comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
constitutũ et tam̃ sic assentiar ut aliis illum laqueis teneã. Eodem
enim quo nollet reuoluetur ut dicat et materiã de qua mudus est
et mundũ qui de materia est natura extitisse. Cum ergo ip̃am na¬
turam deumn esse contendã. Nec enim põt facere mirabilia idest ma¬
xima rõne constatitia nisi qui ht̃ mentẽ prouidentiã potestatẽ ita¬
fiet ut deus fecerit omĩa nec quicq esse possit omnino quod nõ
origine adeo traxerit.At idem quociens epicureus est ac nõ uult
adeo factum esse mundũ querere solet quib manib quibus
machinis. quibus uectibus. qua molitione tantũ hoc opus fece¬
rit. Uideret fortasse si eo tempore potuisset esse quo deus fecit:
Sed ne ꝑspiceret homo dei oꝑa uoluit eũ inducere in hũc mutidũ
nisi ꝑfectis omnib. Sed ne induci quidẽ poterat. Quõ etum sub¬
sisteret cum fabricaretur desuꝑ celum terra subter fundaretur

Expanded text:
constitutum; et tamen sic assentiar, ut aliis illum laqueis teneam. Eodem constitutum; et tamen sic assentiar, ut aliis illum laqueis teneam. Eodem enim, quo nolet revolvetur, ut dicat, et materiam de qua mundus est, et mundum qui de materia est, natura extitisse: cum ego ipsam naturam Deum esse contendam. Nec enim potest facere mirabilia, id est maxima ratione constantia, nisi qui habet mentem, providentiam, potestatem. Itafiet, ut Deus fecerit omnia, nec quidquam esse possit omnino, quod non originem a Deo traxerit. At idem quoties Epicureus est, et non vult a Deo factum esse mundum, quaerere solet quibus manibus, quibus machinis, quibus vectibus, qua molitione hoc tantum opus fecerit. Videret fortasse, si eo tempore potuisset esse, quo fecit. Sed ne perspiceret homo Dei opera, noluit eum inducere in hunc mundum, nisi perfectis omnibus. Sed ne induci quidem poterat: quomodo enim subsisteret, cum fabricaretur desuper coelum, terraque subter fundaretur;
Abbreviated transcription (Latin):
enim suscepisset disputationẽ qua deorum naͣm tolleret de qua
phi gariebant omnẽ diuinitatẽ ignorantia ueri putauit esse iollẽ¬
dam. Itaq deos potuit tollere quia nõ erant.Cum autẽ prouidẽtiã
diuinã que est inimo deo conaretur euertere quia contra uerita¬
tem niti ceꝑat deficientib argumẽtis inhane foueã necc̃ia decidit
unde se extricare nõ posset.hic ergo illum teneo herentẽ teneo de¬
fixum: quo lucilius qui contra disserebat obmutuit. hie estergo
cardo rerum hic uertũtur omĩa. Explicet se cotta si põt hac uora¬
gine proferat argumẽta quib doceat semꝑ fuisse materiã quam
nulla prouidẽtia effecerit osteridat quomõ quicqͣ ponderosĩ et
graue aut esse potuerit sine auctore aut ĩmutari ualuerit. ac de¬
sierit esse quod semꝑ fuit ut inciꝑet esse quod nunq fuit. Que si do¬
cuerit tam̃ demũ assentiar ne mundũ quidẽ diuina prouidentia

Expanded text:
enim suscepisset disputationem, qua deorum naturam tolleret, de qua enim suscepisset disputationem, qua deorum naturam tolleret, de qua philosophi garriebant, omnem divinitatem ignorantia veri putavit esse tollendam. Itaque deos potuit tollere, quia non erant. Cum autem providentiam divinam, quae est in uno Deo, conaretur evertere, quia contra veritatem niti coeperat, deficientibus argumentis, in hanc foveam necessario decidit, unde se extricare non posset. Hic ergo illum teneo haerentem, teneo defixum, quo Lucilius, qui contra disserebat, obmutuit. Hic est ergo cardo rerum; hic vertuntur omnia. Explicet se Cotta, si potest, ex hac voragine; proferat argumenta, quibus doceat semper fuisse materiam, quam nulla providentia effecerit. Ostendat, quomodo quidquam ponderosum et grave, aut esse potuerit sine auctore, aut immutari valuerit, ac desierit esse, quod semper fuit, ut inciperet esse, quod numquam fuit. Quae si docuerit, tum demum assentiar, ne mundum quidem divina providentia
Abbreviated transcription (Latin):
multis post seculis extitit delirus epicurus qui auderet tegare idꝙ
est euidenitissimũ studio scilicet inueniẽdi noua ut nomĩe suo cõsti¬
tueret disciplinã et quia nhil noui potuit repire. ut tñ dissentire
aceteris uideretur uetera uoluit euertere. In quo illum circũlatrã¬
tes phi omẽs coarguerunt. Certius est igitur mundũ prouidẽtia in¬
structum qͣ materiã. prouidentia conglobatam. Quare nõ opor
tuit putare id circo mundũ nõ esse diuina prouidẽtia factũ. quia
materid eius diuina prouidẽtia facta nõ sit. Sed ꝗr mũdus diui¬
na prouidẽtia sit effectus et̃ materiã factã esse diuinitus. Credibi¬
lius est ẽnim materiã poxius adeo factam: quia deus ip̃e põt omnia
q̃ munidũ adeo nõ esse factum: quia sine mẽte rationie consilio x¬
nihil fieri põt Uerum hoc nõ Ciceronis estculpa. sed secte. Cum

Expanded text:
multis post saeculis extitit delirus Epicurus, qui auderet negare id quod multis post saeculis extitit delirus Epicurus, qui auderet negare id quod est euidentissimum, studio scilicet inueniendi noua, ut nomine suo constitueret disciplinam. et quia nihil noui potuit reperire, ut tamen dissentire a ceteris uideretur, uetera. uoluit euertere: in quo illum circumlatrantes philosophi omnes coarguerunt. certius est igitur mundum prouidentia instructum quam materiam prouidentia conglobatam. quare non tuit putare, idcirco mundum non esse divina providentia factum, quia materia ejus divina providentia facta non sit: sed quia mundus divina providentia sit effectus, et materiam esse factam divinitus. Credibilius est enim materiam potius a Deo factam, quia Deus omnia potest, quam mundum a Deo non esse factum, quia sine mente, ratione, consilio nihil fieri potest. Verum haec non Ciceronis est culpa, sed sectae. Cum
Abbreviated transcription (Latin):
assumpsit tanq̃ probatioe nõ indigeret: cum id multo esset
iticercius q illud ꝑꝑ quod assumptũ est.Si nõ est inquit adeo fit̾a
materia nec mudus adeo factus est. exfalso maluit colligere qđ
falsum est q̃ ex uero quod uerum. Et tũ debeant incerta de icer¬
tis probati hic probationẽ sumpsit exĩcerto adeuertendũ quod
erat certũ.Hlam diuina prouidẽtia effectũ esse mundũ ut tace ã
deter axĩo trisinegisto. qui hoc predicat taceã de carmib sybil¬
larum que ideri nũciant taceã de prophetis. qui opus mũdi et
opificium dei uno spiritu et pari uoce testãtur ẽt inter pħos perie
imi uersos conuenit. Id enim pythagorei. stoici pipatetici. que sũt prĩ¬
cipales omniũ discipline deniq aprimis illis septem sapientib aso¬
crate usq ad platonẽ pro cõfesso et indubitato hĩtum est donec utiꝰ

