comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sit diis genitos eẽ credant. ut eo modo animus
humanus uelut diuinȩ stirpis fiduciã gerens:
res magnas aggrediendas p̃sumat audacius. agat
uehementius: & obhoc impleat ipsa securitate
felicius. Quȩ uarronis sentencia expressi ut po¬
tui meis uerbis: cernis quam latum locum aperi¬
at falsitati. ubi intelligamus plura iam sacra. et
quasi religiosa potuisse confingi: ubi putata
sunt ciuib etiam de ipsis dus ꝓdesse mendacia.
eneam parere. uel mars ex concubitu filiȩ numi¬
toris romulum gignere: in medio relinquamus.
Nam pene talis questio etiam de scripturis nr̃is
oboritur. qua queritur utrum p̃uaricares angłi
cum filiab hominũ concubuerint. unde natis¬
gigantib idest nimiũ grandib ac fortio. ul
tunc terra completa est. Proinde: ad utrumq
modo nr̃a disputatio referatur. Si enim uera sunt
quȩ apud illos de matre eneȩ & de patre romuli
lectitantur: quomodo possunt diis adulteria displi¬

Expanded text:
sit, dis genitos esse credant, ut eo modo animus sit, dis genitos esse credant, ut eo modo animus humanus uelut diuinae stirpis fiduciam gerens res magnas adgrediendas praesumat audacius, agat uehementius et ob hoc inpleat ipsa securitate felicius. Quae Varronis sententia expressa, ut potui, meis uerbis cernis quam latum locum aperiat falsitati, ubi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi, ubi putata sunt ciuibus etiam de ipsis dis prodesse mendacia. Aenean parere uel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere, in medio relinquamus. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur, qua quaeritur, utrum praeuaricatores angeli cum filiabus hominum concubuerint, unde natisgigantibus, hoc est nimium grandibus ac fortibus uiris, tunc terra conpleta est. Proinde ad utrumque interim modo nostra disputatio referatur. Si enim uera sunt, quae aput illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur, quo modo possunt dis adulteria displi
Abbreviated transcription (Latin):
factum est indignante menelao. illud autẽ con¬
cedente uulcano: Du enim credo non zelant con¬
iuges suas: usq adeo ut eas etiam cum hominib
dignentur habere cõmunes: Iridere fabulas
fortassis existimor: nec grauiter age̾re tanti pon-¬
deris causam. Non ergo credamus si placet: ȩneã
esse ueneris filium. Ecce concedo: si nec romulũ
martis. Si autem illud. cur non & illud: An deos
fas est hominib feminis. mares autẽ homines
deab misceri nefas: Dura uel potius non credenda
conditio : quod ex iure ueneris in concubitu mar¬
ti: licuit. hoc in iure suo ipsi ueneri non licere.
At utrumq firmatum est: auctoritate romana.
Neque enim minus credidit recentior cęsar
auiam uenerem : quam patrẽ antiquior romulus
Ego uero ista non credo. Nam & uir doctissimus
corũ uarro: falsa hȩc eẽ. quamuis non audacter
neq fidenter. pene tamen fatecur. Sed utile esse¬
ciuitatib dicit: ut se uiri fortes etiamsi falsum

Expanded text:
factum est indignante Menelao, illud autem confactum est indignante Menelao, illud autem concedente Vulcano? Di enim, credo, non zelant coniuges suas usque adeo, ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis existimor nec grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet, Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si autem illud, quur non et illud? An deos fas est hominibus feminis, mares autem homines deabus misceri nefas? Dura uel potius non credenda condicio, quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit, hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar auiam Venerem quam patrem antiquior Romulus Ego uero ista non credo. Nam et uir doctissimus eorum Varro falsa haec esse, quamuis non audacter neque fidenter, paene tamen fatetur. Sed utile ciuitatibus esse dicit, ut se uiri fortes, etiamsi falsum
Abbreviated transcription (Latin):
corruptissimis morib ad hoc mos iurndi serua¬
batur antiquus: non ut ab scelerib metu religio¬
nis ꝓhiberentur. sed ut ꝑiuria quoq scelerib cete¬
quib ut dicunt steterat illud imperium. cũ agre¬
cis preualentib ꝓbentur uicti. troianis pcierantib
singantur irati: nec adulterio paridis ut rursus
aquibusdam defendunt᷑ ut troiam descrerent suc¬
censuerunt. Auctores enim doctoresq peccatoꝵ
cẽ assolent: non ultores.
OLII Nouam inquit salustuis sicuti ego accepi
condidere atq habuere inicio troiani: qui enea duce
ꝓfugi. sedib incertis uagabant᷑. Si crgo adulteriũ
paridis uindicandũ numina censuerunt: aut magis
introianis aut certe etiã in romanis punien¬
dum fuit: quia eneȩ mater hoc fecit. Sed quomodo
in illo illud flagitiũ oderant. qui in sua socia uenere
non oderant ut alia omittam quod cum anchisa
cõmiserat. ex quo eneam pepcrerat: Anquia illud

Expanded text:
corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruacorruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque sceleribus cetequibus, ut dicunt, steterat illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt. Auctores enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores. \'Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere adque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur\'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in sua socia Venere non oderant ut alia omittam quod cum Anchise commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud
Abbreviated transcription (Latin):
tertulius edilis fun ⁊ troie. Nescientes igitur tan¬
tatis. inter cete Apollo laomedontẽ sibi negatu.¬
matrẽ ludor: em. structores moenium troianoꝵ
deuotus. igratis fuerunt: Uideant nẽ grauius
alio loco deos credere: quam diis talib pcierare:
& ludem nec ipse omerus facile credidit: qui
ad placiũ quidem contra troianos. apollinẽ autẽ
satiusanis pugnantẽ facit: cum illo ꝑiurio am.¬
placabula narret offensos. Si igitur fabulis
ꝓuosunt: erubescant talia colere numina: Si
enĩ ilis noncredunt: non obtendant troiana per¬
nitaa. aut mirentur deos periuria punisse troiana:¬
qu d̃isse romana: Unde enim coniutatio catilinae
urantatamq corrupta ciuitate habuit etiã eorũ
abandem copiã quos manus atq lirgua ꝑ iurio aut
anguine ciuili alebat: Quid enĩ aliud totiens sena¬
tores corrupti in iudicus. totiens popłs in suffragus.
uel in quibusq causis quȩ apud cũ contionibus
agebant᷑. nisi etiam pcierando peccabant: Nã

