ⁊ malaꝵ
s in occultis humanoꝵ fallitur morũ uocans hoĩez
bonũ in quo putat eẽ ꝙ ẽẽ nõ dubitat bonũ. ⁊ di¬
censmalũ adult̾ium.⁊ bonũ castũ. s homo bonũ di¬

Expanded text:
busdam nullo malo, in quibusdam nonnullo etiam bono fallimbusdam nullo malo, in quibusdam nonnullo etiam bono fallimmolestias temporales, quibus tamen adhibita fidelis patientia convertit eas in usum bonum. Velut si quisquam bonum hominem putando qui malus est, aliquid ab eo patiatur mali. Qui vero malum hominem ita bonum credit, ut nihil ab eo patiatur mali, nullo malo fallitur: nec in eum cadit illa prophetica detestatio, Vae iis quiquibus homines mali sunt, non de hominibus dictum intelligendum est. Unde qui adulterium dicit bonum, recte arguitur illa voce prophetica. Qui vero ipsum hominem dicit bonum, quem putat castum, nescit adulterum, non in doctrina rerum bonarum et malarum, sed in occultis humanorum fallitur morum; vocans hominem bonum, in quo putat esse quod esse non dubitat bonum, et dicens malum adulterum et bonum castum: sed hunc bonum di
Abbreviated transcription (Latin):
cit uerũ ꝙ putat fłm. quãtũ enĩ ad aĩmũ eiꝰ atrinet.
qr non hoc qd̾ sentit dicit nõ u̾m dicit quãuis u̾m
inueniatur ẽẽ quod dicit. nec ullo modo lib̾ est amẽ¬
dacio qui ore nesciens u̾m loquit᷑ sciens aũt uolũta¬
dicit. qm̃ id u̾m putat quã qui menciendi aĩmum
suie mẽciatur: ut cum falli quã mentiri minꝰ sit ma
lum quantũ ꝑtinet ad homĩs uoluntatẽ. tañ longe
sit tolerabiliꝰ inhiis que areligione sũt se iũcta mẽ¬
tiri. quã in hiis sine quoꝵ fide noticia deus celi nõ põt
falli. quod illustret᷑ exemplis ĩ tueamur quale sit si qͥs¬
piam aũ mẽtitur uiu̾e nũciet aliquẽ mortuũ. et
aliꝰ dũ fallit᷑ credat itm̃ xp̃m post quãl longa tp̃ra
moriturũ. nõne illo modo mentiri quã isto mͦ falli.
ĩ conꝑabilr̃ p̾stat młtoq minoris mali est in illum
errorem aliquẽ ĩ duc̾e quã in istũ ab aliquo ĩ drici.¬
iquibdam ergo rebꝰ magno ĩquibꝰdam paruo ĩqui¬

Expanded text:
enim ad animum ejus attinet, quia non quod sentit hoc dicit, non verum dicit, quamvis verum inveniatur esse quod dicit: nec ullo modo liber est a mendacio, qui ore nesciens verum loquitur, sciens autem voluntadicit, quoniam id verum putat, quam qui mentiendi animum sive mentiatur, ut cum falli quam mentiri minuslum, quantum pertinet ad hominis voluntatem, tamen longe sit tolerabilius in his, quae a religione sunt sejuncta, mentiri, quam in iis sine quorum fide vel notitia Deus coli non potest, falli. Quod ut illustretur exemplis, intueamur quale sit, si quispiam dum mentitur, vivere nuntiet aliquem mortuum; et alius dum fallitur, credat iterum Christum post quamlibet longa tempora moriturum: nonne illo modo mentiri quam isto modo falli imcomparabiliter praestat, multoque minoris mali est in illum errorem aliquem inducere, quam in istum ab aliquo induciibusdam ergo rebus magno, in quibusdam parvo, in qui
Abbreviated transcription (Latin):
siẽ dc̃m est. Qm̃ ex oꝑibꝰ legis nõ iustificabit᷑ oĩs
caro .i. omĩs ħo. nã nichil nature humane ĩ illa sus¬
ceptõne fas est dre defuisse. s nature hũane ab oĩ
pec̃i uexu om̃ĩmodol ibe. Non qualis de utroq sexu
reatus ꝑ regn̾atõnẽ diluit᷑. s qualẽ de u̾gmne nasci o¬
portebat. quẽ fides matͥs nõ libido conceꝑat. Quo si
uel nascente corrũpetur eiꝰ integritas nõ iam ille de
uirgine nasc̾e̾tur eũq falso ꝙ. absit natũ de uirgine
maria tota confiteret᷑ eccͣa q̃ imitans eius matrẽ co¬
tidie parit menbra euis ⁊ uirgo est lege si placet de
uirginitate scẽ marie meas litt̃as. ad illustrẽ uiru
quẽ cũ honore ac diłctõne noĩo uolucianũ.¬