Expanded text:
adsumpsit, tamquam probatione non indigeret, cum id multo esset adsumpsit, tamquam probatione non indigeret, cum id multo esset incertius quam illud propter quod adsumptum est. si non est inquit a deo facta materia, nec mundus a deo factus est. ex falso maluit colligere quod est falsum quam ex uero quod uerum, et cum debeant incerta de certis probari, hic probationem sumpsit ex incerto ad euertendum quod erat certum. nam diuina prouidentia efFectum esse mundum, ut taceam de Trismegisto qui hoc praedicat, taceam de carminibus Sibyllarum quae idem nuntiant, taceam de prophetis qui opus mundi et opificium dei uno spiritu et pari uoce testantur, etiam inter philosophos niuersos conuenit; id enim Pythagorei Stoici Peripatetici, quae sunt principales omnium disciplinae. denique a primis illis septem sapientibus ad Socraten usque ac Platonem pro confesso et indubitato habitum est, donec unus
Abbreviated transcription (Latin):
teria tũ cum factus est exea mũdus: et inucium quoq hũit.Nã
quod destruitur edifficatum est: quod soluitur alligatũ quod fi¬
nitur inceptum. Si ergo excõmutatione ac fine materie colli¬
gitur hũisse principiũ. aquo alio fieri nisi adeo põt: Solus igitur
deus est qui factus nõ est. et id circo destruere alia põt ip̃e destrui
non põt. ꝑmanebit semꝑ meo quod fuit: quia nõ est aliunde
ꝯeteratus nec ornatus nec natiuitas eius ex aliqua re altera
pendet que illum mutuata dissoluat: exse ip̃o est.ut ĩprimo
diximus libro. et ideo talis est qualem esse se uoluit: ĩpassibilis
ĩmutabilis incorruptibilis beatus. eternius. Iara uero illa cõclusio¬
qua st̃uat terinĩauit: Tullius multo absurdior. Ꝙ si materia ĩ¬
quit adeo nõ est facta. nec terra quidẽ et aqua. et aer et ignis x
adeo tatus. Qrͣ callide ꝑiculum preteruolauit.Si eni suꝑius ld̾

Expanded text:
teria, tum cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. Nam teria, tum cum factus est ex ea mundus, et initium quoque habuit. Nam quod destruitur, aedificatum est; quod solvitur, alligatum; quod finitur, incoeptum est. Si ergo ex commugitur habuisse principium, a quo alio fieri nisi a deo potuit? solus igitur deus est qui factus non est, et idcirco destruere alia potest, ipse destrui non potest. permanebit semper in eo quod fuit, quia non est aliunde generatus, nec ortus ac natiuitas eius ex aliqua re altera. pendet, quae illum mutata dissoluat. ex se ipso est, ut in primo diximus libro, et ideo talis est qualem esse se uoluit, inpassibilis inmutabilis incorruptus beatus aeternus. iam uero illa coqua sententiam terminavit Tullius, multo absurdior. « Quod si materia, inquit, a Deo non est facta, nec terra quidem, et aqua, et aer, et ignis a deo factus est. quam callide periculum pra.eteruolauit! sic enim superius illut
Abbreviated transcription (Latin):
Quod accipit uim dissolubile est qđ dissoluitur ititeribit: quod
interit ortum sit necesse est. Quod ortũ est hũit foritẽ unde ori¬
retur. idest factorẽ aliquẽ sentientẽ prouuiduĩ pitumq fatiendi.
Ises profecto nec ullus aliusq deus. Qui quoniã sensu ratione
prridentia. potãte uirture. preditus est et animantia et in aĩata
creare et efficere põt.quia tenet quomõ sit quicq: fatiendũ. Ma¬
teria uõ semꝑ fuisse non põt qr mutationẽ nõ caꝑet si fuisset.
Quod etum semꝑ fuit semꝑ esse nõ desinit: et unde ab fuit pri¬
cipium ab esse hinc ẽt̃ finem necesse est. Qum ẽt facilius est ut
id quod hũit initium fine careat:qͣ ut hẽat finẽ quod inicio
si fieri exea tion põt.nec materia quidẽ erit.Materia est enim
oxqua fit aliquid. Ottie autẽ ex quo fit: quia recipit opificis ma¬
num destruitur et aliud esse incipit.Ergo quoniã finẽ hũit ma¬

Expanded text:
Quod accipit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod Quod accipit vim, dissolubile est. Quod dissolvitur, interit. Quod interit, ortum sit necesse est. Quod ortum est, habuit fontem unde oriretur, id est factorem aliquem sentientem, providum, peritumque faciendi. Is est profecto, nec ullus alius quam Deus. Qui quoniam sensu, ratione, providentia, potestate, virtute praeditus est, et animantia, et inanima creare et efficere potest, quia tenet quomodo quidque sit faciendum. Materia vero semper fuisse non potest, quia mutationem non caperet, si fuisset. Quod enim semper fuit, semper esse non desinit; et unde abfuit principium, abesse hinc etiam finem necesse est. Quin etiam facilius est, ut id quod habuit initium, fine careat, quam ut habeat finem, quod initio Si fieri ex ea non potest, nec materia quidem erit. Materia enim est, ex qua fit aliquid. Omne autem ex quo fit, quia recepit opificis manum, destruitur, et aliud esse incipit. Ergo quoniam finem habuit ma
Abbreviated transcription (Latin):
et quẽ ad modũ fiat anteq est: et quẽ ad modũ constet. postquã
fuerit effectum deniq is facit aliquid. qui habet uoluntotem
ad faciendũ et manus ad id quod uoluit implendũ. Quod aũt
insensibile est iners et torpidum semperq iscet. tuhil inde ori¬
ri põt. ubi nullus est motus uoluntarius. Nam si omne anim al
ratione constat certe nasci non põt exeo quod ratione preditu
nõ est. nec aliunde accipi põt id quod ibi unde petitur nõ est nec
tamen cõmoueat aliquẽ ꝙ animalia quedã deterra nasci ui¬
deritur. hec enim nõ terra ꝑ se gignit sed spiritus dei sine quo
nihil gignitur. Hon ergo deus exmateria quia sensu preditũ exĩ¬
sensibili sapiens exbruto impatibile de impatibili exꝑs corporis
de corporali nunqͣ põt oriri: sed materia pocius exdeo est. Qaud¬
quid est enim solido. et contrectabili corpore accipit eternã uim.

