comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ scͥpt᷑as disserẽdo ꝑtͣctãt. qͦs necesse
ẽ cẽ si recte atq uniꝰ fidĩ fuerint
uarias parere in multoꝵ locor
obscuritate sentẽtias: ꝗͣuis nequaꝙͣ.
ipsa uarietas. ab eiꝰdẽ fidĩ unitate
discordet. sic̃ cẽ unꝰ tͣctator. scd̃m
eandẽ fidẽ. alit̾ atq alit̾ eundem
locũ potest expon̾e: qͥa hoc eiꝰ obseu.¬
ritas patit᷑. Id eo aut̃ desid̾o int̾p̃.¬
tationẽ tuã de septuaginta. ut &¬
tanta latinoꝵ int̾p̃tum. qͥ qͣlescũq
hoc ausi st̃ qͣntũ possumꝰ imꝑitia
careamꝰ: & hii qͥ me inuide putat
utilibꝰ laboribꝰ tuis. tandẽ aliqũo
si fieri pot̾ intelligãt: ꝓpt̾ea me
nolle tuã ex hebreo int̾p̃tationẽ
in eccłiis legi. ne ꝯtͣ septuaginta
auctoritatẽ tanꝗͣ nouũ aliqͥd ꝓferẽ.¬
tes: magno scãdalo ꝑturbemꝰ ple.¬
bes xͥ. quaꝵ aures &e corda illã int̾.¬
p̃tationẽ audire ꝯsuer̃: que oẽ ab

Expanded text:
qui scripturas disserendo pertractant, quos necesse qui scripturas disserendo pertractant, quos necesse est, etiam si rectae atque unius fidei fuerint, uarias parere in multorum locorum obscuritate sententias, quamuis nequaquam ipsa uarietas ab eiusdem fidei unitate discordet, sicut etiam unus tractator secundum eandem fidem aliter atque aliter eundem locum potest exponere, quia hoc eius obscuritas patitur. Ideo autem desidero interpretationem tuam de Septuaginta, ut et tanta Latinorum interpretum, qui qualescumque hoc ausi sunt, quantum possumus, inperitia careamusethi, qui me inuidere putant utilibus laboribus tuis, tandem aliquando, si fieri potest, intellegant propterea me nolle tuam ex Hebraeo interpretationem in ecclesiis legi, ne contra Septuaginta auctoritatem tamquam nouum aliquid proferentes magno scandalo perturbemus plebes Christi, quarum aures et corda illam interpretationem audire consuerunt, quae etiam
Abbreviated transcription (Latin):
maior ẽ: tñ in multis rebꝰ augusti.¬
nꝰ ieronimo minor ẽ. lic oẽ ami.
nore qͦlibet ñ sit refugienda uel
dedignãda correctio. De int̾p̃tatiõe
tua iã mͥ ꝑsuasisti. ꝗͣ utilitate scͥpt᷑aᷤᷤ
uolueris tͣnsferre de hebreis: ut
scilic ea q̃ auideis p̃t̾missa st̃. uel
corrupta: ꝓferens in mediũ. Sed
peto insinuare digneris a qͥbꝰ ii.¬
deis. utrũ ab eis ipsis qͥ añ aduẽ.¬
qͦnã eoꝵ. an ab istis posteriꝰ qͥ ꝓpt̾ea
putari possũt aliqͣ de codicibꝰ greciꝰ
uł subtͣxisse. ł in eis corrupisse. ne
illis testimoniis de xͥana fide cõ¬
uinc̾ent᷑. Illi aut̃ anteriores cur hoc
face uoluer̃: nõ inuenio. Dem̃ nob̾
mittas obsecͦ int̾p̃tationẽ tuã ꝙͣ. de
septuaginta te edidisse nesciebam.
Librũ qͦ tuũ. cuiꝰ m̃tionẽ fecisti de
obtimo gen̾e int̾p̾tandi: cupio legẽ.
⁊ adhuc nosse qͦmͦ coeqͣnda sit in
int̾p̃te ꝑitia linguaꝵ. ꝯiecturis eoꝵ

Expanded text:
maior sit, tamen in multis rebus Augustinus Hieronymo minor est, licet etiam a minore quolibet non sit refugienda uel dedignanda correctio. De interpretatione tua iam mihi persuasisti, qua utilitate scripturas uolueris transferre de Hebraeis, ut scilicet ea, quae a Iudaeis praetermissa uel corrupta sunt, proferres in medium. sed peto insinuare digneris, a quibus Iudaeis, utrum ab eis ipsis, qui ante aduenquonam eorum, an ab istis posterius, qui propterea putari possunt aliqua de codicibus Graecis uel subtraxisse uel in eis corrupisse, ne illis testimoniis de Christiana fide conuincerentur. illi autem anteriores cur hoc facere uoluerint, non inuenio. deinde nobis mittas, obsecro, interpretationem tuam de Septuaginta, quam te edidisse nesciebam. librum quoque tuum, cuius mentionem fecisti, \'De optimo genere interpretandi\' cupio legere et adhuc nosse, quomodo coaequanda sit in interprete peritia linguarum coniecturis eorum,
Abbreviated transcription (Latin):
arbitbar. q̃d sinceritate amiticiȩ
siũ ad ãmonendũ. siũ ad te uł me
abs te corrigendũ fecisse me nou̾ã.
Neceptis aut̃ familiaribꝰ tuis te ipsũ
posuisse. Si qͥd aut̃ in te peccaui:
dimittas mͥ. Nec illud q̃d de te
nescio cuiꝰ poete factũ ĩeptiꝰ fortasse
ꝙͣ litt̾atiꝰ a me cõmemoratũ ẽ: ãpliꝰ
ꝙͣ dixxi ad te trahas. cũ ꝯtinuo sub.¬
iecerĩ: nõ hoc id̾o me dixcisse. ut
ocłos cordis reciꝑes qͦs absit inꝗͣ
ut amiseris: s ut adu̾teres qͦs sa.¬
nos ac uigiles hab̾es. ꝓpt̾ solã gͦ
posteriore destruere debeamꝰ imi.¬
tandã. nõ ꝓpt̾ thersicore cecitatẽ.
ꝗͣ cordi tuo nec tͥbui nec timui.
attingendũ illud existimaui. atq
identidẽ rogo ut me fidelit̾ corri¬

Expanded text:
arbitrabar, quod sinceritate amicitiae siue ad admonendum siue ad te uel me abs te corrigendum fecisse me noueram. exceptis autem familiaribus tuis te ipsum posuisse, si quid autem in te peccaui, dimittas mihi. nec illud, quod de nescio cuius poetae fato ineptius fortasse quam litteratius a me commemoratum est, amplius:, quam dixi, ad te trahas, cum continuo subiecerim non hoc ideo me dixisse, ut oculos cordis reciperes — quos absit, inquam, ut amiseris —, sed ut aduerteres, quos sanos ac uigiles haberes. propter solam ergo posteriore destruere debeamus, imitandam, non propter Stesichori caecitatem, quam cordi tuo nec tribui nec timui, adtingendum illud existimaui. atque identidem rogo, ut me fidenter corri
Abbreviated transcription (Latin):
tomagis illud malũ dicẽ nõ au¬
lide negare nõ possũ. qͣ adicin.
eo me iustificari. s grã dei ꝑ iħi.¬
uinitꝰ data ad significationẽ futu.
legenda tm̃ ad intelligẽtiã p̃misse
ꝓphie. nõ tñ necessario facienda qͣsi
adhuc ex pectandũ ẽẽt. ut ueniret
fidĩ reuelatio: que his significabat᷑
ẽẽ uent᷑a. Sed qͣmiuns gẽtibꝰ ĩponen.¬
da nõ ẽẽnt: nõ tñ sic debuisse au.¬
ferri a cõsuetudine uideoꝵ: tanꝙͣ
detestanda atq dãnanda. sensim
ꝓinde atq paulatĩ feruẽte sane

