comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta est: Ergo & terra uita est cꝰ Ergo & lignũ
uita est c Dicimus quidem lignum uitam.
sed scđm intellectũ lignum qrueis. unde
accepimus uitam Ergo & lapis uita este
In honestum est sic intellegere. nerursus
nobis subrepat eadem sordi dissima secta.
manicheorum & dicat quia hab& uitam
lapis & hab& animam paries: & resticula
haba animã. & lana & uestis: Solent enim de¬
lirantes dicere. & cum repressi fuerint & de¬
pulsi : quasi descripturis proferunt dicentes :
& quid dictum est qđ factum est m illo uita ẽ
Sienim omnia in ipso facta sunt: omnia uita
sunt: Nͤte inducant. pronuntia sic Qđ
factum est̃ hic sub distingue. & deinde infer.
millo uita est: Quid est hoc e Facta est ter¬
ra: sed ipsa terra quae facta est non est uita:
Est autem in ipsa sapientia spiritaliterratio
quaedam quaterra facta est: haec uita est:
artam primo in arte hab& artam: Sienim
artam marte non haberae. unde illam fabri¬

Expanded text:
ta est; ergo et terra vita est, ergo et lignum ta est; ergo et terra vita est, ergo et lignum vita est. Dicimus quidem lignum vitam, sed secundum intellectum lignum crucis, unde accepimus vitam. Ergo et lapis vita est. Inhonestum est sic intelligere, ne rursum nobis subrepat eadem sordidissima secta Manichaeorum, et dicat quia habet vitam lapis, et habet animam paries, et resticula habet animam, et lana et vestis. Solent enim delirantes dicere, et cum repressi fuerint et repulsi, quasi de Scripturis proferunt dicentes: Utquid dictum est, Quod factum est in illo, vita est? Si enim omnia in ipso facta sunt, omnia vita sunt. Non te abducant: pronuntia sic, Quod factum est; hic subdistingue, et deinde infer, in illo vita est. Quid est hoc? Facta est terra, sed ipsa terra quae facta est, non est vita: est autem in ipsa Sapientia spiritualiter ratio quaedam qua terra facta est; haec vita est. aber facit arcam. Primo in arte habet arcam: si enim in arte arcam non haberet, unde illam fabri
Abbreviated transcription (Latin):
umi tum iuisti & iratus es. d pulicibus resiste
ut dormias Cognosce quisis Nam ut nout¬
ritis fr̃s. propter suꝑbiam nostram domandã
creata ista sunt: quae molesta nobis essent:
Populum pharaonis superbum potuit ds̃ do¬
mare deursis. deleonibus. deserpentibus.
muscas & ranas illis inmisit : ut rebis uilissi¬
mis superbia domareur: Omnia ergo fr̃s.
omnino omma ꝑ ipsum facta sunt: & sine
ipso factum est nichil. Sed quomodo ꝑ illum fac¬
ta sunt omniac. Quod factum est̃ millo uita
est: Potest enimsic dici quod factum est in
illo uita est. Ergo totum uita est: si sic pro¬
nuntiauerimus. Quid enim non in illo factũ
estc Ipse est enim sapientia dĩ. & dicitur in
psalmo omnia insapientia fecisti: Siergo
xp̃s est sapientia dĩ. & psalmus dicit. om̃ia
insapientia fecisti: omnia sicut ꝑ illum facta
ita in illo factssunt: Siergo omnia inillo
fr̃s harissimi. & quod m illo factum est ui¬

Expanded text:
um, et timuisti, et iratus es; pulicibus resiste um, et timuisti, et iratus es; pulicibus resiste ut dormias: cognosce qui sis. Nam ut noveritis, fratres, propter superbiam nostram domandam creata ista, quae molesta nobis essent: populum Pharaonis superbum potuit Deus domare de ursis, de leonibus, de serpentibus; muscas et ranas illis immisit , ut rebus vilissimis superbia domaretur. 16. Omnia ergo, fratres, omnia omnino per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Sed quomodo per ipsum facta sunt omnia? Quod factum est, in illo vita est. Potest enim sic dici, Quod factum est in illo, vita est: ergo totum vita est, si sic pronuntiaverimus. Quid enim non in illo factum est? Ipse est enim Sapientia Dei; et dicitur in Psalmo, Omnia in Sapientia fecisti . Si ergo Christus est Sapientia Dei, et Psalmus dicit, Omnia in Sapientia fecisti; omnia sicut per illum facta, ita in illo facta sunt. Si ergo omnia in illo, fratres charissimi, et quod in illo factum est, vi
Abbreviated transcription (Latin):
le miser cum tȩdium passus est ad muscas.
musca factus est: quem diabolus possider&:
Blzebub quippe: interpretari dicitur prin¬
ceps muscarum. dequibus scriptum est:
Muscȩ moriturae exterminant oleum
suauitatis Quid igitur fr̃s e Quare ista
dixic Claudite aures cordis ur̃i : ad uer¬
sus dolos inmici: Intelligite quia ds̃ fecit om¬
nia : & in suis gradibus collocauit: Quare autẽ
patimur multa mala acreatura quam fecit d̃se
Quia offendimꝰ dm̃ Numquid haec angłi pa¬
tiunture Fortassis & nos in uita ista illa nonti¬
meremus De poena tua: peccatum tuum accu¬
sa non iudicem Nam ꝓpter suꝑbiam institu¬
it ds̃ ut ista creatura minima: & abiectissima
ipsa nos torquer&. ut cum suꝑbus fuerit homo
& se iactauerit aduersus dm̃: & cum sit mortał
mortalem terruerit & cum sit homo. proximũ
hominem non agnouerit: cum se erexerit
pulicibus subdatur Quid est quodte inflas
humana superbiac. Homo tibi dixit conuiti¬

Expanded text:
le miser cum taedium passus est ad muscas, le miser cum taedium passus est ad muscas, musca factus est, quem diabolus possideret. Beelzebub quippe interpretari dicitur princeps muscarum: de quibus scriptum est, Muscae moriturae exterminant oleum suavitatis . 15. Quid igitur, fratres? quare ista dixi? Claudite aures cordis vestri adversus dolos inimici; intelligite quia Deus fecit omnia, et in suis gradibus collocavit. Quare autem patimur multa mala a creatura quam fecit Deus? Quia offendimus Deum? Numquid haec Angeli patiuntur? Fortassis et nos in vita ista illa non timeremus. De poena tua peccatum tuum accusa, non judicem. Nam propter superbiam instituit Deus istam creaturam minimam et abjectissimam, ut ipsa nos torqueret: ut cum superbus fuerit homo, et se jactaverit adversus Deum; et, cum sit mortalis, mortalem terruerit; et, cum sit homo, proximum hominem non agnoverit; cum se erexerit, pulicibus subdatur. Quid est quod te inflas humana superbia? Homo tibi dixit convici
Abbreviated transcription (Latin):
q substantia. quae potest habere pondus nu¬
patimini ad muscas. & enim aliqui derisi
sunt adiabolo & ad muscas capti sunt: So¬
lent enim aucupes ponere in muscipula mus¬
cas: ut esurientes aues decipiant: sic &istrod
muscas adiabolo ẽͤꝓtisunt Nam nescio quis
tedium patiebatur ad muscas. inur̃nit illum
manicheus tedio affectũ : eum dicer& se ñ
posse pati muscas & odisse illas uehement᷑
statim ille Quis fecit hasc Et quia tedio af
at: Si ds̃ illas non fecit. quis illas fecit: plane
ait ille. Ego credo : quia diabolus fecit mus¬
cas Et ille statim: Si muscam diabolus fec̃
sicut te uideo confiteri quia prudenter in¬
tellegis. apem quis fecit quae paulo ampli¬
or est musca  Non ausus est dicere quia¬
apem fecit: & muscã non fecit. quia reserat ꝓx¬
ma ab ape:duxit ad locustam: a locusta: ad lacer
elefantum : postremo ad hominem . & ꝑ suasit
hommi quia non adõ factus est homo Ita il¬

