comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et edi. Nusꝙͣ hic sanat peticio uenie:
nusꝙͣ imploracio mediciue. Nam licet
isti non sicut cara qd̾ ꝯmiserũt uegent:
ad huc tñ suꝑbia in aliud q̃rit referre
qd̾ ꝑperã fecit suꝑbia mulieris in serpẽtẽ
superbia uiri in mulierẽ. S accusatio
pociꝰ ꝙͣ extusatõ uera ẽ: ubi mandati
diuini est aꝑta transgressio. Neq eñ h ͦ
ꝓptea non fecerũt qz id mulier serpente
suadente. uir muliere ĩparciẽte ꝯmisit:
qiͣ quitꝙͣ deo cui uel crederet᷑ uel cederet᷑
anteponendum fuit.
¶Capłm. ih ͫ ¶ De iustitia retribucõis
ua pͥmi hoĩes ꝓ sua ĩobediencia receper̃t
Uia ergo contẽptus est deus iubẽs
qui creauerat. qui ad suã ymaginẽ
fecerat qͥ ceteris aĩalib p̃posuerat qui
in ꝑadiso ꝯstituerat. qui rerũ oĩm copiã
salutisq p̾stiterat. qui p̾ceplis nec plib
nec grandib nec difficilib euerauerat.
s uno breuissumo atq leuissimo ad obe¬

Expanded text:
et edi. Nusquam hic sonat petitio ueniae, et edi. Nusquam hic sonat petitio ueniae, nusquam inploratio medicinae. Nam licet isti non sicut Cain quod commiserunt negent, adhuc tamen superbia in aliud quaerit referre quod perperam fecit: superbia mulieris in serpentem, superbia uiri in mulierem. Sed accusatio potius quam excusatio uera est, ubi mandati diuini est aperta transgressio. Neque enim hoc propterea non fecerunt, quia id mulier serpente suadente, uir muliere inpertiente commisit, quasi quidquam Deo, cui uel crederetur uel cederetur, anteponendam fuit. CAPUT XV. De iustitia retributionis, quam primi homines pro sua inoboedientia receperunt. Quia ergo contemtus est Deus iubens, qui creauerat, qui ad suam imaginem fecerat, qui ceteris animalibus praeposuerat, qui in paradiso constituerat, qui rerum omnium copiam salutisque praestiterat, qui praeceptis nec pluribus nec grandibus nec difficilibus onerauerat, sed uno breuissimo adque leuissimo ad oboe
Abbreviated transcription (Latin):
dẽs atq ĩdubitata trãsgressio: Propter
hͦ deus illud ꝓhibuit: qd̾ cũ ẽẽt admissũ
nulla defendi poss iagiacõe iustitie
Et audeo dire̾. suꝑbis ẽe utile cadere in
aliquod aꝑtũ manifestũq pctm̃. unde
sibi displiceant: qui iau sibi placendo¬
⁊ ceciderant. Salubriꝰ enĩ petrꝰ sibi displi¬
cuit qñ fleuit: ꝙͣ sibe placuit qñ p̾sũpsit.
Hoc dicit et sacer psalmꝰ. Imple facies
eoꝵ ignonũa. et querẽt nom̃ tuũ dñe:
id est ut tu eis placeas. querentib nomẽ
tuũ qui sibi placuerãt querendo suũ.¬
¶ Capłm .14ͫ ¶ De suꝑbia tͣnsgressionis :
q̃ ip̃a fuit tusgressione deterior
Ed est peior dãpnabiliorq superbia.
qua eciã in pct̃is manifestis suffugiũ
excusacoĩs inquirit᷑. sicut illi p̾mi ho¬
mines. quoꝵ et illa dixit serpẽs seducit
me et manducaui: et ille dixit mulier
quã dedisti mecũ hec michi dedit a ligne

Expanded text:
dens adque indubitata transgressio? Propter dens adque indubitata transgressio? Propter hoc Deus illud prohibuit, quod cum esset admissum, nulla defendi posset imaginatione iustitiae. Et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi placendo ceciderant. Salubrius enim Petrus sibi displicuit, quando fleuit, quam sibi placuit, quando praesumsit. Hoc dicit et sacer psalmus: Inple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine, id est, ut tu eis placeas quaerentibus nomen tuum, qui sibi placuerant quaerendo suum. CAPUT XIIII. De superbia transgressoris, quae ipsa fuit transgressione deterior, Sed est peior damnabiliorque superbia, qua etiam in peccatis manifestis suffugium excusationis inquiritur; sicut illi primi homines, quorum et illa dixit: Serpens seduxit me, et manducaui, et ille dixit: Mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno,
Abbreviated transcription (Latin):
sent sũmo ueroq principio coherendo ꝑ
obedienciã: non suũ sibi existendo p̾nci¬
piũ ꝑ suꝑbiã. Dii enĩ creati nõ sua ue¬
ritate. s dei ueri participatõe sũt dii plus
autẽ appetendo minꝰ est: qͥ dũ sibi suffic̾e̾
delegit. ab illo qui ei uiuere sufficit. defe¬
cit. Illud itaq malũ qͦ cũ sibi horo placet
tanꝙͣ et ip̃e sit liuuen auertitur ab eo lu¬
mine. qd ei si placeat et ip̃e fit luuien:
illud inꝙͣ malũ p̾cessit in abdito: ut se¬
queretur hͦ malũ qd̾ ꝑpetratũ ẽ in aperto
Uerũ ẽ eñ qd̾ scriptũ est. Ante ruiam
exaltatur cor: et ante glĩam hũiliatur.
Illa prorsus ruina que fit in occulto pͥ¬
cedit ruinã q̃ fit in manfesto: dũ illa
ruia esse non putat᷑. Quis eni exal¬
tatõem ruinã putat: cũ iã ibi sit defectꝰ.
ꝙ est relictus excelsus: Quis autem
riuuã ẽẽ non uideat: qñ fit mandati eui¬

Expanded text:
sent summo ueroque principio cohaerendo per sent summo ueroque principio cohaerendo per oboedientiam, non suum sibi existendo principium per superbiam. Di enim creati non sua ueritate, sed Dei ueri participatione sunt di. Plus autem adpetendo minus est, qui, dum sibi sufficere deligit, ab illo, qui ei uere sufficit, deficit. Illud itaque malum, quo, cum sibi homo placet, tamquam sit et ipse lumen, auertitur ab eo lumine, quod ei si placeat et ipse fit lumen — illud, inquam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hoc malum quod perpetratum est in aperto. Verum est enim quod scriptum est: Ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. Illa prorsus ruina, quae fit in occulto, praecedit ruinam, quae fit in manifesto, dum illa ruina esse non putatur. Quis enim exaltationem ruinam putat, cum iam ibi sit defectus, quo est relictus Excelsus? Quis autem ruinam esse non uideat, quando fit mandati eui
Abbreviated transcription (Latin):
et ex hoc erit inferius: et fit qd̾ scriptũ
est deiecisti eos dũ extollerentur. Non
eñ ait cũ elati fuissent. ut p̾us extolle¬
reutur. et postea dicerẽtur: s cũ extollerẽt᷑.
tũc deiecti sunt. Ipm̃ quippe ex tolli iam
deiti est. Quaꝓpter ꝙ nũt ĩciuitate dei.
et ciuitati dei in hͦ ꝑegrinãti stlõ maxĩe
cõmeudat᷑ hũilitas. et in eiꝰ rege qui est
elacionis uiciũ in eiꝰ aduersaris qui est
dyabolus maxime dñari sacrs srĩs edo¬
tetur: Profecto ista est magna drĩa qua
ciuitas unde loquim᷑. utraq disternitur:
una stilz societas pioꝵ hõmii. alia ĩpiorũ.
singula queq cũ angłis ud se ꝑtiuentib.
in quibz pͥcessit hac amor dei. hac amor
sui. Manifesto ergo apertoq pct̃o ubi
factum est qd̾ deus fieri ꝓhibuerat. dia¬
bolus hoĩem non cepiss: nisi tã ille sibi
placere cepisset. Hinc eni et delectauit qd̾
dictũ est: eritis situt dii. Qd̃ meliꝰ eẽ pos¬