Expanded text:
et quemadmodum fiat, antequam est, et quemadmodum constet, postquam et quemadmodum fiat, antequam est, et quemadmodum constet, postquam fuerit effectum. Denique is facit aliquid, qui habet voluntatem ad faciendum et manus ad id quod voluit implendum. Quod autem insensibile est, iners et torpidum semper jacet, et nihil inde oriri potest, ubi nullus est motus voluntarius. Nam si omne animal ratione constat, certe nasci ex eo non potest, quod ratione praeditum non est; nec aliunde accipi potest id, quod ibi, unde petitur, non est. Nec tamen commoveat aliquem, quod animalia quaedam de terra nasci videntur. Haec enim non terra per se gignit, sed spiritus Dei, sine quo nihil gignitur. Non ergo Deus ex materia, quia sensu praeditum ex insensibili, sapiens ex bruto, impatibile de patibili, expers corporis de corporali numquam potest oriri: sed materia potius ex Deo est. Quidquid enim est solido et contrectabili corpore, accipit externam vim.
Abbreviated transcription (Latin):
factum. et quicq nõ ab ip̃o factum est potestatẽ dei et nomẽ ami¬
ttet. At enim mã nunq facta est. sicut deus qui exmateria fecit
hunc mundũ. duo igitur constituũtur eterna et ꝗdem inter
se contraria quod fieri sine discordia et ꝑnicie nõ põt collidant
enim necesse est es quorũ uis ac ratio diuersa est. Sic utraq x¬
eternia esse nõ poterunt si repugnãt. quia suꝑare alterũ necesse
est. Ergo fieri non põt ꝗn eterni nã sit simplex ut inde omnia
uelũt exfonte descenderint. Itaq aut deus exmateria ortus est
aut materia exdeo. Quid horum sit uerius facile est intelligi.
Ex his enim duobus alterũ sensibile est alterum sensibile est al¬
terum caret sensu potestas fatiendi aliquid nõ põt esse nisi ineo
quod senitit: quod sapit: quod cogitat: quod mouetur: nec incipi
aut fieri aut consumari quicq põt: nisi fuerit rõne preuisum:

Expanded text:
factum est quidquam non ab ipso, jam et potestatem Dei, et nomen amifactum est quidquam non ab ipso, jam et potestatem Dei, et nomen amittet. At enim materia nunquam facta est, sicut Deus, qui ex materia fecit hunc mundum. Duo igitur constituuntur aeterna, et quidem inter se contraria; quod fieri sine discordia et pernicie non potest. Collidant enim necesse est ea quorum vis et ratio diversa est: sic utraque aeterna esse non poterunt, si repugnant, quia superare alterum necesse est. Ergo fieri non potest, quin aeterni natura sit simplex, ut inde omnia, velut ex fonte, descenderint. Itaque aut Deus ex materia ortus est, aut materia ex Deo. Quid horum sit verius, facile est intelligi. Ex his enim duobus alterum sensibile est, alterum caret sensu. Potestas faciendi aliquid non potest esse, nisi in eo quod sentit, quod sapit, quod cogitat, quod movetur. Nec incipi, aut fieri, aut consummari quidquam potest, nisi fuerit ratione provisum;
Abbreviated transcription (Latin):
tuit. nõ quã ipse faceret sed quã heret patam ĩmonõ oportuit.¬
Enit enim deus minoris potestatis si exꝑato facit quod est hominis:
faber sine ligno nihil edifficabit quia lignum ip̃m facere nõ põt
Hon posse autẽ imbecilitatis est humane deus uero facit sibi ipse
materiã quia põt.Posse enim dei est nam si nõ põt deus nõ est. ho¬
mo facit exeo quod est quia ꝑ mortalitatẽ imbecilis est ꝓ imbecili¬
tatem diffinite ac modice potestatis. deus autẽ facit exeo quod non
est. ꝗr peternitatẽ fortis est ꝑfortitudinẽ potestatis ĩmense que
que fine ac mõ caret. sicut uita factoris. Quid ergo mirũ si facturus
mundũ deus prius materiã de qua faceret preꝑauit.et preꝑauit
exeo quod nõ erat qr nephas est deum aliunde aliquid mutuari.
cum exip̃o uel inipso sint omnia.Ham si est aliquid ante illum Ø

Expanded text:
tuit non quam ipse faceret sed quam haberet paratam. quod situit non quam ipse faceret sed quam haberet paratam. quod sierit enim deus minoris potestatis, si ex parato facit; quod est hominis. faber sine ligno nihil aedificabit, quia lignum ipsum facere non potest; non posse autem inbecillitatis humanae est. deus uero facit sibi ipse materiam, quia potest: posse enim dei est; nam si non potest, deus non est. homo facit ex eo quod est, quia per mortalitatem inbecillus est, per inbecillitatem definitae ac modicae potestatis; deus autem facit ex eo quod non est, quia per aeternitatem fortis est, per fortitudinem potestatis inmensae, quae mundum Deus, prius materiam de qua faceret praeparavit, et praeparavit ex eo quod non erat? quia nefas est Deum aliunde aliquid mutuari, cum in ipso vel ex ipso sint omnia. Nam si est aliquid ante illum, et si
Abbreviated transcription (Latin):
esse omĩa si consiliũ non hẽt efficere nihil põt.Si autem generãdi
et fatiendi potens est b̃t ergo consiliũ et propterea deus sit necesse
est. nec alio nomie appellari põt ea uisitiqua inest: et prouidetia
excogitandi et solertia potestasq fatiendi. Melius igitur Seneca õis
stoicorum acutissimus qui uidit nihil aliud esse nam qͣ deum. Eigo
inquit deũ non laudabimus: cui naturalis est uirtus. nec illam di
dicit exullo. ĩmo laud abimus. Quãius enim naturalis illi sit: sibi il¬
lam dedit quo deus ipse nã est. Cumigitur ortum rerum tribius
nature ac detrahis deo in codem lito hositans uersurã solius: A quo
enim fieri negas ab eodem plane fieri mutato noĩe confiteris.
Sequitur ineptissima compatio ut faber inquit cum ꝗđd edif¬
ficaturus est. nõ ipse facit materiã sed utitur ea que sit parata.
fictorq item cera. sic isti prouidẽtie diuine mam esse presto opor¬