Expanded text:
manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si igitur fabulis credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis non credunt, non obtendant Troiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae aput eum contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccabant? Namque
Abbreviated transcription (Latin):
di eoꝵ quando ab eis libere colebantur. ne illis
derent obstiterant. Cum enim uariis ꝑ diuer
pora ante adientũ redemptoris nr̃i. innumera
non nullisq etam incredibilib cladib genus ce¬
retur humanũ. quos alios quam istos deos muno
colebat. excepto uno popło hebreo & quibusdã ext
ipsum popłmn. ubicũq grã diuina digni oceultiss¬
mo atq iustissimo dĩ udicio fuerunt: Veruettam
ne nimium longum faciam: tacebo aliarũ usqueqͣq
gentiũ mala grauissima. Qđ ad romã ꝑtinet roma.¬
numq imperiũ tantum loquar: idest ad ipsam
ꝓpriam ciuitatẽ. & quȩcunq illi terrarũ uel socie.¬
tate coniunctȩ. uel conditione subiectȩ sunt: quȩ
sint ꝑpessȩ ante aduentum xp̃i. cum iam ad eius
quasi corpus reipublicȩ pertinerent:
popłi romani: neque enĩ pretertundũ aut dissi-¬
mulandum est qđ & in primo libro attigi. cosdẽ
habens deos & colens. cur agrecis uictũ. captum.¬

Expanded text:
di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim uariis per diueraduentum Redemtoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum, quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia diuina digni occultissimo adque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala grauissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar, id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel societate coniunctae uel condicione subiectae sunt, quae sint perpessae ante aduentum Christi, cum iam ad eius quasi corpus rei publicae pertinerent. populi Romani, neque enim praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro adtigi eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum
Abbreviated transcription (Latin):
cum homines ꝑ quos eadem agunt᷑ obsequia. non
putasti habendos innumero qualiũcunq ciuium
romanoꝵ: in cõparabiliter supna est ciuitas clarior.:
ubi uictoria ueritas. ubi dignitas scĩtas. ubi pax
felicitas: ubi uita ecernitas. ultominus habet in
sua societate tales deos: si tu intua tales homines
habere erubuisti. Proinde si ad beatam desideras per-¬
uenire ciuitatem: deuita doemonũ societatẽ. Indig¬
ne ab honestis colunt᷑: qui ꝑ turpes placantur. Sic
isti atuã pictate remoueant᷑ purgatione xp̃iana:¬
quomodo illi atua dignitate remoti sunt notatio.¬
ne censoria: De bonis autẽ carnalib quib solis
mali pfrui uolunt. & de malis carnalib quȩ sola
perpeti nolunt. quod neq in i is habeant quam
sola mali deputant mala. quȩ noni
malos: nec erubescunt inter bona quȩ
hominũ maxxinũ bonũ. habere bona omĩa pl
scipsum. Sed req talia mala quȩ isti sola forn

Expanded text:
cum homines, per quos eadem aguntur obsequia, non cum homines, per quos eadem aguntur obsequia, non putasti habendos in numero qualiumcumque ciuium Romanorum? Incomparabiliter superna est ciuitas clarior, ubi uictoria ueritas, ubi dignitas sanctitas, ubi pax felicitas, ubi uita aeternitas. Multo minus habet in sua societate tales deos, si tu in tua tales homines habere erubuisti. Proinde si ad beatam peruenire desideras ciuitatem, deuita daemonum societatem. Indigne ab honestis coluntur, qui per turpes placantur. Sic isti a tua pietate remoueantur purgatione quomodo illi a tua dignitate remoti sunt notatione censoria. De bonis autem carnalibus, quibus solis mali perfrui volunt, et de malis carnalibus, quae sola perpeti nolunt, quod neque in his habeant, quam sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quaesit hominis maximum bonum, habere bona omnia praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant,
Abbreviated transcription (Latin):
quam isti doemones quos adhuc deos putas. omĩ gene.:¬
ri hominł sedes inuident sempiternas. Et tuipsa
non parua exparte de talib spiritib iudicasti: qͣn.¬
do ludis eos placasti. & ꝑ quos homines cosdẽ ludos
fecisti: infames eẽ uoliusti. Patere asseri libertatẽ
tuam. aduersus immundos sp̃s: qui tuis ceruicib
imposuerant sacrandã sibi & celebrandã ignomi¬
niam suã. Auctores criminũ diuinoꝵ: remouisti
ab honorib tuis. Supplica dõ uero: ut ate remo.¬
ueat illos deos qui delectant᷑ criminib suis. seu ue.¬
ris qđ ignominiosissimum est: seufalsis qđ mali¬
ciosissimum est. Bene: quod tua sponte histrionib
& scęnicis societatẽ ciuitatis patere noliusti. Sui¬
gila plenius. Nullomodo his artib placatur diui¬
na maiestas: quib humana dignitas inquinatur
Quo igitur pacto deos quitalib delectant᷑ obsequus
haberi putas innumero scãrũ cęlestium potestatum

Expanded text:
quam isti daemones, quos adhuc deos putas, omni genequam isti daemones, quos adhuc deos putas, omni generi hominum sedes inuident sempiternas. Et tu ipsa non parua ex parte de talibus spiritibus iudicasti, quando ludis eos placasti et per quos homines eosdem ludos fecisti, infames esse uoluisti. Patere adseri libertatem tuam aduersus inmundos spiritus, qui tuis ceruicibus inposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. Actores criminum diuinorum remouisti ab honoribus tuis: supplica Deo uero, ut a te remoueat illos deos, qui delectantur criminibus suis, seu ueris, quod ignominiosissimum est, seu falsis. quod malitiosissimum. Bene, quod tua sponte histrionibus et scaenicis societatem ciuitatis patere noluisti; euigila plenius! Nullo modo his artibus placatur diuina maiestas, quibus humana dignitas inquinatur. Quo igitur pacto deos, qui talibus delectantur obsequiis, haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum,
Abbreviated transcription (Latin):
moriendo uincentes. sanguine nobis hanc patri-¬
am peperere suo: ad quã patriã te inuitamus.
& exhortamur ut eius adiciaris numero cĩuium:
cuius quodã modo asylum est uera remissio pecca¬
torum. Non audias degeneres tuos. xp̃o xp̃ianisue
detrahentes & accusantes uelut tempora mala: cui
quęrant tẽpora quib nonsit quieta uita. sed potius
secura nequicia: Hȩc tibi: nũquam nec ꝓterrena patria
placuerunt. Nunc iam cȩlestẽ arripe. ꝓ qua minimũ
laborabis: & in ea ueracit̾ semꝑq regnabis. Illic enim
tibi non uestalis focus. non lapis capitolinꝰ: sed ds̃ unꝰ
& uerus. Nec metas rerũ nec tempora ponet: impe.¬
rium sine fine dabit. Noli deos falsos fallacesq reqͥrere:
abice pocius atq contempne. inueram ẽmicans liber.¬
tatem Non sunt dii. maligni sunt sp̃s: quib ȩc̃na tua
felicitas poena est. Nontam uno troianis aquib car-¬
nalẽ originem ducis. arces uidet᷑ inuidisse romanas.:

Expanded text:
moriendo uincentes sanguine nobis hanc patrimoriendo uincentes sanguine nobis hanc patriam peperere suo. Ad quam patriam te inuitamus et exhortamur, ut eius adiciaris numero ciuium, cuius quodam modo asylum est uera remissio peccatorum. Non audias degeneres tuos Christo Christianisue detrahentes et accusantes uelut tempora mala, cum quaerant tempora, quibus non sit quieta uita, sed potius secura nequitia. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. Nunc iam caelestem arripe, pro qua minimum laborabis, et in ea ueraciter semperque regnabis. Illic enim tibi non Vestalis focus, non lapis Capitolinus, sed Deus unus et uerus nec metas rerum nec tempora ponit, Imperium sine fine dabit. Noli deos falsos fallacesque requirere; abice potius adque contemne in ueram emicans libertatem. Non sunt di, maligni sunt spiritus, quibus aeterna tua felicitas poena est. Non tam Iuno Troianis, a quibus carnalem originem ducis, arces uidetur inuidisse Romanas,
Abbreviated transcription (Latin):
eorum petulantia aut repentina mutatione depo¬
nitur. aut timore uel pudore cõprimit᷑. Nichil
enim eis turpe ac flagiciosũ. spectandũ imitandũq
ꝓponitur: ubi dĩ ueri aut p̃cepta insinuantur.
aut miracula narrant᷑: aut dona laudantur.
Elis: o ꝓgenies reguloꝵ. sceuolarũ. scipionum.
fabriciorũ: hȩc potius concupisce. hȩc ab illa tur.¬
pissima uanitate & fallacissima doemonũ malig.¬
nitate discerne. Siquid inte laudabile naturalit̃
eminet. non nisi uera pietate purgatur atq ꝑficit᷑:
impietate autẽ disꝑditur. & punit᷑. Nunc iam
elige quid sequaris: ut non inte sed indõ uero
sine ullo errore lauderis: Tunc enĩ tibi gła popu¬
tiȩ. uera religio quam eligeres defuit. Exper¬
giscere. dies est: sicut exꝑrecta es in quibusdã.
de quorũ uirtute ꝑfecta. & ꝓfide uera etiam
passionib gloriamur. Qui usquequaq aduersꝰ
potestates inimicissimas confligentes. easq fortit̃

Expanded text:
eorum petulantia aut repentina mutatione depoeorum petulantia aut repentina mutatione deponitur, aut timore uel pudore conprimitur. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur, ubi ueri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur, aut dona laudantur alis o progenies Regulorum Scaeuolarum Scipionum Fabriciorum; haec potius concupisce, haec ab illa turpissima uanitate et fallacissima daemonum malignitate discerne. Si quid in te laudabile naturaliter eminet, non nisi uera pietate purgatur adque perficitur, inpietate autem disperditur et punitur. Nunc iam elige quid sequaris, ut non in te, sed in Deo uero sine ullo errore lauderis. Tunc enim tibi gloria popudicio uera religio quam eligeres defuit. Expergiscere, dies est, sicut experrecta es in quibusdam, de quorum uirtute perfecta et pro fide uera etiam passionibus gloriamur, qui usquequaque aduersus potestates inimicissimas confligentes easque fortiter
Abbreviated transcription (Latin):
placcit cernebat. Et ideo non solum illis exhibenda
quoq imitanda credebat: non illud nescio
iud uelut bonũ & honestum. qđ tã paucis & tam
occulte dicebatur. si tamen dicebat᷑: ut magis ne
in notesceret. quã ne nonfieret timeretur
iugo & societate poenali. erui per xp̃i nomen
homines & inlucẽ saluberrimȩ pietatis. ab illa
pniciosissime impietatis nocte transferri querunt᷑.
& murmurant iniqui & ingrati & illo nefario sp̃u
altius obstrictiusq possessi. quia popłi confluunt
ad eccłas casta celebritate. honesta utriusq sexus
discretione. ubi audiant quambene hic ad tempus
uiuere debeant. ut post hanc uitam beate semperq
uiuere mereant᷑. ubi scã scriptura iusticiȩq doctri-¬
na de suptriore loco in conspectu omniũ ꝑsonante.
& qui faciunt audiant ad premiũ: & qui non faci-¬
unt audiant ad iudiciũ. Quo & si ueniunt qui¬
dam taliũ preceptoꝵ irrisores homines: omnis