Expanded text:
et ex hoc erit inferius et fit quod scriptum et ex hoc erit inferius et fit quod scriptum est: Deiecisti eos, cum extollerentur. Non enim ait: \'Cum elati fuissent\\ ut prius extollerentur et postea deicerentur; sed cum extollerentur, tunc deiecti sunt. Ipsum quippe extolli iam deici est. Quapropter quod nunc in ciuitate Dei et ciuitati Dei in hoc peregrinanti saeculo maxime commendatur humilitas et. in eius rege, qui est elationis uitium in eius aduersario, qui est diabolus, maxime dominari sacris litteris edocetur: profecto ista est magna differentia, qua ciuitas, unde loquimur, utraque discernitur, una scilicet societas piorum hominum, altera inpiorum, singula quaeque cum angelis ad se pertinentibus, in quibus praecessit hac amor Dei, hac amor sui. Manifesto ergo apertoque peccato, ubi factum est quod Deus fieri prohibuerat, diabolus hominem non cepisset, nisi iam ille sibi ipsi placere coepisset. Hinc enim et delectauit quod dictum est: Eritis sicut di. Quod melius esse pos
Abbreviated transcription (Latin):
S uicio de prauari: nisi ex nichilo facta
natura non poss. At ꝑ hoc ut natura sit:
ex eo habet ꝙ a deo facta est. Ut autem
ab eo qd̵ ẽ deficiat : ex hoc ꝙ de nichilo fc̃a
est. Nec sic deficit homo ut om̃o nichil
eẽt: s ut incliuatus ad seip̃m miuꝰ esset
ꝙͣ erat cũ ei qui sũme ẽ inherebat. Relitte
itaq deo eẽ in semetipo hͦ est sibi platere
non iã nichil eẽ est: s nichilo ꝓpinquare.
Unde suꝑbi scdm̃ scripturas sauctas alio
noĩe appellantur sibi placẽtes. Bonũ
humuilitatis mre mͦ qd̾ sursum faciat cor:
et est aliquid elacionis qd deorsũ faciat
cor. Hoc quidem qi contrariũ uidet᷑ ut ela¬
cio sit deorsum: et huilitas sursũ. Sed
pia hũilitas sant subditũ superiori. Ni¬
chil est autẽ superiꝰ deo: et ideo exaltat
huilitas q̃ facit subditũ deo. Elacio autẽ
que ĩ uitio est eoip̃o respuit subiectionẽ.
et cadit ab illo quo non est quicgͣ superiꝰ

Expanded text:
Sed uitio deprauari nisi ex nihilo facta Sed uitio deprauari nisi ex nihilo facta natura non posset. Ac per hoc ut natura sit, ex eo habet quod a Deo facta est; ut autem ab eo quod est deficiat, ex hoc quod de nihilo facta est. Nec sic defecit homo, ut omnino nihil esset, sed ut inclinatus ad se ipsum minus esset, quam erat, cum ei qui summe est inhaerebat. Relicto itaque Deo esse in semet ipso, hoc est sibi placere, non iam nihil esse est, sed nihilo propinquare. Unde superbi secundum scripturas sanctas alio nomine appellantur sibi placentes. Bonum humilitatis miro modo quod sursum faciat cor, et est aliquid elationis quod deorsum faciat cor. Hoc quidem quasi contrarium uidetur, ut elatio sit deorsum et humilitas sursum. Sed pia humilitas facit subditum superiori; nihil est autem superius Deo; et ideo exaltat humilitas, quae facit subditum Deo. Elatio autem, quae in uitio est, eo ipso respuit subiectionem et cadit ab illo, quo non est quidquam superius,
Abbreviated transcription (Latin):
de serto eo cui d auimus inherere pͥncipio:
sibi quodãmodo fieri alq ẽẽ principiũ.
Noc fit cũ sibi nimis placet. Sibi uero
ita placet: cũ ab illo bono ĩmutabili de-¬
ficit qd̾ ei magis placere debuit ꝙͣ ip̃esibi.
Spontaneꝰ est autẽ iste defectus. qm̃ si
uoluritas in amore suꝑioris ĩmutabilis
boni a quo illustrabatur ut uideret. et accen
ex hoc tenebresteret et frigesceret: ut uel
illa crederet uerũ dixisse serpentẽ. uel ille
dei mandato p̃poneret uxoris uolinitatẽ.
putaretqz se uemialiter transgressorẽ esse
p̾cepti: si uite sue sotiã nõ desereret etiam
in sorietatẽ pctĩ. Non gͦ malũ opus factũ
est. id est illa trausgressio. ut tbo ꝓhibito
uesterentur: nisi ab eis qui iam mali erãt.
Neq emñ fieret ille fructus malus insi ab
arbore mala. Ut autẽ ẽẽt arbor mala cõtra
naturã factum est: qr uisi uitio uoliuita¬
tis quod tontra naturã est non utiq fieret.

Expanded text:
deserto eo, cui debet animus inhaerere, principio deserto eo, cui debet animus inhaerere, principio sibi quodam modo fieri adque esse principium. Hoc fit, cum sibi nimis placet. Sibi uero ita placet, cum ab illo bono inmutabili deficit, quod ei magis placere debuit quam ipse sibi. Spontaneus est autem iste defectus, quoniam, si uoluntas in amore superioris inmutabilis boni, a quo inlustrabatur ut uideret et accendeex hoc tenebresceret et frigesceret, ut uel illa crederet uerum dixisse serpentem, uel ille Dei mandato uxoris praeponeret uoluntatem putaretque se uenialiter transgressorem esse praecepti, si uitae suae sociam non desereret etiam in societate peccati. Non ergo malum opus factum est, id est illa transgressio ut cibo prohibito uescerentur, nisi ab eis qui iam mali erant. Neque enim fieret ille fructus malus nisi ab arbore mala. Ut autem esset arbor mala, centra naturam factum est, quia nisi uitio uoluntatis, quod contra naturam est, non utique fieret.
Abbreviated transcription (Latin):
quodãmiꝰ ẽ om̃ tustosq uirtutũ: qũquidẽ¬
ita fcã ẽ. ut ei subditũ ẽẽ sit utile: ꝑnicio¬
sũ autẽ suã nõ eiꝰ aqͦ creata ẽ face̾ uolũta¬
tẽ. Hoc itaq de uno tibi genere nõ edendo.
ubi alioꝵ tanta copia subiacebat. tã leue
preceptũ ad obseruandũ. tã breue ad
memoriã retinendũ ubi p̾sertim nõdũ
uolinitati cupiditas resistebat. qd̾ de pena
trãsgressionis postea subsetutũ est: tanto
maiore ĩiusticia uiolatum est ꝙͣto facilio¬
re posset obseruantia custodiri.
opus malum uoluntas p̾cessit mala
I occulto autẽ mali ẽẽ ceperũt: ut in
aꝑtam ĩ obedientiã laberentur. Non
eñ ad malũ opus ꝑueniretur: nisi p̾ces¬
sisset uoluntas mala. Porro male uolũ¬
tatis miciũ: qͥd potuit ẽẽ nisi superbia᷑.
Iuiciũ enĩ oĩs piti superbia est. Quid
est autẽ suꝑbia: inisi puerse cel situdiuis
appetitus: Peruersa eñ est telsitudo