Expanded text:
 ex operibus Legis non justificabitur omnis caro , id est omnis homo. Nam nihil naturae humanae in illa susceptione fas est dicere defuisse; sed naturae ab omni peccati nexu omni modo liberae: non qualis de utroque sexu reatus regeneratione diluitur; sed qualem de virgine nasci oportebat, quem fides matris, non libido conceperat: quo si vel nascente corrumperetur ejus integritas, non jam ille de virgine nasceretur; eumque falso, quod absit, natum de virgine Maria tota confiteretur Ecclesia; quae imitans ejus matrem quotidie parit membra ejus, et virgo est. Lege, si placet, de virginitate sanctae Mariae meas litteras ad illustrem virum, quem cum honore ac dilectione nomino Volusianu
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ antur. possint intelligi pła poc̃a. si unũ ipm ĩ sua
quasi membra singła d̾idat᷑. Nam ⁊ suꝑbia ẽ illic.
qr homo ĩ sua pocius eẽ quã in dei pot̾ate dilexit. ⁊ sa¬
crilegiũqr d̾o non credidit ⁊ homicidiũ qr semet ip
sũ p̾cipitauit ĩ mortẽ. ⁊ forncatõ spiritał. qr ĩ te¬
gritas mentis huniane ẜpertina suasione corrupta
est. ⁊ furtim quia cibus prohibitus ẽ isurpatus ẽ. et
auaricia quia plusquã illi susfic̾e̾ debuit appetunt
⁊ siquid aliud ut hoc uno ad misso diligenti conside¬
ratione ĩ ueniri põt.¬

Expanded text:
zantur, possint intelligi plura peccata, si unum ipsum in sua quasi membra singula dividatur. Nam et superbia est illic, quia homo in sua potius esse quam in Dei potestate dilexit; et sacrraecipitavit in mortem; et fornicatio spiritualis, quia integritas mentis humanae serpentina suasione corrupta est; et furtum, quia cibus prohibitus usurpatus est; et avaritia, quia plus, quam quod sufficere debuit, appetivit; et si quid aliud in hoc uno admisso diligenti consideratione inveniri pot
Abbreviated transcription (Latin):
e quo mediatore longum est.¬
ut quanta dignũ est tanta dicant᷑ quãuis ab hoĩe
dici digna nõ possũt. Quis em̃ hoc solũ ꝯgruentibꝰ
ex plicet u̾bis. qd̾ u̾bum caro fcm̃ est ⁊ ħitauit in
nob̾. ut cred̾e̾mus ind̾i patris om̃ipotẽtis unicũ fi

Expanded text:
e quo mediatore, inquit, longum est,ut quanta dignum est, tanta dicantur, quamvis ab homine dici digna non possint. Quis enim hoc solum congruentibus explicet verbis, quod Verbum caro factum est, ut habitaret in nob
Abbreviated transcription (Latin):
residius nu̾s angłorũ ĩ et̃na cũ d̾o b̾itudine ⁊ scĩtate
ꝑmãsit. Neq em̃ exuno angło lapso atq dampnato
ceti ꝓpagati sũt. ut eos sic̃ homĩes originale malũ. ob¬
noxie successionis uincuł obligaret atq uniu̾sos tra¬
heret ad debitas penas. s eo qui dyabolꝰ factꝰ ẽ cũ soci¬
is impietatis elato ⁊ ip̃a cũ eis elatõne ꝓstrato cet̾i̾
pia obedĩa dño coherserũt. accipiẽtes eciã ꝙ illi nõ

Expanded text:
itate permansit. Neque enim ex uno angelo lapso atque damnato caeteri propagati sunt, ut eos sicut homines originale malum obnoxiae successionis vinculis obligaret, atque universos traheret ad debitas poenas: sed eo qui diabolus factus est, cum sociis impietatis elato, et ipsa cum eis elatione prostrato, caeteri pia obedientia Domino cohaeserunt, accipientes etiam, quod illi non
Abbreviated transcription (Latin):
pcc̃m tanto grauiꝰ ⁊ ꝑnicioss quãto maiora uł plura
in suꝑaddid̾ant. neccͣiꝰ erat mediator hoc est recon¬
siliator qui hanc sacrificii singularis cuiꝰ erãt umbͤ
dicit apłs si eñi cũ inunici eẽmꝰ reconsiliati simiꝰ
do ꝓ mortẽ filii eus młtomagis recosilati mĩc ĩ

Expanded text:
 tanto gravius et perniciosius, quanto majora vel plura insuper addiderant, necessarius erat mediator, hoc est reconciliator, qui hanc iram sacrificii singularis, cujus umbrae omdicit Apostolus: Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntas cuiꝰ boni ꝓposiri studiũ que bona oꝑa p̃ces¬
serunt quibꝰ metur iste ħo una fĩ ꝑsona cũ do̾. Nũ¬
quid antea fuit h̾o ⁊ hoc ei singulare bñficiũ p̃stitũ
est utiq d̾s ut quẽ admodũ est una ꝑsona quilib
ħo aĩa scilicet at̃a rõnalis ⁊ caro. ita sit tp̃e una ꝑsõã
u̾bum ⁊ homo. uñ nature humane tanta głia nuil

