comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
expressius ei paulo post dicit᷑. Ambu¬
lasti in diebus tuis sine uicio. Que si
aliter ꝯuenienciꝰ intelligi nequeunt
oportet eciam et illud qd̾ dictũ est ĩ ue¬
ritate non stetit. sic accipianiꝰ ꝙ ĩ ueri¬
tate fuerit. s non ꝑmanserit: et illud
qd̾ ab inicio diabolus peccat. non ab
micio ex qͦ creatus ẽ peccare reputãdus
est: s ab mnicio pctĩ. qd̾ ab ip̃iꝰ suꝑbia
ceperit ẽẽ pctm̃. Net illud quod scuptũ
est. in libro iob. tũ de dyabolo sermo eẽt
hͦ est miciũ fignẽti dñi. qd̾ fecit ad
illudendũ angelis suis. cui cõsonare ui¬
detur etiã psaliuus ubi legitur. draco
hic quem fiuxisti ad illudendũ ei sic
intelligendũ est. ut existimemꝰ talẽ
ab iuitio creatũ cui ab angłis illuderet᷑
s ĩ hac pena post pct̃m ordiuatũ. Iniaũ¬

Expanded text:
expressius ei paulo post dicitur: Ambuexpressius ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine vitio . Quae si aliter convenientius intelligi nequeunt, oportet etiam illud quod dictum est, In veritate non stetit, sic accipiamus, quod in veritate fuerit, sed non permanserit. Et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio ex quo creatus est peccare putandus est; sed ab initio peccati, quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. Nec illud quod scriptum est in libro Job, cum de diabolo sermo esset, Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad illudendum ab Angelis suis ; cui consonare videtur et Psalmus, ubi legitur, Draco hic quem finxisti ad illudendum ei ; sic intelligendum est, ut existimemus talem ab initio creatum, cui ab Angelis illuderetur, sed in hac poena post peccatum ordinatum. Ini
Abbreviated transcription (Latin):
ueritas non sit: cũ potiꝰ ea sit tausa ut
in eo ueritas non sit. ꝙ in ueritate non
stetit. Ista lotutio est in psaluio. Ego
clamaui. qui exaudisti me deꝰ: cũ dicẽdũ
fuisse uideatur. exaudisti me deꝰ qm̃ cla¬
mani. S cũ dixiss ego clamaui tanꝙͣ
abeo quereretur unde se clamasse mon¬
straret: ab effectu exaudicionis dei cla¬
moris ostendit affectũ: tãꝙͣ diceret.
Hinc ostendo clamasse me: qm̃ exau¬
disti me.¬
¶ Capłm. iliͫ Quidsenciendũ sit de eo
quod striptũ est. ab iitio dyabolꝰ peccat
llud eciam ꝙ ait de dyabolo iohannes.
ab iuitio dyabolus peccat. nõ intel¬
pct̃m̃. S quid respondet᷑ ꝓpheticis testi¬
morriis siue qd̾ ysaias ait. sub figura ta
ꝑ sona p̾ncipis babilonie dyabolũ notãs
quomodo cetidit lucifer. qui mane oriebat᷑.
sine qd̾ hezechiel in deliciis paradisi dei
fuisti omni lapide p̾cioso ornatꝰ es: Ubi
intelligit᷑ fuisse aliqñ sine pctõ. Nam

Expanded text:
ueritas non sit; cum potius ea sit causa, ut ueritas non sit; cum potius ea sit causa, ut in eo ueritas non sit, quod in ueritate non stetit. Ista locutio est et in psalmo: Ego clamaui, quoniam exaudisti me Deus; cum dicendum fuisse uideatur: Exaudisti me Deus, quoniam clamaui. Sed cum dixisset: \'Ego clamaui, tamquam ab eo quaereretur, unde se clamasse monstraret, ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum; tamquam diceret: \'Hinc ostendo clamasse me, quoniam exaudisti me.\' CAPUT XV. Quid sentiendum sit de eo, quod dictum est: Ab initio diabolus peccat. Illud etiam, quod ait de diabolo Iohannes: Ab initio diabolus peccat, non intelpeccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, sive quod Isaias ait, sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans, Quomodo cecidit Lucifer, qui mane oriebatur ? sive quod Ezechiel, In deliciis paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? ubi intelligitur fuisse aliquando sine peccato. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
est: ut sic intelligatur eciã qd̾ beatus
iohannes apłs ait ab mitio diabolus
peccat: hͦ est ex qͦ creatus ẽ iustitiam
recusauit : quã nisi pia deoq subdita
uolũtas habere non poss. Huic sẽtẽcie
quisquis acquiestit. nõ cũ illis heretitis
uerso quodã principio. diabolus hãbeat
naturã mali: qui tãta uauitate desi¬
piũt. ut cũ uerba ista euãgelita ĩ aucori¬
tate nobistũ habeant non actendant
non dixisse deũ a ueritate alienus fuit.
s in ueritate non stetit: ubi a ueritate
lapsum intelligi uoluit. in qua utiq
si stetiss eius ꝑticeps factus. beatus cũ
sanctis angelis ꝑmaneret¬
steterit qr ueritas non est in eo.
Subiecit añ iudiciũ qiͣ que sissemus
unde ostendat᷑ ꝙ in ueritate non
steterit. atq ait. Quia non est ueritas
in eo. Esset autẽ in eo. si in illa stetiss
stetit qr ueritas non est in eo: tãꝙͣ ea sit
causa ut in ueritate non steterit. ꝙ ĩ eo