Expanded text:
quodammodo est omnium custosququodammodo est omnium custosqu esse sit utile; perniciosum autem suam, non eius a quo creata est facere uoluntatem. Hoc itaque de uno cibi genere non edendo, ubi aliorum tanta copia subiacebat, tam leue praeceptum ad obseruandum, tam breue ad memoria retinendum, ubi praesertim nondum uoluntati cupiditas resistebat, quod de poena transgressionis postea subsecutum est, tanto maiore iniustitia uiolatum est, quanto faciliore posset obseruantia custodiri. opus malum uoluntas praecesserit mala. In occulto autem mali esse coeperunt, ut in apertam inoboedientiam laberentur. Non enim ad malum. opus perueniretur, nisi praecessisset uoluntas mala. Porro malae uoluntatis initium quae potuit esse nisi superbia? Initium enim omnis peccati superbia est. Quid est autem superbia nisi peruersae celsitudinis adpetitus? Peruersa enim est celsitudo
Abbreviated transcription (Latin):
dit ꝑ hoc in eo quidẽ quo mulier se¬
ducta ẽ non est ille seductꝰ. s eũ fefel¬
lit: quoni᷑ fuerat iudicãdũ. qd̾ erat
dicturus. mulier quã dedisti inͥ. ip̃a
inͥ dedit et manducani. Quid ergo
plurib : Et si credendo non sũt ãbo
decepti. peccando tñ ambo capti sunt
et dyaboli laqueis implicati.
sic natura non nutet᷑ hũana
queniadmodũ illa duoꝵ p̾morũ homi
puaritacõe nutata ẽ. ut tãte corrup¬
tioni ꝙͣtũ uidemꝰ atq sentimꝰ. et ꝑ hãc
subiateret et morti. ac tot et tantis
tãꝙͣ inter se contrariis ꝑturbaret᷑ et fluc
si quis hͦ mouetur. ut dixi non ideo dẽt
existumare leue ac parũ fuisse illud¬
cõmissũ. qr in esta factũ est: non quide̾
mala nec noxia. nisi qr ꝓhibita. Neq
enĩ quicꝙͣ mali deus in illo tãte feliti¬
tatis loco crearet atq plantaret. Sed
obediencia quiendata est ĩ p̾cepto que
uirtus in treatura racionali mater

Expanded text:
Ac per hoc in eo quidem quo mulier seAc per hoc in eo quidem quo mulier seducta est, non est ille seductus, sed eum fefellit, quomodo fuerat judicandum quod erat dicturus, Mulier quam dedisti mecum, ipsa mihi dedit, et manducavi . Quid ergo pluribus? Etsi credendo non sunt ambo decepti, peccando tamen ambo sunt capti, et diaboli laqueis implicati. sic natura non mutetur humana, quemadmodum illa duorum primorum homiaricatione mutata est; ut tantae corruptioni, quantam videmus atque sentimus, et per hanc subjaceret morti, ac tot et tantis tamque inter se contrariis perturbaretur et fluctsi quis hoc movetur, ut dixi, non ideo debet existimare leve ac parvum illud fuisse commissum, quia in esca factum est, non quidem mala, nec noxia, nisi quia prohibita. Neque enim quidquam mali Deus in illo tantae felicitatis loco crearet atque plantaret. Sed obedientia commendata est in praecepto, quae virtus in creatura rationali mater
Abbreviated transcription (Latin):
feĩe uui unũ. hoĩem hõi. cõiugẽ cõigi
ad dei legem trãsgrediendã. non tanꝙͣ
uerũ loquẽti credidisse seductũ: s sociali
necessitudine parusse. Non enĩ fustra
dixit apłe. s adam non est seductꝰ. nui¬
lier autem seducta est: nisi qr illa qd̾ ei
serpens locutus est tanꝙͣ uerũ ẽẽ acce¬
pit: ille autẽ ab unico noluit consortio
dirimi nec ĩcõmumone ꝑctĩ. Nlec ideo
minus reus: si stiens prudẽsq pecca¬
uit. Unde et apłs non ait non pecca¬
uit: sz non est seductus. Ilam utiqz
ip̃m ostendit ubi dicit. ꝑ unũ hoĩem
pc̃tm intrauit in mũdũ: et paulo post
aptius in silĩtudine inquit p̾uaritatõis
ade. Hos autem seductos intelligi uo¬
luit: qui id quod facĩt non putãt ẽẽ
pctin. Ille autẽ sciit. dilioqui quoniꝰ
uerũ erit. adam non est seductꝰ: Sed
ĩexpertus diuine seueritatis. in eo falli
potuit ut ueniale crederet esse ꝯmissũ.

Expanded text:
feminae, uni unum. hominem homini, coniugem coniugi, feminae, uni unum. hominem homini, coniugem coniugi, ad Dei legem transgrediendam non tamquam uerum loquenti credidisse seductum, sed sociali necessitudine paruisse. Non enim frustra dixit apostolus: Adam non est seductus, mulier autem seducta est, nisi quia illa quod ei serpens locutus est, tamquam uerum esset, accepit, ille autem ab unico noluit consortio dirimi nec in communione peccati; nec ideo minus reus, si sciens prudensque peccauit. Unde et apostolus non ait: \'Non peccauit\\ sed: Non est seductus; nam utique ipsum ostendit, ubi dicit: Per unum hominem peccatum intrauit in muapertius, In similitudine, inquit, praevaricationis Adae . Eos autem seductos intelligi voluit, qui id quod faciunt, non putant esse peccatum: ille autem scivit. Alioquin quomodo verum erit, Adam non est seductus? Sed inexpertus divinae severitatis in eo falli potuit, ut veniale crederet esse commissum.
Abbreviated transcription (Latin):
stanti quoniꝰ ip̃e ceciderat ĩuidebat : co¬
lubrũ in paradiso corꝑali. ubi cũ duob
illis hoĩb mastulo et feĩa aĩalia eciã
terrestria cetera subdita et ĩnoxia uer¬
sabantur. aĩal stilicet lubritũ et tortus¬
sis ainfractib mobile. operi suo ꝯgrũ
per que loqueret elegit. eoq ꝑ auge¬
licam pũtiam p̾stantiorẽq naturam.
spiritali nequicia sibi subiecto et tãꝙͣ
instrumento abutẽs fallacia sermoci¬
natus est feĩe a parte stil inferiore
illius hũane copule incipiẽs. ut gra¬
datim perueniret ad totũ: non existimãs
uirũ facile credulũ. nec errando posse de¬
cipi : s dum alieno cedit eruori. Sicut
em̃̃ aaron erbanti ppło ad ydolũ fabri¬
tandũ non conseusit indueꝰ s cessit
obstrictus. nec salomonẽ credibile est
eruore pritasse ydolis ẽẽ sermendũ sed
blandiciis femmeis ad illa sacrilegia fuisse
ꝯpulsũ ita credendũ est illũ uirũ sue