Expanded text:
que substantia, quae potest habere pondus, nuque substantia, quae potest habere pondus, nupatimini ad muscas. Etenim aliqui derisi sunt a diabolo, et ad muscas capti sunt. Solent enim aucupes ponere in muscipula muscas, ut esurientes aves decipiant: sic et isti ad muscas a diabolo decepti sunt. Nam nescio quis taedium patiebatur ad muscas: invenit illum Manichaeus taedio affectum; et cum diceret se non posse pati muscas et odisse vehementer illas, statim ille, Quis fecit has? Et quia taedio afcit: Si Deus illas non fecit, quis illas fecit? Plane, ait ille, ego credo quia diabolus fecit muscas. Et ille statim: Si muscam diabolus fecit, sicut te video confiteri, quia prudenter intelligis, apem quis fecit, quae paulo amplior est musca? Non ausus ille est dicere quiaapem, et muscam non fecit; quia res erat proxima. Ab ape duxit ad locustam, a locusta ad lacertelephantem, postremo ad hominem; et persuasit homini quia non a Deo factus est homo. Ita il
Abbreviated transcription (Latin):
Si ponere uermiculum in caelo. reprehende¬
reso Si uell& angłos nasci de putrescentibus
carnibus. re prehenderese Et tamen prope¬
hoc facit ds̃ & non est reprehendendus: Nam i¬
om̃s homines decarnt nascentes quid sunt ni¬
si uermese Et de uermibus angelos facit Sic
enim ipse dñs dicit: Ego autem sum uermis
& non homo. Quis dubitat hoc dicere e. Quid
mis: Quia uermis de putredine nascitur. ldeo
homo putredo & filius hominis uermis Ecce
ꝗd fieri uoluit proptertee Illud quod in prin¬
cipio erat uerbum. & uerbum erat apud dm̃:
& ds erat uerbum. Quare hoc factum est pro¬
pterte : ut sugeres qui manducare non pote¬
ras: Omnino ergo fr̃s sic accipite. omnia ꝑ
ipsum facta sunt: & sint ipso factum est ni¬
chil Vniuersa en creatura ꝑipsum facta t̃
maior minor: ꝑ ipsum facta sunt supera
infera spiritalis corporalis. ꝑ ipsum facta
sunt: Nulla enim forma nulla compa¬
ges: nulla concordia partium. nulla qualis eũ¬

Expanded text:
Si poneret vermiculum in coelo, reprehendeSi poneret vermiculum in coelo, reprehenderes; si vellet Angelos nasci de putrescentibus carnibus, reprehenderes: et tamen propehoc facit Deus, et non est reprehendendus. Nam omnes homines de carne nascentes, quid sunt nisi vermes? et de vermibus Angelos facit. Si enim ipse Dominus dicit, Ego autem sum vermis, et non homo ; quis dubitat hoc dicere quod mis: quia vermis de putredine nascitur, ideo homo putredo, et filius hominis vermis. Ecce quid fieri voluit propter te, illud quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quare hoc factum est propter te? Ut sugeres, qui manducare non poteras. Omnino ergo, fratres, sic accipite, Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Universa enim creatura per ipsum facta est, major, minor: per ipsum facta sunt supera, infera; spiritualis, corporalis, per ipsum facta sunt. Nulla enim forma, nulla compages, nulla concordia partium, nulla qualiscum
Abbreviated transcription (Latin):
erat apud dm̃ & ds erat uerbum si non potes cogita¬
re quid sit: differut crescas Ille tibus est: accipe
lacut nutriaris. ut sis ualidus ad capiendum cibũ:
tis qͣual nichil aliquid est: Solent enisti ntulti
male intellegentes sine ipso factum est nichil.
putare aliquid esse nichil Peccatum quidem:
non pipsum factum est᷑ Habae quidem formam¬
quandam humanam. sed ipse homo ꝑ uerbum
factus est : nam forma hominis in idolo non per
uerbum facta est. & scriptum est scimus
quia nichil est idolum Ergo ista non sunt fac¬
no quae fixa in carlo sunt: quar fulgent de su¬
per. quae uolitant sub catlo: & quat mouentur.
uniuersa natura rerum: omnis omnino natura:
Dicam planius. dicam fr̃s intellegatis. ab angł̃o
usq ad uermiculum Quid preclarius angło in
creaturiso Quid extremius uermiculo increa¬
turise Per quem factus est angłs. ꝑ ipsum fac¬
tus est & utrmiculus: Sed angłs dignus caelo:
uermiculus terra Qui creauit. ipse disposuit:

Expanded text:
erat apud Deum, et Deus erat Verbum: si non potes cogitare quid sit, differ ut crescas. Ille cibus est, accipe lac ut nutriaris, ut sis validus ad capiendum cibum. tis, quia nihil aliquid est. Solent enim multi male intelligentes, sine ipso factum est nihil, putare aliquid esse nihil. Peccatum quidem non per ipsum factum est: equamdam humanam, sed ipse homo per Verbum factus est; nam forma hominis in idolo, non per Verbum facta est; et scriptum est, Scimus quia nihil est idolum . Ergo ista non sunt facno quae fixa in coelo sunt, quae fulgent desuper, quae volitant sub coelo, et quae moventur in universa natura rerum, omnis omnino creatura: dicam planius, dicam, fratres, ut intelligatis, ab angelo usque ad vermiculum. Quid praeclarius angelo in creaturis? quid extremius vermiculo in creaturis? Per quem factus est angelus, per ipsum factus est et vermiculus: sed angelus dignus coelo, vermiculus terra. Qui creavit, ipse disposuit.
Abbreviated transcription (Latin):
quod lexdicit non ccupisces : Omĩ de¬
n non concupiscere. perfectio boniẽ :
quacon summatiomali est: Hoc di¬
ubat ille perficere bonum non mͥ
idiac& : quia non poterat facere. ut
in concupiscer&: Faciebat tantum.
concupiscentiam refrenar& : ut con¬
piscentiae non consentir& : & con¬
upiscentiae membra ad satellitium
in praeber&: Perficere ergo inquit
ionum non mihi adiac& : non possum
mplere quod dictum est. non concu¬
sces: Quid ergo opus est ut imple
Most concupiscentias tuas non