Expanded text:
est, ut sic intellegatur etiam quod beatus est, ut sic intellegatur etiam quod beatus Iohannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat, hoc est, ex quo creatus est, iustitiam recusauit, quam nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. Huic sententiae quisquis adquiescit, non cum illis haereticis uerso quodam principio diabolus habeat naturam mali; qui tanta uanitate desipiunt, ut, cum uerba ista euangelica in auctoritate nobiscum habeant, non adtendant non dixisse Dominum: A ueritate alienus fuit; sed: In ueritate non stetit, ubi a ueritate lapsum intellegi uoluit, in qua utique si stetisset, eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneretsteterit, quia ueritas non est in eo. Subiecit autem indicium, quasi quaesissemus, unde ostendatur, quod in ueritate non steterit, adque ait: Quia non est ueritas in eo. Esset autem in eo, si in illa stetissetstetit, quia ueritas non est in eo, tamquam ea sit causa, ut in ueritate non steterit, quod in eo
Abbreviated transcription (Latin):
felititatis eterne. Cuiꝰ illi alii qr certi
non fuerũt non enĩ erat eoꝵ eterna
felicitas cũ nõ certi ẽẽnt q̃ fuiẽ fuerat
habitura: restat ut aut ĩpares fuerĩt.
aut si pares fuerint. post illoꝵ ruiuã
illis certa sciencia sue sempiterne feli¬
citatis accesserit. nisi forte quis dicat
id qd̾ dũs ait de dyabolo in euãgelio.
ille homitida erat ab iuitio et in ue¬
ritate non stetit. sic ẽẽ accipiendũ ut
non solũ homcida fuerit ab inicio id
est in nuicio hũaui generis. ex qͦ utiq
homo factus ẽ quẽ decipiendo possit
occidere: uerũ etiã ab micio sue cõditõis
in ueritate nõ steterit: et ideo nũꝙͣ bt̃s
cũ sanctis angłis fuerit suo recusans
ẽẽ subditus creatori: et ꝑ suã suꝑbiã
uelut p̾uata ptãte elatus. ac per hoc
falsus et fallax qr nec quisꝙͣ ptãtem
oĩpotentis euadit: et qui ꝑ piã subiec¬
cionem noluit tenere qd uere est. affec¬
tat ꝑ suꝑbie elacionẽ simulare qd̾ nõ

Expanded text:
lli alii quia certi non fuerunt non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent, quae finem fuerat habitura, restat, ut aut inpares fuerint, aut, si pares fuerunt, post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat id, quod Dominus ait de diabolo in euangelio: Ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit, sic esse accipiendum, ut non solum homicida fuerit ab initio, id est initio humani generis, ex quo utique homo factus est, quem decipiendo posset occidere, uerum etiam ab initio suae conditionis in ueritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit, suo recusans esse subditus creatori et sua per superbiam uelut priuata potestate laetatus, ac per hoc falsus et fallax, quia nec quisquam potestatem Omnipotentis euadit, et qui per piam subiectionem noluit tenere quod uere est, adfectat per superbam elationem simulare quod non
Abbreviated transcription (Latin):
tate sua malus. in inferiorib ordinatus
Et quĩ deus cũ eũ conderet future mali¬
gnitatis eiꝰ non erat utiq ignarus et pro¬
udebat que bona de malo eiꝰ esset ip̃e
facturus ꝓpterea psaluus ait dracho hic
quẽ fiuxisti ad illudendũ: ut in eo ip̃o ꝙ
eũ funxit licet ꝑ suã bonitatẽ bonũ: iam
ꝑ suã p̾stientiam pparasse intelligatur.
quomͦ illo uteretur et malo.¬
¶ Capłm. id.ͫ De pulcritudĩe uniu̾si¬
tatis: que ꝑ ordinacionem dei etiã ex cõ¬
rum p̾stisset. nnisi pariter noss. quibus
eos bonoꝵ usib comodaret: atq ita ordi¬
neni seculoꝵ tãꝙͣ pulcherriniũ carmen
etiam ex quibusdam qiͣ antithetis honesta¬
ret. Aintitheta eñ q̃ appellantur ĩorna¬
mẽtis elocucionis sũt decẽtissima: que
latine ut appellaut᷑ opposita: uel quod
expͥssius dicitur contra posita. Non est
apud nos huiꝰ uorabuli cõsuetudo: cũ
tñ eisdem ornamẽtis. locutionis etiam