Expanded text:
stanti, quoniam ipse ceciderat, invidebat, costanti, quoniam ipse ceciderat, invidebat, coluter in paradiso corporali, ubi cum duobus illis hominibus masculo et femina animalia etiam terrestria cetera subdita et isabantur, animal scilicet lubricum et tortuosis anfractibus mobile, operi suo congruum, per quem loqueretur, elegit; eoque per angelicam praesentiam praestantioremque naturam spiritali nequitia sibi subiecto et tamquam instrumento abutens fallacia sermocinatus est feminae, a parte scilicet inferiore illius humanae copulae incipiens, ut gradatim perueniret ad totum, non existimans uirum facile credulum nec errando posse decipi, sed dum alieno cedit errori. Sicut enim Aaron erranti populo ad idolum fabricandum non consensit inductus, sed cessit obstrictus, nec Salomonem credibile est errore putasse idolis esse seruiendum, sed blanditiis femineis ad illa sacrilegia fuisse conpulsum: ita credendum est illum uirum suae
Abbreviated transcription (Latin):
est autem at si diceret. Si uos filiꝰ saluõi
fecerit: tũc uere salui eritis. Inde quippe
liberator: unde saluator. Uiuebat itaꝙ
homo sedm̃ deũ in ꝑadiso. et corporali et
spiritali. Neqz em̃ erat paradisus corpo¬
ralis ꝓpter corporis bona: et ꝓpter mẽtis
non erat spiritalis. Aut uero erat spi¬
ritalis. qͦ ꝑ interiores: et nõ erat corꝑa¬
lis qͦ per exteriores sensus homo frueret᷑.
Erat plane utrũq: propter utrũqr. Po¬
stea uero ꝙͣ superbus ille angłs ac per
hoc i̾uidus. per eaudem superbiã a deo
ad seip̃m conuersus. et quodã qrͣ tiran-¬
nico fastu gaudere subditis ꝙͣ ẽẽ subdit
eligens. despiritali ꝑadiso retidit. de
cuiꝰ lapsu sotiorũq eiꝰ qui ex angelis
dei anglĩ eiꝰ effecti sunt. in libris unde¬
cimo et duodecimo huiꝰ operis satis ꝙͣtũ
potii disputaui. male suada uersutia
in hoĩs sensum serpere affectãs cui utiq

Expanded text:
est autem, ac si diceret: Si uos Filius saluos est autem, ac si diceret: Si uos Filius saluos fecerit, tunc uere salui eritis.\' Inde quippe liberator, unde saluator. Viuebat itaque homo secundum Deum in paradiso et corpspirituali. Neque enim erat paradisus corporalis propter corporis bona, et propter mentis non erat spiritualis; aut vero erat spiritualis quo per interiores, et non erat corporalis quo per exteriores sensus homo frueretur. Erat plane utrumque propter utrumque. Postea vero quam superbus ille angelus, ac per hoc invidus, per eamdem superbiam a Deo ad semetipsum conversus, quodam quasi tyrannico fastu gaudere subditis, quam esse subditus eligens, de spirituali paradiso cecidit de cujus lapsu sociorumque ejus, qui ex Angelis Dei angeli ejus effecti sunt, in libris undecimo et duodecimo hujus operis satis, quantum potui, disputavi, malesuada versutia in ho
Abbreviated transcription (Latin):
de nichilo factã dedit corpori in factus ẽ
homo. Usq adeo autẽ mala uiutũt᷑ a boĩs
ut ꝙͣuis sinantur esse ad demonstrandum
ꝙͣ possit et ipĩs bene uti iusticia ꝓuidentissiã
creatoris. bona tñ siue malis ẽẽ possint
sieut deus ip̃e uerus et sũmus. sicut om̃is
suꝑ istũ caliginosum aerẽ telestis ĩuisibi¬
lis uisibilisq creatura: mala uo sine
bonis esse non possint. qm̃i nature ĩ quib
sunt in quãtũ nature sunt. utiq bone sũt
Detrahitur porro malũ. non aliqͣ naturã
que accesserat. uel ulla eiꝰ parte sublata
sz ea que uiciata ac de prauata fuerat
sanata atq correcta. Arbitrũ igit᷑ uo¬
lũtatis tũc ẽ uere liberũ: cũ uiciis pctisꝙ
non seruit. Tale datũ ẽ a deo: quod amissi
ꝓprio uicio. nisi a qͦ dari potuit reddi nõ
p̃t. Unde ueritas dicit. Si uos filius
liberauerit: tũc ueri liberi eritis. Id ip̃m

Expanded text:
de nihilo factam dedit corpori, cum factus est de nihilo factam dedit corpori, cum factus est homo. Usque adeo autem mala uincuntur a bonis, ut, quamuis sinantur esse ad demonstrandum quam possit et ipsis bene uti iustitia prouidentissima Creatoris, bona tamen sine malis esse possint, sicut Deus ipse uerus et summus, sicut omnis super istum caliginosum aerem caelestis inuisibilis uisibilisque creatura; mala uero sine bonis esse non possint, quoniam naturae, in quibus sunt, in quantum naturae sunt, utique bonae sunt. Detrahitur porro malum non aliqua natura, quae accesserat, uel ulla eius parte sublata, sed ea, quae uitiata ac deprauata fuerat, sanata adque correcta. Arbitrium igitur uoluntatis tunc est uere liberum, cum uitiis peccatisque non seruit. Tale datum est a Deo; quod amissum proprio uitio, nisi a quo dari potuit, reddi non potest. Unde Veritas dicit: Si uos Filius liberauerit, tunc uere liberi eritis. Id ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
rectũ: at ꝑ hoc uoluntatis bone. Non enĩ
rectus ẽẽt: bonam non habens uolũtatem.
Bona igitur uoluntas opus ẽ dei: cũ ea
quippe ab illo factus est homo. Mala uero
uoluntas prima quoui oiã oꝑa mala p̃¬
tessit in hoĩe: defectus pociꝰ fuit quidã ab
oꝑe dei adsua oꝑa ꝙͣ opus ullũ. Et ideo
mala oꝑa que scdm̃ se non stdm̃ deũ. ut eoꝵ
operũ tanquã fructuũ maloꝵ uolinitas ip̃a
eẽt uelut arbor mala: aut ip̃e hõ in ꝙͣ tũ
male uolũtatis. Porro mala uoluntas
ꝙͣuis non sit stdm̃ naturã s contra nat᷑a.
qr uiciũ est: tamen eius nature est tuius
est uiciũ: qd̾ uisi in natura non p̃t̃ esse:
s in ea quã creauit ex nichilo. nõ quã ge¬
nuit treator de seip̃o. sicut genuit uerbum
ꝑqd̾ facta sunit oĩa. Quia et si de terte pul¬
uere deus finxit hoĩem: eadem terra oĩsq
terrenia materies om̃o de nichilo est: aĩamq