Expanded text:
s. quanto magis illud malum dicere non aufide negare non possum, qua didici non eo me iustificari, sed gratia dei per Iuinitus data ad significationem futurolegenda tantum ad intellegentiam praemissae prophetiae, non autem necessario facienda, quasi adhuc expectandum esset, ut ueniret fidei reuelatio, quae his significabatur esse uentura. sed quamuis gentibus inponenda non essent, non tamen sic debuisse auferri a consuetudine Iudaeorum tamquam detestanda atque damnanda. sensim proinde atque paulatim feruente sane
Abbreviated transcription (Latin):
rũ his qͥ ideo ħ dicũt ne credat᷑
mͦ ds̃ sic̃ illã unã nouas am̃as q̃
nõ erãt facẽ. s ex illa una q̃ iã erat
eas creare uł ex fonte aliqͦ. siũ the-¬
sauro qͦdã quẽ tũc fec̃ eas mittere:
facile respõdet᷑. &ẽ illis sex diebꝰ młta
dm̃ creasse ex his natis qͣs tũ crea.¬
u̾at: sic̃ ex aqͥs alites & pisces. ex
t̾ra aut̃ arbores. fenũ. am̾alia. s q̃d
ea q̃ nõ erãt tc̃ fecerit manifestũ est.
Nulla eñi erat auis. nullꝰ piscis. nul.¬
la arbor. nullũ am̃al. & bene ĩtelli.¬
git᷑ ab his creatis reqͥeuisse. q̃ ñ erãt
& creata st̃. id ẽ cessasse ne ultͣ q̃ nõ
nec de se ipso tãꝗͣ particłas irrorare.
nec de illa una originalit̾ there. nec
ꝓ delictis ante carnẽ cõmissis. caneiᷤᷤ
uĩcłis cõpedire. s nouas ereare singłaᷤᷤ¬

Expanded text:
eo dicunt ne credatur modo Deus, sicut illam unam novas animas quae non erant, facere; sed ex illa una quae jam erat, eas creare, vel ex fonte aliquo sive thesauro quodam quem tunc fecit, eas mittere, facile respondetur etiam illis sex diebus multa Deum creasse ex his naturis quas jam creaverat, sicut ex aquis alites et pisces; ex terra autem arbores, fenum, animalia: sed quod ea quae non erant, tunc fecerit, manifestum est. Nulla enim erat avis, nullus piscis, nulla arbor, nullum animal: et bene intelligitur ab his creatis requievisse, quae non erant, et creata sunt, id est cessasse, ne ultra quae non nec de seipso tanquam suas particulas irrorare, nec de illa una originaliter trahere, nec pro delictis ante carnem commissis carneis vinculis compedire, sed novas creare sing
Abbreviated transcription (Latin):
ornatissimũ atq ordinatissimũ dare.
s nos usta sẽtire nõ posse. Que si sẽtire.¬
mꝰ. delectatiõe in effabili mulceremꝰ.
ꝓfert numerose scłm. Uñ musica id
ẽ sciẽtia sensꝰue modulãdi. ad ãmo.¬
nitionẽ magne rei oẽ mortalibꝰ ratio.¬
nales am̾as habẽtibꝰ. dĩ largitate
cõcessa ẽ. Uñ si homo faciẽdi artifexe
tͥbuat. ut illud q̃d canit᷑ decedẽtibꝰ
& suecedẽtibꝰ sonis pulcherime so.¬
nat. currat &e tͣnseat. qͣntomagis ds̃
artibꝰ p̃ferẽda ẽ. nulla in nat̾is nas.¬
cẽtibꝰ & occidẽtibꝰ tẽpoꝵ spacia. que
tãꝙͣ sillabe ac u̾ba ad particłas huiꝰ
scłi ꝑtinẽt. in hoc labentiũ rerum
tãꝙͣ mirabili cãtico. uł breuiꝰ uel
ꝓductiꝰ ꝗͣ modulatio p̾cognita oe
p̾finita deposcit p̾terire ꝑmittatꝰ
Hoc cũ õe de arboris folio dixerĩ oe
de nr̃oꝵ num̾o capilloꝵ. qͣntomagiᷤᷤ
de hõis ortu. & occasu. cuiꝰ tẽꝑalis
dispositor tẽpoꝵ nouit umu̾sitatis

Expanded text:
simum atque ordinatissimum dare, sed nos ista sentire non posse, quae si sentiremus, delectatione ineffabili mulceremur.profert numerose saeculum. unde musica, id est scientia sensusue. modulandi ad admonitionem magnae rei etiam mortalibus rationales habentibconcessa est. Unde si homo faciendi carminis tribuat, ut illud quod canitur, decedentibus ac succedentibus sonis, pulcherrime currat ac transeat; quanto magis Deus. artibus praeferenda est, nulla in naturis nascentibus et occidentibus temporum spatia, quae tamquam syllabae ac uerba ad particulas huius saeculi pertinent, in hoc labentium rerum tamquam mirabili cantico uel breuius uel productius, quam modulatio praecognita et praefinita deposcit, praeterire permittit! hoc cum etiam de arboris folio dixerim et de nostrorum numero capillorum, quanto magis de hominis ortu et occasu, cuius temporalis  quam deus dispositor temporum nouit uniuersitatis
Abbreviated transcription (Latin):
qͦmͦ hec intelligenda nõ obser.¬
uanda recitentur. qͥsqͥs ea simu.¬
lando ag̾e uoluerit. uideat᷑ insa.
tuc̃ illa uet̾a sacͣm̃ta paululum
obseruando ueracit̾ cõm̃dare
debuisse: ne putarent᷑ ille ꝓpħice
significationis obseruationes a
piissimis patͥbꝰ custodite tanꝗͣ
sacrilegia diabolica a posteris
detestande. Iã eñi cũ uenisset
fides que priꝰ illis obseruationibꝰ
p̾nuntiata. pꝰ mortẽ ⁊ resurrectio.¬
nẽ dm̃ reuelata ẽ: amiserãt tãꝗͣ.
uitã officii sui. uerũtam̃ sic̃ defũc¬
ta corpora necessarioꝵ deducẽda
erãt qͦdãmͦ ad sepulturã. nec simu.¬
late s religiose. nõ aut̃ deserẽda
cõtinuo. uł iniicoꝵ obtrectratio.¬
nibꝰ tanꝗͣ canũ morsibꝰ ꝓicienda.
ex iudeis similit̾ ea celebrare
uoluerit. tanꝗͣ sopitos cineres ser.¬
uãs: nõ erit piꝰ deductor uł bauilꝰ
corporis. s impiꝰ sepulture uola.¬
tor. Fateor sane. in eo q̃d epła mã
cõtinet. q̃d id̾o iacram̃ta iudeoꝵ

Expanded text:
 haec intelligenda, non observanda recitentur, quisquis ea simulando agere voluerit, insanitunc illa vetera sacramenta paululum observando veraciter commendare debuisse, ne putarentur illae propheticae significationis observationes a piissimis patribus custoditae, tanquam sacrilegia diabolica a posteris detestandae? Jam enim cum venisset fides quae prius illis observationibus praenuntiata post mortem et resurrectionem domini reuelata est, amiserant tamquam uitam officii sui, uerum tamen sicut defuncta corpora necessariorum deducenda erant quodam modo ad sepulturam nec simulate, sed religiose, non autem deserenda continuo uel inimicorum obtrectationibus tamquam canum morsibus proiex Iudaeis, similiter ea celebrare uoluerit, tamquam sopitos cineres eruens non erit pius deductor uel baiulus corporis, sed inpius sepulturae uiolator. Fateor sane in eo, quod epistula mea continet, quod ideo sacramenta Iudaeorum
Abbreviated transcription (Latin):
pensatores &ͥ de qͥbꝰ dictũ ẽ. hic iã q̃rit᷑
int̾ dispensatores ut fideĩ qͥs inueniat᷑.
tanꝗͣ magnũ aliqͥd sibi fidelit̾ didi¬
cisse uideant᷑ ꝓ ueritatis dispẽsatiõe
m̃tiri: cũ ipsa fides in latino sermo.
fidem. qͥa ueritatis dispensator erat
ñ falsitatis. ac ꝑ hoc uerũ scͥpsit se¬
uidisse petrũ nõ recte ingredientẽ
ad ueritatẽ eugłii. eiq in faciẽ
zare. Ipse uͦ petrꝰ q̃d a paulo fiebat
utilit̾ libertate caritatis sce ac be.¬
nigne pietate humilitaͣs accep̃.¬