Expanded text:
placere cernebat; et ideo non solum illis exhibenda, placere cernebat; et ideo non solum illis exhibenda, sibi quoque imitanda credebat: non illud nescio quid velut bonum et honestum, quod tam paucis et tam occulte dicebatur si tamen dicebatur, ut magis ne innotesceret, quam ne non fieret, timereturjugo et societate poenali erui per Christi nomen homines, et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri, queruntur et murmurant iniqui et ingrati, et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi, quia populi confluunt ad ecclesias casta celebritate, honesta utriusque sexus discretione: ubi audiant quam bene hic ad tempus vivere debeant, ut post uiuere mereantur, ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium, et qui non faciunt audiant ad iudicium. Quo etsi ueniunt quidam talium praeceptorum inrisores, omnis
Abbreviated transcription (Latin):
nitate nocituri homines ꝓpter quos placabantur.
quã nocebant ipsis cũ uiciositate fedissima placaren-¬
tur: quando quidẽ ut auerceret᷑ qđ metuebatur
ab hoste. incorporib eo modo dii conciliabantur:
quo uirtus debellaretur inmentib. Qui non op¬
ponerentur defensores oppugnatorib moenium:
nisi prius fierent expugnatores morũ bonorũ.
Hanc taliũ numinũ placationẽ petulantissimã.
impurissimã. impudentissimã. nequissimã. im.¬
mundissimã. cuius auctores laudanda romanȩ
uirtutis indoles honore priuauit. tribu amouit.
annotauit turpes. fecit infames: Hanc inquã
pudendã uerȩq religioni a uersandã & de.¬
testandã taliũ numinũ placationẽ. has fabulas
indeos illecebrosas atq criminosas. hȩc ignominio¬
sa deoꝵ facta uel scelerate turpiterq cõmissa. uel
sceleratius turpiusq conficta: oculis & auribus
publicis ciuitas tota discebat: hȩc cõmissa numinib

Expanded text:
nitate nocituri homines, propter quos placabantur, nitate nocituri homines, propter quos placabantur, quam nocebant ipsi, cum vitiositate foedissima placarentur: quandoquidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus, eo modo dii conciliabantur, quo virtus debellaretur in mentibus; qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium, nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. Hanc talium numinum placationem petulantissimam, inpurissimam inpudentissimam nequissimam inmundissimam, cuius actores laudanda Romanae uirtutis indoles honore priuauit, tribu mouit, agnouit turpes, fecit infames, hanc, inquam, pudendam ueraeque religioni auersandam et detestandam talium numinum placationem, in deos illecebrosas atque criminosas, haec ignominiosa deorum facta vel scelerate tupiterque commissa, vel sceleratius turpiusque conficta, oculis et auribus publicis civitas tota discebat: haec commissa numinibus
Abbreviated transcription (Latin):
salius sp̃s occuleo inffinctu nequissimas agicans
mentes. & instat faciendis adulteriis & pascitur
factis. nisi qui etiã sacris talib oblectat᷑. constituens
in templis simulachra doemonũ. amans inludis
simulachra uicioꝵ. susurrans in occulto uerba iusti:¬
ciȩ ad decipiendos etiam paucos bonos. frequen¬
tans in anto inuitam̃ta nequiciȩ ad possidendos
tertullius edilis futurus: clamabat in aurib ciui-¬
tatis. inter cetera sui magistratus officia: sibi florã
matrẽ ludorũ celebritate placandã. Iui ludi. tanto
deuotius. quanto turpius celebrari solent. Dicit
alio loco iam consul in extremis periculis ciuitatis.
& ludos ꝑ decẽ dies factos. neq rem ullam quȩ
ad placandos deos ꝑtineret pret̾missã: quasi non
satius erat tales deos irritare temperantia quam
placare luxuria. & eos honestate etiã ad inimicitias
ꝓuocare : quam tanta deformitate lenire. Neque
cnĩ grauius fuerant quamlibet crudelissima imma¬

Expanded text:
alius spiritus occulto instinctu nequissimas agitans mentes et instat faciendis adulteriis et pascitur factis, nisi qui etiam sacris talibus oblectatur, constituens in templis simulacra daemonum, amans in ludis simulacra uitiorum, susurrans in occulto uerba iustitiae ad decipiendos etiam paucos bonos, frequentans in aperto inuitamenta nequitiae ad possidendos ter Tullius aedilis futurus, clamabat in auribus civitatis, inter caetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam: qui ludi tanto devotius, quanto turpius celebrari solent. Dicit alio loco jam consul in extremis periculis civitatis, et ludos per decem dies factos, neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret, praetermissam: quasi non satius erat tales deos irritare temperantia, quam placare luxuria; et eos honestate etiam ad inimicitias provocare, quam tanta deformitate lenire. Neque enim gravius fuerant quamlibet crudelissima imma
Abbreviated transcription (Latin):
ruit ilium non agreo
quidem quanto inuenio meliorẽ.
dux fuit: ad huc armis rempublicã reci ic
moliebatur. Horum bonoꝵ initium: non nr̃a
malos euentus habuit. Iuid ergo melius cuie nuo
urbis facere potuerunt. quid honestius. quid fub¬
lius. quid romana parentela dignius. quã meli¬
ori causȩ romanoꝵ ciuitatem seruare. & contra
parricidam romanȩ reipublicȩ portas claude¬
re : at hoc eis inquantũ eocitium uerterit: at¬
tendant defensores deorum: Deseruerint du
adulteros iliumq flãmis grecoꝵ reliquerint:
ut ex eius cinerib roma castior nasceretur. cur
& postea deseruerunt eandẽ ciuitatẽ romanis
cognatam. non rebellantem ad uersus romam
nobil em filiam. sced iustiorib eius partib fidẽ¬

Expanded text:
ruit Ilium non a Graepidanorum quidem quanto inuenio meliorem, dux fuit, adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur; horum bonorum initiorum nondum malos euentus habuit. Quid ergo melius ciues urbis illius facere potuerunt, quid honestius, quid fidelius, quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum ciuitatem seruare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium uerterit, adtendant defensores deorum. Deseruerint di adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint, ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: quur et postea deseruerunt eandem ciuitatem Romanis cognatam, non rebellantem aduersus Romam nobilem filiam, sed iustioribus eius partibus fide
Abbreviated transcription (Latin):
conspiciebamꝰ. uniuersi undiq confluentes & ubi
quisq poterat stantes. ludos qui agebant᷑ inten.¬
tissimi. spectabamꝰ: intuentes alternante cons¬
pectu hinc meretriciã pompam. illinc uirginẽ
deam. Illã suppliciter adorari: ante illã turpia
celebrari. Non ibi pudibundos mimos: nullã
uerecũdiorẽ scenicã uidimꝰ. Cuncta obscenitatis
implebant᷑ officia. Sciebatur uirginali numini
quid placeret: & exhibebatur qđ de tẽplo
domũ matrona doctior reportaret. Non nullȩ
pudentiores auertebant faciẽ ab impuris mo-¬
tibus scenicoꝵ: & artem flagitii furtiua inten:¬
tione discebant. Hominib nãq uerȩcũ dabant᷑.
ne auderent impudicos gestus ore libero cerne.¬
re: sed multominus audebant saera eiꝰ quam
uenerabantur casto corde dampnare. Hoc tam̃¬

