comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nimufi anuenimus ergo senarium numerum primumesse pensceti
euretioue quodiuis partibus cõnpleatur: sunt enime ali numeri
alune ausis sus ratiombus queperfecti: prolinde is tums enariut cara¬
tione par fectum diximus quod suis partibus conpleatur: talibus dum¬
cunuastpartibus quaemultiplicatae possint consummarenumes dum
cunis oariteniurt talis enimpars numeri dicipotest quotasit ⁊ am
tenoraorius numerus potest dicipars non tantum se nari cuius dimi dia
et iu hariniuir am pliorum quam est ips enarius Nam & quater natho
st qunaru panina ion ternarius est: pot est enim duudi qrate te raari¬
us sontmia e inund̃ & quinarius intria & duo & septenadi Soctinerar
omouenarii et quie quid ultra est nume rorum prs estter narius non
misitae son Sednallius horum dicipo test cernarius quantas i parss
nustan tun noue narii cuius parstertia est si cut senari dsmdias
⁊ ti quebonumomnium quos cõnmemoraui nullus consumma tue e

Expanded text:
nimus. Inuenimus ergo senarium numerum primum esse perfectum nimus. Inuenimus ergo senarium numerum primum esse perfectum ea ratione, quod suis partibus conpleatur; sunt enim et alii numeri aliis causis rationibusque perfecti. protione perfectum diximus, quod suis partibus compleatur, talibus duntaxat partibus, quae multiplicatae possint consummare numerum cujus partes sunt. Talis enim pars numeri dici potest quota sit. Nam ternarius numerus potest dici pars, non tantum senarii, cujus dimidia est, sed omnium ampliorum quam est ipse ternarius. Nam et quaternarii et quinarii pars major ternarius est: potest enim dividi et quaternarius in tria et unum, et quinarius in tria et duo. Et septenarii et octonarii et novenarii, et quidquid ultra est numerorum, pars est ternarius, nontria et sex: sed nullius horum potest dici ternarius quota sit pars, nisi tantum novenarii, cujus pars tertia est, sicut senarii dimidia. Itaque horum omnium quos commemoravi, nullus consummatur ex
Abbreviated transcription (Latin):
neuelelesec tauel si quo o lat ionc aferna a dinfor mitatem de climnan¬
trat queuor entosq ua cnutitio inomni ereatura nuepos sbslitete
iescadum hes firas tebus pulchiritudinem tenperalemuus res¬
mata sanoes quo ramque mutabilium decessiomibus sacesn onibus ques
ngrtnsii etmoanis estirm estin rebusterrenis atque morr a libuiss
acipefaue ro ineromibus persec taconditionis uas terminus qudim
Nt : oo ancaute m incipientis e or dium omnis enim ereata natura¬
certisiuis initus & finibus continetur indagare difficileest:
Sed Siueh oc siue illud siue aliquid & iam tertium probabilius qu õ dica
pussit inuenire quo d inprogressu disputationis forsitanapparebit
queri aeimo duminillis hiebus & nox &uespera & mancintellega tur
inionest tamenabre ut consideremus senari numeri perfectionen
iono sul teriore naturanume rorum quammente intuentes eaquae
nemibus corporis &iam adiacont numeramus numero sȩqu ẽ dispo¬

Expanded text:
itur species aliqua mutatione a forma ad informitatem declinanitur species aliqua mutatione a forma ad informitatem declinante atque uergente — quae mutatio in omni creatura siue possibilitate lendam in infimis rebus pulchritudinem temporalem, per ordinatas vices quorumque mutabilium decessionibus successionibusque peragitur, sicut manifestum est in rebus terrenis atque mortalibus: pera uero in omnibus perfectae conditionis quasi terminus quidam sit. mane autem incipientis exordium — omnis enim creata naturacertis suis initiis et finibus continetur —: indagare difficile est. sed siue hoc siue illud siue aliquid etiam tertium probabilius, quod dicatur, possit inueniri, quod in progressu disputationis forsitan adparebit, quemadmodum in illis diebus et nox et uespera et mane in-\' tellegatur, non est tamen ab re, ut consideremus senarii numeri perfectionem in ipsa interiore natura numerorum: quam mente intuentes ea, quae sensibus etiam corporis adiacent, numeramus numeroseque dispo
Abbreviated transcription (Latin):
quieuit ds̃ indieseptimo ab omnibus operibus suis quae¬
S f&cit &b enedixit dĩ diẽseptimõ & sc̃ĩficauit eum quia
inipsorequieuit abominibus operibus suis quae inchoauit difacere:
Arduum quidematque difficillimum estiuribus in antionis
nostumm olusitatn scriptoris inistis sex diebus metiũ¬
uaci tate pene trare utrum prȩteriȩ rint dies illi. ad dito septino
nanc per uolumimna temporum nonit seduo mine repetans iuilli¬
nintofo ehomrtemp oremulti dies ueniunt prȩteritis pruls iuldus
aiteni demr edit : utun ergoprȩ terierunt diesilia nistis quierder
uocabilis a nume rocensentur intemporum ordine cotidie a aliscort¬
ocatdus illamipsis rerunconditionibus mancant Utnon solem iullseros
antequsi siemont lumimaria sed & an inteliqus te ntribus di elnot̃a
intellegai muis ins pecierei quȩere a taest Noctemque eius in paiatio¬
heuel defectuuel si quo alio nomine melius significaturtesuhiasuit¬