Expanded text:
de quibus dictum est: hic iam quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inueniatur, tamquam magnum aliquid sibi fideliter didicisse uideantur pro ueritatis dispensatione mentiri, cum ipsa fides in Latino sermonefidem, quia ueritatis dispensator erat, non falsitatis. ac per hoc uerum scripsit uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem les. Ipse enim Petrus quod a Paulo fiebat utiliter libertate charitatis, sancte ac benigne pietate humilitatis accep
Abbreviated transcription (Latin):
uersutia decipiendis hom̃ibꝰ.
s dĩ gr̃a ꝓuidẽtia ꝓnũtiandis
rebꝰ futuris ꝓpħice cõstituta. Nec
uere fuerat in errore iudeoꝵ. qͥ ñ
solũ nouerat. s &ẽ instant̾ ⁊ acͥter
p̾dicabat eos errare. qͥ putabant
gentibꝰ imponenda uł iustifica.¬
tioni quoꝵq fideliũ necessaria.
Qd̾ aut̃ dixi eũ factũ uideis tanꝙͣ.
iudeũ.⁊ tanꝗͣ. gentilẽ gentilibꝰ nõ
m̃tiẽtis hastu. s cõpatiẽtis affectu.
quemadmodũ dixxerĩ mͥ parum
uisus es attendisse: immno ego
fortasse nõ satis hoc expla are po¬
tuerĩ. Neq eñi hoc id̾o dioci quod
miscđit̾ illa simulau̾it. s qͥa sic
ea nõ simulauit que faciebat
similia gentibꝰ. que tu quoq cõ¬
memorasti. atq in eo me q̃d non
ingrate fateor adiuuisti. Cũ eñi
abs te quesissem in epła mea. qͦmͦ
qͥa fallacit̾ suscepit sacͣm̃ta iudeoꝵ.¬

Expanded text:
uersutia decipiendis hominibus uersutia decipiendis hominibus sed dei prouidentia praenuntiandis rebus futuris prophetice constituta, nec uere fuerat in errore Iudaeorum, qui non solum nouerat, sed etiam instanter et acriter praedicabat eos errare, qui putabant gentibus inponenda uel iustificationi quorumque fidelium necessaria. Quod autem dixi eum factum Iudaeis tamquam Iudaeum et tamquam gentilem gentilibmentientis astu, sed conpatientis affectu, quem ad modum dixerim, parum mihi uisus es adtendisse, immo ego fortasse non satis hoc explanare potuerim. neque enim hoc ideo dixi, quod misericorditer illa simulauerit, sed quia sic ea non simulauit, quae faciebsimilia gentibus, quae tu quoque commemorasti atque in eo me, quod non ingrate fateor, adiuuisti. cum enim abs te quaesissem in epistula mea, quomodo quia fallaciter suscepit sacramenta Iudaeo
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ ali iud sentiũt litt̾arũ eiꝰ tͣcta¬
toribꝰ ꝓuoco: ipsũ int̾rogãs int̾.¬
pello ⁊ reqͥro. in eo qd scͥpsit ad
galathas. uidisse se petrũ non
recte ingredientẽ ad ueritatem
eugłii. eiq in faciẽ ꝓpt̾ea resti¬
tisse: q̃d illa simulatiõe gentes
iudaizare cogebat. utrũ uerũ
scͥpserit: an forte nescio qua
dispensatiua falsitate m̃titꝰ sit.¬
⁊ audio paulo suꝑiꝰ in eiꝰdẽ narra.¬
tioĩs exordio: religiosa mͥ uoce
clamantẽ. Que aut̃ scribo uob̾:
ecce corã deo qͥa. nõ m̃tior: dent
ueniã qͥlibet aliud opinãtes: ego
magis credo tanto apło insuis
⁊ ꝓ sins litt̾s iurãti. qͣm cuiq
doctissimo de alienis littĩs dispu.¬
tanti. Nec dici timeo sic paulũ
defende. q̃d ñ simularit errorẽ
udeoꝵ. s uere fuerit in errore.
qm̃ neq simulabat error ẽ: qui
lib̾tate apłica sic̃ illi tp̃ri cõgrue.¬
bat. uet̾a illa sacͣm̃ta uͥ opꝰ erat
agendo. cõm̃dabat ea ñ sathane

Expanded text:
iud sentiunt,. litterarum eius tractatoribus prouoco, ipsum interrogans interpello et requiro in eo, quod scripsit ad Galatas uidisse se Petrum non recte ingredientem ad ueritatem euangelii eique in faciem propterea restitisse, quod illa simulatione gentes iudaizare cogebat, utrum uerum scripserit, an forte nescio qua dispensatiua falsitate mentitus sit. et audio paulo superius in eiusdem narrationis exordio religiosa uoce mihi clamantem: Quae autem scribo uobis, ecce coram deo, quia non mentior. Dent ueniam quilibet aliud opinantes; ego magis credo tanto apostolo in suis et pro suis litteris iuranti quam cuique doctissimo de alienis litteris disputanti. nec dici timeo sic Paulum defendere, quod non simularit errorem Iudaeorum, sed uere fuerit in errore, quoniam neque simulabat errorem, qui libertate apostolica, sicut illi tempori congruebat, uetera illa sacramenta, ubi opus erat, agendo commendabat ea non satanae
Abbreviated transcription (Latin):
tm̃mͦ scͥpturis canonicis hãc in.¬
genuã debeã seruitutẽ. qͣ eas solaᷤ
ita sequar: ut cõscͥptores ears
nichil in eis om̃ino errasse. neħ
fallacit̾ posuisse: nõ dubitẽ. Q iñ
cũ quero tertiũ. ut tres &ẽ ego
tribꝰ opponã: possẽ ego ut arbi.

Expanded text:
tantum modo scripturis canonicis hanc intantum modo scripturis canonicis hanc ingenuam debeam seruitutem, qua eas solas ita sequar, ut conscriptores earum nihil in eis omnino errasse, nihil fallaciter posuisse non dubitem. proinde, cum quaero tertium, ut tres etiam ego tribus opponam, posse
Abbreviated transcription (Latin):
septẽ: hoꝵ qͣtuor auctoritatem
tu quoq infringis. Nã laodicenũ
cuiꝰ nom̃ taces. de eccłia dicis
nuꝑ egressũ : alexandũ aut̃ uet̾em
hereticũ. origenẽ quoq ⁊ didimũ
rep̾hensos abs te lego in recẽtioribꝰ
opuscłis tuis. ⁊ ñ mediocrit̾. nec
de mediocribꝰ questionibꝰ. qͣmius
origenẽ mirabilit̾ ante laudau̾is.
Cũ his ego errare: puto qͥa te nec
ipse patieris. qͣmuis hoc ꝑ inde di¬
cat᷑. ac si in hac sentẽtia ñ errau̾it.
Nã qͥs ẽ qͥ uelit se cũ qͦlibet errare.
Tres gͥ restãt. eusebiꝰ. emisemꝰ.
theodorꝰ eracleotes. ⁊ quẽ paulo pꝰ
cõmemoras ioħs: qͥ dudũ in põ¬
tificali gͣdu cõstantinopolitanã
rex̃ ecđiã. Porro si queras uł reco.¬
las. qͥd hinc senserit nr̃ ãbrosiꝰ.
qͥd nr̃ itidẽ cipͥanꝰ. inuenies fortasse
nec nob̾ defuisse qͦs in eo q̃d asserimꝰ
seq̃rem᷑: quãꝗͣ sic̃ paulo ante dixi.