Expanded text:
tate sua malus, in inferioribus ordinatus tate sua malus, in inferioribus ordinatus Et quoniam Deus, cum eum conderet, futurae malignitatis eius non erat utique ignarus et praeuidebat quae bona de malo eius esset ipse facturus: propterea psalmus ait: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, ut in eo ipso quod eum finxit, licet per suam bonitatem bper suam praescientiam praeparasse intelligatur quomodo illo uteretur et malo. CAPUT XVIII.-- De pulchritudine universitatis, quae per ordinationem Dei etiam ex conrum esse praescisset, nisi pariter nosset eos bonorum usibus commodaret adque ita ordinem saeculorum tamquam pulcherrimum carmen etiam ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur in ornamentis elocutionis sunt decentissima, quae Latine uel appellentur obposita, uel, quod expressius dicitur, contraposita. Non est aput nos huius uocabuli; consuetudo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam
Abbreviated transcription (Latin):
nature angl̃i. hoĩb: tñ lege iustitie boni
hoĩes malis angelis preferantur.¬
¶ Capłm. i7ͫ Uiciũ malicie non
naturam ẽẽ s contra naturã: cui ad pec¬
candũ nõ cõditor causa ẽ s uoluntas.
Ropter naturã igitur non ꝓpter ma¬
litiam dyaboli dictũ recte intelligimꝰ.
hõt est initium figmẽti dñi: qr sine dubio
ubi ẽet uiciũ malicie natura non uiciata
p̾cessit. Uiciũ autem ita contra naturã
est: ut non possit nnisi nocere nature. Nõ
itaq eẽt uiciũ recedere a deo nisi nature
cuiꝰ id uiciũ ẽ pocius cõpeteret ẽẽ cũ deo.
Qua ꝓpter etiam uolũtas mala grande
testimoniũ est nature bone. S deꝰ sicut
naturaꝵ bonaꝵ optimus creator est. ita
malaꝵ uolũtatũ. iustissimus ordinator
ut cũ ille utũtur naturis bonis: ip̃e bene
utatur eciã uolũtatib malis. Itaq fecit
ut diabolus institutõe illiꝰ bonus. uolũ¬

Expanded text:
naturae angeli hominibus, tamen lege iustitiae boni naturae angeli hominibus, tamen lege iustitiae boni homines malis angelis praeferantur. CAPUT XVII. Vitium malitiae non naturam esse, sed contra naturam, cui ad peccandum non Conditor causa est, sed uoluntas. Propter naturam igitur, non propter malitiam diaboli, dictum recte intellegimus: Hoc est initium figmenti Domini. Quia sine dubio, ubi esset uitium malitiae, natura non uitiata praecessit. Vitium autem ita contra naturam est, ut non possit nisi nocere naturae. Non itaque esset uitium recedere a Deo, nisi naturae, cuius id uitium est, potius conpeteret esse cum Deo. Quapropter etiam uoluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est, ita malarum uoluntatum iustissimus ordinator, ut, cum illae male utuntur naturis bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis. Itaque fecit, ut diabolus institutione illius bonus, uolun
Abbreviated transcription (Latin):
hoĩes pecorib: et in hiis q̃ intelligũt p̾¬
ponũtur ĩmortalia mortalib sicut auglĩ
hoĩb. s ista pponũtur nature ordine. Est
autem alius atqz alius ꝓ suo cuiusqz usu
estimacõis modus: quo fit ut quedã sen¬
su carẽtia quibusdam senciẽtib p̃ponamꝰ.
in tr̃i ut si ptãs esset. prorsus de natura
rerũ auferre uelimus: siue quẽ in ea locũ
habeant ignorantes: siue etiã stiamꝰ nrĩs
ea tomodis post ponẽtes. Quis enĩ non
domui sue panem habere ꝙͣ mures: nũ¬
libertate iudicãdi plurimũ distat racio
considerantis a necessitate indigentis.
seu uoluptate cupientis: cũ ista quid ꝑ
seip̃m in rerũ gradib pensat. necessitas
autem quid ꝓpter quid expediat cogitat:
et ista quid uerũ luci mentis appareat.
uoluptas uero quid iocũdũ corꝑis sensib
blandiatur expectat. S tñi ualet in
naturis racionabilib quoddã ueluti põ¬
dus uolũtatis et amoris: ut cũ ordine