Expanded text:
quieuit deus die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit. et benedixit . deus diem septimum et sanctificauit eum, quia in ipso requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. arduum quidem atque difficillimum est uiribus intentionis nostrae uoluntatem scriptoris in istis sex diebus mentis uiuacitate penetrare. utrum praeterierint dies illi et addito septimo nunc per uolumina temporum non re, sed nomine repetantur. in toto enim tempore multi dies ueniunt praeteritis similes, nullus autem idem redit. utrum ergo praeterierint dies illi, an istis, qui eorum uocabulis et numero censentur, in temporum ordine cotidie transcurrentibus illi in ipsis rerum conditionibus maneant, ut non solum in illis tribus, antequam fierent luminaria, sed etiam in reliquis item tribus diei nomen intellegamus in specie rei, quae creata est, noctemque eius in priuatione uel defectu uel si quo alio nomine melius significatur, cum amitt
Abbreviated transcription (Latin):
quod futurum aliquid praenuntiar &: non enimsalsum dic
tum est: qui enim singillatim bonus est: magisutique cum
omnibus bonus est: non autem quando cumomnibus bonur
est: Sequitur ut &iam singillatim bonussit: Moderatum
estitaque ut id dicer &ur quod & in praesenti uerumess&.
& prae scientiam significar & futuri: Dsenimnaturarum opti¬
mus conditor . p&cantium uero iustissimus ordinatorest
Vit &i amsiqua singillatꝗm fiunt delinquendo deformia
Sempertamen cum eis uniuersitas pulchrasit: sediam ea
quȩ sequentur. insequenteͥ uolumine per tractemus:¬
consum  ta sunt caelum & terra &omnis ornatus eorum &¬

Expanded text:
quod futurum aliquid praenuntiaret. non enim falsum de illo quod futurum aliquid praenuntiaret. non enim falsum de illo dictum est. qui enim singillatim bonus est, magis utique cum omnibus bonus est. non autem, quando cum omnibus bonus est, sequitur, ut etiam singillatim bonus sit. moderatum est itaque, ut id diceretur, quod et in praesenti uerum esset et praescientiam significaret futuri. deus enim naturarum optimus conditor, peccantium uero iustissimus ordinator est, ut etiam, si qua singillatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen cum eis uniuersitas pulchra sit. sed iam ea, quae sequuntur, in sequenti uolumine pertractemusconsummata sunt caelum et terra et omnis ornatus eorum
Abbreviated transcription (Latin):
mansurum non singin latim sed cumce teris eum dicere uoluit
bonum uelut intimans quidess& futurum. Quia cumea quae
facta sunt in eo quđ facta sunt quantum acceperunt manent.
Sicut uel illa qude non p&cauerunt uel illaquae peccare
non possunt & singulabona & inuniuersa bonasunt omniaual¬
de: Nonenim frustraest additumualde: quid & corporis
membra si &iam singulapulchrasunt : Multa sunt tamem ini
uersi corporis cõnpage omnia pulchriora: quia ocul um
uerbi grati aplacitum atquel audatum : tamensi se paratum
a corpore uideremus. nondiceremus tampul chrum quam i il
la conȩione membrorum &iamcum locosuo positum inuniuer¬
socorpore cerneretur : Eauero quae p& cando amittunt
decus proprium nullomodo tamenefficiunt ut non &idia ipsa
r&cte ordinata sint cum tota atque uniuersa bonasunt: homo
igitur ante p&catum & insuogenere utiquebonus erat::
Sedscriptura prae termi sit hocdicere. ut illud potius dicer&

Expanded text:
mansurum, non singillatim, sed cum ceteris eum dicere uoluit mansurum, non singillatim, sed cum ceteris eum dicere uoluit bonum, uelut intimans, quid esset futurum ? quia, cum ea, quae factsicut vel illa quae non peccaverunt, vel illa quae peccare non possunt; et singula bona, et in universo bona valde sunt. Non enim frustra est additum, valde; quia et corporis membra si etiam singula pulchra sunt, multo sunt tamen in universi corporis compage omnia pulchriora. Quia oculum, verbi gratia, placitum atque laudatum, tamen si separatum a corpla conexione membrorum, cum loco suo positus in uniuerso corpore cerneretur. ea uero, quae peccando amittunt decus proprium, nullo modo tamen efficiunt, ut non etiam ipsa recte ordinata cum toto atque uniuerso bona sint. higitur ante peccatum et in suo utique genere bonus erat, sed Scri
Abbreviated transcription (Latin):
tatem uel dominandi ueledendi sub intulit de omnibus.
Quiditdĩ omniaqua fecit & & cebonaualde : Orengpoquꝰ
ripotet: potuit enim primoreddi homini singillatinee
de om nibus diciquae fecit cdĩ & & cebonaualde : Anfor¬
te quia s& todie ꝑficiunt᷑ ommnia propter ea de omnibusli¬
cendum fuit : Tndit cdi omniaquȩfecit : & & comaualde:
non singillatim de hisquȩ ipsodie facta sunt : Curer godt
pecoribus & bestus &ieptilibus terraedictum est quae
ad eundem die inse tum ꝑtinent: nisi forteilla & singilla¬
tim in suogenere & cumee terisuniuer saliter dicibona¬
meruerunt. Et homo factus adimagnemdĩ nonnisi cumceceris hoc
dicimeruit anquia perf&ctus non dumerat . quid non dumerat in pa¬
radiso constitutus : quasiuero postea quamibi constitut usest dictũ sit¬
est quod hic praeter missumest: Quidergo dicemus anquia praes¬
ciebat ds̃ hominem p&caturum n& in suae imaginis ꝑfactione