Expanded text:
quod Lex dicit, Non concupisces ? Omninquod Lex dicit, Non concupisces ? Omnino non concupiscere perfectio boni est, quia consumptio mali est. Hoc dicebat ille, Perficere bonum non mihi adjacet; quia non poterat facere ut non concupisceret: faciebat tantum ut concupiscentiam refrenaret, ut concupiscentiae non consentiret, et concupiscentiae membra ad satellitium non praeberet. Perficere ergo, inquit, bonum non mihi adjacet: non possum implere quod dictum est, Non concupisces. Quid ergo opus est? Ut impleas, Post concupiscentias tuas non
Abbreviated transcription (Latin):
re : Non ex hibeatis menbra urã.
arma inquitatis peccato: Alio¬
quin toti captiui eritis: & noneri
dicere :mente seruio legidi: Mos
enim siteneat arma: membra uon
mouentur in ministerium furens
peccati: Teneat arcem imperitꝰ
interior : quia submaiore inpe¬
ratore iuuandus ad sistit: Frens
nimn: coerceat concupis centiam:
st tamen quod refren&ur : in est
qod eoerceatur : in est quod teneatur:
duutem uolebat ille iustus. mente
euens legi dĩ. nisi ut omĩno non es¬
s& quod frenaretur : & hoc deb&
conq om̃is quitendit ad perfecti¬
onem: ut & ipsa concupiscentia cui
inditur adoboediendum membra.
idie in proficiente minuatur: Uel
nquit adiac& mihi: perficere autẽ
hum non : Num quid dixit nonmͦ
uac& facere bonum: Si hoc dixiss&:
pes nulla ess& : Non ait non mihi ad¬
u facere : sed non mihi ad iacẽperfi¬
ire: Quae enim est perfectio bo
Nisi consummatio & finis mali:
lut est autem consũmatio mali : nisi

Expanded text:
re. Non exhibeatis membra vestra re. Non exhibeatis membra vestra arma iniquitatis peccato; alioquin toti captivi eritis, et non erit dicere, Mente servio legi Dei. Mens enim si teneat arma, membra non moventur in ministerium furentis peccati. Teneat arcem imperator interior, quia sub majore imperatore juvandus assistit; frenet iram, coerceat concupiscentiam. Inest tamen quod frenetur, inest quod coerceatur, inest quod teneatur. Quid autem volebat ille justus mente serviens legi Dei, nisi ut omnino non esset quod frenaretur? Et hoc debet conari omnis qui tendit ad perfectionem, ut et ipsa concupiscentia cui non dantur ad obediendum membra, quotidie in proficiente minuatur. Velle, inquit, adjacet mihi, perficere autem bonum non . Numquid dixit, Non mihi adjacet facere bonum? Si hoc dixisset, spes nulla esset. Non ait, Non mihi adjacet facere, sed, Non mihi adjacet perficere. Quae est enim perfectio boni, nisi consumptio et finis mali? Quae est autem consumptio mali, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. si uos filius liberauerit. tunc
uere liberieritis Deniq & ipse
quilo quebatur ad illum respexit:
nfelix ego homo: quis me libera¬
bit in quiđ de corpore mortis hu¬
reliberi eritis: Deniq ita conclust:
carne autem legi peccati : Ipse egom
quit : non ego duo sumus. inter nos
contrarii. dediuersis principiis uenen¬
tes: sed ipse ego mente seruio legiđ
carne autem legi peccati: Quamdu
languor obluctatur saluti Sed si
carne seruis peccati legi : fac quodatt
ipse apostolus: Non ergo regn&
peccatum in uro mortali corporȩ
ad oboediendum desideriis eius. neq
necesse est esse in membris tus. sal¬
tim illi regnum auferatur : nonfiat
quod iub& : Surgit ira : nolidare irȩ
linguam ad maledicendum : Noli
dare iraemanum aut pedemadse¬
riendum: Non surger& istara
if ratio nabilis: nisi pec catum ess&
inmembris: Sed tolle illi regium.
non habeat arma: unde contrate
pugn&: Disc& etiam non surge¬
re : cum arma non coeperit inueni¬

Expanded text:
dixit, Si vos Filius liberaverit, tunc dixit, Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis? Denique et ipse qui loquebatur, ad illum respexit: « Infelix ego homo, quis me liberabit, inquit, de corpore mortis huliberi eritis. » Denique ita conclusit: carne autem legi peccati » . Ipse ego, inquit: non enim duo sumus inter nos contrarii de diversis principiis venientes; sed ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi peccati, quamdiu languor obluctatur saluti. 12. Sed si carne servis legi peccati, fac quod ait ipse Apostolus: Non ergo regnet peccatum in suo mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec exnecesse est esse in membris tuis, saltem illi regnum auferatur, non fiat quod jubet. Surgit ira? noli dare irae linguam ad maledicendum; noli dare irae manum aut pedem ad feriendum. Non surgeret ira ista irrationabilis, nisi peccatum esset in membris: sed tolle illi regnum, non habeat arma unde contra te pugnet; discet etiam non surgere, cum arma coeperit non inveni
Abbreviated transcription (Latin):
minem : Ecce unde liberi. Vnde
condelectamur legi dĩ : libertase¬
nim delectat Nam quam diu timo¬
re facis quodiustum est. non te ds̃ de¬
lectat: Quam diu ad huc seruus
faciste non delectat: delect& te: &
liber es : Nolitimere poenam : sed
ama iustitiam: Nondum potes a¬
mare iustitiam : time uł poenam :
ut per uenias ad amandam iustitiã:
Ergo iam ille exparte superiore li¬
berum se ee sentiebat : unde dice¬
bat condelector legidĩ secundũ
interiorem hominem: Delectat
me lex: delectat me quod iub&
lex : delectat me ipsa iustitia. Ui¬
deo autem aliam legem inmem¬
bris meis Haec est quaere man¬
sit infirmitas. repugnantem legi
mentis meae : & captiuan tem
meinlegẽ pec cati. quae est in
membris meiꝰs: Ex hac parte sen¬
tit captiui tatem: ubi non est imple¬
ta iustitia: Nam ubi condelectatur
legidĩ. non captiuus sed legis ami¬
cus est Et idõ liber quod ami¬
cus: Quidergo ex eo quod restat:
Quid nisi respitiamus ad illum qui