Expanded text:
conspiciebamus, universi undique confluentes, et ubi conspiciebamus, universi undique confluentes, et ubi quisque poterat stantes, ludos qui agebantur intentissimi spectabamus, intuentes alternante conspectu, hinc meretriciam pompam, illinc virginem deam; illam suppliciter adorari, ante illam turpia celebrari; non ibi pudibundos mimos, nullam uerecundiorem scaenicam uidimus; cuncta obscenitatis inplebantur officia. Sciebatur uirginali numini quid placeret, et exhibebatur quod de templo domum matrona doctior reportaret. Nonnullae pudentiores auertebant faciem ab inpuris motibus scaenicorum et artem flagitii furtiua intentione discebant. Hominibus namque uerecundabantur, ne auderent inpudicos gestus ore libero cernere; sed multo minus audebant sacra eius, quam uenerabantur. casto corde damnare. Hoc tam
Abbreviated transcription (Latin):
uiciosa. ut totũ amittat sensũ honestatis. Proin¬
de malignitas doemonũ. nisi alicubi se quẽad¬
modũ scriptũ in nr̃is litteris nouimꝰ transfiguret
in angłos lucis: non implet negotiũ deceptio¬
nis Foris itaq popłis celeberrimo strepitu im¬
pietas impura circumsonat: & intus paucis casti¬
tas simulata uix sonat. Prebentur ꝓpatula
pudendis: & secreta laudandis. Decus latet.¬
& dedecus patet. Qđ malũ gerit᷑ om̃s conuocat
spectatores. qđ bonum dicitur uix aliqͦs inue¬
nit auditores: tanquam honesta erubescenda sint.
& in honesta glorianda. Sedubi hoc. nisi in
doemonum templis: Ubi nisi infallaciȩ diuerso¬
rus: Illud enĩ fit ut honestiores qui pauci sunt
capiant᷑ : hoc autẽ ne plures qui sunt turpissi¬
mi corrigant᷑. Ubi & quando sacrati cȩlestis
audiebant castitatis p̃cepta nescimus: ante ipsũ
tamen delubrũ ubi simulachrũ illud locatum

Expanded text:
vitiosa, ut totum amittat sensum honestatis. Proinvitiosa, ut totum amittat sensum honestatis. Proinde malignitas daemonum, nisi alicubi se, quemadmodum scriptum in nostris Litteris novimus, transfiguret in angelos lucis , non implet negotium deceptionis. Foris itaque populis celeberrimo strepitu impietas impura circumsonat, et intus paucis castitas simulata vix sonat: praebentur propatula pudendis, et secreta laudandis: decus latet, et dedecus patet: quod malum geritur, omnes convocat spectatores; quod bonum dicitur, vix aliquos invenit auditores: tanquam honesta erubescenda sint, et inhonesta glorianda. Sed ubi hoc, nisi in daemonum templis? ubi, nisi in fallaciae diversoriis? Illud enim fit, ut honestiores, qui pauci sunt, capiantur; hoc autem, ne plures, qui sunt turpissimi, corrigantur. 2. Ubi et quando sacrati Coelestis audiebant castitatis praecepta, nescimus: ante ipsum tamen delubrum, ubi simulacrum illud locatum
Abbreviated transcription (Latin):
iactare & cõmendare gestiebant: conuincuntur
fuisse p̃sentes. Qui si uere abscessissent: mitius
romani inbella ciuilia suis cupiditatib quam
illoꝵ instigationib ex arsissent. Iuȩ cũ ita sint:¬
cum palam aꝑteq turpitudines crudelitatib
mixte sint: op ꝓbria numinũ & crimina siue
ꝓdita siue conficta. ipsis exposcentib & nisi
fieret irascentib etiã certis & statutis so lennita¬
tibus consecrata illis & dicata claruerint. atque
ad omniũ oculos ut imitanda ꝓponerentur
s pectanda ꝓcesserint: quid est qđ ĩdem ipsi
doemones quise huiuscẽmodi uoluptatib im¬
mundos essẽ sp̃s confitent᷑. qui suis flagitus
& facinorib siue indicatis siue simulatis¬
tu sus. Qd siita est: hoc ipso callidior aduer¬
tenda c̃. & conuincenda malicia spirtuũ noxi¬
orum Tanta enĩ uis est ꝓbitatis & castitatis.
ut om̃is uel pene om̃is eius laude moueatur
humana natura. nec usq adeo sit turpitudine

Expanded text:
iactare et commendare gestiebant, conuincuntur iactare et commendare gestiebant, conuincuntur fuisse praesentes; qui si uere abscessissent, mitius Romani in bella ciuilia suis cupiditatibus quam illorum instigationibus exarsissent. CAPUT cum palam aperteque turpitudines crudelitatibus mixtae, obprobria numinum et crimina, siue prodita siue conficta, ipsis exposcentibus et nisi fieret irascentibus etiam certis et statis sollemnitatibus consecrata illis et dicata claruerint adque ad omnium oculos ut imitanda proponerentur, spectanda processerint: quid est, quod idem ipsi daemones, qui se huiusce modi uoluptatibus inmundos esse spiritus confitentur, qui suis flagitiis et facinoribus, siue indicatis siue simulatis suis? Quod si ita est, hoc ipso callidior advertenda est et convincenda malitia spirituum noxiorum. Tanta enim vis est probitatis et castitatis, ut omnis vel pene omnis ejus laude moveatur humana natura, nec usque adeo sit turpitudine
Abbreviated transcription (Latin):
sos incampo humanis oculis exhibentes. Haec
dicere cõpulsi sumꝰ. qm̃ pessimis morib ciuiũ.
romanã rempublicam iã antea ꝑditã fuisse.
nullamq remansisse ante aduentũ dñi nr̃i
dubitarunt. Iuam ꝑditionẽ dis suis non im¬
putant: qui mala transitoria quib boni seu
uiuant seu moriant᷑ perire non possunt. xp̃o
nr̃o imputant: cum xp̃s nr̃ tanta frequentet
ꝓmorib optimis p̃cepta contra ꝑditos mores.
dii uero ipsoꝵ nullis talib preceptis egerint
aliquid cũ suo cultore popło ꝓilla re publica
ne periret. immo cosdẽ mores uelut suis exẽplis
auctoritate noxia corrũpendo. egerunt pocius
ut perire t : Iuam non ideo tunc perisse quisqͣm
ut arbitror iam dicere audebit: quia discessere
om̃s aditis arisq relictis dii.uelut amici uirtu¬
tibus. cũ uicis hominũ offenderent᷑: quia tot
signis extoꝵ. augurioꝵ. uaticinioꝵ. quib se
tanquã prescios futuroꝵ adiutoresq p̃liorũ