Expanded text:
cujus boni propositi studium, quae bona opera praecesserunt, quibus mereretur iste homo una fieri persona cum Deo? Nunquid antea fuit homo, et hoc ei singulare beneficium praestitest, utique Deus: ut quemadmodum est una persona quilibet homo, anima scilicet rationalis et caro, ita sit Christus una persona, Verbum et homo. Unde naturae humanae ta
Abbreviated transcription (Latin):
ille cuiꝰ illa uox est si uos filiꝰ lib̾au̾it tũc u̾e lib̾i eri¬
tis. Quod añquã fi in homĩe incipiat. quomꝰ qͥsꝙͣ.
de lib̾o arbitrio in bono głiet᷑ opere nondũ est liber
ad oꝑandũ b̾n. nͥ se uana suꝑbia inflatus extollat᷑
quã cohibet apꝰ dicens. grã salui fcĩ estis ꝑfidem.
t ne ip̃am sibi saltem fidẽ sic arrogarent ut nõ ĩ tel¬
ligerẽt diuinitꝰ eẽ donatã. sic̃ idẽ apꝰ alio loco se dicit

Expanded text:
Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis? Quod antequam fieri in homine incipiat, quomodo quisquam de libero arbitrio in bono gloriatur opere, qui nondum est liber ad operandum bene? Nisi se vana superbia inflatus extollat, quam cohibet Apostolus dicens: Gratia salvi facti estis per fidem ; et ne ipsam sibi saltem fidem sic arrogarent ut non intelligerent divinitus esse donatam, sicut idem Apostolus alio loco se dicit
Abbreviated transcription (Latin):
furando alicui ꝓdẽe si pauꝑ cin palamdat᷑ sentit cõ¬
modũ et diues cui cdãtollitur nõ sentit incomodũ. nͦ
id̾o tale furtũ quisꝙͣ dix̾it non eẽ pocm possum er
ad ultando si aliqua nͥ ad hoc ei cõsenciat᷑ apparear amãdo
moritura. ⁊ si uix̾it penitendo purganda nec ideo
prẽm negabitur tale adult̾ium. si aũt merito nob̾
placet castitas quis offendit᷑ ueritas. ut ꝓpt̾alienã
utilitatẽ illa non uioletur. ad ult̾ando ⁊ uoletur
ista menciẽdo.płimũ quidẽ ad bonũ ꝓfecisse hoĩes
qui nõ nͥ ꝓ salute homĩs menciũt᷑ non ẽ negan¬
dũ. s in eor s ineoꝵ tali profectu m̾ito laudat᷑ uł
eciã tp̃ralit̾ remun̾at᷑ beniuolẽcia non fallacia. &
ut ignoscatur sat est non ut eciã p̃dicetur maxĩe
in heredibꝰ testam̃ti noui quibꝰ dr̃ sit in ore ut̃o est est
non nõ. ꝙ em̃ ampliꝰ est a malo est. ꝓpt̾ꝙ. malũ qr¬

Expanded text:
do, si pauper cui palam datur, sentit commodum, et dives cui clam tollitur, non sentit incommodum: nec ideo tale furtum quisquam dixerit non esse peccatum. Possumus et adulterando, si aliqua, nisi ad hoc ei consentiatur, appareat amando moritura, et si vixerit, poenitendo purganda: nec ideo peccatum negabitur tale adulterium. Si autem merito nobis placet castitas, quid offendit veritas, ut propter alienam utilitatem illa non violetur adulterando, et violetur ista mentiendo? Plurimum quidem ad bonum profecisse homines, qui non nisi pro salute hominis mentiuntur, non est negandum: sed in eorum tali profectu merito laudatur, vel etiam temporaliter remuneratur benevolentia, non fallacia, quae ut ignoscatur sat est, non ut etiam praedicetur, maxime in haeredibus Testamenti Novi, quibus dicitur, Sit in ore vestro, Est, est; Non, non: quod enim amplius est, a malo
Abbreviated transcription (Latin):
bat. apꝰ petrꝰ quãdo se existimans uisũ uid̾e aliud
pro alio sic putabat. ut acorporũ ymaginibꝰ in qui
sit aut ab hac uia deuiabat iacob patriarcha qͣmdo
uiuentẽ filiũ abestia credebat eccisũ in hiis atq hiꝰ¬
modi falsitatibꝰ salua fide que ĩdeũ nob̾ est fallim̃
⁊ uia non relicta q̃ nos ducit erramꝰ. qui errores eciã¬
si poc̃a nõ sũt tñ inmalis huiꝰ uite deputandi sunt.
Que ita sbiecta est uanitati ut approbent᷑ hic fal¬
sa pu̾is respuant᷑ u̾a pro falsis teneant᷑ incerta ꝓc̃tis
Quãuis eñ ħ abea fide ab sint ꝑ quã u̾am certãq ad
et̾nã bi tudinẽ tendimꝰ ab ea tñ misia nõ absunt
ĩ qua ad huc sumꝰ. nullo modo quippe falłe mͣ ĩ aliqͦ
uł aĩ uł corpis sũsu suam uͥa illa atq ꝑfc̃a felicitate