Expanded text:
minem. Ecce unde liberi, unde minem. Ecce unde liberi, unde condelectamur legi Dei: libertas enim delectat. Nam quamdiu timore facis quod justum est, non Deus te delectat. Quamdiu adhuc servus facis, te non delectat: delectet te, et liber es. Noli timere poenam, sed ama justitiam. Nondum potes amare justitiam? time vel poenam, ut pervenias ad amandam justitiam. 11. Ergo jam ille ex parte superiore liberum se esse sentiebat, unde dicebat, Condelector legi Dei secundum interiorem hominem. Delectat me lex, delectat me quod jubet lex, delectat me ipsa justitia. Video autem aliam legem in membris meis: haec est quae remansit infirmitas: repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati, quae est in membris meis. Ex hac parte sentit captivitatem, ubi non est impleta justitia: nam ubi condelectatur legi Dei, non captivus, sed legis amicus est; et ideo liber, quod amicus. Quid ergo ex eo quod restat? Quid, nisi respiciamus ad illum qui
Abbreviated transcription (Latin):
perfecta libtas: Quare inquit a¬
liquis non est per fecta libertas:
Quia uideo aliam legem in menbris
meis repũgnantem legi mentis
meae Non enim quod uolo ago
quae uultis faciatis: Exparte
libertas. exparte seruitus : nondũ
tota : nondum pura: non dum plena
libertas : quia nondum aeternitas:
Habemus enim exparte infirmitatẽ :
ex parte accͥpimus libertatem:
Quic quid peccatum est a nobis antea.
deletum est inbaptismo: Num quid
quia deleta est tota iniquitas. nulla
remansit infirmitas: Sinon reman¬
siss& : sine peccato hic uiueremus:
Quis hoc autem audeat dicere. nisi
superbus: Nisi miscdã liberatoris
indignus: nisi qui seipsum uult de¬
cipere: Et in quo ueritas non est᷑
Ergo exeoquod remansit aliquid in¬
firmitatis audeoꝰ dicere : ex qua par¬
te seruimus dnõ liberisumus : ex
qua parte seruimus legi pec cati.
ad huc seruimus: Undedicit apłs.¬
quod dicere coeperamus: Can delec¬
tor legidĩ. secundum interiorem ho¬

Expanded text:
perfecta libertas. Quare, inquit aperfecta libertas. Quare, inquit aliquis, non est perfecta libertas? Quia « video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae: non enim quod volo ago, quae vultis illa faciatis. » Ex parte libertas, ex parte servitus: nondum tota, nondum pura, nondum plena libertas, quia nondum aeternitas. Habemus enim ex parte infirmitatem, ex parte accepimus libertatem. Quidquid peccatum est a nobis, antea deletum est in Baptismo. Numquid quia deleta est tota iniquitas, nulla remansit infirmitas? Si non remansisset, sine peccato hic viveremus. Quis autem audeat hoc dicere nisi superbus, nisi misericordia liberatoris indignus, nisi qui seipsum vult decipere, et in quo veritas non est? Ergo ex eo quod remansit aliquid infirmitatis, audeo dicere, ex qua parte servimus Deo, liberi sumus: ex qua parte servimus legi peccati, adhuc servi sumus. Unde dicit Apostquod dicere coeperamus: Condelector legi Dei secundum interiorem ho
Abbreviated transcription (Latin):
quaedam iustificat: & laudat: Nul
uliudat. om̃a odit: Quomodo
nit medicus aegritudinem egroti.
ud agit curando : ut egritudo pel.¬
litur aeger leuetur : sic ds̃ gratia
su hoc in nobis agit : ut peccatum
ansumatur : homo liberetur: Sed
qundo com sunmitur. inquies . Si
minuitur : quare non consumitur :¬
nuitur autem inuita proficienti¬
n: quod inuita consumitur per¬
itorum: Prima est ergo libertas.
nere criminibus : iđo & apłs pau¬
is quando elegit ordinandos. uel
pres biteros uel diaconos. & quicũ¬
qordinandus est ad praepositurã
ałae. non ait siquis sine peccato
R. hoc enim sidicer&. omnis ho¬
oreprobarctur. nullus ordina¬
situr: sed ait. siquis sine crimine.
sicuti est homicidium: ad ulteriũ:
aliqua in munditia fornicationis.
furtum : fraus : sacrilegium: &
cetera huius modi : cum coeperit ea
non habere homo deb& autem
non habere om̃is christianus. Ho¬
mo: incipit caput erigere ad liber¬
tatem: sed ista inchoata est. non

Expanded text:
quaedam justificat et laudat: nulla quaedam justificat et laudat: nulla laudat, odit omnia. Quomodo odit medicus aegritudinem aegroti, et id agit curando ut aegritudo pellatur, aeger levetur: sic Deus gratia sua hoc in nobis agit, ut peccatum consumatur, homo liberetur. Sed quando consumitur, inquies? Si minuitur, quare non consumitur? Minuitur autem in vita proficientium, quod in vita consumitur perfectorum. 10. Prima est ergo libertas, carere criminibus. Ideo et apostolus Paulus quando elegit ordinandos vel presbyteros vel diaconos, et quicumque ordinandus est ad praeposituram Ecclesiae, non ait, Si quis sine peccato est; hoc enim si diceret, omnis homo reprobaretur, nullus ordinaretur: sed ait, Si quis sine crimine est , sicuti est homicidium, adulterium, aliqua immunditia fornicationis, furtum, fraus, sacrilegium, et caetera hujusmodi. Cum coeperit ea non habere homo debet autem non habere omnis christianus homo, incipit caput erigere ad libertatem: sed ista inchoata est, non
Abbreviated transcription (Latin):
quasi captionis propti suistis: ut diet¬
retis lic& reddere tributum cesari
ut  dixiss& lic& teneretis eum quasi
male optass& libertati seminis abra¬
hae : Si autem dicer& non lic& calum¬
miare mini apud reges terraȩ quod pros¬
hiber& regibus tributa persolui:
Meritõ prolatonum mouictiestis A
captioni urãẽ uos ipsi estis respondere
compulsi: Ibi enim uobis dictimest
reddite cȩsari quaecȩ saris sunt. & do
quȩ dĩ sunt : Cum uos ipsi respondsi¬
setis. quod nummus haber& imagi¬
nem cȩsaris : Quia sicut quȩrit cus¬
illepro baretur: Idõ autem ille
ꝯobatus est. non quia latebat dm̃
ponandus : sed ut in notescer&. homi¬
bus imitandus: Etiam ipse iob
uiddicit: Quis enim mundus :¬
coinfins cuius est unius diei uita suꝑ
terrm Sed plane multi iusti dicti
sin sine querela : quod intelligit᷑
hetrimine Nulla enim que rela
hest de his rebus humanis. qui
mpec catũ graue: ac cusatione &
impnatione dignissimum: Non
ngo ds̃ quaedam peccata dampnat:

Expanded text:
quasi captionis proposuistis, ut diceretis, Licet reddere tributum Caesari? ut si dixisset, Licet; teneretis eum quasi male optasset libertati seminis Abrahae: si autem diceret, Non licet; calumniaremini apud reges terrae, quod prohiberet regibus tributa persolvi. Merito prolato nummo victi estis, et captioni vestrae vos ipsi estis respondere compulsi. Ibi enim vobis dictum est, Reddite Caesari quae Caesaris sunt, et Deo quae Dei sunt; cum vos ipsi respondissetis quod nummus haberet imaginem Caesaris . Quia sicut quaerit Cille probaretur . Ideo autem ille probatus est, non quia latebat Deum coronandus, sed ut innotesceret hominibus imitandus. Etiam ipse Job quid dicit? Quis enim mundus? Nec infans, cujus est unius diei vita super terram . Sed plane multi justi dicti sunt sine querela, quod intelligitur sine crimine: nulla enim querela justa est de his in rebus humanis, qui peccatum grave, accusatione et damnatione dignissimum. Non ergo Deus quaedam peccata damnat,
Abbreviated transcription (Latin):
est ueritas apud dm̃. cuius particeps¬
est anima: Cuius particeps si non fue¬
rit anima. om̃is homo mendax: Si om̃is
homomendax : nullus homo de suo ue¬
rax : Pater autem uerax. de suo est
uerax : quia genuit ueritatem Aliud
est uerax est homoiste. quiaiam per¬
cipit ueritatem : aliud est uerax ds̃ quia
genuit ueritatem : Ecce quomodo ue¬
rax est ds̃ non participando. sed generan¬
do ueritatem: Video uos intellexisse.
& gaudeo : suffitiat uobis hodie: cete¬
raquando placuerit dño. sicut do naue¬
TRACTATUS XXXUIIII.

Expanded text:
est veritas apud Deum, cujus est particepest veritas apud Deum, cujus est particeps anima. Cujus particeps si non fuerit anima, omnis homo mendax : si omnis homo mendax, nullus homo de suo verax. Pater autem verax, de suo est verax; quia genuit veritatem. Aliud est, Verax est homo iste, quia jam percepit veritatem; aliud est, Verax Deus, quia genuit veritatem. Ecce quomodo verax est Deus, non participando, sed generando veritatem. Video vos intellexisse et gaudeo: sufficiat vobis hodie; caetera quando Domino placuerit, sicut donaveTRACTATUS X
Abbreviated transcription (Latin):
nomen sibi tenint. ego sum qui sum: Hoc
& fililis diedio ums credideritis quia ego
simri Ud hoc per̾tiha. Et fũquisas ⁊
Principium: Os̃ igiibi conoñiutãbilis
est: anima mutabilis: Quando capita¬
nima ex dõ unde sit bona: participando
fit bona: simutata esse coeperit mala:
bonitas man&. cuiuserat particeps bona:
Bonitas enim cuiusdam particeps. facta ẽ.
cumbona ess : qua mutata in peius inte¬
grabonitas perman& : Si recedit ani¬
ma & mala fiat : non minuitur bonitas
si reuertatur & bonafiat : non crescit
bonitas : Factus est oculus tuus parti¬
ceps lucis huius & uides: Elausus est.
hanclucem non minuisti : a pertus est
hanc lucem non auxisti: Hacdata similitu¬
dine fr̃s intelligite. quia si piaest anima.
est pietas apud dm̃. cuius fit parti ceps
anima: Si est casta anima. est castitasa¬
pud dm̃. cuius est particeps anima: Si est
bona anima. est bonitas apud dm̃. cuius est
particeps anima: Si est uerax anima.

Expanded text:
nomen sibi tenuit, Ego sum qui sum . Hoc nomen sibi tenuit, Ego sum qui sum . Hoc est Filius, dicendo, Nisi credideritis quia ego sum: ad hoc pertinet et, Tu quis es? Principium . Deus igitur incommutabilis est, anima mutabilis. Quando capit anima ex Deo unde sit bona, participanfit bona, si mutata coeperit esse mala, bonitas manet cujus erat particeps bona. Bonitatis enim cujusdam particeps facta est cum bona esset; qua mutata in pejus, integra bonitas permanet. Si recedat anima et mala fiat, non minuitur bonitas; si revertatur et bona fiat, non crescit bonitas. Factus est oculus tuus particeps lucis hujus, et vides: clausus est? hanc lucem non minuisti: apertus est? hanc lucem non auxisti. Hac data similitudine, fratres, intelligite quia si pia est anima, est pietas apud Deum, cujus fit particeps anima; si est casta anima, est castitas apud Deum, cujus est particeps anima; si est bona anima, est bonitas apud Deum, cujus est particeps anima; si est verax anima,
Abbreviated transcription (Latin):
castus num quid dicturi sumus plus ueri¬
tas quam uerax: si hoc dixerimus : filium
Uit enim apertissime ipsedñs Egosum
uia. & ueritas. & uita: Ergosifilius
ueritas: Pater quid: Nisi quod ait ip¬
saueritas. qui me misit uerax est. Pili¬
us ueritas: pater uerax: Quid plus
sit quaero : sed aequalitatem inuenio:
Uerax enim pater. non ab ea ueritate ue¬
rax est cuius partem cępit: sed quam
totam genuit: Video planius esse di¬
cendum : & certe neuos diu tene am
hodie hucusq tractetur : cum finiero
quod uolo dicere. adiuuante dõ sermo
claudatur: Hoc ideo dixi : ut intentos
uos facerem: Omnis anima qͦnͣ res
est mutabilis. & quamuis magna crea¬
tura. tamencreatura: quamuis corpo¬
re melior. tamen facta : Om̃is ergo
anima qm̃ mutabilis est. hoc est modo
credit. modo non credit: modo uult.
modo non uult: modo adultera  modo casta:
modo bona. modo mala : mutabilis est:
Os̃ autem hoc est quod est : idõ proprium

Expanded text:
castus; numquid dicturi sumus plus vericastus; numquid dicturi sumus plus veritas quam verax? Si hoc dixerimus, Filium Ait enim apertissime ipse Dominus: Ego sum, via et veritas, et vita . Ergo si Filius veritas; Pater quid, nisi quod ait ipsa veritas, Qui me misit, verax est? Filius veritas, Pater verax: quid plus sit quaero, sed aequalitatem invenio. Verax enim Pater non ab ea veritate verax est cujus partem cepit, sed quam totam genuit. 8. Video planius esse dicendum. Et certe ne vos diu teneam, hodie huc usque tractetur: cum finiero quod volo dicere, adjuvante Deo, sermo claudatur. Hoc ideo dixi, ut intentos vos facerem. Omnis anima quoniam res est mutabilis, et quamvis magna creatura, tamen creatura; quamvis corpore melior, tamen facta: omnis ergo anima quoniam mutabilis est, hoc est, modo credit, modo non credit; modo vult, modo non vult; modo adultera est, modo casta; modo bona, modo mala; mutabilis est: Deus autem hoc est quod est; ideo proprium
Abbreviated transcription (Latin):
nortuos: Nemo iustius tudicabit : quã
ninuste iudicatus est ̃ Multamquĩt
lieo deuobis loqui & uidicare : sed qui
emisit uerax est: Videte quem ad¬
uium patri d& głam aequalis filius
mplumenim nobis praeb &: & tam¬
m incordib: nr̃is loquitur: O ho
indelis si euangelium meum audis
nuus sum filius: quomodo tu super
lis ueritas: Quid putamus esse amaus¬
s : Cogite mus si possumus quid
amplius. uerax an ueritas.: Dequibp
ietas: Pius enim apietate : non pie
apio: Potest enim esse pietas. Et si
quipius erat factus est impius: ĩpse
qdidit pietatem : pietati nihil abstulit:
aitem pulcher & pulcritudo : plus est
antudo. quam pulcher Pulcritu
anim facit pulerhum : non pulcher
t pulchritudinem: Castus & casti
Castitas plane. plus est quam castus:
bim castitas non ess& : unde esset iste cas
snn haber&: Si autem noluerit
esse castus: cistitas integra perseuerat:
Siergo plus pietas quam pius. plus pulchri¬
tudo quam pulcher. plus castitas quam