Expanded text:
sos in campo humanis oculis exhibentes. Haec sos in campo humanis oculis exhibentes. Haec dicere conpulsi sumus, quoniam pessimis moribus ciuium Romanam rem publicam iam antea perditam fuisse nullamque remansisse ante aduentum Christi Iedubitarunt. Quam perditionem dis suis non inputant, qui mala transitoria, quibus boni, seu uiuant seu moriantur, perire non possunt, Christo nostro inputant: cum Christus noster tanta frequentet pro moribus optimis praecepta contra perditos mores; di uero ipsorum nullis talibus praeceptis egerint aliquid cum suo cultore populo pro illa re publica, ne periret; immo eosdem mores uelut suis exemplis auctoritate noxia corrumpendo egerunt potius, ut periret. Quam non ideo tunc perisse quisquam, ut arbitror, iam dicere audebit, quia \'discessere omnes adytis arisque relictis di\', uelut amici uirtutibus, cum uitiis hominum offenderentur; quia tot signis extorum auguriorum uaticiniorum, quibus se tamquam praescios futurorum adiutoresque proeliorum
Abbreviated transcription (Latin):
ret. sed armoꝵ scelestorũ magis magisq ardor
incresceret: mox i doemones quos illi deos pu¬
tant & colendos & uenerandos arbitr ant᷑. inter
se pugnantes hominib appartre uoluerunt: ne
imitari tales pugnas ciuica trepidaret affectio.
sed potius humanum scelus diuino excusaret᷑
exemplo. Hac astutia: maligni sp̃s etiamludos
unde multa iam dixi scenicos sibi dicari sacra¬
riq iusserunt: ubi tanta deoꝵ flagicia chea.¬
canticis
tricis: atq fabularum actionib: clebia ci
ut quisquis eos talia fecisse crederet: & quisqͥs
non crederet. sed tam̃ illos libentissime sibi
talia exhiberi cerneret: securus imitaretur.
Ne quis itaq existimaret in deos conuicia
potius quã eis dignũ aliquid scriptitas se.
ubicũque illos inter se pugnasse poetȩ cõme.¬
morarunt. ipsi ad decipiendos homines poetarũ
carmina firmauerunt: pugnas uidelicet suas
non solũ per scęnicos in theatro. uerũetiã ꝑ seip¬

Expanded text:
ret, sed armorum scelestorum magis magisque ardor ret, sed armorum scelestorum magis magisque ardor incresceret, noxii daemones, quos illi deos putantes colendos et uese pugnantes hominibus apparere voluerunt; ne imitari tales pugnas civica trepidaret affectio, sed potius humanum scelus divino excusaretur exemplo. Hac astutia maligni spiritus etiam ludos, unde multa jam dixi, scenicos sibi dicari sacrarique jusserunt: ubi deorum tanta flagitia theatricis canticis atque fabularum actionibus celebrata, et quisquis eos talia fecisse crederet, et quisquis non crederet, sed tamen illos libentitalia exhiberi cerneret, securus imitaretur. Ne quis itaque existimaret in deos conuicia potius quam eis dignum aliquid scriptitasse, ubicumque illos inter se pugnasse poetae commemorarunt, ipsi ad decipiendos homines poetarum carmina firmauerunt, pugnas uidelicet suas non solum per scaenicos in theatro, uerum etiam per se ip
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi inter se prius pugnare uisi sunt: Nan q ibi
auditisunt primum ingentes fragores: moxq
multi se uidisse nunciarunt ꝑ aliquot dies duas
acies pręliari. Quȩ pugna ubi destitit: uestigia
quoq uelut hominũ & equoꝵ. quanta de illa
conflictatione exprimi poterant: inuenerunt.
Siergo ueracit̾ interse numina pugnauerunt:
iam bella ciuilia excusantur humana Consi¬
deretur tamen: quȩ sit talium deorũ uł malicia
uel miseria Si autem se pugnasse finxerunt:
quid aliud egerunt. nisi ut sibi romani bellando
ciuiliter. tanquam deoꝵ exemplũ nullũ nefas
ad mittere uiderentur: lam enĩ coeperant bella
ciuilia: & aliquot nefandorũ prelioꝵ strages
execranda p̃cesserat. Iam multos mouerat: qđ
miles quidã dum occiso spolia detraheret. fratrẽ
nudato cadauere agnouit: ac detestatus bella
ciuilia. seipsũ ibi perimens fraterno corpori
adiuncit. Ut ergo huius tanti mali minime tedẽ¬

Expanded text:
ipsi inter se prius pugnare uisi sunt. Namque ibi ipsi inter se prius pugnare uisi sunt. Namque ibi auditi sunt primum ingentes fragores, moxque multi se uidisse nuntiarunt per aliquot dies duas acies proeliari. Quae pugna ubi destitit, uestigia quoque uelut hominum et equorum, quanta de illa conflictatione exprimi poterant, inuenerunt. Si ergo ueraciter inter se numina pugnauerunt, iam bella ciuilia excusantur humana; consideretur tamen quae sit talium deorum uel malitia uel miseria: si autem se pugnasse finxerunt, quid aliud egerunt, nisi ut sibi Romani bellando ciuiliter tamquam deorum exemplo nullum nefas admittere uiderentur? Iam enim coeperant bella ciuilia, et aliquot nefandorum proeliorum strages exsecranda praecesserat. Iam multos mouerat, quod miles quidam, dum occiso spolia detraheret, fratrem nudato cadauere agnouit ac detestatus bella ciuilia se ipsum ibi perimens fraterno corpori adiunxit. Ut ergo huius tanti mali minime taede
Abbreviated transcription (Latin):
signũ. inuitulino iecore apparuit. Iualia sicdii
iusti dare solerent. ac non doemones impii: ꝓfecto
illis extis nefaria pocius atq ipsi sillȩ grauit̃ noxia
mala futura monstrarent. Neq cium ciꝰ clignica.
ti tantum ꝓfuit illa uictoria: quantũ nocuit cu¬
piditati: qua factum est ut immoderacis inhians.
uli du uere tristia uetq lugenda: non enatis. non
auguris: non cuius quã somno ut uaticinio p̃nunci¬
abant. Magis cnĩ cimebant ne corrigeret᷑ quã ne
uinceret᷑: inimo satis agebant ut uictor cuuum
gloriosus. uictus atq captiuus nefandis uicus.
& ꝑhȩc ipsis etiã doemonib multo obstrictius
subderetur
Uinc uero quis non intelligat. quis non uideat.
nisi quitales deos imitari magis elegit quam
diuina grã abeoꝵ societatate separari quantũ
moliantur maligni isti sp̃s exemplosuo uelut
diuinã auctoritatẽ prebere scelerid qđ etiam
inquadam campaniȩ lata planiae ubi non mul.¬
topost cuuiles acies nefario preho conflixerunt.