Expanded text:
esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest. Si autem generandi esse omnia, si consilium non habet, efficere nihil potest. Si autem generandi et faciendi potens est, habet ergo consilium et propterea Deus sit necesse est. Nec alio nomine appellari potest ea vis, in qua inest, et providentia excogitandi, et solertia potestasque faciendi. Melius igitur Seneca omnium stoicorum acutissimus, qui vidit « nil aliud esse naturam, quam Deum. Ergo, inquit, Deum non laudabimus, cui natudicit ex ullo. immo laudabimus. quamuis enim na.turalis illi sit, sibi illam dedit, quoniam deus ipse natura est. cum igitur ortum rerum tribuis naturae ac detrahis deo, in eodem luto haesitans uersura soluis, Geta. a quo enim fieri negas, ab eodem plane fieri mutato nomine confiteris. sequitur ineptissima comparatio. ut faber inquit cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed utitur ea qufictorque item cera, sic isti providentiae divinae materiam praesto esse opor
Abbreviated transcription (Latin):
Indiget autẽ si rubil moliri põt nisi ab altero illi mãteria inĩstret:¬
Quod si sit imꝑfecte unq uirtutis et erit iam potentior iudicãdus ma¬
terie institutor. Quo ergo nomĩe appellabitur qui potentia deũ uĩcit:
Siquidem maius est propria facere qui aliena disponere.Si autes
fieri non põt. ut sit potentius deo quicq que necesse est ꝑfecte esse
uirtutis potestatis rõnis. Idem igitur materie fictor est qui et reꝵ
exmateria constantiũ.Neq ẽnim deo nõ faciente et inuito esse
aliquid aut potuit aut debuit. Sed prohabile est inquit materiã
rerum hr̃e et habuisse uim et naturã suam. Quam uim potuit
hr̃e nullo dante. quã naturã nullo dante generante: Si hũit
uim ab aliquo eam sumpsit. Aquo autẽ sumere nisi adeo potuit:
procreari. Si hũit naturã que utiq anascendo dicitur nata est.
Aquo autẽ nisi adeo potuit procreari: Hatura enim qua dicitis orta

Expanded text:
indiget autem, si nihil moliri potest, nisi a.b altero illi materia, ministretindiget autem, si nihil moliri potest, nisi a.b altero illi materia, ministretquod si fit, inperfectae utique uirtutis est, et erit iam potentior iudicandus materiae institutor. quo ergo nomine appellabitur qui potentia deum uincit? siquidem maius est propria facere quam aliena disponere. si autem fieri non potest ut sit potentius deo quicquam, quem necesse est perfectae esse uirtutis potestatis rationis, idem igitur materiae fictor est qui et rerum ex materia constantium. neque enim deo non faciente et inuito esse aliquid aut potuit aut debuit. sed probabile est inquit materiam rerum et habere et habuisse uim et naturam suam. quam uim potuit hvim, ab aliquo eam sumpsit. A quo autem sumere, nisi a Deo potuit? Porro si habuit naturam, quae utique a nascendo dicitur, nata est. A quo autem, nisi a Deo potuit procreari? Natura enim, qua dicitis orta
Abbreviated transcription (Latin):
pugnarit eosqui prouidentiã nõ esse dixerurt idem nuit q prodito
aliquis aut trarisfuga prouidentiã conatus est tollere.It quo si cõ¬
tradicere uelis nec eogitatione opus est nec labore. Sua illi dicra
recitando sunt. Hec enuim poterit ab ullo Citero ꝙ ac icerone ue¬
bemeritius refutari. Sed corcedamus hoc mori et instituto acha¬
demicorum ut liceat homib ualde liberis dicere ac sentire que
uelint. sentẽtias p̃ius corisi deremus. Hon est inquit probable ma¬
teriam rerum adeo factam. Quibis hoc argumẽtis doces: Nihl
enum dixisti quare hoc nõ sit prohabile. Itũq inihi econtrario
uel mexime probabile uidetur. nec tamen ternere uidetur copi¬
tanti plus esse oliquid indeo quẽ profecto adimbecilitatẽ homitis
redigis. cui nibil aliudqͣ opificiũ concedis. Quo igitur ab homĩe
diuina illauis differet: si ut homo sic ẽt deus ope indiget aliena.

Expanded text:
pugnauerit eos qui prouidentiam non esse dixerunt, idem nunc quasi proditor pugnauerit eos qui prouidentiam non esse dixerunt, idem nunc quasi proditor aliquis aut trans fuga prouidentiam conatus est tollere. in quo si contra dicere uelis, nec cogitatione opus est nec labore: sua illi dicta recitanda sunt; nec enim poterit ab ullo Cicero quam a Cicerone uehementius refutari. sed concedamus hoc mori et instituto Academicorum, ut liceat hominibus ualde liberis dicere ac sentire quae uelint: sententias ipsas consideremus. non est inquit probabile materiam rerum a deo factam. quibus hoc argumentis doces? nihil enim dixisti quare hoc non sit proba-bile. itaque mihi e contrario uel maxime probabile uidetur, nec tamen temere uidetur, cogitanti plus esse aliquid in deo, quem profecto ad inbecillitatem hominis redigis, cui nihil aliut quam opificium concedis. quo igitur ab homine diuina illa uis differet, si ut homo sic etiam deus ope indiget aliena?
Abbreviated transcription (Latin):
so aceruo sepatis. inordinẽq descriptis instruxisse mundũ ꝑiter et
ornasse. Quibus facile est respondere potestatẽ dei nõ intellioẽ tib
quẽ credant nihil efficere posse: nisi exmateria subiacente ac prita.
In quo errote etiamphi fuerunt. Ham Cicero de natura deorum
disputanis ait. Sic primũ igitur nõ est probabile eam mater:ã rerũ
unde omnia orta sunt esse diuins prouidentia effectõ sedet habere
et huisse uim et naturã suam. ut igitur faber cũ quid edifficatiuꝰ
est nõ ipse facit materiã sed utitur ea que sit pata. fictorq item cera
sic isti prouidẽtie diuine materiã presto esse oportuit: nõ quã ipse fo
et aqua et aer: et ignis adeo factus est .O. quẽ multa sunt uitia ĩ his
decem uersib Prumũ ꝙis qui in aliis disputationibs. et lidris fere
omibus prouidẽtie fuerit assertor: et qui acerrimis argumẽtis im¬

Expanded text:
so aceruo separatis in ordinemque discriptis instruxisse mundum pariter et so aceruo separatis in ordinemque discriptis instruxisse mundum pariter et ornasse. quibus facile est respondere potestatem dei non intellegentibus, quem credant nihil efficere posse nisi ex materia. subiacente ac parata.: m quo errore etiam philosophi fuerunt. nam Cicero de natura deorum disputans ait sic: primum igitur non est proba-. bile eam materiam rerum unde omnia. orta. sunt esse diuina prouidentia effectam, sed et habere etha-buisse uim et naturam suam. ut igitur faber cum quid aedificaturus est, non ipse facit materiam, sed utitur ea quae sit parata, fictorque item cera, sicet aqua et aer et ignis a deo factus est. o quam multa sunt uitia in his decem uersibus! primum quod is qui in aliis disputationibus et libris fere omnibus pronidentia-e fuerit adsertor et qui acerrimis argumentis in
Abbreviated transcription (Latin):
bono ad malum trãscendit: suoq arbitrio quod illi adeo liberu
fuerat. datum contrariũ sibi nomen asciuit.Unde apparet cũ¬
ctorum malorũ fontem esse liuorem. Inuidit eni antecessori suo
qui deo patri ꝑsceuerando tamen comprobatus ẽt et carus est.
Nlunc ergo exbonio ꝑse malum effectũ greci
lant. Hlos criminatorẽ uocamus ꝙ crĩmina inque ip̃e inlicit ad
deum deferat. Exorsus igitur deus fabricã mũdi illum primũ
et maximũ filium prefecit oꝑi uniuerso eoq simul et cõsiliato¬
loco et uirtus eius et nomen et ratio enarranda nobiserit.Herio que¬
rat exquibus ista materiis tom magno ram mirifica opo deus fecerit.
Omnia enim fecit exnihilo nec audiendi sunt poete. qui qiũt chao
inprincipio fuisse idest confusionẽ rerum atq elemeniorã Postea
uero deum diremisse omnẽ illam congeriẽ sitigulisq rebus excõsu¬