Expanded text:
tatem uel dominandi uel edendi subintulit de omnibus: tatem uel dominandi uel edendi subintulit de omnibus: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, merito potest. potuit enim primo reddi homini singillatim, qde omnibus dici, quae fecit deus, ecce bona ualde. an forte, quia sexto die perficiuntur omnia, propterea de omnibus dicendum fuit: uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, non singillatim de his, quae ipso die facta sunt ? cur ergo de pecoribus et bestiis et reptilibus terrae dictum est, quae ad eundem diem sextum pertinent ? nisi forte illa et singillatim in suo genere et cum ceteris uniuersaliter dici bonameruerunt, et homo factus ad imaginem dei nonnisi cum ceteris hoc dici meruit. an quia perfectus nondum erat, quia nondum erat in paradiso constitutus? quasi uero, posteaquam ibi constitutus est, dictum sit, quod hic praetermissum est. Quid ergo dicemus ? an, quia praesciebat deus hominem peccaturum nec in suae imaginis perfectione
Abbreviated transcription (Latin):
erat ut patiamur &iã creuisse illosiã & multiplacatos imples
tas edendi &dõ dic entehomo cognouissẽ dicit᷑ &sic ent factum.
Inhocutiq quod dõdicente homo cognouit: Hanisi iel &antt᷑unc
egiss &idest in escã illa quȩ lata sunt &iã uescendo ad sumpsis¬
s& seruaro  illa consuetudo scripturȩ ut posteaquam dit uest
& sic estfactum quod ad & primendã praecedentem cognitionẽ
ꝑtin& : Dehnde infer&᷑ &iãipsa operatio ac dicere tur: Qucee¬
perunt &ederunt: poteratenimita dici &iã sinom ursus
nominar&᷑ ds̃sicutin illolo co postea quadigũca. Congiege¬
turaqua quae est sub caelo hicongregationẽ unam & appa¬
reat aricda sub infertur & sic est factum: ac dt inde non
dicitur & fecitels̃ sedtamenitare p&itur: & congiegataest
aqua in congiegationẽ suã & ceera: quod autemnon singil
latim ut inceeris &dã de humanacreaturaclixit. &uiditdr̃
quia boniimest. Sed posthominẽ factum datãque illi potes

Expanded text:
erit ut confiteamur etiam crevisse illos jam, et multiplicatos implevitas edendi, et hoc Deo dicente homo cognovisset, dicitur, Et sic est factum; in hoc utique quod Deo dicente homo cognovit. Nam si id etiam tunc egisset, id est in escam illa quae data sunt etiam vescendo assumpsisset, servaretur illa consuetudo Scripturae, ut posteaquam dictum est,  sic est factum, quod ad exprimendam praecedentem cognitionem pertinet, deinde inferretur etiam ipsa operatio ac diceretur: et acceperunt et ederunt. poterat enim ita dici, etiamsi non rursus nominaretur deus, sicut illo loco, posteaquam dictum est: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida, subinfertur: et sic est factum, ac deinde non dicitur: et fecit deus, sed tamen ita repetitur: et congregata est aqua in congregationem suam et cetera. Quod autem non singillatim, ut in caeteris, etiam de humana creatura dixit, Et vidit Deus quia bonum est: sed post hominem factum, datamque illi pote
Abbreviated transcription (Latin):
iamilla magnitudo cõpia terrae. morisque congres taest.
ed ill a exiguo granomirabilior praestantiorque uis est. quaua¬
uita diacens humor cõnmyx tuster rae tam quam materies uerti
fernante spatio temporaliter : sedordinata cognitione causa

Expanded text:
nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. sed illa in exiguo grano mirabilior praestantiorque uis est, qua ualuit adiacens humor conmixtus terrae tamquam materies uerti ternante spatio temporaliter, sed ordinata cognitione causa
Abbreviated transcription (Latin):
nem uidere non possumus In ordinata arbitrantur: quies se non putant
iisi quoduidere possunt: aut siputant: talealiquid putant qualeui¬
lere consuerunt: Nosautem quorũ gressus ne in illam peruersita¬
tem incidamus eadem diuina prouidentia perscã mregit¬
cripturam : Ex ipsis quoque operibusdi eodemadiuuante indica¬
nur conemur ubiha& simul creauerit : cumn a cunctis suis operibus
requieuit: quorum species perordinem temporum usque nunc ope¬
atur: Consideremusergo cuius lib& arboris pulchritudinem
nroboreramis. frondibus. pomis: hae spacies. Nonutique re¬
entetanta actalis ex orta est : dequo &iam or dinenouimus:
sur rexitenim aradice quã terrae primum germen infixit. atque
inde omnia illa formata & distincta cre uerunt: porroillud
ter men ex semine: Insemine ergo illa omnia primitus fuerunt:
non molõ corpore aemagnitudinis. sedui potentia qu ecausali:

Expanded text:
nem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tale aliquid putant, quale uidere consueuerunt. Nos autem, quorum gressus, ne in illam peruersitatem incidamus, eadem diuina prouidentia per sanctam scripturam regit, ex ipsis quoque operibus dei eodem adiuuante indagare conemur, ubi haec simul creauerit, cum a consummatis suis operibus requieuit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. consideremus ergo cuiuslibet arboris pulchritudinem in robore, ramis. frondibus, pomis: haec species non utique repente tanta ac talis exorta est. sed quo etiam ordine nouimus. surrexit enim a radice. quam terrae primum germen infixit, atque inde omnia illa formata et distincta creuerunt. porro illud germen ex semine: in semine ergo illa omnia primitus fuerunt non mole corporeae magnitudinis, sed ui potentiaque causali.
Abbreviated transcription (Latin):
exorerentur quomodo nobis iam nota sunt Ineisquȩ ds usque
& terrae. cum facta est dies E & itdđscaelum & terram & omne
re quo nunc usque operatus ꝑ pluuiam & hominum agricultu¬
ram : adhocenim adiunctum est : Non enim plueratđs suꝑ
terram n&erat homo quio peraretur terram: sedillo mõdo
ib eius gubernatione cessare : Quidergo absurdius. quid insul siussentire
pot est. quã eamtotã es seuacuã nutu& regimine prouidentiae cuius
xtremẽ & exigua uideas dispat᷑atione formari. ut aliquanto at¬
tentius cogitata in efsabilem incutiant amirationis orrorem : &cũ
inimae natura corporis antecellẽt. Quidestdementius quam pu¬
tare nullumesse diuinȩ prouidentiae iudiciũ demoribus homi¬
tqnum. cum in eorum carne tantȩ eius solerciae clarent. & demons¬
tretur iudicia: sed quia ha & minima in praitu sunt sensibus nostris
etea facile uestigamus : eluc& in eis ordorerũ : adilla quorum ordi¬

Expanded text:
exorirentur, quomodo nobis jam nota sunt in eis operibus, exorirentur, quomodo nobis jam nota sunt in eis operibus, et terrae. Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram et omne re, quo nunc usque operatur per pluuiam et hominum agriculturam — ad hoc enim adiunctum est: non enim pluerat deus super terram nec erat homo qui operaretur terram — sed illo modoab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispositione formari, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horrorem? et cum animae natura naturae corporis antecellat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae clareant et demonstrentur indicia? sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordi
Abbreviated transcription (Latin):
occultothesauro seminis illius extractum atqued epr ãptum est.
ad illud semen ex arbore lic& non illa sed altera. atque illa rursus
ex altero semine : aliquando autem & arbor ex arbore: semen autẽ
ex semine nullomodo nisi arbor inter ueniat: er .. Nigitur suc
Prior igitur eorũ parensterra: sic& animalia potest incertum
esse utrum exipsis semina: an ipsa ex seminibus: quoel lib&
tamen horum: prius exter racertissi mumest: sicut autem in ipso
grano inuisibilitererant omnia simulquȩ pertemipora in arborẽ
surgent : Ita ipsemundus cogitandus est cumds omnia simulcreauit¬
habuisse omnia simul quȩ in illo & cumillo facta sunt quando
factus est dies: non solum caelum cumsole & luna sideribus que.
quorum species man& motu rotal i& terra & abrssus quaeuel ut
inconstantis motus patiuntur atque in ferius adiuncta partẽ al¬
teram mundo conferunt : sed &iamilla quȩ aqua & terra produ¬
xit potentialiter atquecausaliter prius quã ꝑtem porum morasito

Expanded text:
occulto thesauro seminis illius extractum atque depromptum est? At illud semen ex arbore, licet non illa sed altera, atque illa rursus ex altero semine. Aliquando autem et arboex semine nullo modo, nisi arbor interueniat prius; prior igitur eorum parens terra. sic et animalia: potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa ex seminibus; quodlibet tamen horum prius, ex terra certissimum est. Sicut autem in ipso grano inuisibiliter erant omnia simul, quae per tempora in arborem surgerent, ita ipse mundus cogitandus est, cum habuisse simul omnia quae in illo, cfactus est dies: non solum coelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet motu rotabili, et terram et abyssos, quae velut inconstantes motus patiuntur, atque inferius adjuncta partem alteram mundo conferunt; sed etiam illa quae aqua et terra produxit potentialiter atque causaliter, priusquam per temporum moras ita
Abbreviated transcription (Latin):
uel terra uelcalo: non enimerat laboris afflictio sed ehila ratio
feratius quȩꝓ uenirent: tnde creator ipse uberius laudaretur: qui
animae incorpore animali costitutȩ rationem dediss& operandi
ac facultatem : quantũ animo uolentisatisess&. non quantum inuitũ
indigentia corporis coger&: qđ enim maius mirabiliusq sp&c¬
taculum est: aut ubima gͥs cumrerom natura humana ratio quodam¬
modo loqui potest: quamcum positis seminibus. plantatis surculis.
translatis arbus culis. insitis malleolis. tamquam interroga r& quaeq

Expanded text:
uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uuel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uferaciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeq
Abbreviated transcription (Latin):
rem colendi negleentia hoc ad corpus mederli incar ria hoc adam
mam discendi sgnitia : & qđ ad arborem umor inatilis hoc adcor¬
pus uictus & itiabilis. hoc ad animam per suasio iniquitãs. ds itaq
super omnia qui condidit omnia & regiomnia: omnes naturas bo¬
nas creat. & omnes uoluntates iustas ordinat: quidergo ab horrea
auero sicredamus homine m ita in paradiso confcitutum utoperas¬
retur agriculturam : oon labore seruile sed honesta animi uoldi¬
tate: quidenim hoc opere innocentias ua cantib & qaid plenius
cesto dir& : numquid forte agri culturam ds̃ uoluit operare pri¬
mum hominem:annonest credꝯbile qđ eum ante peccatum damna¬
uerit ad laborẽ : ita sane arbitraretur: nisiuidemus cũ tanta
uoluntate animȩ agricalariquosdã. uteis magna penasit inde
ad aliud auocari: quid quid ergo diliciarũ hab& agricultura:
tunc utiq longe amplius erat quando nihil ac cidebat aduersi