Expanded text:
signum in vitulino jecore apparuit. Qualia signa si dii justi dare solerent, ac non daemones impii, profecto illis extis nefaria potius atque ipsi Syllae graviter noxia mala futura monti tantum profuit illa uictoria, quantum nocuit cupiditati; qua factum est, ut inmoderatis inhians et . Haec illi di uere tristia uereque lugenda non extis, non auguriis, non cuiusquam somnio uel uaticinio praenuntiabant. Magis enim timebant ne corrigeretur quam ne uinceretur. Immo satis agebant, ut uictor ciuium gloriosus uictus adque captiuus nefandis uitiis et per haec ipsis etiam daemonibus multo obstrictius subdereturinc uero quis non intellegat, quis non uideat, nisi qui tales deos imitari magis elegit quam diuina gratia ab eorum societate separari, quantum moliantur maligni isti spiritus exemplo suo uelut diuinam auctoritatem praebere sceleribus? quod etiam in quadam Campaniae lata planitie, ubi non multo post ciuiles acies nefario proelio conflixerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
terrere uel excitare. Sed si semꝑ hoc possent. nec
aliud secretiore ac superiore potestate contra eoꝵ&
conatum sepe aliter ageretur. semꝑ in potestate
haberent paces bellicasq uictorias: quȩ semꝑfere
ꝑhumanorũ animoꝵ motus accidunt. Quas tam̃
plerunq contra eoꝵ fieri uoluntatẽ. non solũ fabulȩ
multa mentientes. & uix ueri aliquid uel indicantes
uel significantes: sed etiam ipsa romana confitet᷑
cum aduersus acheos regemq aristonicũ bellaret᷑:
quatriduo fleuisse nunciatus est. Ex quo ꝓdi¬
gio aruspices territi. cum id simulachrũ in mare
putauissent ẽẽ ꝓiciendum: cumani senes int̾cesser̃.
atq retulerunt tale ꝓdigium & antiochi & persis
bello ineodem apparuisse figmento: & quia roma¬
nis feliciter ꝓuenisset. ex senatus consultu eidem
apollini sua dona eẽ missa testati sunt. Tunc uelut
peritiores acciti arus pices: responderunt sinulachri

Expanded text:
terrere uel excitare; sed I si semper hoc possent nec terrere uel excitare; sed I si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur, semper in potestate haberent paces bellicasque uictorias, quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt; quas tamen plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae fabulae multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel significantes, sed etiam ipsa Romana confitetur cum aduersus Achiuos regemque Aristonicum bellaretur, quatriduo fleuisse nuntiatus est; quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putauissent esse proiciendum, Cumani senes intercesserunt adque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento, et quia Romanis feliciter prouenisset, ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. Tunc uelut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri
Abbreviated transcription (Latin):
la uirtute ꝓpulerant: socus atq amicis auxilia
portabant. magisq dandis quam accipiendis
beneficus. amicitias parabant. Decenter his artib
roma creuit. Sed regnante numa. ut tam longa
pax esset utrum irruebant imꝓbi belloq tẽtabant.
an nichil eorum fiebat ut posset pax illa ꝑsistere :
Sienim bellis etiam tum roma lacessebat᷑ nec armis
arma obuia ferebantur: quib modis agebatur
ut nulla pugna superati. nullo martio impetu
territi sed arent᷑ inimici: his modis semꝑ ageretur.
aͣ semꝑ roma clausis iani portis. pacata regnaret:
Quodsi inpotestate non fuit: non ergo roma pacẽ
habuit quandiu dii eoꝵ. sed quandiu homines
finitimi circumquaq uoluerunt. qui eã nullo
bello ꝓuocauerunt: Nisi forte di tales etiã id
homini uendere audebant. qđ alius homo uoluit
siue noluit. Interest quidem. iam uitio ꝓprio ma-¬
las mentes: quatinus sinantur isti doemones uel

Expanded text:
la uirtute propulerant, sociis adque amicis auxilia la uirtute propulerant, sociis adque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant. Decenter his artibus Roma creuit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset, utrum inruebant inprobi belloque tentabant, an nihil eorum fiebat, ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obuia ferebantur: quibus modis agebatur, ut nulla pugna superati, nullo Martio impetu territi sedarentur inimici, his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Quod si in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit, quamdiu di eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque uoluerunt, qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte di tales etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit siue noluit. Interest quidem iam uitio proprio, malas mentes quatenus sinantur isti daemones uel
Abbreviated transcription (Latin):
cupiditate agitabatur. sua cuiq satis placebaN.
An ut tã multum augeretur. imperium. debuit
ficri qđ uirgilius detestatur dicens. deterior donec
paulatim ac decolor ȩtas. & belli rabies: & amor
successit habendi: Sed plane ꝓtantis bellis suscep.¬
tis & gestis. iusta defensio romanoꝵ est: qđ uruen¬
tib sibi importune inimicis. resistere cogebat
non auiditas adipiscende laudis humane: sed
necessitas tuendȩ salutis & libertatis. Ita sit plane:
Nam postquam res eorum sicut scribit ipse salustius
legibus. moribus. agris aucta sacis ꝓspexbie
pollens uidebatur. sicuti pleraq mortaliũ n
inuidia exopulentia orta est. Igitur reges poptiq
finitimi bello temptare: pauei ex amicis auxilio ẽt
Nam ceteri metu ꝑculsi: apericulis aberant. At
romani domi miliciȩq intenti: festinare. parãre.
alius alium hortari. hostib obuiam ire. libertatẽ.
patriam. parentesq armis tegere. Post ubi pericu¬