Expanded text:
udicabit, quam qui injuste judicatus est. Multa, inquit, habeo de vobis loqui et judicare: sed qui me misit, verax est. Videte quemadmodum Patri det gloriam aequalis Filius. Exemplum enim nobis praebet, et tanquam in cordibus nostris loquitur: O homo fidelis, si Evangelium meum audis,ei cujus sum Filius; quomodo tu superbilius veritas, quid putamus esse amplius? Cogitemus si possimus, quid est amplius, verax an veritas. De quibusdietas: pius enim a pietate, non pietas a pio. Potest enim esse pietas, etsi ille qui pius erat, factus est impius. Ipse perdidit pietatem, pietati nihil abstulit. Quid item pulcher et pulchritudo? Plus est pulchritudo quam pulcher: pulchritudo enim facit pulchrum, non pulcher facit pulchritudinem? Castus et castitas? Castitas plane plus est quam castus. Si enim castitas non esset, unde esset iste castus, non haberet: si autem noluerit esse castus, castitas integra perseverat. Si ergo plus pietas quam pius, plus pulchritudo quam pulcher, plus castitas quam
Abbreviated transcription (Latin):
temporis libertatem. quo modo un
dixistis nemini seruiuimus umquam
Deinde nonne ipse est populus qui
in ȩgypto lateres faciebat: Etr¬
gibus duris non saltem in auro & i
argento : sed in luco seruiebat : Die¬
mini seruistis umquam : o in grati qud
est quod assidue uobis imputat ds̃.
quoduos dedomoseruitutis liberauit:
An forte patres urĩ seruierunt uosauẽ¬

Expanded text:
temporis libertatem quomodo verum temporis libertatem quomodo verum dixistis, Nemini servivimus unquam? ti ? Deinde, nonne ipse ille est populus qui in Aegypto lateres faciebat, et regibus duris non saltem in auro et argento, sed in luto serviebat ? Si nemini servistis unquam, o ingrati, quid est quod assidue vobis imputat Deus quod vos de domo servitutis liberavit ? An forte patres vestri servierunt, vos au
Abbreviated transcription (Latin):
suetudine. plerumq dicimus homi¬
nem liberari. quod ad libertatem non
pertin&. sed tantum ad salutem : Si¬
cut quis quam dicitur. liberari ab infir¬
mitate. usitate dicitur: non tamen pro¬
prie: Sic autem posuit dñs hoc uer¬
bum ut dicer& ueritas liberabit uos:
ut in greca lingua nemo dubit& eum
delibertate dixisse : Deniq & iu¬
daei sic intellexerunt: & responde¬
runt ei . non illi qui iam crediderant.
sed qui in turba erant nondum credentes :
Nesponderunt ei: Semen abrae sumus:
& nemini seruiuimus umquam: Quo¬
modo tudicis liberi eritis : Non autẽ
dixerat dñs liberi eritis. sed ucritas li¬
berabit uos : In quo tamen uerbo illi
qui sicut dixi patet in greco. non in¬
tellexerant nisi libertatem : & extu¬
lerunt se quod semen ab raẽ cssent
& dixerunt: Se men abrahȩ sumus
& nemini seruiuimus umquam: Va¬
modo tudicis liberieritis: Opelisi¬
flata: non est ista magnitudo. sedu¬
mor : Et hoc ipsum secundum huis

Expanded text:
suetudine plerumque dicimus homisuetudine plerumque dicimus hominem liberari, quod ad libertatem non pertinet, sed tantum ad salutem: sicut quisquam dicitur liberari ab infirmitate; usitate dicitur, non tamen proprie. Sic autem posuit Dominus hoc verbum, ut diceret, Et veritas liberabit vos, ut in graeca lingua nemo dubitet eum de libertate dixisse. 2. Denique et Judaei sic intellexerunt, et responderunt ei: non illi qui jam crediderant, sed illi qui in turba erant nondum credentes: responderunt ei, Semen Abrahae sumus, et nemini servivimus unquam; quomodo tu dicis, Liberi eritis? Non autem dixerat Dominus, Liberi eritis; sed, Veritas liberabit vos. In quo tamen verbo illi, quia, sicut dixi, patet in graeco, non intellexerunt nisi libertatem; et extulerunt se quod semen essent Abrahae, et dixerunt, Semen Abrahae sumus; et nemini servivimus unquam; quomodo tu dicis, Liberi eritis? O pellis inflata! Non est ista magnitudo, sed tumor. Et hoc ipsum secundum hujus
Abbreviated transcription (Latin):
ueritas uerbum dĩ : ds̃ apuddm̃: unige¬
nitus filius  : Haec ergo ueritas. cum iu¬
daeis loqueretur. latebat in carne :
Latebat autem. non ut negaretur. sed
ut differretur : Differretur. ut in car¬
nepateretur : in carne autem patere tͥ.
ut caro peccati redimeretur: Stans
ad eos qui ei cum haec loquȩretur credi¬
derant : Siman seritis in uerbomeo : ue¬
rediscipulimei eritis: qui enim perseue¬
rauerit usq infinem : hic saluus erit :
Et cognoscetis ueritatem. quae modo uos
lat& & loquitur uobis : & ueritas libe¬
rabit uos : Hoc uerbum dñs aliberta¬
te posuit. liberabit uos : Nihilest enĩ
aliud proprie liberat. nisi liberum fa¬
cit: Quomo do saluat. nihilest aliud
quam saluum facit: quomodo sanat.
nihilest aliud quam sanum facit: di¬
tat. mhilest aliud quam ditem facit :¬
id est diuitem facit : sic libera nihilest
aliud quam liberam facit: Hoc in uer¬
bogreco planius est nam in latina con¬