Expanded text:
bat apostolus Petrus, quando se existimans visum videre, aliud pro alio sic putabat, ut a corporum imaginibus, in quibsit: aut ab hac via deviabat Jacob patriarcha, quando viventem filium a bestia credebat occisum . In his atque hujusmodi falsitatibus, salva fide, quae in Deum nobis est, fallimur, et via non relicta quae ad illum ducit, erramus: qui errores etiamsi peccata non sunt, tamen in malis hujus vitae deputandi sunt, quae ita subjecta est vanitati, ut approbentur hic falsa pro veris, respuantur vera pro falsis, teneantur incerta pro certis. Quamvis enim haec ab ea fide absint, per quam veram certamque ad aeternam beatitudinem tendimus; ab ea tamen miseria non absunt, in qua adhuc sumus. Nullo modo quippe falleremur in aliquo vel animi vel corporis sensu, si jam vera illa atque perfecta felicitate
Abbreviated transcription (Latin):
ue tũ natura ĩ malis suisnõ potuit ad mitt̾e b̾itu¬
dinis appetitũ. u̾m hec cõĩa mala sũt ⁊ homũ ⁊ an¬
mortis ei quippe suppliciũ deus cominatꝰ fu̾at sic p̾¬
caret. sic eũ mueraus lib̾o arbitrio ut tam̃ reg̾et
imꝑio tr̃eret exicio atq in ꝑadisi felicitate tamꝙͣ
ĩ umbra uite. Uñ usticia custodita ĩ meliora cons

Expanded text:
malis suis non potuit amittere beatitudinis appetitum. Verum haec communia mala sunt et hominum et anMortis ei quippe supplicium Deus comminatus fuerat, si peccaret: sic eum munerans libero arbitrio, ut tamen regeret imperio, terreret exitio; atque in paradisi felicitate tanquam in um
Abbreviated transcription (Latin):
toris desistente bonitate ⁊ mał angłis sb̾ministrare
uitã uiuacẽq potenciã. Q sb̾ministracio si aufatur
intibunt ⁊ hominũ quãuis de ꝓpagne uiciata dãp¬
nataq nascenciũ formare ⁊ aĩmare semina ⁊ ordi¬
getare ssꝰ alm̃ĩta donare. Melus em̃ iudicauit d̾ ma¬
lis b̾nfac̾e quã mala nulla ẽẽ ꝑmitt̾̃e. Et si quidẽ
ĩ meliꝰ hominũ reformacionẽ nlłam ꝓrsus eẽ uolu¬
isset. sic̃ impioꝵ nlła est angłorũ. ñ ne m̾ito fieret
ut natura q̃ dni deseruit. q̃ p̃ceptũ sui creatoris. ꝙ
custodire faciliie potuit sua male utens pot̾ate cal¬
cauit atq transgressa est q̃ in se sui conditoris yma¬
ginẽ ab eius linnĩe ꝯtumacit̃ adu̾sa uiolauit. que
salubrẽ ẜuituttẽ ab eius legibꝰ male lib̾o arrupit ar
penderet sempitnã. plane ita fac̾et si tm̃ iustꝰ nõ¬

Expanded text:
toris desistente bonitate, et malis angelis subministrante toris desistente bonitate, et malis angelis subministrante vitam, vivacemque potentiam; quae subministratio si auferatur, intercidit, et hominum, quamvis de propagine vitiata damnataque nascentium formare semina, et animare, ordigetare sensus, alimenta donare. Melius enim judicavit de malis benefacere, quam mala nulla esse permittere. Etsi quidem in melius hominum reformationem nullam prorsus esse voluisset, sicut impiorum nulla est angelorum, non immerito fieret, ut natura quae Deum deseruit, quae praeceptum sui Creatoris quod custodire facillime posset sua male utens potestate calcavit, atque transgressa est; quae in se sui Conditoris imaginem ab ejus lumine contumaciter aversam violavit; quae salubrem servitutem ab ejus legibus male libero abrupit arbrito poenam penderet sempiternam. Plane ita faceret, si tantum
Abbreviated transcription (Latin):
dampnata ꝑ quã peccau̾at cõ iuge ꝑcarnalẽ cõcu¬
picẽtiã ĩ qua ĩ obedic̃cie pena simł retributa ẽ. nas¬
ceretur. trahens originale pocm̃ quo traħetur ꝑ tr̃o¬
res doloresq diu̾sos ad illud exf̃imũ. cũ deẜtoribus
angłis uiciatoribꝰ ⁊ possessoribꝰ ⁊ consortibꝰ suis sine
fine suppliciũ. s ꝑ unũ homĩem intrauit ĩ mundũ¬
⁊ ꝑ pocĩ mors. ⁊ ita inom̃s homĩes ꝑ transiit ĩqu̾o
om̃s peccau̾i. mũdũ quippe appellauit eo lcco apꝰ
uniuersũ genꝰ humanũ.
ta ergo se res habebat. iacebat em̃ ĩ malis uł et uol¬
uebatur ⁊ de malis ĩ mala p̾cipitabat᷑ tociꝰ generis
humani massa. dampnata ⁊ ad uĩcta parti eoꝵ q̃ pecca¬
uerãt angłoꝵ luebat impie deẜ tõnis dignissimas
penas ad iram quippe d̾i ꝑtinet iustã quicqͥd ceca ⁊
ĩ domita concupiã faciũt libent̃ mali ⁊ quicqͣ. ma¬
nifestis apertisq penis paciunt᷑ ĩuiti nõ sane crea¬