Expanded text:
septem, horum quattuor auctoritatem septem, horum quattuor auctoritatem tu quoque infringis. nam Laodicenum, cuius nomen taces, de ecclesia dicis nuper egressum, Alexandrum autem ueterem haereticum, Origenem uero ac Didymum reprehensos abs te lego in recentioribus opusculis tuis et non mediocriter nec de mediocribus quaestionibus, quamuis Origenem mirabiliter ante laudaueris. cum his eipse patieris. quamuis hoc perinde dicatur, ac si in hac sententia non errauerint. nam quis est, qui se uelit cum quolibet errare? tres igitur restant: Eusebius Emisenus, Theodorus Heracleotes et, quem paulo post commemoras, Iohannes, qui dudum in pontificali gradu Constantinopolitanam rexit ecclesiam. Porro, si quaeras uel recolas, quid hinc senserit noster Ambrosius, quid noster itidem Cyprianus, inuenies fortasse nec nobis defuisse, quos in eo, quod adserimus, sequeremur, quamquam, sicut paulo ante dixi,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯẽ a posterioribꝰ corrigi: quã pau.¬
lus. qͦ cõfident̾ auderẽt &ẽ mino.¬
res maioribꝰ ꝓ defendenda eugłi.¬
ca ueritate salua fr̃na caritate
resistere. Nã cũ satiꝰ sit a tenen¬
do itin̾e in nullo ꝙͣ in aliqͦ de.¬
clinare: multo ẽ tñ mirabiliꝰ ⁊
laudabiliꝰ libent̾ acciꝑe corrigẽ.¬
tem: qͣm audacter corrig̾e̾ deuiã.¬
tem. Laus itaq iuste lib̾tatis
in paulo.⁊ sc̃ẽ humilitatis in petͦ.
qͣntũ mͥ ꝓ modulo meo uidetur.
magis fuerat adu̾sus calũmãtẽ
porphiriũ defendẽda. qͣm ut ei
daret᷑ obtrectandi maior occasio.
fallacit̾ uł suas litt̾as scribere.
uł dei sui sacͣm̃ta tͣctare. Flagi.¬
tas a me ut aliquẽ saltẽ unũ
ostendã cuiꝰ in hac re sententiã
sim secutus. cũ tu tã plures no.¬
minatĩ cõmorau̾is. qͥ te in eo q̃d
astriuis p̾cesserĩt: petẽs ut in eo
si te rep̾hendo errantẽ. patiar erra.¬
re cũ talibꝰ qͦꝵ ego fateor neminẽ
legi. Sed cũ sint ferme sex uel

Expanded text:
 a posterioribus corrigi, quam Paulus. quo fidenter auderent etiam minores maioribus pro defendenda euangelica ueritate salua fraterna caritate resistere. nam cum satius sit a tenendo itinere in nullo quam in aliquo declinare. multo est tamen mirabilius et laudabilius libenter accipere corrigentem quam audacter corrigere deuiantem. laus itaque iustae libertatis in Paulo et sanctae humilitatis in Petro, quantum mihi pro modulo meo uidetur, magis fuerat aduersus calumniantem Porphyrium defendenda, quam ut ei daretur obtrectandi maior occasio, fallaciter uel suas litteras scribere uel dei sui sacramenta portare. Flagitas a me, ut aliquem saltem unum ostendam, cuius in hac re sententiam sim secutus, cum tu tam plures nominatim commemoraueris, qui te in eo, quod adstruis, praecesserunt, petens, ut in eo si te reprehendo errantem, patiar te errare cum talibus, quorum ego, fateor, neminem legi. sed cum sint ferme sex uel
Abbreviated transcription (Latin):
naꝰ Forte eñi ꝓpt̾ea nõ diaẽ ma.¬
la. s tm̃ nõ bona: id ẽ nõ talia
ut illis hoĩes bom fiãt. aut siñ
illis. boni nõ fiãt. Uellẽ me do¬
cẽt benigna sinceritas tua utrũ
simulate qͥsꝗͣ sc̃s orientał cũ
romã uen̾it. ieuinet sab̃b̾o. ex¬
cepto illo die paschał uigilie.
dãnabimꝰ: uͥ mos idẽ tenet᷑ ⁊¬
manet. Si aut̃ nõ ieuinare sab.¬
bato malũ putauerimꝰ. tot ecłiaᷤ
oriẽtis ⁊ multo maiorẽ orb̾ xp̃ia.¬
ni partẽ qͣ tem̾itate cͥminabimꝰ.¬

Expanded text:
na? forte enim propterea non dixit mala, sed tantum non bona, id est non talia, ut illis homines boni fiant aut sine illis boni non fiant. uellem me doceret benigna sinceritas tua, utrum simulate quisquam sanctus orientalis, cum Romam uenerit, ieiunet sabbato excepto illo die paschalis uigiliadamnabimus, ubi mos idem tenetur et manet. si autem non ieiunare sabbato malum puta-B uerimus, tot ecclesias orientis et multo maiorem orbis Christiani partem qua temeritate criminabim
Abbreviated transcription (Latin):
crodiderãt. tñ emulatores erãt legiᷤᷤ.
ne ꝑ doctrinã xͥ ułut saclega. nec
deo mãdante cõscͥpta. dari puta.¬
rent᷑ que ꝑ moysen patͥbꝰ fuerãt
ministrata. Hoc eñi de paulo iac.¬
tauerãt nõ illi qui intelligebat
qͦ am̃o a uideis fidelibꝰ obserua.¬
ri tuc ista deberẽt: ꝓpt̾ cõm̃dan¬
dam scilicet auctoritatẽ diuinã.
nõ ꝓpt̾ adipiscendã salutẽ que iã
in xp̃o reuelabat᷑. ⁊ ꝑ babtism sa-¬
cram̃tũ ministrabat᷑. s illi hoc
de paulo sparserãt. qͥ sic ea uole.¬
bãt obseruari tanꝗͣ sine his in
eugłio salꝰ credẽtibꝰ ẽẽ nõ posset.
psũ eñi senserãt uehem̃tissimũ

Expanded text:
credidissent, tamen aemulatores erant legis, ne per doctrinam Christi uelut sacrilega nec deo mandante conscripta damnari putarentur, quae per Moysen patribus fuerant ministrata. hoc enim de Paulo iactauerant non illi, qui intellegebant, quo animo a Iudaeis fidelibus obseruari tunc ista deberent propter commendandam scilicet auctoritatem diuinam opter adipiscendam salutem, quae iam in Christo reuelabatur et per baptismi sacramentum ministrabatur, sed illi hoc de Paulo sparserant, qui sic ea uolebant obseruari, tamquam sine his in euangelio salus credentibus esse non posset. ipsum enim senserant uehementissimutn
Abbreviated transcription (Latin):
hoc erga me ab oĩbꝰ seruari uo.¬
lens: qd gͣ te ipsũ seruaui. ut
qͥcqͥd improbandũ putat᷑ in scͥp.¬
tis meis nec claudãt subdolo
pectore. nec ita rep̃hendãt ap̃d
alios. ut taceãt ap̃d me. hĩc potiꝰ
existimãs ledi amiticiã : & neces.¬
situdinis uira uiolari. Nescio
de sint: in qͥbꝰ magiᷤᷤ ualet uul.¬
gare ꝓu̾biũ. obseqͥũ amicos. ue.¬
ritas odiũ parit: ꝙͣ. ecłasticũ:
fideliora st̃ uulne ra amici: ꝗͣ.
uolũtaria oscła inmiei. Pinde
carissimos nr̃os qͥ nr̃is laboribꝰ
sincerissime fauẽt: hoc potiꝰ qͣnta
possumꝰ instantia doceamꝰ. quo
sciant fieri posse ut int̾ carissimoᷤ
aliqͥd alterut᷑ sermone cõtͣdicat᷑.
nec tñ caritas ipsa minuat᷑. nec
ueritas odiũ pariat. q̃ debet᷑ ami.¬
ticie. siue illud uerũ sit q̃d ꝯtͣdi.
citꝰ. siue corde ueraci qͣlecũq sit
dr̃ nõ retinẽdo in m̃te: q̃d distet
a labiis. C redãt itaq fr̃s nr̃i fa.¬

Expanded text:
hoc erga me ab omnibus seruari uohoc erga me ab omnibus seruari uolens, quod erga te ipse seruaui, ut, quicquid inprobandum putant in scriptis meis, nec claudant subdolo pectore nec ita reprehendant apud alios, ut taceant apud me, hinc potius existimans laedi amicitiam et necessitudinis iura uiolari. nescio ae sint, in quibus magis ualet uulgare prouerbium: obsequium amicos, ueritas odium parit, quam ecclesiasticum: fideliora sunt uulnera amici quam uoluntaria oscula inimici. Proinde carissimos nostros, qui nostris laboribus sincerissime fauent, hoc potius, quanta possumus instantia, doceamus, quo sciant fieri posse, ut inter carissimos aliquid alterutro sermone contra dicatur nec tamen caritas ipsa minuatur nec ueritas odium pariat, quae debetur amicitiae, siue illud uerum sit, quod contra dicitur, siue corde ueraci, qualecumque sit, dicitur non retinendo in mente, quod distet a labiis. credant itaque fratres nostri, fa
Abbreviated transcription (Latin):
appar̾et: &e dicis. ħ scribo. qi te
pure ce xͥane dilig̾e cupio. nec
qͥcꝗͣ ĩ mã m̃te retin̾e: q̃d distet
a labiis. Ouir sc̃e. mͥq ut ds̃ ui-¬
det am̃ã meã ueraci corde dilec.¬
te. hoc ipsũ q̃d posuisti in litteriᷤᷤ
tuis. q̃d te mͥ exhibuisse ñ dubito.
hoc ipsũ õĩno paulũ apłm credo
exhibuisse in lita̾s suis. ñ unicui.
om̃ibꝰ gentibꝰ filiis suis qͦs in
eugłio genuerat. & qͦs pariẽdoᷤ
parturiebat. & deiñ posteroꝵ
qͦs illa memorie mãdabat᷑ epła.
ut nicħ in sua m̃te retin̾et q̃d
distaret a labiis. Certe factꝰ es
oẽ tu tãꝗͣ ego nõ m̃tiẽtis hastu
s cõpatiẽtis affectu. cũ cogitares
tam me nõ relinquendũ in ea
culpa in quã me ꝓlapsũ existi.¬
masti. quã nec te uelles si eo mͦ
ꝓlapsus ee̾s. Unde agẽs gr̃as be.¬
niuole m̃ti erga me tue. simul
posco ut oe mͥ nõ succenseas: q̃d
cũ in opuscłis tuis aliqͣ me mo-¬
uerẽt: motũ meũ intimaui tͥ.