Expanded text:
veritas Verbum Dei, Deus apud Deum unigeveritas Verbum Dei, Deus apud Deum unigenitus Filius. Haec Veritas cdaeis loqueretur, latebat in carne: latebat autem non ut negaretur, sed ut differretur; differretur, ut in carne pateretur; in carne autem pateretur, ut caro peccati redimeretur. Stans ad eos qui ei, eum haec loqueretur, crediderant, Si manseritis in verbo meo, vere discipuli mei eritis. Qui enim perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . Et cognoscetis veritatem, quae modo vos latet, et loquitur vobis. Et veritas liberabit vos. Hoc verbum Dominus a libertate posuit, liberabit vos. Nihil est enim aliud proprie liberat, nisi liberum facit. Quomodo salvat nihil est aliud quam salvum facit; quomodo sanat nihil est aliud quam sanum facit; ditat nihil est aliud quam ditem, id est, divitem facit: sic liberat nihil est aliud quam liberum facit. Hoc in verbo graeco planius est. Nam in latina con
Abbreviated transcription (Latin):
hodie recitatum est tunc distuli dicere.
qm̃ multa um dixeram : & de libertate in
quã nos uocat gratia saluatoris non pre¬
ter cunter neq negligenter fuerat disse¬
rendum : hinc hodie dño iuuante statui¬
mus loqui uobis : Quibus enimloquȩ
naquidem parte inimici : sed etiam ami¬
ci ex quadam parte iamfacti & futuri:
Nam quosdam ibi uidebat si cuti iam dixi¬
mus. qui post eius passionem fuerant
credituri : hos intuens dixerat: Cum
ex altaueritis filium hominis. tunc scie¬
tis quia egosum: Erant ibi etiam qui
haec illo loquente continuo credidert̃:
ipsis locutus est quod hodie audimus:
Dicebat ergo iħs ad eos qui crediderant
ei iuda eos. Si manseritis in uerbo meo:
uere discipuli mei critis : Manendo eri¬
tis : Quia enim non credentes estis: ma¬
nendo uidentes eritis: Id eosequitur.
& cognoscetis ueritatem : Ueritas in cõ¬
mutabilis est : ueritas panis est : men¬
tes reficit nec deficit : mutat uescentem:
non ipsa inuescente mutatur : Ipsa est

Expanded text:
obis recitatum est, tunc distuli dicere, quoniam multa jam dixeram, et de libertate in quam nos vocat gratia Salvatoris, non praetereunter neque negligenter fuerat disserendum: hinc hodie, Domino adjuvante, statuimus loqui vobis. Quibus enim loquebna quidem parte inimici, sed etiam amici ex quadam parte jam facti, et futuri: nam quosdam ibi videbat, sicuti jam diximus, qui post ejus passionem fuerant credituri. Hos intuens dixerat: Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum . Erant ibi etiam qui haec loquente illo continuo crediderunt; ipsis locutus est quod audivimus hodie: Dicebat ergo Jesus ad eos qui crediderant ei, Judaeos: Si manseritis in verbo meo, vere discipuli mei eritis. Manendo eritis: quia enim nunc credentes estis, manendo videntes eritis. Ideo sequitur, Et cognoscetis veritatem. Veritas incommutabilis est. Veritas panis est, mentes reficit nec deficit: mutat vescentem, non ipsa in vescentem mutatur. Ipsa est
Abbreviated transcription (Latin):
ro ponimus: Misso enim de super sp̃u
as iudaei contempserant: compuncti
unt corde : & qui seuientes occiderunt.
aian crediderunt : Et quem sanguinẽ
qendo fuderunt. credendo biberunt.
utriamilia & illaquinq: milia iudaeo
in quosibi uidebat. quando dicebat.
ui ex altaueritis filium hominis. tunc
iognoscctis quia ego sum : Iam quam
icens ÷ Differo cognitionem uestram.
timpleam passionem meam : Or
dneur̃o cognoscetis quisim: non qui a
omnes tuncerant credituri ex his qui
audiebant. id est post dñi possionem:
ampaulo post dicit: Haec eo loquen¬
it. multi crediderunt in eum : & non
dim exaltatus erat filius hominis:
cdltationem quippedicit passionis.
inglorificationis: Crucis non cȩli :
ua & ibi ex altatus est. quando pe¬
indit in ligno: Sed illa exaltatio.
numiliatio fuit: Tunc enim factus
tobo ediens. usq ad mortem crucis:
ocoportebat impleri per eorum ma
uuis postea fuerant credituri : qui¬
usdicit: Cum ex iltaueritis filium

Expanded text:
proponimus. Misso enim desuper Spiritproponimus. Misso enim desuper Spirittes Judaei contempserant, compuncti sunt corde; et qui saevientes occiderunt, mutati crediderunt; et quem sanguinem saeviendo fuderunt, credendo biberunt: illa tria millia, et illa quinque millia Judaeorum , quos ibi videbat, quando dicebat, Cum excognoscetis quia ego sum. Tanquam dicens: Differo cognitionem vestram, ut impleam passiodine vestro cognocetis qui sim. Non quia omnes tunc erant credituri, ex his qui audiebant, id est, post Domini passionem. Nam paulo ante dicit: Haec eo loquente, multi crediderunt in eum, et nondum tamen exaltatus erat Filius hominis. Exaltationem quippe dicit passionis, non glorificationis; crucis, non coeli: quia et ibi exaltatus est, quando pependit in ligno. Sed illa exaltatio humiliatio fuit. Tunc enim factus est obediens usque ad mortem crucis . Hoc oportebqui postea fuerant credituri: quibus dicit: Cum exaltaveritis Filium
Abbreviated transcription (Latin):
lis est patri. & filius unicus dĩ. loqu&
gisse : & propter ea aqui lae compa¬
tum : Nulla quippe auis. altus uolare
per hi betur : Pro inde quae exor dne
subsequuntur. sicut ea dñs tractarido¬
nauerit. in tentissime audite : Locuti
sumus uobis de praecendentilectione:
insinuantes quomodo intelligatur pa¬
ter uerax. filius ueritas: Cum autem
dixiss& dñs iħs uerax est qui memisit:
non intellexerunt iudaei. quod depatre
illis dicer& : & ait illis. quo modo cum
legeretur audistis: Cum ex ala ueri¬
tis filium hominis : tunc cognoscetis qua
ego sum : & ameipso facio nihil: sed sicit
docuit mepater haec loquor: Qui
est hoc Nibilenim aliud uidetirdus¬
se. nisi cosspassionem suam cognitiros
quis ess& : Procul dubio ergo uidue
ibi aliquos. quosipse nouerat : quos ip¬
secum ceteris scñ suis. ante consititi¬
onem mundi praesciendo elegerat. pes
passionem suam esse credituros: Ipse
quos as siduae commendamus : & ad
ationem cum magna exortatione