Expanded text:
quam peccaverat, conjuge, per carnalem concupiscentiam, in qua inobedientiae poena similis retributa est, nasceretur, traheret originale peccatum, quo traheretur, per errores doloresque diversos, ad illud extremum cum desertoribus angelis, vitiatoribus, et possessoribus, et consortibus suis, sine fine supplicium. Sicut per unum hominem peccatum inmines pertransiit, in quo omnes peccaverunt : mundum quippe appellavit eo loco Apostolus universum genus humanum. Ita ergo se res habebat: jacebat in malis, vel etiam volvebatur, et de malis in mala praecipitabatur totius generis humani massa damnata; et adjuverant angelorum, luebat impiae desertionis dignissimas pindomita concupiscentia faciunt libenter mali et quidquid manifestis apertisque poenis patiuntur inviti; non sane Crea
Abbreviated transcription (Latin):
creati in xp̃o ih̾u ĩ oꝑibus bonis que p̃parauit ds̃ ut
millis ambulemꝰ. Tunc ergo esficim̃ uere lib̾i. cum
deris nos fingit .i. format ⁊ creat. nõ ut homĩes qd̾
iam fecit s ut boni homĩes sumꝰ qd̾ mĩc gr̃a sua fac̃
turã cordis humani nõ iam creau̾at ds̃.
tem ne quisquã ⁊ si nõ de oꝑibꝰ de ip̃o głiet᷑ lib̾o no¬
luntatis arbitrio tamquã ab ip̃o incipiat meritũ
c̃ tamquã debitũ reddatur p̾miũ b̾n oꝑandi ip̃a
lib̾tas. audiat cundẽ gr̃e p̃conẽ dicentẽ. deus emĩ ẽ
qui oꝑatur in nob̾ et uelle ⁊ oꝑari ꝓbona uolũtate
et alio loco igitur nõ uolentis neq currentis s mise¬
rentis est d̾i. Cũ procul dubio si homo eiꝰ etatis est ut
rõne iam utat᷑ nõ possit crede̾ sꝑare dilig̾e̾ nͥ uelit
nec ꝑuenire ad palmã suꝑire uocatõis dei nͥ uolun

Expanded text:
o Jesu in operibus bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus . Hinc ergo efficimur vere liberi cum Deus nos fingit, id est format et creat, non ut homines, quod jam fecit, sed ut boni homines simus, quod nunc gratia sua facit, turam cordis humani, non jam creaverat Deus . Item ne quisquam, etsi non de operibus, de ipso glorietur libero voluntatis arbitrio, tanquam ab ipso incipiat meritum, cui tanquam debitum reddatur praemium bene operandi ipsa libertas, audiat eumdem gratiae praeconem dicentem: qui operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate . Et alio loco: Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei . Cum procul dubio, si homo ejus aetatis est ut ratione jam utatur, non possit credere, sperare et diligere, nisi velit, nec pervenire ad palmam supernae vocationis D
Abbreviated transcription (Latin):
sił sũt. ut si bonũ nõ ẽẽt in quo eẽt. prorsꝰ neq
malũ ẽẽ potuiss. Quia nõ modo ubi consist̾e̾t. s
unde oriret᷑ corrupcio nõ haberet. nͥ ẽẽt ꝙ. cormũꝑet᷑¬
Qd̾ nisi bonũ eẽt nec corrũꝑetur.qm̃ nichil ẽ. ałd
cormupcio quã boni ext̾minatõ. ex bonis igͥ malaor¬
ta sũt. ⁊ nisi ĩ aliquibꝰ bonis nõ sũt. nec erat aliud
uñ oriretur ulla mali natura. Nam si ess ĩ quãtũ
natura eẽt ꝓfecto bona ẽẽt. Et aut ĩ corruptibilis
na magnũ ẽẽt bonũ aut eciã na corruptibił nlło
modo eẽt isi aliꝙ. bonũ ꝙ bonũ corrũpendo posset

Expanded text:
simul sunt, ut si bonum non esset in quo esset malum, prorsus nec malum esse potuisset: quia non modo ubi consisteret, sed unde oriretur corruptio non haberet, nisi esset quod corrumped nisi bonum esset, nec corrumperetur; quoniam nihil est aliud corruptio, quam boni exterminatio. Ex bonis igitur mala orta sunt, et nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat alias unde oriretur ulla mali natura. Nam si esset, in quantum natura esset, profecto bona esset: et aut incorruptibilis natura magnum esset bonum, aut etiam natura corruptibilis nullo modo esset nisi al
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscende sũt rerũ bonaꝵ ⁊ malaz quãtũ me sans
est que nos ꝑducat ad regnũ uͥ erit uita ꝑpetua sine
morte. sine errore u̾itas. sine ꝑ turbacione felicitas
nequaquã dubitare debemꝰ rerũ q̃ ad nos ꝑtinẽt bo¬
li bono. de ficiẽtem boni mutabilis uolũtatẽ prius
angli hom̃is postea.