Expanded text:
bono ad malum transcendit; suoque arbitrio, quod a Deo illi liberum bono ad malum transcendit; suoque arbitrio, quod a Deo illi liberum datum fuerat, contrarium sibi nomen adscivit. Unde apparet cunctorum malorum fontem esse livorem. Invidit enim illi antecessori suo, qui Deo Patri perseverando, cum probatus, tum etiam charus est. Hunc ergo ex bono per se malum effectum Graeciλον appelant; nos criminatorem vocamus, quod crimina, in quae ipse illicit, ad Deum deferat. Exorsus igitur Deus fabricam mundi, illum primum et maximum Filium praefecit operi universo, eoque simul et consiliatoloco et virtus, et nomen ejus, et ratio enarranda nobis erit. Nemo quaerat, ex quibus ista materiis tam magna, tam mirifica opera Deus fecerit; omnia enim fecit ex nihilo. Nec audiein principio fuisse, id est confusionem rerum atque elementorum, postea uero deum diremisse omnem illam congeriem singulisque rebus ex confu
Abbreviated transcription (Latin):
Apon am igitur istorum õium rõtiem quo facilius resdiffi¬
ciles et obscure intelligãtur et bas ornnes simulati numinig
ꝑstigias reuelabo. quibus inducti homines aueritatis uia longius
recesserunt. Sed repetã longȩ alcius. ut siquis adlegendũ ueri
exꝑs. et ignatus accesserit instituatur aiq intellioat quod tã¬
dem sit caput horum et causa malorum et lumĩe accepto sug
ac tocius generis humani ꝑspiciat errores. Cum esset deus adex¬
cogitatidũ prudẽtissimus ad fatiendũ solertissimus anteqͣ ordi¬
netur hoc opus mũdi quoniã boni et consumati boni fons ĩip̃o
erat sicut est semꝑ ut ab eo bonũ tanq̃ riuus oriretur. lonꝯeq
proflueret produxit similẽ sui spiritum qui esset uirtutib pris
dei preditus. Quomõ autem id uoluerit ĩ quarto docere conabi¬
mur libro. deitide fecit alterum inquo indoles diuine stirpisØ
nõ ꝑmansit. Ita suapte inuidia tanq̃ ueneno infectus est. et ex

Expanded text:
ponam igitur omnium istorum rationem, quo facilius res difficiles et obscurae intelligantur, et has omnes simulati numinis praestigias revelabo, quibus inducti homines, a veritatis via longius recesserunt. Sed repetam longe altius; ut si quis ad legendum veri expers et ignarus accesserit, instruatur, atque intelligat, quod tandem sit Caput horum et causa malorum; et, lumine accepto, suos ac totius generis humani perspiciat errores. Cum esset Deus ad excogitandum providentis simus, ad faciendum solertissimus, antequam ordiretur hoc opus mundi quoniam pleni et consummati boni fons in ipso erat, sicut est semper, ut ab eo bonum tamquam rivus oriretur, longeque proflueret, produxit similem sui spiritum, qui esset virtutibus Dei Patris praeditus. Quomodo autem id voluerit, in quarto libro docere conabimur . Deinde fecit alterum, in quo indoles divinae stirpis non permansit. Itaque suapte invidia tamquam veneno infectus est, et ex
Abbreviated transcription (Latin):
uine religioriis puranda est que sola efficit: ut homo hominem
carum habeat eumq sibi fraternitatis uinculo sciat esse con¬¬
uitictum. siquidem pater idem hom̃ibus deus ẽ: ut dei patris¬
q cõis br̃ficia cum his qui nõ hñt partiatur. nulli noceat. tił¬¬
lum premat. nõ fores claudat hospiti nõ surẽ precanti sed sit
largus betieficus. liberalis quas regias esse laudes tullius existi¬¬
mauit. Hec est ꝑtofecto iusticia, et hoc aureum seculũ. quod e
ioue regnante primũ corruptũ mox et ip̃o et om̃i eius proge¬
nie cõsecrata. deorũq multorũ cultu suscepto fuerat õẽ splatũ¬

Expanded text:
vinae religionis putanda est; quae sola efficit ut homo hominem vinae religionis putanda est; quae sola efficit ut homo hominem carum habeat, eumque sibi fraternitatis vinculo sciat esse constrictum: siquidem pater idem omnibus Deus est, ut Dei, patrisque communis beneficia cum iis qui non habent, partiatur, nulli noceat, nullum premat, non fores claudat hospiti, non aurem precanti; sed sit largus, beneficus, liberalis, quas regias esse laudes Tullius existimavit. Haec est profecto justitia, et hoc aureum saeculum, quod Jove primum regnante corruptum, mox et ipso, et omni ejus progenie consecrata, deorumque multorum suscepto cultu, fuerat omne sublatu
Abbreviated transcription (Latin):
occisione deleuerat. Quid mirũ si omnis multitudo ĩ solito trie¬
tu pressa inunius adulationẽ concesserat.Hunc uenerabantur.
huic hotiorẽ maxitnũ deferebant: et qm̃ mores ac uitta regis imi¬
tari genus obsequi iudic ababatur: et abiecerunt om̃es pietatem
ne exprobrare tegi scelus uiderẽtur si pie uiuerent. Sic assidua
imitatione corrumpi diuitiũ fas reliquerunt et paulatim male
uiuendi consuetudo mos factus est. Nec iam quicqͣ ex antece dẽtis
seculi pio ac optimo statu mansit. Sed expulsa iustitia. et uerita¬
tem secum tahens reliquit homĩb errorẽ ignorantiã cecitatẽ.
Imprudentes igitur poete. ꝗ eam confugisse cetitierunt ad iouis
regnũ. si enim seculo quod uocant aureum iustitia intẽta fuit
aioueq pulsa est.qui aureum secũ cõmutauit. Seculi autem
cõmutatio et expulsis iusticie nihil aliud ut dixi.qͣ desertio di¬