Expanded text:
ilius unicus Dei, loqui elegisse, et propterea aquilae comparatum: nulla quippe avis volare altius perhibetur. Proinde quae ex ordine subsequuntur, sicut ea Dominus tractare donaverit, intentissime audite. 2. Locuti sumus vobis de praecedenti lectione, insinuantes quomodo intelligatur Pater verax, Filius veritas. Cum autem dixisset Dominus Jesus, Verax est qui me misit , non intellexerunt Judaei quod de Patre illis diceret. Et ait illis quod modo cum legeretur audistis: Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum, et a meipso facio nihil, sed sicut docuit me Pater, haec loquor. Quid est hoc? Nihil enim aliud videtur dixisse, nisi eos post passionem suam cognituros quis esset. Procul dubio ergo videbat ibi aliquos, quos ipse noverat, quos ipse cum caeteris sanctis suis ante constitutionem mundi praesciendo elegerat, post passionem suam esse credituros. Ipsi sunt illi quos assidue commendamus, et ad imitationem cum magna exhortatione
Abbreviated transcription (Latin):
to facilius intelligitur principiumli¬
men de quolumen: & ds̃ de quo ds̃ : Vi¬
detur itaq: ab surdum carissimi. uifi¬
lium dicamus principium : & patrem
principium non dicamus:: Sed quuia
g mus ͦ Num quid duo ernt prci¬
pia: Cauendum est hoc dicere : Qud
ergo : Si & pater principium. & fili¬
us principium : quomodo non duo prin¬
cipia: Quomodo dicimus patrem
deos : nefas est dicere tres deos: & tam̃
qui pater est non est filius qui filusti
uis ergosicut aures catholicȩ sunt eru¬
ditae ingremio matris eccłde. nec ille
qui est pater filius sit. nec ille qui est
filius. sit pater. nec sp̃s scs patris & filu
sit uel filius uel pater : tres deos tament̃
non dicimus: quamuis de singulis si que¬
ratur. necesse est dequocumq in tem¬
gati fuerimus dm̃es se confiteamur: Ei
ab surda ista uident᷑ hominibus. solitis
hentibus ad insolita : ui sibilia ad inuistuo¬

Expanded text:
nto facilius intelligitur principium lunto facilius intelligitur principium lumen de quo lumen, et Deus de quo Deus? Videtur itaque absurdum, charissimi, ut dicamus Filium principium, et Patrem principium non dicamus? Sed quid agamus, nunquid duo erunt principia? Cavendum est hoc dicere. Quid ergo Pater principium, et Filius principium, quomodo non duo principia? quomodo dicimus Patrem deos, nefas est dicere tres deos: et tamen qui Pater est, non est Filius; qui Filius est, vis ergo, sicut aures catholicae sunt eruditae in gremio matris Ecclesiae, nec ille qui est Pater sit Filius, nec ille qui est Filius sit Pater, nec Spiritus sanctus Patris et Filii sit vel Filius vel Pater, tres deos tamen esse non dicimus: quamvis de singulis si quaeratur, necesse est de quocumque interrogati fuerimus, Deum esse fateamur. 3. Et absurda ista videntur hominibus solita trahentibus ad insolita, visibilia ad invis
Abbreviated transcription (Latin):
ulta habeo deuobis loqui & iudicare: sed qui
Imisitme uerax est. & ego quataudiui ab eo.
haec loquor inmundo: E non cognouerunt quia
patrem eis dicebat dm̃.
IUOAEIS
ITA MO DE¬
RANS LOQUE¬
& fi deles oculos aperirent: quae
hodie de scõ euangło recitata sunt.
ista sunt : Dicebant ergo iudaei:
Tuquis es: Quia dixerat supra dñs.
nisi credideritis quia egosum. mori¬
emini in peccatis urĩs: Ad hoc ergo
illi: Tuquis es: Veluti quaerentes
nosse inquem deberent credere : ne
in suo peccito morerentur: Respon¬
dit dicentib: tuquis es: & ait : Prin¬
cipium : qui& loquor uobis: Si sedix̃
dñs esse principium : quaeri potest u¬
trum & pater principium sit: Sienĩ¬
filius principium est qui hab& patro
quanto ficiliusi ntelligendus est dĩ patr
esse principium. qui hab& quidemsi¬
lium cui patersit. sed non hab& dqr
sit :Filius enim patris est filius: apa
utiq filii pater est : sed ds̃ dedõ filis
dr̃ lumen delumine filius dicitir

Expanded text:
ulta habeo de vobis loqui et iudicare sed qui misit me verax est et ego quae audivi ab eo haec loquor in mundo et non cognoverunt quia Patrem eis dicebat dixit Judaeis, ita moderans loque fideles oculos aperirent, quae hodie de sancto Evangelio recitata sunt, ista sunt: Dicebant ergo Judaei, Tu quis es? Quia dixerat supra Dominus, Nisi credideritis quia ego sum, moriemini in peccatis vestris . Ad hoc ergo illi, Tu quis es? veluti quaerentes nosse in quem deberent credere, ne in suo peccato morerentur. Respondit dicentibus, Tu quis es? et ait, Principium, quia et loquor vobis. Si se dixit Dominus esse principium, quaeri potest utrum et Pater principium sit. Si eniFilisu principium est qui habet Patrem, quanto facilius intelligendus est Deus Pater esse principium, qui habet quidem Filium cui Pater sit, sed non habet de quo sit? Filius enim Patris est Filius, et Pater utique Filii Pater est: sed Deus de Deo Filius dicitur, lumen de lumine Filius dicitur:
Abbreviated transcription (Latin):
Nolideserere muneratua : germi
lut temptationes inmundo: sed ma¬
or et qui fȩcit mundum: Abundant
enptationes : sed non de ficit. qui in il
spemponit. in quo defectus nullus
Ad hoc hortatus sum ista fratres:
alibertas dequalo quitur dñs nr̃¬
cqud adiunxit: Uere discipuli mei
qiis. & cognoscetis ueritatem: & ueri¬
is liberabit uos: Quid est liberabit
s. Liberos uos faci&: Denque
adiei carnales & scdm carnem iudi¬
intes non hi qui crediderant. sed in
sbi factam putauerunt : quia dixit eis.
uritas liberabit uos: Indignatis unt
sros se esse significatos : & uere ser
uerant : & exponit illis quae sit ser¬
tis. & quaesit futura libertas quã
st promittit : sed hac libertate
eilla serui tute. nimis longum est
hodie dispute mus:

Expanded text:
noli deserere munera tua, noli dnoli deserere munera tua, noli ddant tentationes in mundo; sed major est qui fecit mundum: abundant tentationes; sed non deficit qui in illo spem ponit, in quo defectus nullus est. 11. Ad hoc hortatus sum ista, fratres, quia libertas de qua loquitur Dominquid adjunxit: Vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. Quid est, liberabit vos? Liberos vos faciet. Denique Judaei carnales, et secundum carnem judicantes, non hi qui crediderant, sed in  injuriam sibi factam putaverunt, quia dixit eis, Veritas liberabit vos. Indignati sunt servos se esse significatos. Et vere servi erant: et exponit illis quae sit servitus, et quae sit futura libertas quam ipse promittit. Sed de hac libertate et de illa servitute nimis longum est ut hodie disputemus.