Expanded text:
rectum ac per hoc uoluntatis bonae. Non enim rectum ac per hoc uoluntatis bonae. Non enim rectus esset bonam non habens uoluntatem. Bona igitur uoluntas opus est Dei; cum ea quippe ab illo factus est homo. Mala uero uoluntas prima, quoniam omnia opera mala praecessit in homine, defectus potius fuit quidam ab opere Dei ad sua opera quam opus ullum, et ideo mala opera, quia secundum se, non secundum Deum; ut eorum operum tamquam fructuum malorum uoluntas ipsa esset uelut arbor mala aut ipse homo in quantum malae uoluntatis. Porro mala uoluntas quamuis non sit secundum naturam, sed contra naturam, quia uitium est, tamen eius naturae est, cuius est uitium, quod nisi in natura non potest esse; sed in ea, quam creauit ex nihilo, non quam genuit Creator de semet ipso, sicut genuit Verbum, per quod facta sunt omnia; quia, etsi de terrae puluere Deus finxit hominem, eadem terra omnisque terrena materies omnino de nihilo est, animamque
Abbreviated transcription (Latin):
scite et multiplicamiui. p̾destinatorũ
scõꝵ numerꝰ ꝯpleret᷑. alia maior daret
q̃ btĩssimis augłis data est: ubi iã eẽt
post hec oĩa ĩ intorruptõe corporũ. reddita
resurxectione mortuorũ.¬
¶ Capłm .nͫ ¶ De laysu p̾mi hoĩs ĩ quo
auctore reparari.
sanctam eã debenius asserere: non stdm̃
sitione non fuit. Neqz eñ homo pct̃o suo
diuinũ potuit ꝑturbare consiliũ quasi
deum quod statuerat mutare compulerit
tũ deus p̾stiendo utrũqz p̾uenerit: id est.
et homo quem bonũ ip̃e creauit. ꝙͣ malꝰ
ẽẽt futurus: et quid boni eciã sic de illo
esset ip̃e facturꝰ. Deus enĩ et si dicitur
statuta nuitare. unde tropica locutione
in scripturis eciam penituisse legit᷑ deũ.
iuxta id dr̃ ꝙ homo sperauerat uel na¬
turaliũ causarũ ordo gestabat: non iuxta
id qd̾ se omĩpotens facturũ ẽẽ presciuerat.
.fecit itaq deus sicut scaptũ est hoĩem

Expanded text:
scite et multiplicamini, praedestinatorum scite et multiplicamini, praedestinatorum sanctorum numerus conpleretur, alia maior daretur, quae beatissimis angelis data est, ubi iam esset cpost haec omnia in incorruptione corporum reddita resurrectione mortuorum. CAPUT XI. De lapsu primi hominis, in quo auctore reparari. sanctam debemus adserere, non secundsitione non fuit. Neque enim homo peccato suo diuinum potuit perturbare consilium, quasi Deum quod statuerat mutare conpulerit; cum Deus praesciendo utrumque praeuenerit, id est, et homo, quem bonum ipse creauit, quam malus esset futurus, et quid boni etiam sic de illo esset ipse facturus. Deus enim etsi dicitur statuta mutare unde tropica locutione in scripturis etiam paenituisse legitur Deum, iuxta id dicitur, quod homo sperauerat uel naturalium causarum ordo gestabat, non iuxta id, quod se Omnipotens facturum esse praesciuerat. Fecit itaque Deus, sicut scriptum est, hominem
Abbreviated transcription (Latin):
uescendũ contingere s mori metuebant
at ꝑ hͦ et cupiditas et iuetꝰ iã tũt illos
hoĩes eciã in illo ꝑturbabat loco: Absit
ut hoc existimemus fuisse: ubi nullũ
erat om̃o pctm̃. Neq enĩ nullũ pctm̃ est.
ea que lex dei ꝓhibet ꝯcupistere: atqz ab
hiis abstinere timuore peue non amore
insticie. Absit inꝙͣ ut aute om̃e pctm̃n iã
ibi fuerit tale pctm̃: ut hͦ de ligno admit¬
terent quod de muliere dũs ait. Si quis
uniderit mulierem ad cõcupistendũ eã: iã
mechatus est eam ĩcorde suo. Quã ĩgitur
felices erant p̾mi hoĩes et nullis agita¬
bantur ꝑturbatõib aĩoꝵ. nullis corporũ
ledebantur ĩcõmodis: tã felix uiuiuersa
societas ẽẽt hũana. si nec illi malũ quod
eciã ĩposteros traiterent. nec quisꝙͣ ex eoꝵ
stirpe iniquitatẽ ꝯmicteret que dãpnacõem
reciperet: atq ip̃a ꝑmauẽte felititate.
donec ꝑ illã benedictionẽ qua dictũ est cre¬

Expanded text:
uescendum contingere, sed mori metuebant, uescendum contingere, sed mori metuebant, ac per hoc et cupiditas et metus iam tunc homines etiam in illo perturbabat loco? Absit ut hoc existimemus fuisse, ubi nullum erat omnino peccatum. Neque enim nullum peccatum est, ea quae lex Dei prohibet concupiscere, atque ab his abstinere timore poenae, non amore justitiae. Absit, inquam, ut ante omne peccatum jam ibi fuerit tale peccatum, ut hoc de ligno admitterent, quod de muliere Dominus ait, Si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo . Quam igitur felices erant primi homines, et nullis agitabantur perturbationibus animorum, nullis corporum laedebantur incommodis: tam felix universa societas esset humana, si nec illi malum, quod etiam in posteros trajecerunt, nec quisquam ex eorum stirpe iniquitatem committeret, quae damnationem reciperet: atque ista permanente felicitate, donec per illam benedictionem, qua dictum est, Cre
Abbreviated transcription (Latin):
istos affectos in corꝑe aĩali aute pctun qͣles
in corꝑe spiritali non habebiuiꝰ oĩ purga¬
to fiuitoq pcto non ĩmerito querit᷑. Si
etñ habebant: quoniͦ. erãt bt̃i ĩ illo ienio¬
rabili bt̃itudiuis loco id ẽ ꝑadiso: Quis
tandem absolute dici bts̃ pt: qui tiuore
afficitur uel dolore: Quid autẽ tinere
aut dolere poterant illi hoĩes in tantorũ
tanta affluentia bonoꝵ. ubi nec mors
metuebat᷑. nec ulla corꝑis mala ualitudo:
net aberat quicꝙͣ bona boua uoluntas a¬
dipisteretur. net ĩerat qd̾ tarnẽ aĩm ue ho¬
ninuis feliciter uiuẽtis offenderet: Amor
erat ĩꝑturbatꝰ in deũ atq inter se ꝯuĩgiũ
fida et sincera societate uiuẽciũ et ex hoc
amore grande gaudiũ. non desistente qd
amabatur ad fruendũ: erat deuitacio trã¬
quilla pc̃ti: qua manente. nullũ oĩuo
aliũde malum qd̾ contristaret iruuebat
Den forte cupiebant ꝓhibitũ lignũ ad