Expanded text:
endae sunt rerum bonarum et malarum, quantum viae satis est quae nos perducat ad regnum, ubi erit vita sine morte, sine errore veritas, sine perturbatione felicitas: nequaquam dubitare debemus, rerum quae ad nos pertinent boli bono deficientem boni mutabilis voluntatem, prius angeli, hominis postea.
Abbreviated transcription (Latin):
eo tñ rõnalis natura refugit fi̾tatem.⁊ quãtũ põt
de uitat errorem ut falli noluit eciã quicũq amãt
falle. Non em̃ sibi qui mẽtit᷑ uidetur errare s aliũ
in errorẽ mittere credentẽ sibi ⁊ mnea re quidẽ non
errat. quã mẽdacio ꝯtegit. si nouit ip̃e quid u̾m sit
s in hoc putatur fallitur ꝙ putat sibi suũ nõ ob ẽẽ
mendaciũ cũ magis facienti quã pacienti obsit
omne pocĩn¬
erum hic difficdlima ⁊ latebrosissima gignit᷑ q̃o
de qua iam grandẽ librũ cũ respondẽdi nos neccͣi
tas urgeret ab soluimꝰ. utrũ ad officiũ hom̃ĩs iusti
ꝑtineat aliq̃n mentiri. nõ nulli .n. eo ip̃e usq ꝓgrediũ¬

Expanded text:
eo tamen rationalis natura refugit falsitatem, et quantum potest eo tamen rationalis natura refugit falsitatem, et quantum potest devitat errorem, ut falli nolint etiam quicumque amant fallere. Non enim sibi qui mentitur videtur errare, sed alium in errorem mittere credentem sibi. Et in ea quidem re non errat quam mendacio contegit, si novit ipse quid verum sit: sed in hoc fallitur, quod putat sibi suum non obesse mendacium; cum magis facienti quam patienti obsit omne pecerum hic difficillima et latebrosissima gignitur quaestio, de qua jam grandem librum, cum respondendi necessitas nos urgeret, absolvimus: utrum ad officium hominis justi pertineat aliquando mentiri. Nonnulli enim eo usque progrediu
Abbreviated transcription (Latin):
ireniꝰ ꝑ eum locũ ubi oꝑiens transitũ nr̃m donas¬
ticarũ manus armata subsederat. atq ita fcm̃ est
ut eo quo tendebamiꝰ ꝑ deuiũ circuitũ ꝑueniremꝰcog¬
nitis insidus illorũ nos gratularemꝰ errasse atq
inde gr̃as ageremꝰ d̾o. Quis ergo uiatorẽ sic erran¬
tem sic nõ erranti latroni p̾pon̾e dubitau̾it. Et
fortasse ideo. apud illũ sũmũ poetam loq̃ns quidam
miser amator ut uidimquid ut ꝑii. ut me malꝰ
abstulit error qm̃ est. ⁊ error bonꝰ qui nõ solũ nichil.
obsit uerũ eciã prosit aliquid. S diligenciꝰ ꝯfidata
u̾itate cũ aliud uichil sit errare quã u̾m putare ꝙ
aĩo de forme atq indecens quã pulcrũ ac dechorũ
ec̃ sentimꝰ uł inloquẽdo uł in uia senciẽdo. est est
fallũt atq fallunt᷑. minoresq sũt cũ menciendo
fallũt. quã cũ mencientibꝰ credendo fallunt᷑. iis ad¬

Expanded text:
iremus per eum locum ubi opperiens transitum nostrum Donairemus per eum locum ubi opperiens transitum nostrum Donatistarum manus armata subsederat: atque ita factum est ut eo quo tendebamus, per devium circuitum veniremus; cognitisque insidiis illorum, nos gratularemur errasse, atque inde gratias ageremus Deo. Quis ergo viatorem sic errantem sic non erranti latroni praeponere dubitaverit? Et fortasse ideo apud illum summum poetam loquens quidam miser amator, Ut vidi inquit, ut perii, ut me malus abstulit error! quoniam est et error bonus, qui non solum nihil obsit, verum etiam prosit aliquid. Sed diligentius considerata veritate, cum aliud nihil sit errare, quam verum putare quod animo deforme atque indecens, quam pulchrum atque decorum esse sentimus vel in loquendo, vel in assentiendo est est, fallunt atque falluntur; miserioresque sunt cum mentiendo fallunt, quam cum mentientibus credendo falluntur. Usque ad
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃e ualitudinis deb̾emꝰ. Cum noi eis ignoratis me¬
dicos querimꝰ quis non uideat quos de secretis celi et
tr̃enos latet quanta sit paci̾a nesciendũ.. i7.¬
solum ĩ maioribꝰ uerũ et̾ ĩ iinoribꝰ rebꝰ nec nisi re¬
rum ignorancia possit errari. nõ est tam̃ ꝯn̾s. ut
ꝯtinuo erret quisquis aliquid nescit. s quisquis
se cxistimat scireꝙ nescit. prou̾o quippe approbͣt
erret int̾ est płimũ. Nam inuna cadẽq re. ⁊ nesci¬
enti sciens. ⁊ erranti non errans. recta rõne p̾ponitur.
Indiu̾sis aũt rebꝰ id est cũ iste scit alia. ille alia ⁊ iste
utiliora ille miꝰ utilia aut eciã noxia. Quis nõ meis
que ille scit eũ p̃ferat nescienti. sunt eñ queda
que nescire quã scire sit meliꝰ. Item nõ nullis erra¬
re ꝓfuit aliq̃n s in uia pedum nõ inuia moꝵ. Nam
nob̾ ip̃is accidit ut in quodã biuio falłemur. ⁊ non