Expanded text:
rem colendi neglerem colendi neglemam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus victus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. Deus itaque super omnia qui condidit omnia, et regit omnia, omnes naturas bonus bonas creat, omnes voluntates justus ordinat. Quid ergo abhorret a vero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam, non labore servili, sed honesta animi voluptate? Quid enim hoc opere innocentius vacantibus? et quid pleniuscustodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi
Abbreviated transcription (Latin):
hac autem altera signadari: doceri. & disci agnos coli societates amͦ¬
misnis tra artes gercerͥ. & quaq alia siue in superna iotie¬
tate aguntor siue in hac terrena atq mortali . ita utbonis consolatur.
& pernescientes malos : inqu eipso homine eãdem geminam prouiden¬
tiae uigere potentiam: primo erga corpus naturȩ scilic & eo motu
quofit qđ crescit qđ senescit: uolentariam uero: quo illi ad uictũ.
tegͥmentum. curationemq: consule̾tur: similiter erga animam
naturaliter agitur: ut uiuat & sentiat: uoluntarie uero utdscat
ut consentiat : sicut autem in arbore idagit agri caltura form¬
secus ut illud proficiat qđ geritur intrinsecus. sic in homine se¬
cundum corpus ei quod intrmn secus agit natura seruit ꝯtrin¬
secus medicina. ⁊temq secundum animam ut natura beati face tur
intrins c̃us : dotrina miniscratur extrinsecus quod autem ad arbo¬

Expanded text:
hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates adhac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arbo
Abbreviated transcription (Latin):
salem inhiericho & incidit in latrones: quisenim hoc nonsentiat
& plane uideat esse parabolam. locutionemq illamtotam esse figu¬
ratam: uerum duae ciue tates quae ibi nominatȩ sunt: odiequelo
cis proprus demonstrantur: sed hoc modo acciperemus & quat¬
tuor hõc flumina sice tera quae de paradiso narrantur non pro¬
prie sed figurate accipere ulla necessitas coger& atnunc cum
primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat:
Cur non potius auctoritatem scripturȩ simpliciter se quimur
& hominum secundum illam primam caelestia superius or dinari inferiusq
ter restria. luminaria sideraq fulgere. diei noctisq uice sagitari aquis
terram fundatam interlaratque circumlui: aerem altius superfondi.
arbusta & animalia concoepi & nasci. & omnia senescere & occidẽ¬
r& & quicquid aliud in rebus interiore naturaliq motugeritur: In

Expanded text:
salem in Jericho, et incidit in latrones : quis enim non sentiasalem in Jericho, et incidit in latrones : quis enim non sentia plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in
Abbreviated transcription (Latin):
ae thiopiȩ : flumen autem tertiõ tygris. hoc defluit contra assi¬
rios: plumenautem quartõ eufrates: de his fluminibus. quid amplius¬
satagam confirmare quoduera sint flumina nacfigurate dicta quȩ
non sint quasi tantd̃ modo aliquid nomina ipsa significent. cum & re¬
gionibus perquas fluunt notissima sint & omnibus feregentibus deͤfa¬
mata : qui imo echis qm̃ cons tatea prosus esse nam duobus eorum
nomina uetustas mutauit. sicut tiberis dicitor fluuius. qui prius
albula uocabatur. geon quippe ipse est qui dicitur nilus. phison
autem ille licebatur. quem nunc gangen appellant . duo uero cetera
tygris & eu frates antiqua & iam nomina tenuerunt: nos ad mo¬
nerc oport& cetera quoque primitus ad proprie tatem lit tera
accipere. nan lneis figeratam locutionem putare: sed res ipsas
quaeita narrantur &esse : & aliquid &lam figurare: non quia poss&
pa rabola locutiones as sumere ali quid derequam proprieesse
quoq: constar& sicut de illo dñs loquitur quidescendebat ab hieru¬

Expanded text:
Aethiopiae. Flumen autem tertium Tigris; hoc est quod fluit contra Assyrios. Flumen autem quartum Euphrates. De his ausatagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere alque esse constaret, sicut de illo Dominus loquitur, qui descendebat ab Jeru
Abbreviated transcription (Latin):
&iam nunc ista creatnisiquius que nuncoperatur sed ereat
haec modo & his qua eiam sunt: tunc autemab illo cumom¬
nino nulla essentcreata sunt. cum factus est dies ille: qui& iã
currere tempora : vnde antecreaturam frustra tempo¬
ra requiruntur: quasi possint inuenire antecreatur am
tempora: Motus enim sinullus ess& uel sp̃italis uel corpo¬
ralis creaturue.Iuper pruesens praeteritis futura
succederent: nullum ess& tempus omnino: moueri autẽ
creatura non utique poss& sinon ess&: potius ergo tempus acre¬
iatura : quam creatura coepitatempore: utrum que autem
& dõ: & ipso enim &peripsum: & in ipso sunt omnia: nec
sic accipiatur quod dictum est tempus acreatura coepit.
uasi tempus creatura non sit: cum sit creaturae modi
& alio in aliud consequentibus rebus: secundumordina¬
tionem amministrantis dĩcuncta quueereauit: qua ꝓp̃t
cum primam conditionem creaturarum cogitamus a quib: operib:

Expanded text:
etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operib
Abbreviated transcription (Latin):
amministrationem iamperdiuisiones temporum : sccun¬
dum quam ds iam illis rebus senaria ꝑfectione consummatis
us que modo operatur : causaliter ergo tunc dictum est pro¬
duxisse terram herbam & lignum: Id est producendiac¬
cepisse uir tutem : ea quippe iam tam quam in radicibus
ut ita dixerim temporum factaerant quae pertempo¬
ra futura erant: namutique postea plantauit dĩ para¬
disum iuxta orientem : & iecit ibide terra omne lignum
speciosum ad aspectum & bonum ad escam: nec tamendi¬
cendum est eum ali quid tuncad didisse creaturae quod
antẽ non fecerat quoduelut illi perfectioni qua omnia
bonaual de s& todie consum mauit post ess& addendum: sed quia
iam omnes naturae fruticum atque lignorum in prima conditi¬
one factue fuerant : aqua conditione dĩ requieuit: mouens debi¬
de amꝰministrans que pertemporales cursus illa ipsa quȩ condidit.
a quibus conditis requieuit: ponsolum tuncplantauit para di¬
sum: sed &iam nuncomnia quae nascentur: quis enimalius

Expanded text:
administrationem iam per ordines temporum, secundum quam deus iam illis rebus senaria perfectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam.. nec tamen dicendum est eum tunc aliquid addidisse creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius
Abbreviated transcription (Latin):
uesperã non habiturus: quia direquiesnone st creatura: quaecum ꝑ dies cete¬
osconderetur. aliter insefacta cognoscebatur quã in illo incuius uerita

Expanded text:
uesperam non habiturus, quia dei requies non est creatura: quae. cum per dies ceteuesperam non habiturus, quia dei requies non est creatura: quae. cum per dies ceteros conderetur. aliter in se ipsa facta cognoscebatur, quam in illo, in cuius uerita
Abbreviated transcription (Latin):
quodeum sciunt inueritate ꝑ quã facta sunt omnia participeseius effecti:
id eoꝑ omnes sex dies non nominatur nox sed postues perã & manedies
de incipit septimus qui&i sdi: quã uis cũ suis noctib dieft̾a mennon noctis
nar rantus : T Tunc enim nox ad diem ꝑtin& non dies ad noctẽ cũsublims
& sc̃iangeli id qđ ereatorẽ inipsacreatura nouerunt re ferunt adillius
honorem & amorẽ. In quo ae ternas rationes quib creata est cortemplant᷑
Eaq concordissima contemplatione sunt unusdiesquẽ f&cit dñs cui
coniungitur & ecdesix ex hacperegrinatione liberata ut & nos ex ulteñ¬
& iocundemur ineo : huius ergo dieicuius &uespera &mane secundũsu pra
lictamrationẽ accipipotest sex tare p&itione consũmata est uniuer sacreatu¬
ra factũq estmane quo fineretur sextusdies & unde inciper& septimus

Expanded text:
quod eam sciunt in ueritate, per quam facta sunt omnia, participes eius effecti, quod eam sciunt in ueritate, per quam facta sunt omnia, participes eius effecti, ideo per omnes sex dies non nominatur nox, sed post uesperam et mane dies de incipit septimus quietis dei, quamuis cum suis noctibus dies tamen non noctes narrantur. tunc enim nox ad diem pertinet, non dies ad noctem, cum sublimes et sancti angeli id, quod creaturam in ipsa creatura nouerunt, referunt ad illius honorem et amorem, in quo aeternas rationes, quibus creata est, contemplantur eaque concordissima contemplatione sunt unus dies, quem fecit dominus, cui coniungetur et ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemt iucundemur in ea. Huius ergo diei, cuius et uespera et mane secundum supra dictam rationem accipi potest, sexta repetitione consummata est uniuersa creatura factumque est mane, quo finiretur sextus dies, et unde inciperet septimus
Abbreviated transcription (Latin):
ad laudemillius incuius in cõrmutabili ueritate rationes s&undũ qui
facta est principaliter uident : Illicergo tã quã ꝑdiem unde & concordiss¬
ma unitas eorum eiusdem ueritatis participatione. dies est primitus
creatus hic autem tam quã ꝑuesperã sed continuo fit mane: qđ inomnib
sex diebus anim aduerti potest: Quianon remaneat angelica scientia
In eo qđ creatũ sed hoc continuo referatadeius laudem atq caritatẽ. in qu
id non factũesse. sed faciendũ fuisse cognoscitur: In quaueritate stando di
es: Nam siuel adse ipsã natura angelica conuerteretur. seque am plius
del&taretur quã illocuius participatione beata est intumiscens super¬
bia cader& sicut diabulus dequosuoloco loquendũ est : cũ deserpente bomi¬
nis seductore sermodebitus flagitabitur: Quiaergo angeli creatorem
Inea ipsacreatura sic sciunt ut eiscientiȩ eletione acdlsctione p̃ponan