Expanded text:
occidione deleverat? Quid mirum, si omnis multitudo, insolito meoccidione deleverat? Quid mirum, si omnis multitudo, insolito metu pressa, in unius adulationem concesserat? Hunc verebantur, huic honorem maximum deferebant. Et quoniam mores ac vitia regis imitari, genus obsequii judicatur, abjecerunt omnes pietatem, ne exprobrare regi scelus viderentur, si pie viverent. Sic assidua imitatione corrupti, divinum fas reliquerunt; et paulatim male vivendi consuetudo mos factus est. Nec jam quidquam ex antecedentis saeculi pio atque optimo statu mansit: sed explosa justitia, et veritatem secum trahens, reliquit hominibus errorem, ignorantiam, caecitatem. Imprudentes igitur poetae, qui eam confugisse cecinerunt ad Jovis regnum. Si enim saeculo, quod vocant aureum, justitia in terra fuit, a Jove utique pulsa est, qui aureum saeculum commutavit. Saeculi autem commutatio, et expulsio justitiae, nihil aliud, ut dixi, quam desertio di
Abbreviated transcription (Latin):
supba et timida ĩequalitate gaudebant. altioresq se ceteris Ø¬
horũbus satellitũ coĩtatu. et ferro. et ĩsigni ueste fulgebãt. hic
honores sibi et purpuras et fasces inuenerunt. Ut securiũ ꝗladio¬
rũq terrore subnixi qͣ iure dominorũ ꝑcussis: ac pauentibus
imꝑarent. In hac conditiõe humanã uitam rex ille constituit ꝗ
delato ac fugato ꝑente nõ regnum. sed impiã tyramnidẽ ui et
hotñbus armatis occupauit: et aureum illud iustũq seculum
sustulit coegitq homĩes malos et impios fieri uel ex hoc ip̃o ꝙ
eos auertit. adeo ad se adorandum ꝙ tertor in solentissiẽ potãtis
expresserat. Quis enim nõ metueret eum.quẽ arma cingebant
quẽ ferri et gladiorũ insuetus fulgor cirtũdabat. Aut cui partẽt
alieno. qui ne patri suo quidem peꝑcerat.Quẽ uero inetueret
qui titanũ robustam: et uiribus excellentẽ gentem bello uicerat

Expanded text:
superba et tumida inaequalitate gaudebant; altioresque se caeteris superba et tumida inaequalitate gaudebant; altioresque se caeteris hominibus, satellitum comitatu, et ferro, et insigni veste faciebant. Hinc honores sibi, et purpuras, et fasces invenerunt, ut securium gladiorumque terrore subnixi, quasi jure dominorum perculsis ac paventibus imperarent. In hac conditione humanam vitam rex ille constituit, qui, debellato ac fugato parente, non regnum, sed impiam tyrannidem vi et hominibus armatis occupavit; et aureum illud justumque saeculum sustulit, coegitque homines malos et impios fieri, vel ex hoc ipso, quod ipsos avertit a Deo ad se adorandum: quod terror insolentissimae potestatis expresserat. Quis enim non metueret eum, quem arma cingebant, quem ferri et gladiorum fulgor insuetus circumdabat? aut cui parceret alieno, qui ne patri quidem suo pepercerat? Quem vero metueret, qui Titanum robustum et excellentem viribus gentem bello vicerat,
Abbreviated transcription (Latin):
Uorum omniũ malorum fons cupiditas erat que scilicet
ex contemptu uere maiestatis erupit.Hon tantũ enim nõ
pticipabant aliis hi quibus aliquid effluebat: sed aliena quoq ra¬¬
piebant inpriuatũ lucrum trahentes omĩa. et que ante inusus
Shominũ ẽt̃ singuli laborabant: inpaucorũ domos conferebant.
Ut enim seriutio ceteros subiugarent: ĩ primis necĩa uite sub¬¬
ducere et colligere ceꝑunt.eaq firmiter cõclusa seruare. ut bñfi¬
tia celestia facerẽt sua nõ propter humanitatẽ que nulla ĩ his
erat. sed ut omĩa cupiditatis et auaritie instrum̃ta cõraderent
leges etiã sibi iustitie nomĩe minutas iniquissimas iustissimasq
sanxerunt quibus rapinas. et auarinã contrauim multitudinis
nerẽtur tantũ igitur autoritate. quantũ uiribus aut opibus:
aut militia preualebant: et ꝗm̃ nullum inhis uestigiũ iusti¬
tie fuit cuius offitia sunt huanitas equitas misenicordia iã

Expanded text:
uorum omnium malorum fons cupiditas erat: quae scilicet ex contemptu verae majestatis erupit. Non tantum enim, non participabant alios ii quibus aliquid affluebat: sed aliena quoque rapiebant, in privatum lucrum trahentes omnia, et quae antea in usus hominum etiam singuli laborabant, in paucorum domos conferebantur. Ut enim servitio caeteros subjugarent, in primis necessaria vitae subducere et colligere coeperunt, eaque firmiter conclusa servare, ut beneficia coelestia facerent sua; non propter humanitatem, quae nulla in ipsis erat, sed ut omnia cupiditatis et avaritiae instrumenta corraderent. Leges etiam sibi nomine justitiae iniquissimas injustissimasque sanxerunt quibus rapinas et avaritiam suam contra vim multitudinis tuerentur. Tantum igitur auctoritate, quantum viribus, aut opibus, aut malitia praevalebant. Et quoniam nullum in his vestigium justitiae fuit, cujus officia sunt humanitas, aequitas, misericordia, jam
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ quia singuli quoq cetus hereticorũ se potissimũ christi anos
et suam esse catholicã eccłiam putant. Sciendum est illam ẽẽ uerã
inqua est confessio et penitentia que peccata et uulnera quibus
subiecta est imbecilitas carnis salubriter curat hec interim paucis
ad monendi gratia retuli nequis errorẽ fugere cupienis maiore
implicetur errore dum penetrale ueritatis ignorat.postea pleniꝰ
et uerius contra omẽs mendatiorũ factas proprio sꝑatoq ope re
pugnabimus sequitur ut qm̃ satis de religione uera et sapiẽtia
locuti sumus. in proximo libro de iustitia disseramus. Expl¬

Expanded text:
tamen quia singuli quique coetus haereticorum se potissimum Christianos, tamen quia singuli quique coetus haereticorum se potissimum Christianos, et suam esse Catholicam Ecclesiam putant, sciendum est illam esse veram, in qua est confessio et poenitentia, quae peccata et vulnera, quibus subjecta est imbecillitas carnis, salubriter curat. Haec interim paucis admonendi gratia retuli, ne quis errorem fugere cupiens, majori implicetur errore, dum penetrale veritatis ignorat. Postea plenius et uberius contra omnes mendaciorum sectas proprio separatoque opere pugnabimus. Sequitur, ut, quoniam satis de religione vera et sapientia locuti sumus, in proximo libro de justitia disseramus.
Abbreviated transcription (Latin):
recto et celestes literas corruꝑunt: ut nouã sibi doctrinã. sine
ulla radice. ac stabilitate componerẽt. Hon nulli autẽ falsorũ
propharum uaticinio illecti de quib. et ueri propłx et ipse
predixerat exciderunt adoctrina dei: et traditionẽ ueram re¬
liquerunt: sed illi omẽs demonicis fraudibus irretiti quas pro¬
spicere et cauere debuerãt diuini nomen et cultũ ꝑ imprudẽ¬¬
seu quilibet alii nomĩantur xp̃ianii esse desiuerunt ꝗ christi
nomĩe amisso humana et externa uocabula induerunt.Sola
igitur catholica eccłia est que uerum cultũ retinet hic est fons
ueritatis hoc domicilium fidei hoc templũ dei. q̃i quis uel nõ intrauerit
uel aquo siquis exierit aspe uite ac salutis eterne alienus est.Neminem
sibi oporter ꝑtinaci concertatiõe blandiri. Agitur enim deuita ac salu¬¬
te cui nisi caure ac diligenter consulatur amissa et extinctaerit.s