Expanded text:
cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant\'. cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant\'. An ut tam multum augeretur imperium, debuit fieri quod Vergilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim et decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est, quod inruentibus sibi inportune inimicis resistere cogebat non auiditas adipiscendae laudis humanae, sed necessitas tuendae salutis et libertatis. Ita sit plane. Nam postquam res eorum, sicut scribit ipse Sallustius, legibus moribus agris aucta satis prospera satisque pollens uidebatur, sicut pleraque mortalium habentur, inuidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello tentare; pauci ex amicis auxilio esse, nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare, alius alium hortari, hostibus obuiam ire, libertatem patriam parentesque armis tegere. Post ubi pericu
Abbreviated transcription (Latin):
uix post tã multos annos ab urbe condita usque
ad augustũ ꝓ magno miraculo unus cõmemorat᷑
annus post primum bellũ punicum. quo belli por¬
tas romani claudere potuerunt: An respondent qđ. Caͫ. xͫ.¬
nisi assidus sibiq continue succedentib bellis
romanum imperiũ tam longelateq non posset
augeri. & tam grandi gła diffamari : Idonea uero
causa: Ut magnum eẽt imperium zcur eẽ deberet
inquietũ : Nonne incorporib hominum satius est
modicam staturam cum sanitate habere quam ad
molem aliquam giganteam ꝑpetius afflictionib
peruenire. nec cum ꝑueneris requiescere. sed qͣnto
grandiorib membris. tanto maiorib agitari ma¬
lis : quid autẽ mali eẽt ac non pocus plurimũ
boni si ea tempora ꝑdurarent quȩ ꝑstrinx̃ salustius
ubi ait. igitur inicio reges. nãm interris nomen
imperii id primum fuit. diuersi pars ingeni ũ.
alii corpus exercebant. etiam tũ uita hominũ sine

Expanded text:
uix post tam multos annos ab Urbe condita usque uix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum, quo belli portas Romani claudere potuerunt? CAPUT X. An nisi adsiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea uero causa! Ut magnum esset imperium, quur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanitate habere quam ad molem aliquam giganteam perpetuis adflictionibus peruenire, nec cum perueneris requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto maioribus agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora perdurarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait: \'Igitur initio reges nam in terris nomen imperii id primum fuit diuersi pars ingenium, alii corpus exercebant; etiamtum uita hominum sine
Abbreviated transcription (Latin):
inuenerunt: tantomagis ipsi occupauerunt.
Nam quid ille molitus sit. & quib artib deos tales
sibi uel illi ciuitati consociare potuerit. uarro ꝓdit:
autem qrua de beneficus eorum questio est:
magnum beneficium est pax. sed ueri dĩ beneficiũ
est: plerumq etiam sicut sol sicut pluuia. uitęt
alia subsidia suꝑ ingratos & nequam. Sed si hoc tã
magnum bonum du illi romȩ uel pompilio contu.¬
lerunt. cur imperio romano ꝑ ipsa tempora lauda.¬
bilia idnumquam postea prestiterunt : An utiliora
erant sacra cum instituerent᷑. quam cũ instituta
celebrarentur : At quitunc nondum erant: sed ut
essent ad debant᷑. Postea uero iam erant: quȩ ut
ꝓdessent custodiebant᷑. Quid ergo est quod illi quad¬
raginta & tres uel ut alii uolunt triginta & nouẽ
anni intam longa pace transacti sunt regnante
numa. & postea sacris uistitutis dusq ipsis qͥ eisdẽ
sacris fuerant inuitati iam prȩsidib atq tutorib.

Expanded text:
inuenerunt, tanto magis ipsi occupauerunt. inuenerunt, tanto magis ipsi occupauerunt. Nam quid ille molitus sit et quibus artibus deos tales sibi uel illi ciuitati consociare potuerit, Varro proditautem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax, sed Dei ueri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum di illi Romae uel Pompilio contulerunt, quur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea uero iam erant, quae ut prodessent custodiebantur. Quid ergo est, quod illi quadraginta tres uel, ut alii uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque tutoribus
Abbreviated transcription (Latin):
Edia roma custodienda cõmis¬
unem piam iameos romȩ habitare
satuiinis pugnx pugnante fimbria cecidit iliũ¬
pudunt : erude erant quando fimbria deleuit iliũ:
eni suis nonci llium erant quando agallis ipsa roma
u ut misa est. Sedut sunt auditu acutissimi
quds satam i rimi. ad uocem anseris cito redierunt:
cuantatam: apitolinũ collem qui remanserat tue.¬
ab inem eterum: ad alia defendenda seriuis sunt
IETiaM numam pompiliũ successorẽ romuli
elusse creduntur. ut toto regni sui tempore
uel iem haberet. etiam portas quȩ bellis patere
Esolent clauderet: eo merito scilicet: quia roma¬
nis multa sacra constituit. Illiuero homini pro
tanto ocio graculandum fuit: si modo id reb salu¬
brib scisset impendere. & ꝑniciosissima curiosita¬
te neglecta. dm̃ uerum uera pietate ꝑquirere:
Nunc autẽ non ei dii contulerunt illud ocium: sed
eum minus fortasse decepissent. si ociosũ minime
repperissent. Quanto enĩ minus eum occupatũ

Expanded text:
ia Roma custodienda commisspiam, jam eos Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Iliupud Romam erant, quando Fimbria delevit Ilium apud Ilium erant, quando a Gallis ipsa Roma ncensa est: sed ut sunt auditu acutissimi que celerrimi, ad vocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur: caeterum ad alia defendenda serius suntHi etiam Numam Pompilium successorem Romuli uuisse creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet et Iani portas, quae bellis patere adsolent, clauderet, eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi uero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset inpendere et perniciosissima curiositate neglecta Deum uerum uera pietate perquirere. Nunc autem non ei di contulerunt illud otium, sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime repperissent. Quanto enim minus eum occupatum