Expanded text:
et, et dicis: haec scribo, quia te pure et Christiane diligere cupio nec quicquam in mea mente retinere, quod distet a labiis. o uir sancte mihique, ut deus uidet animam meam, ueraci corde dilecte, hoc ipsum, quod posuisti in litteris tuis, quod te mihi exhibuisse non dubito, hoc ipsum omnino Paulum apostolum credo exhibuisse in litteris suis omnibus gentibus filiis suis, quos in Evangelio genuerat, et quos pariendo parturiebat: et deinde posterorum s illa memoriae mandabatur epistula, ut nihil in sua mente retineret, quod distaret a labiis. Certe factus es etiam tu tamquam ego non mentientis astu, sed conpatientis affectu, cum cogitares tam me non relinquendum in ea culpa, in quam me prolapsum existimasti, quam nec te uelles, si eo modo prolapsus esses. unde agens gratias beniuolae menti erga me tuae simul posco, ut etiam mihi non suscenseas, quod, cum in opusculis tuis aliqua me mouerent, motum meum intimaui tibi
Abbreviated transcription (Latin):
fecerat. q̃d ea lib̾tate face̾ pot̾a
qua osten leret illa sacram̃ta:
nec tanꝙͣ necessaria deb̾e appeti
nec tanꝗͣ. sacrilega deb̾e dãnari.
Sed cauendũ ẽ uidelicet in hac
disputatiõe. ne sic̃ philosophi
quedã facta hominũ. dicamꝰ me.¬
dia. int̾ recte factũ: ⁊ peccm. que¬
neq in recte factis. neq in picẽe
num̾ent᷑. ⁊ urgeam᷑. eo q̃d obser¬
uare legis cerimonias nõ pot̃
ẽẽ indifferẽs: s aut bonũ. uit
malũ. ut si bouũ dixer m: ea
nos quoq obseruare cogam᷑. si
aut̃ malũ: nõ uere sur ulate. ab
apłis obseruata ẽẽ credamꝰ. Ego
ͦ apłis nõ tã exẽplũ philosophoꝵ
timeo. qño ⁊ illi in sua disputatiõe
ueri aliqͥd dicut: qͣm forensium
aduoca.dꝵ. qño in alienaꝵ causaꝵ
actiõe m̃tiunt᷑. Q uoꝵ similituuo
si in rysa expositiõe ⁊ łe ad gala.¬

Expanded text:
fecerat, quod ea libertate facere ; poterat, fecerat, quod ea libertate facere ; poterat, qua ostenderet illa sacramenta nec tamquam necessaria debere appeti nec tamquam sacrilega debere damnari. Sed cauendum est uidelicet in hac disputatione, ne sicut philosophi quaedam facta hominum media dicamus inter recte factum et peccneque in recte factis, neque in peccatis numerentur; et urgeamur eo quod observare Legis cerimonias non potest esse indifferens, sed aut bonum, aut malum: ut, si bonum dixerimus, eas nos quoque obsersimulate ab apostolis obseruatas esse credamus. ego uero apostolis non tam exemplum philosophorum timeo, quando et illi in sua disputatione ueri aliquid dicunt, quam forensium aduocatorum, quando in alienarum causarum actione mentiuntur. quorum similitudo si in ipsa expositione epistulae ad Gala
Abbreviated transcription (Latin):
cii atq aliis obseruationibꝰ ũbre
futuroꝵ putabãt credẽtes siluos
ee nõ posse. Ergo ⁊ thimotheum
iptea cir cidit. ne uid is ⁊ naxi.¬
me cognatioi ei mat̾ne sic uiderẽ᷑
qͥ ex gẽtibꝰ in xp̃m credid̃ ã detesta.¬
ri circũcisionẽ. sic̃ idolata detestan.¬
da ẽ. cũ illã ds̃ fieri p̾ceꝑit: hãc
sathinas. ꝑsuaserit. ⁊ titũ ꝓpt̾ea
nõ circũcidit. ne occasionẽ non¬
daret eis qͥ sine illa circũcisione
dicebãt redẽtes saluos ẽẽ nõ posse.
⁊ ad ueceptionẽ gentiũ hoc &ẽ pau.¬
lũ sentire iactarẽt: q̃d ipse satis
significat: uͥ ait. Sed neq titus
qͥ mecũ erat. cũ ẽẽt grecus cõpulsꝰ
est. circũcidi. ꝓpt̾ subintro  ictoᷤᷤ
ait falsos fr̃s qͥ subintroier̃ ꝑscru.¬
tari lib̾tatẽ nr̃am. ut nos in serui.¬
tutẽ redigerẽt: qͥbꝰ nec ad horam
cesãrꝰ subictiom. ut ii uitas
eugłii. ꝑmaneat ap̃s uos hi.
apparet q̃d eos captare iutellexe¬
rr ut nõ face̾t q̃d in thimotheo

Expanded text:
brae futurorum putabant credentes saluos esse non posse. Ergo et Timotheum propterea circumcidit, ne Iudaeis et maxime cognationi eius maternae sic uiderentur, qui ex gentibus in Christum crediderant, detestari circumcisionem, sicut idolatria detestanda est, cum illam deus fieri praeceperit, hanc satanas persuaserit; et Titum propterea non circumcidit, ne occasionem daret eis, qui sine illa circumcisione dicebant credentes saluos esse non posse, et ad deceptionem gentium hoc etiam Paulum sentire iactarent. quod ipse satis significat, ubi ait: sed neque Titus, qui mecum erat, cum esset Graecus, conpulsus est circumcidi, propter subintroductos autem falsos fratres, qui subintroierant perscrutari libertatem nostram, ut nos in seruitutem redigerent, quibus nec ad horam cessimus subiectione, ut ueritas euangelii permaneat ad uos. hic apparet, quid eos captare intellexerit, ut non faceret, quod in Timotheo
Abbreviated transcription (Latin):
homo in aliqͦ delicto. uos qui
spũales estis: instruite huiꝰmo.¬
di in spũ lenitatis. intendẽs
te ipsũ ne ⁊ tu tẽpteris. Uide
si nõ dixẽ fieri tãꝙͣ. ille. ut illũ
lucͥfacias. nõ utiq ut ipsũ de.¬
lictũ fallacit̾ ag̾e̾t. aut se id
hab̾e simularet. s ut in alt̾ius
delicto qͥd õẽ eͥ accid̾e posset at.¬
tend̾et. atq ita alt̾i tãꝙͣ. sͥ ab
alt̾o uellet : misericordit̾ subue.¬
niret. hoc ẽ ñ m̃tiẽtis hastu sed
cõpatic̃tis affectu. Sic uideo. sic gẽ¬
tili. sic cuilib homini paulꝰ in er.¬
rore uł pecc̃o aliqͦ ꝯstituto. non
simulãdo q̃d nõ erat. s cõpatiẽdo
qi ee potuisset. tãꝗͣ qͥ se hom̃inẽ
me ipsũ & recole. ł si habes ꝯscͥpta.
relege u̾ba tua in illa epła tua
meũ cipͥanũ breuiorẽ misisti ꝗͣ.
ueraci. ꝙͣ germano. ꝙͣ pleno cari.¬
tatis affectu. cũ quedã me in te
cõmisisse expostulasseᷤᷤ. gͣuit̾ sub¬