Expanded text:
ad illius laudem, in cuius incommutabili ueritate rationes, secundum quas ad illius laudem, in cuius incommutabili ueritate rationes, secundum quas facta est, principaliter uident. ibi ergo tamquam per diem, unde et concordissima unitas eorum eiusdem ueritatis participatione dies est primitus creatus, hic autem tamquam per uesperam; sed continuo fit mane — quod in omnibus sex diebus animaduerti potest — quia non remanet angelica scientia in eo, quod creatum est, quin hoc continuo referat ad eius laudem atque caritatem, in quo id non factum esse, sed faciendum fuisse cognoscitur: in qua ueritate stando dies est. nam si uel ad se ipsam natura angelica conuerteretur seque amplius delectaretur quam illo, cuius participatione beata est, intumescens superbia caderet, sicut diabolus : de quo suo loco loquendum est, cum de serpente hominis seductore sermo debitus flagitabitur. Quia ergo angeli creaturam in ea ipsa creatura sic sciunt, ut ei scientiae electione ac dilectione praeponant,
Abbreviated transcription (Latin):
tamendies. nisirur sus in cõnparatione illius diei quo ae qualas angelis
actiuidebimusdm̃ sicutest ipse quoque noxesse : Non hic prophetiaelu¬
terna indigeremus: unde apostolus p&rusdicit: Habemuscertiorẽ pro¬
heticũ sermonẽ cui benefacitis intendentes sicut lucernae in obscuro
loco donedies luceat & luciferoriẽtur incordib ur̃is : qua propter cũ scĩ¬
angeli quib postre surractionẽ ioȩquabimur siuiã quod nobis xp̃s factus
il est ui q infinẽ tenuerim: sem ꝑudeant faciemn di uerboq eius ungenitosilio
sicut patri aequalis est ꝑfruantur. In quibus prima omniũ creata est sapien¬
tia procul dubio uniuersamcreaturã in qua ipsi sunt principaliter condro
in ipso uerbodi prius nouerunt in quosunt omniũ & iamq̃ temporaliter
facta sunt ae ternaerationes tã quã meo ꝑ qđ facta sunt ominia : Acde inos
in ipsacreatura quã sic nouerunt tã quã in fradispicientes. eãq referentes

Expanded text:
tamen dies nisi rursus in conparatione illius diei, quo aequales angelis facti uidebimus deum, sicuti est, ipse quoque nox esset, non hic prophetiae lucerna indigeremus. unde apostolus Petrus dicit: habemus certiorem propheticum sermonem, cui bene facitis intendentes sicut lucernae lucenti in obscuro loco, donec dies lucescat, et lucifer oriatur in\' cordibus uestris. Quapropter, cum san est usque in finem tenuerimus, semper uideant faciem dei uerboque eius unigenito filio, sicut patri aequalis est, perfruantur, in quibus prima omnium creata est sapientia. procul dubio uniuersam creaturam, in qua ipsi sunt principaliter conditi, in ipso uerbo dei prius nouerunt, in quo sunt omnium, etiam quae temporaliter facta sunt, aeternae rationes, tamquam in eo, per quod facta sunt omnia, ac deinde in ipsa creatura, quam sic nouerunt, tamquam infra despicientes eamque referentes
Abbreviated transcription (Latin):
ses alter in mundus alter sotialis alter priuatus alter cõnmunurtli¬
tati consolens propter supnã soci&eatẽ Alter &i a conmunẽ inpo¬
testate proprã redigens propter arrogantẽ dominatione. At
subditus alter emuiluido. altertranquilus alter turbolentus Alter
padisicus Alter sediciosus: alter ueritatẽ errantiũ laudib. preferens
alte quomodol audisauidus alter amicalis Alter inuidus Aterloe

Expanded text:
sanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilisanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter inuidus, alte
Abbreviated transcription (Latin):
tia quȩ usitatius appellatur amorpecuniȩ cuius nomine aposto¬
Ios ꝑspacie gencis signisicans uniuer salẽ a uaritiã uolebat intellegidicen¬
doradiromniũ malorũ est auaritia: hȩceni abulus ceciditꝰqui utiq
non amauit pecuniã sed propriã potestatẽ : Proinde ꝑuersus suidnor
priuat scã soci&ate turgidũs pm̃eũque coortat miseria iamꝑiniqui¬
tatem satiare cupientẽ hincalio loco cũdixis&. eruntenim ho¬
miner scips osamantis continuo suibiecit amatorss pecune ab illa ge¬
nerals auarstia cuiussipbia capudest alhane specialẽ decendens
quepr curiatiominuest:  Neque enĩessent &xia hominsiamatords
pecune nisiseputarent excellentiori quoditior  seuimorbo conta¬
pia caritas nonquerit que suasunt id est non priuata excellentiale¬
tatur merito ergo & non inflatur: Duohi ama rls quorũ alter

Expanded text:
tia, quae usitatius appellatur amor pecuniae, cuius nomine apostotia, quae usitatius appellatur amor pecuniae, cuius nomine apostom genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cecidit, qui utique non amauit pecuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecuniae, nisi eo se putarent excellentiores quo ditiores. cui morbo contraria caritas non quaerit, quae sua sunt, id est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur. Hi duo amores — quorum alter
Abbreviated transcription (Latin):
bia : cũigitur suꝑbiasitamor excellentiȩ propriȩ. Inuidiasit odiũ
felicitatis alienȩ quidunde nascatur satis in prõtuest: Amanelornĩ
quisq: excellentiã suã uel parib quodei co ȩquentur:
mitiũ omnes peccati suꝑbiã scriptura definiuit dicens : Initiũ om¬
nes peccati suꝑbia cuitestimonio non in conuentter aptatur &iam
llud quod a postolus ait: Radix omniũ malorũ est auaritia: Si
auaritiã generalẽ intellegamusqua quisq ad p&it aliquidam pli¬
us quã o port& propter excellentiã suã & quẽo ã propriȩrei
amorẽ cuis apienter nomen latina lingua indidit cũ appellauit
priuatũ quod potius adecrimento quã ab incremento dictum elu
omnes enĩ priuatiominuit : Tinde itaq: uultem inere suꝑb
inde in angustias egestatẽ que contrud &urcũ a cõnmune ad
propriũ dã noso suiamore redigitur. Specialis est autem a uari¬