Expanded text:
recto et coelestes litteras corruperunt, ut novam sibi doctrinam sine recto et coelestes litteras corruperunt, ut novam sibi doctrinam sine ulla radice ac stabilitate componerent. Nonnulli autem falsorum prophetarum vaticinio illecti, de quibus, et veri prophetae, et ipse praedixerat, exciderunt a doctrina Dei, et traditionem veram reliquerunt. Sed illi omnes daemoniacis fraudibus irretiti, quas prospicere et cavere debuerant, divinum nomen et cultum per imprudenseu quilibet alii nominantur, christiani esse desierunt, qui Christi nomine amisso, humana et externa vocabula induerunt. Sola igitur catholica Ecclesia est, quae verum cultum retinet. Hic est fons eritatis, hoc domicilium fidei, hoc templum Dei, quo si quis non intraverit, vel a quo si quis exiverit, a spe vitae ac salutis aeternae alienus est. Neminem sibi oportet pertinaci concertatione blandiri. Agitur enim de vita et salute: cui nisi caute ac diligenter consulatur, amissa et extincta erit. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
tis. et ecc̃am dissipatent. sed hi quotũ fides fuit lubrica cũ deũ
nosce se et colere simulatẽt augendis opibus, et honori studentes
affectabant maximũ sacerdotiũ apotioribus secedere cum
suffragatoribus suis maluerunt:q eos ferre prepositos: quib
concupierant ipsi ante preponi. Quidam uõ nõ satis celestibus
litteris eruditi. cum ueritans accus atoribus respondere non
possent obicientibus uel ĩpossibile uel incongrues eẽ. ut deus in
urerum mulieris se includeret. nec celestem illam maiestatem
ad tantã infirmitate potuisse deduci: ut homĩbus cõtemptui
derisui cõtumelie ludibrio esset: postremo etiã cruciamenta
ꝑferret atq execrabili patibulo figeretur. Que om̃ia cum neq
ĩgenio neq doctrina defendere ac refutare possent nec enim
uim ronemq penitus piudebant deprauati sunt abitinere

Expanded text:
tis, et Ecclesiam dissiparent. Sed ii, quorum fides fuit lubrica, cum Deum tis, et Ecclesiam dissiparent. Sed ii, quorum fides fuit lubrica, cum Deum nosse se et colere simularent, augendis opibus et honori studentes, affectabant maximum sacerdotium, et a potioribus victi, secedere cum suffragatoribus suis maluerunt, quam eos ferre praepositos, quibus concupierant ipsi ante praeponi. Quidam vero non satis coelestibus litteris eruditi, cum veritatis accusatoribus respondere non possent, objicientibus vel impossibile, vel incongruens esse, ut Deus in uterum mulieris includeretur, nec coelestem illam majestatem ad tantam infirmitatem potuisse deduci, ut hominibus contemptui, derisui, contumeliae et ludibrio esset, postremo etiam cruciamenta perferret, atque excecrabili patibulo figeretur: quae omnia cum neque ingenio, neque doctrina defendere ac refutare possent nec enim vim rationemque penitus pervidebant, depravati sunt ab itinere
Abbreviated transcription (Latin):
Ed qm̃ multe hereses extiterunt et instinctib demonũ
populus dei scissus est determinãda est nobis ueritas bre¬
uitetꝰ et in suo proprio domicilio collocanda ut siquis aquam
uite cupiet haurie nõ ad detritos lacus deferatur qui non
hñt ueniã sed ubertimũ dei nouerit fontẽ. quo itigatus pemni
luce potiatur. Ante omia scire nos conuenit: et ip̃m et legatũ eius
predixisse ꝙ plurime secte et hereses herent existere que con¬¬
cordiam sancti coporis rumꝑent ac monuisse. ut sũma prudẽ¬¬
tia caueremus nequando inlaqueos et fraudes illius ad uersarii
nt̃i. cum quo nos deus luctari uolui ĩcideremus. Quorũ pleri
q ĩmemores deserto itinere celesti uias sibi deuias ꝑ ãfractus
et precipitia condiderũt: ꝑ quam ꝑtem plebis incautã et sim¬
plicem ad tenebras mottẽq deducerent. Quod quatenus accĩ¬
derit exponã. fuerunt quidã nõtum uelminus stabilita fide
uelminus docti uel minus cauti qui discidium facerent unita¬

Expanded text:
m multae haereses extiterunt, et instinctibus daemonum populus Dei scissus est: determinanda est nobis veritas breviter, et in suo proprio domicilio collocanda; ut si quis aquam vitae cupiet haurire, non ad detritos lacus deferatur, qui non habent venam, sed uberrimum Dei noverit fontem, quo irrigatus perenni luce potiatur. Ante omnia scire nos convenit, et ipsum, et legatos ejus praedixisse, quod plurimae sectae et haereses haberent existere, quae concordiam sancti corporis rumperent, ac monuisse, ut summa prudentia caveremus, ne quando in laqueos et fraudes illius adversarii nostri, cum quo nos Deus luctari voluit, incideremus. Tum dedique immemores, deserto itinere coelesti, vias sibi devias per anfractus et praecipitia condiderunt; per quas partem plebis incautam et simplicem, ad tenebras mortemque deducerent: quod quatenus acciderit, exponam. Fuerunt quidam nostrorum vel minus stabilita fide, vel minus docti, vel minus cauti, qui discidium facerent unita
Abbreviated transcription (Latin):
priores qui se sapientes putauerũt intellexit nullo humaniostu¬
dio posse ad sapĩam ꝑueniri. et ideo nõ oportere in cõprehense
atq imꝑfecte rei ꝑfectum nomen imponi.Itaq cum ab eo q̃¬
est aluid esse. quod quent aliud quod queritur: nec quesitio ip̃a
recta est quia nibil põt inuenire.Ego uero ne studiosos quidem
sap̃ie phos esse concesserim. quia illo studio ad sapientiã nõ per¬
ueniriu Ham si facultas inueniẽde ueritatis huic studio sub¬
iaceret et si esset idstudium tanq̃ iter ad sapientiã aliquando
esset inuenta. Cum uõ tot temporib tot ingeniis ineus inquisi¬
tione contritus nõ sit comprehensa apparet nullã ibi esse Capi
crinam. Non ergo sapĩe student qui phantur sed ip̃i studere se¬
pritant qr illud quod querunit ubi aut quale sit nesciunt.Siue