Expanded text:
istos affectus in corpore animali ante peccatum, quales istos affectus in corpore animali ante peccatum, quales in corpore spirituali non habebimus, omni purgato finitoque peccato, non immerito quaeritur. Si enim habebant, quo modo erant beati in illo memorabili beatitudinis loco, id est paradiso? Quis tandem absolute dici beatus potest, qui timore adficitur uel dolore? Quid autem timere aut dolere poterant illi homines in tantorum tanta afluentia bonorum, ubi nec mors metuebatur nec ulla corporis mala ualetudo, nec aberat quicquam, quod bona uoluntas adipisceretur, nec inerat quod carnem animumue hominis feliciter uiuentis offenderet? Amor erat inperturbatus in Deum adque inter se coniugum fida et sincera societate uiuentium, et ex hoc amore grande gaudium, non desistente quod amabatur ad fruendum. Erat deuitatio tranquilla peccati, qua manente nullum omnino alicunde malum, quod contristaret, inruebat. An forte cupiebant prohibitum lignum ad
Abbreviated transcription (Latin):
impiorũ non stdm̃ deũ s stdm̃ hoĩem
uiuenciũ. et in ip̃o tultu false cõtemptu¬
q uere diuinitatis doctrinas hon de¬
moniioe sectantiũ. hiis affectib pranis
tamꝙͣ morbis et ꝑturbatõib quatitur
Et si qͦs ciues habet qui moderari ta¬
lib motib et eos qiͣ temꝑare uideant᷑
sit impietate suꝑbi et elati sũt: ut hoc
ip̃o sint in eiꝰ maiores timores: qͥ nũores
dolores. Et si nõ milli tãto ĩmaniore
quãto rariore uanitute hͦ in seipis ada¬
mauerĩt ut nullo prorsus erigãtur et
extitentur. nullo flectantur at incliuẽt᷑
affectu. hũanitatẽ totã potiꝰ anmictũt
ꝙͣ ueram assequãtur trãsquillitatẽ. Non
eñ qr durũ aliquid ideo rectũ: aut qr stu¬
pidum est: ideo sanũ.¬
¶ Capłm i6ͫ. ¶ An p̾mos hoĩes ĩ ꝑadiso
ꝯstitutos. nullis ꝑturbacionib priusꝙͣ deli¬
querint affectos fuisse credendũ sit
Ed utrũ pͥmus homo uel p̾mi hoĩes
duoꝵ erat quippe cõiugiũ habebãt

Expanded text:
m hominem viventium, et in ipso cultu falsae, contemptuque verae divinitatis, doctrinas hominum daemonumve sectantium, his affectibus pravis tanquam morbis et perturbationibus quatitur. Et si quos cives habet qui moderari talibus motibus et eos quasi temperare videantur, sic impietate superbi et elati sunt, ut hoc ipso in eis sint majores tumores, quo minores dolores. Et si nonnulli tanto immaniore, quanto rariore vanitate hoc in se ipsis adamaverint, ut nullo prorsus erigantur et excitentur, nullo flectantur atque inclinentur affectu; humanitatem totam potius amittunt, quam veram assequantur tranquillitatem. Non enim quia durum aliquid, ideo rectum; aut quia stupidum est, ideo sanum. CAPUT X.-- An primos homines in paradiso constitutos nullis perturbationibus, priusquam deliquerint, affectos fuisse credendum sit. Sed utrum primus homo vel primi homines duorum erat quippe conjugium habebant
Abbreviated transcription (Latin):
obscuratũ est insipiẽs cor eoꝵ dicẽtes se eẽ
sapientes. id est dñante sibi suꝑbia ĩ sua
sapĩa sese extollentes stulti fctĩ sũt: et
ĩmutauerũt glĩam ĩcorruptibilis dei in
similitudinem imaginis corruptibilis
hoĩs. et uoluirũ. et quadrupedũ. et serpẽ¬
tũ. ad huiꝰ temodi eni simulatra adorãda
uel duces ppłoꝵ uel sectatores fuerũt et
coluerũt atq seruierũt creature potiꝰ ꝙͣ
creatori qui est benedictus in sclã: in hac
autẽ nulla ẽ hoĩs sapĩa nisi pietas qua
recte colitur uerus deus. id exspectãs pͥmi¬
umi in societate sctoꝵ. non solũ hõm uerũ
etiã et angłoꝵ. ut sit deus oĩa ĩ oĩb amẽ

Expanded text:
obscuratum est insipiens cor eorum: dicentes se esse obscuratum est insipiens cor eorum: dicentes se esse sapientes, id est, dominante sibi superbia in sua sapientia sese extollentes, stulti facti sunt; et immutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis et uolucrum et quadrupedum et serpentium ad huiusce modi enim simulacra adoranda uel duces populorum uel sectatores fuerunt, et coluerunt adque seruierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula; in hac autem nulla est hominis sapientia nisi pietas, qua recte colitur uerus Deus, id expectans praemium in societate sanctorum non solum hominum, uerum etiam angelorum, ut sit Deus
Abbreviated transcription (Latin):
caderet in dei ptãte non fuisse: Sz hoc
eoꝵ ptati maluit non auferre: atq ita
tatũ terrene atq celestis.
Eterũt itaq tiuitates duas. amores
duo/ : terrenã scilz amor sui usq ad¬
contemptũ dei; celestem uero amor dei. usqz
ad comptẽtũ sui. Deniqz illa in seip̃a: hec
in dño glĩatur. Illa enñ querit ab hoĩbus
głiam: huic autẽ couscientie deꝰ testis ma¬
xime est głia. Illa in głiã sua exaltat caput
suũ: hec dicit deo suo. głĩa mea et ex altãs
caput meũ. Illi in p̾ncipib eius. uel in eis
et p̃positi consulendo. et subditi obtẽperãdo
Illa in suis potẽtib diligit uirtutẽ suam:
hec dicit deo suo. diligam te dñe uirtꝰ mea
Ideoq in illa sapiẽtes eiꝰ stdm̃ hoĩem uiuẽ¬
tes aut corpis ant aĩ sui bona aut utriusqz
sectati sunt: aut qui potuerũt cognost̾e̾
deũ. non ut deũ honorauerũt uel grãs ege¬
rũt s euanuerũt in cogitacõis suis. et

Expanded text:
caderet, in Dei potestate non fuisse? Sed hoc caderet, in Dei potestate non fuisse? Sed hoc eorum potestati maluit non auferre; atque itatatum, terrenae atque coelestis. Fecerunt itaque civitates duas amores duo; terrenam scilcontemtum Dei, caelestem uero amor Dei usque ad contemtum sui. Denique illa in se ipsa, haec in Domino gloriatur. Illa enim quaerit ab hominibus gloriam; huic autem Deus conscientiae testis maxima est gloria. Illa in gloria sua exaltat caput suum; haec dicit Deo suo: Gloria mea et exaltans caput meum. Illi in principibus eius uel in eis qet praepositi consulendo et subditi obtemperando. Illa in suis potentibus diligit uirtutem suam; haec dicit Deo suo: Diligam te, Domine, uirtus mea. Ideoque in illa sapientes eius secundum hominem uiuentes aut corporis aut animi sui bona aut utriusque sectati sunt, aut qui potuerunt cognoscere Deum, non ut Deum honorauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus su
Abbreviated transcription (Latin):
aliuientoꝵ ĩpotestate non est: non autẽ
in ea uiuere in ptãte est. quod facuĩt qui
seipos necant: ita bene uiuere sine aduito¬
rio dei eciã in padiso non erat in potestate.
Erat autẽ in pt̃ate male uiuere. s btĩtu¬
diue non ꝑmausura: et pena iustissima
secutura. Cum igitur huiꝰ futuri casus
hũani deus non ẽẽt ignarꝰ. cur eũ nõ siueret
ĩudi angeli malignitate tẽptari. nullomͦ
quidẽ qd̾ uiniceret᷑ ĩcertus. s nichilomiuꝰ
prescus qd̾ ab eiꝰ seĩe adiuto sua gr̃a idẽ
ip̃e diabolus fuerat sct̃oꝵ glia maiore
uincendus: Ita factũ est. nec deũ aliquid
futurorũ lateret. nec p̾stiendo quẽꝙͣ pec¬
care cõpelleret: et quid interõẽt inter ꝓpͥã
cuiusq pͥsũptõem et suã tuitõem angelire
et hũane racionali creature cõsequẽti ex
periencia demonstraret. Quis enĩ audeat
nedere aut dicere ut neqz angłs neq hõ