Expanded text:
erbia. cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, inuidia uero sit odium erbia. cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, inuidia uero sit odium felicitatis alienae, quid unde nascatur satis in promtu est; amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio non inconuenienter aptatur etiam illud quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque appetit aliquid amplius quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem. cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit priuatam, quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde itaque uult eminere superbia, inde in angustias et in egestatem contruditur, cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auari
Abbreviated transcription (Latin):
talis fara dis &inudentia contabescer& : Intamen bonũ est hoc iosa
tadumno. lunt aliquid quod ds̃ fecerit propria uoluntate peccare ipsius
dĩ substantiã dicunt primonecessitate & post in expiabiliter uoluntate
corruptam atq ꝑuersam: Sedistorũ dementissi moerore aliasiam
multadiximus : In hocautẽ opere quȩrendũ est. secundũ scam scriptu¬
ram quid dediabolo dicendũ sit: primo utrũ ab initio ipsui mundi suȩ
potestatis delectatus abseite rit abilla soci&ate & caritate quabeati
sunt angeli qui fruuntur dõ analiquo tempore inscõcȩtu fuerit
Angelorũ &iã ipse pariter iustus & pariterbeatus : Nonnullienĩ
dicunt ipsũ ei fuis se casum asuꝑnis sedibus quod inuider & homini fac¬
to adimaginẽ dĩ. Porro autẽ inuidia sequitur suꝑbiã non prae¬
cedit: non enĩ causa suꝑ biendiest inuidia sed causa inuid endisuꝑ¬

Expanded text:
talis paradisi, et inuidentia contabesceret. in quo tamen bonum est hoc ipsum, talis paradisi, et inuidentia contabesceret. in quo tamen bonum est hoc ipsum, ta dum nolunt aliquid quod deus fecerit propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo necessitate et post inexpiabiliter uoluntate corruptam atque peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam multa diximus. In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam scripturam, quid de diabolo dicendum sit. primo, utrum ab initio ipsius mundi sua potestate desunt angeli, qui fruuntur deo, an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inuiderit homini facto ad imaginem dei. porro autem inuidia sequitur superbiam, non praecedit; non enim causa superbiendi est inuidia, sed causa inuidendi sup
Abbreviated transcription (Latin):
bodi omnia pecora & bestias & serpentesquȩ uniuersacr eatura ha¬
bens inseanimã uiuã inratiohalẽ uniuerserationali creaturȩ sue
bonȩ suemalȩ uoluntatis legediumni ordinis subditaest: Quiderg
mirũ siperserpentẽ aliquid agere ꝑmissus est diabalus cumdemonia
in porcas intrar exp̃sipse ꝑmiserit: Magis deipsanatura diabali¬
scrupolosius quȩre sol& quã totã quidam heret ici offensi molestia
maleuoluntatiseius alienare conatura creatura sumidi & ueri : Et
alterueidare principiũ quod it contradm̃ nonenĩ ualent in tellege re
omnequo dest in quantũ aliqua substantia est & honũesse. & nisi abillo
dõuero a quo omncbonũ est es se non posse: malã uero uolantatem
in ordinate moueribona inferiora superioribus prȩponendo atque
ma sactũesse utrationalis creature spr̃ suẽpotestate propter ex cel¬
lentiã delec̃tatus cumqcer& suꝑbia ꝑ quãcader& ab catirullui eio pñ¬

Expanded text:
bo dei omnia pecora et bestias et serpentes; quae uniuersa creatura habo dei omnia pecora et bestias et serpentes; quae uniuersa creatura habens in se animam uiuam, inrationabilem, uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum, si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum daemonia in porcos intrare Chrisscrupulosius quaeri solet, quam totam quidem haeretici, offensi molestia malae voluntatis ejus, alienare conantur a creatura summi et veri Dei, et alterum ei dare principium, quod sit contra Deum; non enim valent intelligere omne qudeo uero, a quo omne bonum est, esse non posse, malam uero uoluntatem inordinate moueri bona inferiora superioribus praeponendo, atque ita factum esse, ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellentiam delectatus tumesceret superbia, per quam caderet a beatitudine spiri
Abbreviated transcription (Latin):
deterrer & quibus ea conscribenda & ad nuntianda parabantur:
Si autẽque r&ur curpotissimũ ꝑserpentẽ diabalus tempta re
permissusesr& iamhoc significandi gratia factũ esse quem non admoneat
scriptura tantȩ auctoritatis tantis diuinitatis documentis agens in pro¬
ph&ando quantis effectis iam mundurimpl&us est : Non quodi abalus
aliquid ad inst ructionẽ nostrã signisicare uoluerit : Sed cũ accedere
adtẽptandũ nom poss & nisi ꝑmissus n on aliud posset nisi ꝑquod ꝑmit te¬
batur accedere  Quic quidigitur serpens ille signisi cauit ille proui¬
dentiȩ tribuenduest subqua & ipse diabalus suam quidẽ hab& cupidita¬
tem nocendi: P acultatẽ autẽ non nisi quȩdatur. uelad subuertenda atq¬
ꝑdendauasa irȩ: ueladhumilienda siue probandauasa misericordiȩ:¬
Naturaitaq serpentes unde sit nouimus: Produxitenĩ terra inuer¬

Expanded text:
deterreret, quibus ea conscribenda et annuntianda parabantur ? deterreret, quibus ea conscribenda et annuntianda parabantur ? Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus impletus est? non quo diabolus aliquid ad instrustionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit, dei prouidentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur uel ad subuertenda ac perdenda uasa irae uel ad humilinatura itaque serpentis unde sit nouimus: produxit enim terra in uer