Expanded text:
llegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alius adque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus, quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, numlibertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat, necessitas autem quid propter quid expetat cogitat, et ista quid uerum luci mentis appareat. uoluptas uero quid iucundum corporis sensibus blandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalibus quoddam ueluti pondus uoluntatis et amoris, ut, cum ordine
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ dixit deus. fiat lux et facta ẽlux.
ꝯtinuo subĩctũ est. et uidit lucẽ qr bona
est. non postea ꝙͣ separauit inter lutẽ et
tenebras. et uocauit lucẽ diem. et tenebras
noctemi: ne simul cũ luce etiã talib tene¬
bris testimoniũ placiti sui ꝑhibuisse ui¬
deretur. Nam ubi tenebre inculpabiles
surit: inter quas et lucẽ istã hiis oculis
Posuit inqͥt ea in firmamẽto celi lutere
super terram. et p̾esse diei et nocti: et se¬

Expanded text:
 dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis cPosuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti
Abbreviated transcription (Latin):
qr ab eo qͥ sũme ẽ et semper ẽ: h ͦ totũ ui¬
detur diuersum ẽẽ qd̾ non est
Et dicta sint: ne quisꝙͣ cũ de angłis
Iapostatias loquinuir existimet eos
alian uel ex alio principio habere potuis
se naturã: nec coꝵ nature deũ auctorẽ
Cuiꝰ eruoris ĩpietate tanto quisq carebit
expediciꝰ et facilius: ꝙͣto ꝑspitaciꝰ ĩtellige̾
potuerit qd ꝑ angelum deꝰ dixit quãdo
moysen mittebat ad filios isrl. ego sũ qͥ
sum. Cũ enĩ deus sũma ẽẽncia sit sͦ ẽ
sũme sit. et ideo ĩmutabilis sit: rebus qͣs
ex nichilo creauit. eẽ dedit: s non sũme
esse situt ẽ ip̃e: et aliis dedit ẽẽ ampliꝰ.
aliis minus: atq ita naturas eẽnciaꝵ
gradib ordiuauit. Sicut enĩ ab eo qd
est sapere uocatur sapĩa. sic ab eo qd̾ est
ẽẽ uotatur eẽncia: nouo quidẽ noĩẽ. qͦ
usi ueteres nõ sunt latim sermonis auc¬
tores: s iam nr̃is tꝑib usitato ne deesset

Expanded text:
 ab eo qui summe est et semper est, hoc totum videtur diversum esse quod non est. Haec dicta sint, ne quisquam, cum de angelis apostaticis loquimur, existimet eos aliam velut ex alio prinse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cuius erroris inpietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intellegere potuerit, quod per angelum Deus dixit, quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum. Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo inmutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset
Abbreviated transcription (Latin):
aer lux siue feruor: nec aĩa sapĩã est
Hinic est ꝙeciam p̾uari possũt reb qͣs
habent. et in alios habitus. uel qͣlitates
uerti. atq mutari: ut et uas uatuetur
humore qͥ plemũ est. et corpus decoloret᷑.
et aer tenebrestat siue fagestat: et aĩa
desipiat. S et si sit corpus ĩcorruptibi¬
le qͣle sanctis ĩ resurrectione ꝓmictit᷑. h
quidem ip̃iꝰ ĩcorruptionis ĩamissibilem