Expanded text:
icto, uos, qui icto, uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu lenitatis intendens te ipsum, ne et tu tempteris. uide, si non dixit fieri tamquam ille, ut illum lucrifacias, non utique ut ipsum delictum fallaciter ageret aut se id habere simularet, sed ut in alterius delicto, quid etiam sibi accidere posset, adtenderet atque ita alteri, tamquam sibi ab altero uellet, misericorditer subueniret, hoc est non mentientis astu sed compatientis affectu. sic Iudaeo, sic gentili, sic cuilibet homini Paulus in errore uel peccato aliquo constituto non simulando, quod non erat, sed compatiendo. quia esse potuisset, tamquam qui se hominem me ipsum et recole uel, si habes conscripta, relege uerba tua in illa epistula, meum Cyprianum breuiorem misisti, quam ueraci, quam germano. quam pleno caritatis affectu, cum quaedam me in te commisisse expostulasses, grauiter sub
Abbreviated transcription (Latin):
miscdis medicine diligentiam
ꝓcurando. Cũ itaq illa uet̾is testa.
m̃ti sacram̃ta oẽ sibi agenda mi.¬
nime recusabat. nõ miscđiter
fallebat. s om̃ino nõ fallens atq
hoc mͦ a dño dõ illa usq ad c̾ti
tp̃ris dispesationẽ iussa e̾eͣ cõm̃¬
dãs: a sacͥlegis sacͥs gẽtiũ distin.¬
guebat. Tũc aut̃ nõ m̃tiẽtis hastu
s cõpatiẽtis affectu udeis tãꝗͣ.
iudeꝰ fiebat. qño eos ab illo errore
qͦ uł in xp̃m crede nolebãt. uel
ꝑ uet̾a sac̾dotia sua cerimoniaꝵq
obseruationes se a pec̃cis posse
mũdari fieriq saluos existima.¬
bãt. sic lib̾are cupiebat tãꝗͣ ipse
illo errore tenͥet᷑: diligẽs utiq
ꝓximũ tãꝙͣ se ipsũ. & hec aliis
faciẽs: que sibi ab aliis fieri
uellet: si hoc illi opꝰ eẽt. Qd̃
cũ dñs monuisset adiunx̃. Hec
ẽ eñi lex ⁊ ꝓpħȩ. hũc cõpatiẽtiᷤᷤ
affectũ in eadẽ epła ad galatha ᷤ.¬
p̾cipit dicẽs. Si p̾ocupatꝰ fu̾it

Expanded text:
misericordis medicinae diligentiam procurando.I Cum itaque illa testamenti ueteris sacramenta etiam sibi agenda minime recusabat, non misericorditer fallebat, sed omnino non fallens atque hoc modo a domino deo illa usque ad certi temporis dispensationem iussa esse commendans a sacrilegis sacris gentium distinguebat. tunc autem non mentientis astu sed compatientis affectu Iudaeis tamquam Iudaeus fiebat, quando eos ab illo errore, quo uel in Christum credere nolebant uel per uetera sacerdotia sua caeremoniarumque | obseruationes se a peccatis posse mundari fierique saluos existimabant, sic liberare cupiebat, tamquam ipse illo errore teneretur, diligens utique proximum tamquam se ipsum et haec aliis faciens, quae sibi ab aliis fieri uellet, si hoc illi opus esset. quod cum dominus monuisset, adiunxit: Haec est enim lex et prophetae. Hunc compatientis affectum in eadem epistula ad Galatas praecipit dice
Abbreviated transcription (Latin):
iudei nec xͥani ẽẽ potuer̃. Quoꝵ
sentẽtiã mͥ cauendã. qͣmuis in ea
nunꝗͣ. fuerim. tñ beniuolẽtissime
admon̾e dignatꝰ es. In cuiꝰ sentẽtiae
nõ cõsensionẽ s simulationẽ timore
petrꝰ incid̾at. ut de illo paulus ueris¬
sime scrib̾et q̃d eũ uidisset nõ recte
ingredientẽ ad ueritatẽ eugłii eiq
uerissime dicẽt q̃d gẽtes uidaizare¬

Expanded text:
Iudaei nec Christiani esse potuerunt. quorum sententiam mihi cauendam, quamuis in ea numquam fuerim, tamen beniuolentissime admonere dignatus es. in cuius sententiae non consensionem, sed simula tionem timore Petrus inciderat, ut de illo Paulus uerissime scriberet, quod eum uidisset non recte ingredientem ad ueritatem euangelii, eique uerissime diceret, quod gentes i
Abbreviated transcription (Latin):
petͥ ⁊ pauli. puta ẽ decent̾ ĩduci:
qͥd ͤgo ap̃d t timeã nom̃ philo.¬
oĩa falsa dicũt. s qͥa ⁊ falsis ple.¬
risq cõfidũt. ⁊ uͥ uera inueniunt᷑
aliem sũt: Cur aut̃ nõ dicam
p̃cepta illa ueterũ sacram̃itor&
nec bona ẽẽ. qͥa nõ eis hoĩes uisti.¬
ficant᷑. umbre sũt em̃ p̃nũciãtes

Expanded text:
duci, quid ego apud te timeam nomen philoomnia falsa dicunt, sed quia et falsis plerisque confidunt et, ubi uera inueniunturalieni sunt ? Cur autem non dicam praecepta illa ueterum sacramentorum nec bona esse, quia non eis homines iustificantur — umbrae sunt enim praenuntiantes
Abbreviated transcription (Latin):
uocabulũ officii: Qd̾ ambrosiꝰ nr̃ nõ
timuit. qͥ suos qͦsdã libros utiliũ p̾cep.¬
tionũ plenos de officiis uoluit appͤllare.
An si officiose m̃tiat᷑ qͥsq culpandus ẽ.
si dispensatiue approbandꝰ Rogo
te m̃tiat᷑ uͥ legerit qͥ hoc putat. quia¬
⁊ in hoc magna questio ẽ. sit ne aliqũo
m̃tiri uiri uiri boni: unmo uiri xͥani
qualibet dictũ ẽ. sit in ore ur̃o. est: est.
nõ. nõ: ⁊ qͥ cũ fide audiut̃. ꝑdes om̃s
magna questio est. Eligat q̃d uoluerit

Expanded text:
uocabulum officii, quod Ambrosius noster non uocabulum officii, quod Ambrosius noster non timuit, qui suos quosdam libros utilium praeceptionum plenos \'De officiis\' uoluit appellare. an, si officiose mentiatur quisque, culpandus est, si dispensatiue, adprobandus, rogo te ? mentiatur, ubi legerit, qui hoc putat — quia et haec magna quaestio est, sitne aliquando mentiri uiri boni, immo uiri Christiani. qualibus dictum est: sit in ore uestro \'est, est; non, non\', et qui cum fide audiunt: perdes omnes, et magna quaesti
Abbreviated transcription (Latin):
tas grã dei adiuta nõ fuerit: sub
se reũ tenet.⁊ p̾uaricatorẽ potiꝰ
dãnat. qͣm lib̾at pecc̃orẽ: qͣntoma.¬
gis illa que significatiois causa
p̾cepta st̃. circũcisio ⁊ cet̾a que
gre reuelatiõe latiꝰ innotescente.
necesse fuerat aboleri: iustificare
neminẽ pot̾õt. Nõ tñ id̾o fuerãt
tanꝗͣ diabolica gentiũ sacrilegia
fugienda. & cũ ipsa grã iam in.
ciꝑet reuelari. que umbris talibꝰ
fuerat p̾nunciata. s ꝑmittẽda
paululũ eis maxcime qͥ ex illo
a xͥanis om̃ibꝰ uireparabiliter
deserẽda. Hoc aut̃ q̃d dicis ñ dis.¬
pensatiue ut nr̃i uoluere maio¬
res qͥd sibi uult oro te.: Aut eñi
hoc ẽ q̃d ego appello officiosũ m̃da.¬
tiũ. ut hec dispensatio sit officiũ
uelut honeste m̃tiendi. aut quid
aliud sit om̃ino nõ uideo: nͥ forte
addito noĩe dispensatioĩs. fit ut
m̃datiũ ñ sit m̃datiũ. Qd̾ si absur.¬
dũ ẽ. cur gͦ nõ aꝑte dicis officiosũ