Expanded text:
trae valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis, metrae valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis, medicos quaerimus, quis non videat quod de secretis coeli et terrae nos latet, quanta sit patientia nesciendum? CAPsolum in majoribus, verum etiam in minoribus rebus, nec nisi rerum ignorantia possit errari; non est tamen consequens ut continuo erret quisquis aliquid nescit, sed quisquis se existimat scire quod nescit: pro vero quippe approbat erret, interest plurimum. Nam in una eademque re et nescienti sciens, et erranti non errans, recta ratione praeponitur. In diversis autem rebus, id est, cum iste sciat alia, ille alia; et iste utiliora, ille minus utilia, vel etiam noxia: quis non in eis quae ille scit, ei praeferat nescientem? Sunt enim quaedam quae nescire quam scire sit melius. Itemque nonnullis errare profuit aliquando, sed in via pedum, non in via morum. Nam nobis ipsis accidit ut in quodam bivio falleremur, et non
Abbreviated transcription (Latin):
te arborẽ bonã ⁊ fructꝰ eius bonos. aut facite arbo¬
rem malã. ⁊ fructũ eiꝰ malũ. satis aomonẽs exar¬
bore quidẽ bona malos. aut exmala bonos nasci
fructꝰ nõ posse. ex ip̃a tam̃ tr̃a cui loquebat᷑ utrãq
ue cũ ita sint qñ nb̾ maronis ille.u̾. plac felix qui
potuit rerũ cognosc̾e̾ cãs. non nb uideatur ad felici
corporaliũ motõnũ que abditissimis nat᷑e sinibꝰ
occultant᷑. Uñ timor t̾ris. qua ĩ maria alta tumes¬
cunt obicibꝰ ruptis rursꝯq inse ip̃a residant equora¬
⁊ cet᷑a huiꝰ modi. s bonaꝵ ⁊ malaꝵ rerũ cãs nosse de¬
bemꝰ. et id actenꝰ quatenꝰ cas hom̃i in hac uita. er¬
roribꝰ erumpnisq plenssima ad eosdẽ errores et
erumpnas euadendas nosse concedit᷑. ad illã qͥ ipe
felicitatẽ tendendũ ẽ. uͥ nulla quatiamͣ erumpna:
nullo errore fallam᷑. Nam si cause corporaliũ moci¬
onĩ noscende nb̾ eẽnt. nullas magis nosse qua

Expanded text:
te arborem bonam et fructum ejus bonum, aut facite arborem malam et fructum ejus malum : satis admonens ex arbore quidem bona malos, aut ex mala bonos nasci fructus non posse; ex ipsa tamen terra cui loquebatur utramque e cum ita sint, quando nobis Maronis ille versus placet, Felix qui potuit rerum cognoscere causas. non nobis videatur ad felicitcorporalium motionum, quae abditissimis naturae sinibus occuluntur; Unde tremor terris, qua vi maria alta tumescant, Objicibus ruptis, rursusque in se ipsa residant. et caetera hujusmodi: sed bonarum et malarum rerum causas nosse debemus, et id hactenus, quatenus eas homini in hac vita erroribus aerumnisque plenissima, ad eosdem errores et aerumnas evadendas nosse conceditur. Ad illam quippe felicitatem tendendum est, ubi nulla quatiamur aerumna, nullo errore fallamur. Nam si causae corporalium motionum noscendae nobis essent, nullas magis nosse quam
Abbreviated transcription (Latin):
tum in terẽe quo aĩo ⁊ de rebꝰ quisq menciat᷑. Non .n.
sic peccat ille qui consulẽdi quom ille qui nocendi
uoluntate mentitur. Aut u̾o tm̃ nocet qui uiatorem
mñciãndo in diu̾sũ it mittit quantũ hic qui uiã uite
mendacio fallente de pͣnat. nemo sane menciẽs iudi
ip̃o est non fallit ip̃e s fallitur. nõ itaq mñdacii s aliqͣn
temitatis arguend est. qui falsa ĩ cauciꝰ credita ꝓu̾is¬

Expanded text:
uo animo et quibus de rebus quisque mentiatur. Non enim sic peccat ille qui consulendi, quomodo ille qui nocendi voluntate mentitur: aut vero tantum nocet qui viatorem mentiendo in diversum iter mittit, quantum is qui viam vitae mendacio fallente depravat. Nemo sane mentiens judicam quantum in ipso est, non fallit ipse, sed fallitur. Non itaque mendacii, sed aliquando temeritatis arguendus est, qui falsa incautius credita
Abbreviated transcription (Latin):
ce sine refragrari qua dicit. nõ põt arbor bonafruc¬
tus malos fac̾e̾. Non pot̾. eĩ sic̃ uentas ait colligi
uua de spinis q non põt nasciuua de spinis. s ex
bona tr̃a ⁊ uites nasci posse uidemꝰ ⁊ spinas. Et eo m̾
pot̾ facere uoluntas mala s exbona homĩs natura
oriri uoluntas ⁊ bona põt ⁊ mala. Nec fuit prorsꝰ
uñ orirenir primitꝰ uolũtas mala. nͥ exangłi et
homĩs naͣ bona. Qd̾ ⁊ ip̃e dñs eodem loco uͥ de arbore ⁊¬