Expanded text:
alimentorum in potestate non est, non autem alimentorum in potestate non est, non autem in ea uiuere in potestate est, quod faciunt qui se ipsos necant: ita bene uiuere sine adiutorio Dei etiam in paradiso non erat in potestate; erat autem in potestate male uiuere, sed beatitudine non permansura et poena iustissima secutura. Cum igitur huius futuri casus humani Deus non esset ignarus, quur eum non sineret inuidi angeli malignitate tentari? nullo modo quidem quod uinceretur incertus, sed nihilo minus praescius quod ab eius semine adiuto sua gratia idem ipse diabolus fuerat sanctorum gloria maiore uincendus. Ita factum est, ut nec Deum aliquid futurorum lateret, nec praesciendo quemquam peccare conpelleret et, quid interesset inter propriam cuiusque praesumtionem et suam tuitionem, angelicae et humanae rationali creaturae perientia demonstraret. Quis enim audeat credere, aut dicere, ut neque angelus, neque homo
Abbreviated transcription (Latin):
nũ certũ ꝑuerteret ordinem rerum
nichil agñt qͦ impediantur magna
opera dñi ex quisita in om̃s uoliitates eius.
qm̃ qui prouidenter atz oĩpotenter sua cuiq
distribuit non solum bonis uerũ eciã malis
bene uti nouit. At per hoc propter meritũ
ulteriꝰ non haberet. bene utens deꝰ. tur non
ꝑmicteret ut ab illo primꝰ homo qui rectꝰ
hͦ est bone uoluntatis creatus fuerat tẽpta¬
retur: qñquidem sic erat institutꝰ ut si de
aduitorio dei fideret bonus hõ. malũ ange¬
lũ uinceret. si autẽ creatorem atq adiutorẽ
superbe sibi placendo desereret uinteretur
meritũ bonũ hũs in adiuta diuinitꝰ uolũ¬
tate recta. malũ uero in deserente deũ uo¬
lũtate peruersa. qr et ip̃m fidere de aduc¬
torio dei non quidem posset sine adiutorio
dei. nec tñ ideo ab hiis diuine gr̃e benefi¬
tiis sibi reredere non habebat ĩ ptate: Nã
sicut in hac carne uiuere sine adiumẽtis

Expanded text:
tium rectum peruerteret ordinem rerum?tium rectum peruerteret ordinem rerum?nihil agunt, quo inpediantur magna opera Domini, exquisita in omnes uoluntates eius, quoniam qui prouidenter adque omnipotenter sua cuique distribuit, non solum bonis, uerum etiam malis bene uti nouit. Ac per hoc propter meritum ulterius non haberet, bene utens Deus quur non permitteret, ut ab illo primus homo, qui rectus, hoc est bonae uoluntatis, creatus fuerat, tentaretur? Quando quidem sic erat institutus, ut, si de adiutorio Dei fideret bonus homo, malum angelum uinceret; si autem creatorem adque adiutorem Deum superbe sibi placendo de- \' sereret, uinceretur; meritum bonum habens in adiuta diuinitus uoluntate recta, malum uero in deserente Deum uoluntate peruersa. Quia et ipsum fidere de adiutorio Dei non quidem posset sine adiutorio Dei, nec tamen ideo ab his diuinae gratiae beneficiis sibi placendo recedere non habebat in potestate. Nam sicut in hac carne uiuere sine adiumentis
Abbreviated transcription (Latin):
ti deo sũmo. at sũme bono creatori oĩm
naturarũ. uoluitatũ autẽ bonarũ adiu¬
tori ac remuneratori. Malarũ autem
relictori et dãnatori. utrãq ordinatori.
nõ defuit utiq ꝯsiliũ quo certũ nuimerũ
tiuiũ in sua sapientia p̾destinatũ eciam
ex dampnato genere hũano sue ciuitatis
impleret: non eos iam meritis. qñ quidẽ
uinuersa massa tanꝙͣ ĩ uiciata radite dã-¬
nata est. s gr̃a discernẽs: et liberatis non
solũ de seipĩs. uerũ eciã de non liberatis qͥd
eis largiatur ostendens. Non enĩ debita s
gratuita bonitate tũc se quisq agnoscit
erutũ malis: cũ ab eoꝵ hoi ꝯsortio fit
ĩmunis. cũ quibz illi iusta ẽẽt pena ꝯĩs.
Cũ gͦ non crearet deus qͦs peccaturos esse
p̾stunt. qñquidem ĩ eis et ex eis et qͥd eoꝵ
culpa mereretur et quid sua gr̃a donaret᷑
posset ostendere: net sub illo creatore ac
dispositore peruersa ĩordinatio deliuquẽ¬

Expanded text:
ti Deo, summo ac summe bono creatori omnium ti Deo, summo ac summe bono creatori omnium naturarum, uoluntatum autem bonarum adiutori et remuneratori. malarum autem relictori et damnatori, utrarumque ordinatori, non defuit utique consilium, quo certum numerum ciuium in sua sapientia praedestinatum etiam ex damnato genere humano suae ciuitatis inpleret, non eos iam meritis, quando quidem uniuersa massa tamquam in uitiata radice damnata est, sed gratia discernens et liberatis non solum de ipsis, uerum etiam de non liberatis, quid eis largiatur, ostendens. Non enim debita, sed gratuita bonitate tunc se quisque agnoscit erutum malis, cum ab eorum hominum consortio fit inmunis, cum quibus illi iusta esset poena communis. Quur ergo non crearet Deus, quos peccaturos esse praesciuit, quando quidem in eis et ex eis, et quid eorum culpa mereretur, et quid sua gratia donaretur, posset ostendere, nec sub illo creatore ac dispositore peruersa inordinatio delinquen
Abbreviated transcription (Latin):
ris gemitus s maturitatis impulsus
seminea uistera relaxaret: sic ad fetan-¬
dũ et concipiendũ non libidinis appetitꝰ.
s uoluntatis usus naturã utrãq ꝯũge¬
ret. De zeb em̃ loquim᷑ nũt pudẽdis.
et ideo ꝙͣuis anteꝙͣ eaꝵ puderet quales
ẽẽ potuissent conitiamꝰ ut possumꝰ: tñ
necesse est ut nr̃a disputatio magis fre¬
netur. ea que nos reuocat uerecundia
ꝙͣ eloquẽtia q̃ nobis parũ suppetit adiu¬
uetur. Nam cũ id quod dico nec ip̃i ex-¬
perti fueruit qui experiri potuerũt. qñ
p̾occupante pcto exiliũ de ꝑadiso ante
meruerũt ꝙͣ sibi ĩ opere serende ꝓpagi¬
nis tranquillo arbitrio cõuenirẽt: qͦmͦ
nũt cũ ista cõmemorãtur sensib occurrit
hũanis. nisi experiẽcia libidinis turbide
nõ cõiectura placide uoliuntatis: Hinc
est ꝙ impedit loquẽtẽ pudor. et si non
deficiat racio cogitãtem. Uerũtñ oĩpotẽ¬