Expanded text:
tas gratia dei adiuta non fuerit, sub tas gratia dei adiuta non fuerit, sub se reum tenet et praeuaricatorem potius damnat, quam liberat peccatorem, quanto magis illa, quae significationis causa praecepta sunt, circumcisio et cetera, quae gratiae reuelatione latius innotescente necesse fuerat aboleri, iustificare neminem poterant! non tamen ideo fuerant tamquam diabolica gentium sacrilegia fugienda, etiam cum ipsa gratia iam coeperit reuelari, quae umbris talibus fuerat praenuntiata, sed permittenda paululum eis maxime, qui ex illo a Christianis omnibus inreparabiliter deserenda. Hoc autem, quod dicis: \'non dispensatiue, ut nostri uoluere maiores\', quid sibi uult, oro te? aut enim hoc est, quod ego appello officiosum mendacium, ut haec dispensatio sit officium uelut honeste mentiendi, aut, quid aliud sit, omnino non uideo, nisi forte addito nomine dispensationis fit, ut mendacium non sit mendacium. quod si absurdum est, cur ergo non aperte dicis officiosum
Abbreviated transcription (Latin):
pecc̃m ꝑ mandatũ. Qd̃ aut̃ hic dic̃
pecc̃m ꝑ mandatũ fieri supͣ medũ.
hoc alibi. lex subintͥuit ut habun¬
daret delictũ. Ubi aut̃ habũdauit
delictũ: habũdauit ⁊ gr̃a. Et alibi.
cũ suꝑiꝰ de dispensatiõe gr̾e loqueret᷑.
q̃d ipsa iustificet: uelut interrogãs
ait. Qͥd gͦ lex:ꝰ Atq huic interroga.¬
tioni: cõtinuo respõdit. Preuarica.¬
tionis grã posita ẽ. donec ueniret
sem̃ cui ꝓmissũ ẽ. Hos gͦ dãpnabi.¬
lit̾ dic̃ ẽẽ sub lege. qͦs reos fac̃ lex:
nõ ĩplentes legẽ. dũ nõ intelligendo
gr̃e beneficiũ. ad facienda dei
p̾cepta qͣsi de suis uiribꝰ suꝑba
elatione p̾sumũt. Plenitudo eñi
legis: caritas. Caritas uͦ dei diffusa
ẽ in cordibꝰ nr̃is nõ ꝑ nosipsos sed
ꝑ spm̃ scm̃: qͥ datꝰ ẽ nob̾. Sed huic
rei qͣntũ satis ẽ explicande. ꝓlixꝰ
fortasse ⁊ sui ꝓprii uoluminie.
sermo debet᷑.Si gͦ illud q̃d lex ait.
nõ cõcupisces. si humana infirmi.¬

Expanded text:
per mandatum. quod autem hic dicit peccatum per mandatum fieri supra modum, hoc alibi: Lex subintrauit, ut abundaret delictum: ubi autem abundauit delictum, superabundauit gratia; et alibi, cum superius de dispensatione gratiae loqueretur, quod ipsa iustificet, uelut interrogans ait: Quid ergo lex? atque huic interrogationi continuo respondit: Praeuaricationis gratia posita est, donec ueniret semen, cui promissum eliter dicit esse sub lege, quos reos facit lex non inplentes legem, dum non intellegendo atiae beneficium ad facienda dei praecepta quasi de suis uiribus superba elatione praesumunt. p 1 enitudo o enim legis caritas; caritas uero dei diffusa est in cordibus nostris non per nos ipsos sanctum, qui datus est nobis. sed huic rei, quantum satis est, explicandae prolixus fortasse et sui proprii uoluminis sermo debetur. si ergo illud, quod lex ait: non concupisces, si humana infirmi
Abbreviated transcription (Latin):
decretũ. petrꝰ habuit illã in antiochi:
simulationẽ que gẽtes cogẽe i dai¬
zare. q̃d iã nec ipse cogebat᷑ qͣmuis
ꝓpt̾ cõm̃danda eloqͥa dei. q̃ uideis
st̃ credita: nõ ꝓhibebat᷑. qͥ mu ũ si
cõstringebat eũ paulus lib̾e asserere
magis arbitror ante illud ierosolimi.¬
tanũ cõciliũ petrꝰ fec̃. nec sic mirã
ẽ q̃d eũ uolebat paulus. nõ timide
obteg̾e. s fident̾ asserere. q̃d eũ paric
sentire iã nouerat. siue q̃d cum eo
cõt il irat eugł̃m. siue q̃d in corne.¬
ai centu. ioms uocatioi e. oẽ diuini.¬
sẽt antiochiã: cũ gẽtibꝰ cõuesei eũ¬
uidat. Lleq eñi negamꝰ in hac sen.¬
tẽtia fuisse iã potrũ: in qͣ ⁊ paulus
tuit. No itaq tũc eũ qͥd in ea re ue.¬
rii eet c̾ ocebat. s eiꝰ simulationẽ qͣ
gẽtes uidizare cogebant᷑ arguebat.

Expanded text:
decretum Petrus habuit illam in Antiochia simulationem, qua gentes cogeret iudaizare, quoniam nec ipse cogebatur, quamuis propter commendanda eloquia dei, quae Iudaeis sunt credita, non prohibebatur, quid mirum, si constringebat eum Paulus libere adsereremagis arbitror, ante illud Hierosolymitanum concilium Petrus fecit, nec sic mirum est, quod eum uolebat Paulus non timide obtegere, sed fidenter adserere, quod eum pariter sentire iam nouerat, siue quod cum eo contulerat euangelium siue quod in Cornelii centurionis uocatione etiam diuinisent Antiochiam, cum gentibus eum conuesci uiderat. neque enim negamus in hac sententia fuisse iam Petrum, in qua et Paulus fuit. non itaque tunc eum, quid in ea re uerum esset, docebat, sed eius simulationem, qua gentes iudaizare cogebantur, arguebat
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmũ fidei gr̾a reuelata ẽ. Tũc eñi
hoc nõ erat ꝑnitiosũ. ꝑgressu uͦ
tẽporis ille obseruationes ab oĩbꝰ
xͥanis desererent᷑. ne si tũc fierẽt:
nõ discerneret᷑ q̃d ds̃ ppło suo per
moysen p̾cepit. ab eo q̃d in tẽplis
demonioꝵ sp̃s ĩmundus ĩstituit.
ꝓiñ potiꝰ culpanda ẽ negligẽtia m̾a.
Uerũtñ longe ante quã tuas litt̾as
accepissem. scripens cõtͣ faustũ ma.¬
nicheũ qͦmͦ eũ locũ qͣmuis breuit̾
explicauerĩ.⁊ hoc illic nõ p̃t̾mise.¬
rim. ⁊ leg̾ẽ pot̾it si nõ dedignetur
Michiq de am̃o mõ crede. q̃d corã
deo loquẽs iure caritatis exposco.
qͦlibet affectu. qͦlibet am̃o celebra.¬
de paulo sẽꝑ ita senserĩ. ex qͦ illiꝰ
mͥ litt̾e innotuer̾. sic̃ nec tͥ uidet᷑
hoc t̃p̃r. cuiꝙͣ ista eẽ simulanda.
cũ hoc fecisse apłos credas. ꝓiñ sic̃
du e cõtrario loquẽs. ⁊ licet reclamat:
sic̃ scrib̾ mũdo lib̾a uoce ꝓnũciai

Expanded text:
a reuelata est\'; tunc enim hoc non erat perniciosum. progressuuero temporis illae obseruationes ab omnibus Christianis desererentur, ne, si tunc fierent, non discerneretur, quod deus populo suo per Moysen praecepit, ab eo, quod in templis daemoniorum spiritus inmundus instituit. proinde potius culpanda est neglegentuerum tamen longe ante, quam tuas I litteras accepissem, scribens contra Faustum Manicheum, quomodo eundem locum quamuis breuiter explicauerim et hoc illic non praetermiserim, et legere poterit, si non dedignetur,mihique de animo meo crede, quod coram deo loquens iure caritatis exposco, quolibet affectu, quolibet animo celebraPaulo semper ita senserim, ex quo illius mihi litterae innotuerunt, sicut nec tibi uidetur hoc tempore cuiquam ista esse simulanda, cum hoc fecisse apostolos credas. Proinde, sicut tu e contrario loqueris et licet reclamante, sicut scribis, mundo libera uoce pronuntias
Abbreviated transcription (Latin):
gͣ xp̃s mnortuꝰ ẽ gͣtis. hoc declarat
⁊ q̃d ipse cõm̾orasti. euacuati estis
a xp̃o. Q in lege iustificamim: a gr̃a
excidistis. Illos itaq arguit qͥ se
iustificari in lege credebãt. nõ qͥa
legitua illa in eiꝰ honore a qͦ man¬
data st̃ obseruabat intelligẽtes. ⁊ qͥa¬
p̾nunciãde ueritatis ratiõe mãdata
sint.⁊ qͦ usq debeat ꝑdurare. Uñ est
illud q̃d ait. Si spũ aucimini no
estis sub lege. Uñ uelut colligis
apparet. qͥ sub lege ẽ nõ dispẽsati.¬
ue ut nr̃os putas uoluisse maio.¬
res. s uere ut ego intelligo: eũ
admodũ apłs culpat. Neq enĩ hoc
cũ ꝓpt̾ circũcisionẽ arbitror dice.
aut illa sacͥficia que tuc̃ facta a