Expanded text:
priores, qui se sapientes putaverunt, intellexit nullo humano stupriores, qui se sapientes putaverunt, intellexit nullo humano studio posse ad sapientiam perveniri, et ideo non oportere, incomprehensae atque imperfectae rei perfectum nomen imponi. Itaque cum ab eo quest aliud esse, quod quaerit; aliud, quod quaeritur: nec quaesitio ipsa recta est, quia nihil potest invenire. Ego vero ne studiosos quidem sapientiae philosophos esse concesserim, quia illo studio ad sapientiam non pervenitur. Nam si facultas inveniendae veritatis huic studio subjaceret, et si esset id studium tamquam iter ad sapientiam, aliquando esset inventa. Cum vero tot temporibus, tot ingeniis in ejus inquisitione contritis non sit comprehensa, apparet nullam esse ibi sapientiam. Non ergo sapientiae student, qui philosophantur: sed ipputant, quia illut quod quaerunt ubi aut quale sit nesciunt. siue
Abbreviated transcription (Latin):
Unc quoniã duobus priorib libris teligionũ falsitas demon¬
strata est: nec nõ origo ip̃o tocius erroris exposita huius libri
inus est phiam quoq ostendere qͣ inanis et falsa sit ut omtii
errore sublato ueritas parefacta clarescat Ordiamur itaq acõi
adexcidendum omne corpus. si tam̃ põt corpus uocari cuius s.¬
ꝑtes ac membra discordent: nec ulla compage inter se cohereant
sed qͣr disiecta ac dissipata palpitare pocius uideant᷑ quã uiuere
pħia est ur nomen indicat ip̃q diffiniunt studiũ sapĩe.Ut̃
significatiote. Qui enim sapĩe studet utq nondũ sapit: sed ut
saꝑe possit studet.inceteris artib studium quid efficiat. et quo
tendat apparet: quas cum discendo aliquis assecutus ẽ. Iam nõ
studiosus artificiĩ sed artifex nomĩatur. At enim uerecũ die stu¬
diosos se sapiente nõ sapientes uocauerũt. ymo uero pythago¬
ras qui hoc primus nomen iuenit cum paulo plussapet ꝗͣ illi

Expanded text:
unc, quoniam duobus prioribus libris religionum falsitas demonstrata est nec non origo ipsa totius erroris exposita., huius libri munus est philosophiam quoque ostendere quam inanis et falsa sit, ut omni errore sublato ueritas patefacta clarescat. ordiamur itaque a comad excindendum omne corpus, si tamen potest corpus uocari, cuius partes ac membra discordent nec ulla compage inter se cohaereant, sed quasi disiecta et dissipata palpitare potius uideantur quam uiuere. Philosophia est, ut nomen indicat ipsique definiunt, studium sapientiae. unde significatione? Qui enim sapientiae studet, utique nondum sapit, sed ut sapere possit studet. In caeteris artibus, studium quid efficiat, et quo tendat, apparet. Quas cum discendo aliquis assecutus est, jam non studiosus artificii, sed artifex nominatur. At enim verecundiae causa studiosos se sapientiae, non sapientes vocaverunt. Immo vero Pythagoras, qui hoc primus nomen invenit, cum paulo plus saperet, quam illi
Abbreviated transcription (Latin):
diuine potãtis immachinandis itmerib astrorum quia pħi nõ ui¬
debant animalia esse sidera putauerunt: tanq̃ pedibus et sponte:
nõ diuiria rõne procederent. Cur autẽ illa excogitauerit deusquis
non intelligit scilicet ne solis lumĩe decedente nimilĩ ceca nox tetris
atq horrendis tenebris ingrauesceret. nocereiq uiuentib. Itaq et ce¬
lum simulmira uarietate distinxit et tenebras ip̃asmultis minutis
luminib temꝑauit. Quanto igitur naso prudentius.q illi qui sapi¬
entie studere se putant: qui sentit adeo lumĩa illa ut horrorẽ teriebra¬
rum depellerent instituta. Iscum librũ. quo phenome nabreuiter c̃¬
prehendit his tribus uersibus termĩauit. Tot nũo taliq deussitu¬
lacra figura Imposuit celo: perq atras sparsa ie nebras. Clara prui¬
nose iuissit dare lumĩa nocti.o si fieri non põt. ut stelle diisini ergo

Expanded text:
divinae potestatis in machinandis itineribus astrorum, quia philosophi non vidivinae potestatis in machinandis itineribus astrorum, quia philosophi non videbant, animalia esse sidera putaverunt; tamquam pedibus, et sponte, non divina ratione procederent. Cur autem illa excogitaverit Deus, quis non intelligit? Scilicet ne solis lumine decedente, nimium caeca nox tetris atque horrentibus tenebris ingravesceret, noceretque viventibus. Itaque et coelum simul mira varietate distinxit, et tenebras ipsas multis minutisque luminibus temperavit. Quanto igitur Naso prudentius, quam illi, qui sapientiae studere se putant, qui sentit a Deo lumina illa, ut honorem tenebrarum depellerent, instituta! Is eum librum, quo Φαινόμενα breviter comprehendit, his tribus versibus terminavit: Tot numero, talique Deus simulacra figura Imposuit coelo, perque atras sparsa tenebras Clara pruinosae jussit dare lumina nocti. Quod si fieri non potest, ut stellae dii sint; ergo
Abbreviated transcription (Latin):
illa uera nõ potuit machinari: et efficere que potuit solertia hom̃is
imitatione sitiulare. Utrum ne igitur stoicussi astrorũ figuras in
illo ere pictas effictasq uidisset suo illa consilio moueri diceret ac nõ
pocius artificis ingenio: In est ergo siderib ratio ad ꝑ agendos meatus
suos apta. sed dei est illa ratio qui et fecit et regit omnia: nõ ipsorũ side¬
rum que mouẽtur: Nam si stare solem uoluisset et perpetuus utiq x
dies esset.ltem si motus astra non hẽrent: quis dubitat sempiternam
noctem futurã fuisse. Sed ut diei ac noctis uices essent moueri ea uoliur:
et tam uarie moueri. ut nõ modo lucis atq tenebrarũ mutue uicissi¬
tudinus fierent. quib laboris et quietis alterria spatia constaret. sed
etiam frigoris et laboris caloris: ut diuersorũ temporũ uis ac potestas
uel generandis. uelmaturandis frugib conueniret. Quã solertiam

Expanded text:
illa vera non potuit machinari et efficere quae potuit solertia hominis illa vera non potuit machinari et efficere quae potuit solertia hominis imitatione simulare? Utrumne igitur stoïcus, si astrorum figuras in illo aere pictas effictasque vidisset, suo illa consilio moveri diceret, ac non potius artificis ingenio? Inest ergo sideribus ratio ad peragendos meatus suos apta: sed Dei est illa ratio, qui et fecit, et regit omnia, non ipsorum siderum, quae moventur. Nam si solem stare voluisset, perpetuus utique dies esset. Item, si motus astra non haberent, quis dubitet sempiternam noctem fuisse futuram? Sed ut diei ac noctis vices essent, moveri ea voluit: et tam varie moveri, ut non modo lucis ac tenebrarum mutuae vicissitudines fierent, quibus laboris et quietis alterna spatia constarent; sed etiam frigoris et caloris, ut diversorum temporum vis ac potestas, vel generandis, vel maturandis frugibus conveniret. Quam solertiam