Expanded text:
aer lux siue feruor, neque anima sapientia eat. aer lux siue feruor, neque anima sapientia eat. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus quas habent, et in alios habitus uel qualitates uerti adque mutari, ut et uas euacuetur umore quo plenum est, et corpus decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et anima desipiat. Sed etsi sit corpus incorruptibile, quale sanctis in resurrectione promittitur, habet quidem ipsius incorrup
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ pater et filiꝰ. qr nec pr̃ est nec filiꝰ :
s alius dixi non aliud: qr et hͦ ꝑiter
simplex pariter q bonũ ẽ ĩcõnitabile¬
est: nec ideo nõ simplex qr trinitas.
Neqz em ꝓpter hͦ natidram istã boni
simplicẽ dicenuis. qz pr̃ in ea solus
aut solus filius. aut solus sp̃s
sanctus: aut uero sola est ista nominis
trinitas siue substistentia ꝑsonarũ. sic̃
sabelliani heretici putãt: s ideo simplex
pater h filiũ: nec tñ ip̃e ẽ filiꝰ. Et fi¬
lius habet pr̃em: net tñ ip̃e ẽ pater.
In ꝯͦ gͦ ad seipm dicitur non ad alterũ.
h̾ est qd̾ habet: sicut ad seipm̃ dr̃ uiuus.
habendo utiq uitã: et eadẽ uita ip̃e ẽ.
Propter hͦ itaq natura dr̃ simplex.
tui non sit aliquid habe̾ qd̾ uel possit
aer lutẽ sine feruorẽ. aut aĩa sapĩam.
Nichil eñ̃ hoꝵ est id qd̾ habet. Nam
neqz uas liqͦr est. nec corpus color. nec

Expanded text:
quam Pater et Filius, quia nec Pater est nec Filius; quam Pater et Filius, quia nec Pater est nec Filius; sed \'alius\' dixi, non ‛aliud\', quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabils; nec ideo non simplex, quia trinitas. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus, quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus sanctus, aut uero sola est ista nominis trinitas sine subsistentia personarum, sicut Sabelliani haeretici putauerunt; sed ideo simplex Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater. In quo ergo ad semet ipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet; sicut ad se ipsum dicitur uiuus habendo utique uitam, et eadem uita ipse est. Propter hoc utique natura dicitur simplex, cui non sit aliquid habere, quod uel possit aer lucem siue feruorem aut anima sapientiam. Nihil enim horum est id quod habet; nam neque uas liquor est, nec corpus color, nec
Abbreviated transcription (Latin):
in seip̃o. s in deo: a quo si auertitur
angelus fit ĩmiũdus. sicut sũt om̃s qͥ
uocantur ĩmũdi sp̃s : nec iã lux ĩ dño
s in se ipĩs tenebre p̾uati ꝑticipacõe
lucis eterne. Mali enĩ nulla natura
ẽ. s amissio boni mali nomẽ accepit.¬
¶ Capłm .xͫ De simplici et ĩcõnuu
uniꝰ dei. cui non est aliud qualitas
aliud substancia.
Et itaq bonũ solũ simplex: et ob
hͦ solũ ĩ cõnuitabile qd est deus.
dis hot bono treata sũt oĩa bona: sed
non simplicia: et ob hoc nitabilia.
Creata saue inquã: id est fc̃ã nõ geĩta
Qd̾ eñ de simpliti bono genitũ ẽ. pa¬
riter simplex est: et hͦ est. qd illud de
qͦ genitũ est. Que duo pr̃em et filiũ
dicimꝰ. et utrũq h ͦ cũ spũ sc̃o unus deꝰ
est: qui sp̃s prĩs. et filii. et sp̃s sauctꝰ
ꝓpria quadam notione huiꝰ noĩs in
satris lrĩs mĩcupatur. Alius est autẽ