Expanded text:
gratis mortuus est. hoc declarat et quod ipse commemorasti: euacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini; a gratia excidistis. illos itaque arguit, qui se iustificari in lege credebant, non qui legitima illa in eius honore, a quo mandata sunt, obseruabant intellegentes, et qtatis ratione mandata sint et quo usque debeant perdurare. unde est illud, quod ait: spiritu ducimini, non adhuc estis sub lege, unde, uelut colligis, apparere, qui sub lege est, non dispensatiue; ut nostros putas uoluisse maiores, sed uere, ut ego intellego, eum ad modum apostolus culpat. neque enim hoc eum propter circumcisionem arbitror dicere aut illa sacrificia, quae tunc facta a
Abbreviated transcription (Latin):
iã in heresim hebionis uł eoꝵ qͦs
uulgo nazareos uocãt uł qͣmlibet
aliã uet̾em. s in nescio qͣm nouam
delabim᷑. que sit eo ꝑniciosior qͦ nõ
errore s ꝓposito ẽ. ac uolũtate fal.¬
laci. d̾ si respondes ut te ab hac
purges sentẽtia. tũc̃ apłos ista
laudabilit̾ simulasse. ne scãda¬
ligarent᷑ infirmi qͥ ex uideis
multi credidãt. ⁊ ea respuenda
nõdũ intelligebãt. nũc uͦ cõfir.¬
mata ꝑ tot gẽtes doctrina gr̃e¬

Expanded text:
iam in heresin Hebionis uel eorum, quos uulgo Nazaraeos nuncupant, uel quamlibet aliam ueterem, sed in nescio quam nouam delabimur, quae sit eo perniciosior, quo non errore, sed proposito est ac uoluntate fallaci. quodsi respondes, ut te ab hac purges sententia, tunc apostolos ista laudabiliter simulasse, ne scandalizarentur infirmi, qui ex Iudaeis multi crediderant et ea respuenda nondum intellegebant, nunc uero confirmata per tot gentes doctrina gr
Abbreviated transcription (Latin):
ecce corã deo qͥa nõ m̃tior. Ego qͥdẽ
illud petrũ sic egisse credo. ut gẽtes
cog̾ẽt iudaizare. Hoc em̃ lego scͥpsis.¬
se apłm paulũ quẽ m̃titũ ẽẽ non
credo. Et id̃o nõ recte agebat hoc
petrꝰ. Erat em̃ cõtͣ eugłi i u̾itatem.
ut putarẽt qͥ credebat in xp̃m. siñ
illis ueteribꝰ sacram̃tis saluos se ẽẽ
nõ posse. hoc em̃ cõtendebat antio¬
chie qͥ ex circũcisione crediderãt. ꝯt̾
qͦs paulꝰ ꝑseuerant̾ acrit̾q cõfͦligit.
ipsũ uͦ paulũ nõ ad hoc id egisse qd
uel timotheũ circũcidit. uł cen¬
cris uotũ ꝑsoluit. uł ierosolimis
a iacobo admonitꝰ cũ eis qͥ nou̾at̃.
legitima illa celebranda suscepit.
ut putari uid̾et᷑ ꝑ ea sacram̃ta.¬

Expanded text:
ecce coram deo, quia non mentior. Ego quidem ecce coram deo, quia non mentior. Ego quidem illud Petrum sic egisse credo, ut gentes cogeret iudaizare. hoc enim lego scripsisse Paulum, quem mentitum esse non credo. et ideo non recte agebat hoc Petrus; erat enim contra euangelii ueritatem, ut putarent, qui credebant in Christum, sine illis ueteribus sacramentis saluos se esse non posse. hoc enim contendebant Antiochiae, qui ex circumcisione crediderant, contra quos Paulus perseueranter acriterque confligit. ipsum uero Paulum non ad hoc id egisse, quod uel Timotheum circumcidit uel Cenchris uotum persoluit uel Hierosolymis a Iacobo admonitus cum eis, qui uouerant, legitima illa celebranda suscepit, ut putari uideretur per ea sacramenta
Abbreviated transcription (Latin):
ut u̾itas diuinaꝵ scͥpturaꝵ ad nr̃am
fidem edificandã memorie com̃¬
data. nõ a qͥbus libet s ab ipsis
apłis. ac ꝑ hoc in canonicũ aucło.¬
ritatis culm̃ recepta ex oĩ parte
uerax. atq indubitãda ꝑsistat.
Nã si hoc fec̃ petrꝰ q̃d face̾ debuit.
m̃titꝰ ẽ paulꝰ. q̃d eũ uid̾it nõ rec¬
te ingredientẽ ad u̾itatẽ eugłii. Ꝙs¬
qͥs em̃ hoc fac̃ q̃d face̾ debet. recte
utiq fac̃. ⁊ id̾o falsũ de illo dic̃. qui
dic̃ eũ nõ recte fecisse q̃d eũ nouit
facẽ debuisse. Si aut̃ uerũ scͥpsit
paulus. uerũ ẽ: q̃d petrꝰ uõ recte
tuc̃ ingrediebat᷑ ad u̾itatẽ eugłii.
Id gͦ faciebat q̃d face̾ nõ debebat. ⁊
si tale aliqͥd paulus ipse iã fecerat.
correctũ potiꝰ oẽ ipsũ credã. coapłi
sin correctionẽ nõ potuisse negligere:
quã m̃dacit̾ aliqͥd in sua epła posuisse
⁊ epła qͣlibet. Quãto magis in illa
in qͣ p̾locutꝰ ait. Que aut̃ scribo.

Expanded text:
 scripturarum ad nostram fidem aedificandam memoriae commendata non a quibuslibet, sed ab ipsis apostolis ac per hoc in canonicum auctoritatis culmen recepta ex omni parte uerax atque indubitanda persistat. nam si hoc fecit Petrus, quod facere debuit, mentitus est Paulus, quod eum uiderit non recte ingredientem ad ueritatem euangelii. quisquis enim hoc facit, quod facere debet, recte utique facit et ideo falsum de illo dicit, qui dicit eum non recte fecisse, quod eum nouit facere debuisse. si autem uerum scripsit Paulus, uerum est, quod Petrus non recte tunc ingrediebatur ad ueritatem euangelii; id ergo faciebat, quod facere non debebat. et si tale aliquid Paulus ipse iam fecerat, correctum potius etiam ipsum credam coapostoli sui correctionem non potuisse neglegere, quam mendaciter aliquid in sua epistula posuisse, et epistula qualibet, quanto magis in illa, in qua praelocutus ait: quae autem scribo uobis,
Abbreviated transcription (Latin):
ostenłet. nec iudeos tũc̃ ab eis taaçi.
a nefariis ꝓhibendos: nec gentilet
ad ea taꝗͣ ad necessaria cõpellenũos.
Nã si reuera sic repribaret qr ẽadmc¬
dũ de illo audr ĩ erat. ⁊ id̾o elebra¬
da suscrꝑet. ut actione simulata si.
posset occultare iententia. iõ ei d¬
cẽt iacobꝰ ⁊ sciẽt om̃s. s dicẽt. ⁊ pu¬

Expanded text:
ostenderet nec Iudaeos tunc ab eis tamquam a nefariis prohibendos nec gentiles ad ea tamquam ad necessaria conpellendos. Nam si re uera sic ea reprobaret, quem ad modum de illo auditum erat, et ideo celebranda susciperet, ut actione simulata suam posset occultare sententiam, non ei diceret Iacobus: et scient omnes, sed diceret: \'et pu