Expanded text:
ris gemitus, sed maturitatis inpulsus ris gemitus, sed maturitatis inpulsus feminea uiscera relaxaret, sic ad fetandum et concipiendum non libidinis adpetitus, sed uoluntarius usus naturam utramque coniungeret. De rebus loquimur nunc pudendis et ideo, quamuis, antequam earum puderet, quales esse potuissent coniciamus ut possumus, tamen necesse est, ut nostra disputatio magis frenetur ea, quae nos reuocat, uerecundia, quam eloquentia, quae nobis parum subpetit, adiuuetur. Nam cum id quod dico nec ipsi experti fuerint, qui experiri potuerunt quoniam praeoccupante peccato exilium de paradiso ante meruerunt, quam sibi in opere serendae propaginis tranquillo arbitrio conuenirent, quo modo nunc, cum ista commemorantur, sensibus occurrit humanis nisi experientia libidinis turbidae, non coniectura placidae uoluntatis? Hinc est quod inpedit loquentem pudor, etsi non deficiat ratio cogitantem. Verum tamen urnnipoten
Abbreviated transcription (Latin):
amore societas. ꝯcors mẽtis corꝑisq ui¬
gilia et mandati sine labore custodia.
Non lassitudo fatigabat otiosũ: nõ sõnꝰ
p̾mebat ĩuitũ. In tãta felicitate rerũ
et felicitate hoĩ. ab sit ut suspicenur
non potuisse ꝓlem seri siue libidinis
morbo: s eo uolũtatis ntu mouerẽt᷑
mẽbra illa qͦ cetera. et sine ardoris illece¬
broso stinmlo cũ trãquillitate aĩ et corꝑis
nulla coruuptõe integritatis infunderetur
gremio maritꝰ uxoris. Neq eñ qr expe¬
rientia probari non p̃t. ideo tredendum
non est. qñ illas corꝑis partes non ageret
turbidus calor. sz spontanea pt̃as sicut
opus eẽt adhiberet: ita tũc potuisse
utero cõnigis salua integritate feminei
genitalis uirile semen ĩmicti. sicut nũt
pt eadem integritate salua ex utero uir¬
ginis fluxus menstrui cruoris emicti.
Eadem quippe uia poss illud mici: qͣ
h̾ p̃t eici. Ut enĩ ad pariendũ nõ dolo¬

Expanded text:
amore societas, concors mentis corporisque uiamore societas, concors mentis corporisque uigilia et mandati sine labore custodia. Non lassitudo fatigabat otiosum, non somnus premebat inuitum. In tanta facilitate rerum et felicitate hominum absit ut suspicemur non potuisse prolem seri sine libidinis morbo, sed eo uoluntatis nutu mouerentur membra illa quo cetera, et sine ardoris inlecebroso stimulo cum tranquillitate animi et corporis nulla corruptione integritatis infunderetur gremio maritus uxoris. Neque enim quia experientia probari non potest, ideo credendum non est, quando illas corporis partes non ageret turbidus calor, sed spontanea potestas, sicut opus esset, adhiberet, ita tunc potuisse utero coniugis salua integritate feminei genitalis uirile semen inmitti, sicut nunc potest eadem integritate salua ex utero uirginis fluxus menstrui cruoris emitti. Eadem quippe uia posset illud inici, qua hoc potest eici. Ut enim ad pariendum non dolo
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Capłm. ⁊6. ¶ Qd̾ felititas ĩ ꝑadiso
uiuẽtiũ. siue erubestendo appetitu gene¬
raudi officiũ credenda sit implere potuisse.
Iuebat itaq homo ĩ paradiso sicut
uolebat: quãdiu hͦ uolebat quod
deus iusserat. Uiuebat fruẽs deo ex qͣ
bono erat bonus: uiuebat siue ulla egesta¬
te: ita semper uiuere habens in ptate
Cibus aderat ne esuriret. potus ne siti¬
ret: lignũ uite ne illũ senecta dissolue¬
ret: nichil corrupcois ĩcorpore uel ex
corpore ullas molestias ullis eiꝰ sensibz
ingerebat: nullus intrinsecus morbus
nullus ictus metuebatꝰ extriusetus: sũ¬
ma in carue sanitas: ĩ aĩa tota t̾nsquil¬
litas: sicut ĩꝑadiso nullus estus aut fri¬
gus: ita ĩeiꝰ habitatore nulla excu¬
piditate uel tuore accidebat bone
uolũtatis offensio: nichil om̃o triste:
inithil erat ĩauiter letũ gaudiũ uerũ
ppetuebat᷑ ex deo in quẽ flagrabat cari¬
tas de corde puro. ꝯstĩa bona. et fide non
ficta: atq inter se ꝯiugũ fida ex honesto

Expanded text:
 CAPUT XXVI. Quod felicitas in paradiso uiuentium sine erubescendo adpetitu generandi officium credenda sit inplere potuisse. Viuebat itaque homo in paradiso sicut uolebat, quamdiu hoc uolebat quod Deus iusserat; uiuebat fruens Deo, ex quo bono erat bonus; uiuebat sine ulla egestate, ita semper uiuere habens in potestate. Cibus aderat ne esuriret, potus ne sitiret, lignum uitae ne illum senecta dissolueret. Nihil corruptionis in corpore uel ex corpore ullas molestias ullis eius sensibus ingerebat. Nullus intrinsecus morbus, nullus ictus metuebatur extrinsecus. Summa in carne sanitas, in animo tota tranquillitas. Sicut in paradiso nullus aestus aut frigus, sic in eius habitatore nulla ex cupiditate uel timore accidebat bonae uoluntatis offensio. Nihil omnino triste, nihil erat inaniter laetum. Gaudium uerum perpetuabatur ex Deo, in quem flagrabat caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, adque inter se coniugum fida ex honesto
Abbreviated transcription (Latin):
nolit uiuere. s ut post mortẽ melius
uiuat. nõdum gͦ ut uult uiuit: s cũ
ad id quod uult moriendo ꝑuenerit. Ue
rũ eo uiuit ut uult. quĩ sibi extorsit
sibiq ĩperauit nõ uelle qd̾ nõ pt̃: atq
hͦ uelle qd̾ pt̃ sicut ait terẽtiꝰ. qm̃ non
p̃t id fieri qd̾ uis inisi id uelis qd̾ possis.
nec ideo bt̃s est. qr paciẽter miser est
Beata quippe uita si nõ amatur: non
habetur. Porro si amatur et habetur.
ceteris oĩb reb excellenciꝰ necesse est
ametur: qm̃ ꝓpter hãc amandũ ẽ qͥcqͥd
amari digna est: non eñi beatꝰ ẽ a qu
ip̃a btã uita nõ amatur ut digna est:
fieri non p̃t ut eã qui sit amiat. non
eternã uelit. Tũt igit᷑ btã erit: qñ
eborna erit.

Expanded text:
nolit uiuere, sed ut post mortem melius nolit uiuere, sed ut post mortem melius uiuat: nondum ergo ut uult uiuit, sed cum ad id quod urum ecce vivat ut vult, quoniam sibi extorsit sibique imperavit non velle quod non potest, atque hoc velle quod potest; sicut ait Terentius, Quoniam non potest id fieri quod uis, Id uelis quod possis: num ideo beatus est, quia patienter miser est? Beata quippe uita si non amatur, non habetur. Porro si amatur et habetur, ceteris omnibus rebus excellentius necesse est ametur, quoniam propter hanc amandum est quidquid quantum amari digna est non enim beatus est, a quo ipsa beata uita non amatur ut digna est: fieri non potest, ut eam, qui sic amat, non aeternam uelit. Tunc igitur beata erit, quando aeterna erit.