Expanded text:
entiae refragari, qua dixit, Non potest arbor bona fructus malos facere. Non potest enim, sicut Veritas ait, colligi uva de spinis , quia non potest nasci uva de spinis; sed ex bona terra et vites nasci posse videmus et spinas. Et eodem potest facere voluntas mala: sed ex bona hominis natura oriri voluntas et bona potest et mala; nec fuit prorsus unde primitus oriretur voluntas mala, nisi ex angeli et hominis natura bona. Quod et ipse Dominus eodem loco, u
Abbreviated transcription (Latin):
ia ꝓpt̾ in hiis ꝯtrariis que mala ⁊ bona uocant᷑ illa
dyaleticoꝵ r᷑ deficit qua dicũt nlłi rei duo simł m¬
ẽẽ ꝯtraria. Nullusem̃aer simł est ⁊ tenebrofus
⁊ lucidus. nullus pota aut cibꝰ simł dulcis ⁊ amarꝰ
ulłm corpꝰ simł uͥ album ibi ⁊ ngrũ. Nullũ simul¬

Expanded text:
pter in his contrariis quae mala et bona vocantur, illa dialecticorum regula deficit, qua dicunt nulli rei duo simul inesse contraria. Nullus enim aer simul est et tenebrosus et lucidus; nullus cibus aut potus simul dulcis et amarus; nullum corpus simu
Abbreviated transcription (Latin):
uoluerũt contraire ĩ eo ꝙ singulis hoꝵ ꝯtumaciter
repugnat.⁊ huiꝰ ꝯtria doc̾e nõ dubitat. ħeticus ⁊ fid̾i
xpĩane inmicꝰ atq ex hoc om̃bꝰ catholicis anathema¬
trrandꝰ appareat. Quãus ig̾ ⁊ angustia tp̃ris ⁊ festi¬
nacio portitoris ꝯpulerit nos aliqua q̃ pro diu̾sis here¬
sib agnoscẽdis atq dãpnãdis fuerãt in serenda prete¬
rire silencio. Si tam̃ oĩo que ĩ hoc corpculo ꝯtinentur
retrusere ⁊ notissima ꝓrsus hab̾e nõ negligas. ex hiis

Expanded text:
maciter repugnat, et his contraria docere non dubitat, haereticus et fidei christianae inimicus, atque ex hoc omnibus Catholicis anathemandus appareat. Quamvis igitur et angustia temporis, et festinatio portitoris compulerit nos aliqua, quae pro diversis haeresibus agnoscendis atque vitandis fuerant inserenda, praeterire silentio; tamen si omnia quae in hoc opusculo continentur recensere, et notissima prorsus habere non negligas, ex his
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ fi. ⁊ sp̃s .s. baptizatũ. si ecc̃e catholice nõ fu̾it ag̾gatꝰ.
quãta scũq helemosinas fecerit. ⁊ si ꝓ xp̃i noĩe eciã sã¬
gumẽ fuderit. nullatenꝰ posse saluari. Om̃i hom̃i em̃
xp̃i suscepta proficere pot̾it ad salutẽ qũ in eo uł here¬
tica uł scismatica prauitas ꝑseu̾at. que duc̃ ad mortẽ.
ir.te. i.ni. du. Non om̃s qui ĩ tra eccłia catholicã bap¬
tizant᷑ accepturos ẽẽ uitã et̾nã. set eos qui ꝑcepto
baptismate recte uiuũt. a. qui se abstinuerũt aui¬
cis et concupiscencus carnis. Regnũ celoꝵ sic̃ infide¬
les h̾etici atq scismatici nõ habebũt. sic catholici cri¬
minosi possid̾e nõ poterũt.

Expanded text:
itus sancti baptizatum, si Ecclesiae catholicae non fuerit aggregatus, quantascumque eleemosynas fecerit, etsi pro Christi nomine etiam sanguinem fuderit, nullatenus posse salvari. Omni enim homini  suscepta proficere poterit ad salutem, quando in eo vel heretica vel scismatica pravitas perseverat, quae ducit ad mortem.omnes qui intra Ecclesiam catholicam baptizantur, accepturos esse vitam aeternam, sed eos qui percepto baptismate recte vivunt, id est qui se abstinuerunt a vitiis et concupiscentiis carnis. Regnum enim coelorum sicut infideles haeretici atque schismatici non habebunt; sic catholici criminosi possidere non poterunt.
Abbreviated transcription (Latin):
simo die post resurrectõem xͥ. fideles in uno loco posi¬
tos ĩ linguaꝵ igneaꝵ uisione adueniens repleuit
illã u̾o uocem qua solꝰ loqutꝰ est deus pat̾. ⁊ illã car¬
nẽ qua solꝰ homo factꝰ ẽ unigenitꝰ deus. ⁊ illã colũ¬
bam ĩ cuiꝰ sp̃ẽ sp̃s sc̃s suꝑ xp̃m descendit. illasq lin
guas igneas inqͣꝵ uisione fideles ĩ uno loco cõstitu¬
tos repleuit.oꝑa ẽẽ tocius sc̃e trinitatis .i. imiꝰ dei
qui fecit oĩa inceł ⁊ ĩ tr̃a nisibilia ⁊ ĩ insibilia.¬

Expanded text:
simo die post resurrectionem Christi fideles in uno loco positos in linguarum ignearum divisione adveniens replevit . Illam vero vocem qua solus locutus est Deus Pater, et illam carnem qua solus homo factus est Unigenitus Deus, et illam columbam iguas igneas, in quarum visione fideles uno loco constitutos replevit, opera esse totius Trinitatis, id est, unius Dei, qui fecit omnia in coelis et in terra, visibilia et invisibilia