Expanded text:
in se ipso, sed in deo: a quo si auertitur in se ipso, sed in deo: a quo si auertitur angelus, fit immundus, sicut sunt omnes qui uocantur immundi spiritus, nec iam lux in domino, sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. mali enim est; sed amissio boni, mali nomen accepit. CAPUT X.-- De simplici et incommutsancti, unius Dei: cui non est aliud qualitas, aliud substantia. 1. Est itaque bonum solum simplex, et ob hoc solum incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona, sed non simplicia, et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum est, pariter simplex est, et hoc est quod illud de quo genitum est; quae duo Patrem et Filium dicimus; et utrumque hoc cum Spiritu est; qui spiritus Patris et Filii Spiritus sanctus propria quadam notione huius nominis in sacris litteris nuncupatur. Alius est autem
Abbreviated transcription (Latin):
periores et inferiores. celũq appellatũ
est: in qͦ firmauiẽto facta sunt sydera
quarto die. Nnuirũ gͦ si ad istorũ dierũ
que diei nomien accepit: cuiꝰ unitas
ut cõmendaretur non est dictus dies
scds̃. aut ternius aut ceteri: s idem ip̃e
unus ad implendũ senariũ numerum
uel septenariũ repetitus est. ꝓpter sena
riam uel septenariã cognicõem. senariã
scilz operũ q̃ fecit deus. et septenariam
quietis dei. Cũ enĩ deus dixit fiat lux
et facta est lux. si recte in hac luce trea¬
cio intelligitur angeloꝵ: ꝓfecto facti
sunt ꝑticipes lucis et̾ne qd est ip̃a ĩ¬
cõnuita bilis sapĩa dei ꝑ quẽ facta sũt
oĩa que dicimꝰ uiigenitũ dei filiũ. ut¬
ea luce illuminati qua creati fierẽt lux.
et uotarẽtur dies ꝑticipacõe ĩ cõnuta¬
bilis lucis et diei ꝙ est uerbũ dei: ꝑ qd̾
et ip̃i. et oĩa facta sunt. lumen quippe
om̃em angelum mũdũ ut sit lux nõ

Expanded text:
periores et inferiores, coelumque appellatum periores et inferiores, coelumque appellatum est; in quo firmamento facta sunt sidera quarto die. Nimirum ergo si ad istorum dierum quae diei nomen accepit, cujus unitas ut commendaretur, non est dictus dies secundus, aut tertius, aut caeteri, sed idem ipso unus, ad implendum senarium vel septenarium numerum, repetitus est; priam uel septenariam cognitionem; senariam scilicet operum, quae fecit Deus, et septenariam quietis Dei. Cum enim dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum, profecto facti sunt participes lucis aeternae, quod est ipsa incommutabilis sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quem dicimea luce inluminati, qua creati, fierent lux et uocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei, quod est uerbum dei, per quod et ipsi et omnia facta sunt. lumen quippe omnem angelum mundum, ut sit lux non
Abbreviated transcription (Latin):
eũ celi celoꝵ. et aque q̃ suꝑ telos sunt
laudent nomen dñ. qm̃ ip̃e dixit et
facta sunt: ip̃e mandauit et creata sũt
Etiã hic aꝑtissime a deo factos angelos
diuiuitus dictũ est: cũ eis inter cet̾a teles¬
tia ꝯmemoratis infertur ad oĩa ip̃e dixit
Quis porro audebit opinari. post oĩa
ista que sex diebz enumerata sũt auglõs
factos: S et si quis ita desipit: redargit
istam uanitatẽ illa scriptura paris aucto¬
ritatis ubi deus dicit. Qñ facta sũt syde¬
ra: laudauerũt me uoce magna om̃s
angeli mei. Iam gͦ erant anglĩ: qñ
facta sunt sydera. facta sunt antẽ qͣrto
die. Nlũquid nã gͦ die tertio factos ẽẽ¬
dicemus. Absit. In promptu est em̃
quid illo die factũ sit. Ab aquis utiq
terra distreta ẽ. et distinctas sui gn̾is spe¬
cies. duo ista elementa sũpserũt et ꝓdux
terra quicquid ei radicitus inherebat᷑
Nũquid nam stdõ: Nec hoc quidẽ. Tũc
em̃ firmaniẽtũ factũ est inter aquas su¬

Expanded text:
os sunt laudent nomen Domini: quoniam ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est, cum, eis inter caetera coelestia commemoratis, infertur ad omnia, ipse dixit Quis porro audebit opinari post omnia ista, quae sex diebus enumerata sunt, angelos factos? sed et si quisquam ita desipit, redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis, ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera, laudaverunt me voce magna omnes angeli mei; jam ergo erant angeli quando facta sunt sidera, facta sunt autem quarto die. Nunquidnam ergo die tertio factos edicemus? Absit. In promptu est enim, quid illo die factum sit. Ab aquis utique terra discreta est, et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt, et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. Numquidnam secundo? Ne hoc quidem: tunc enim firmamentum factum est inter aquas su
Abbreviated transcription (Latin):
autem dei ẽẽ anglõs. hit quidẽ et si nõ
p̾termissũ. non tñ eiudenter expressũ
est: s alibi hͦ sancta scripturã clarissĩa
uoce testatur. Nam et ynino triũ in
tamino uirorũ cũ p̾dictum eẽt. Bene¬

Expanded text:
 angelos hic quidem etsi non  angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen euidenter expressum est; sed alibi hoc sancta scriptura clarissima uoce testatur. Nam et in hymno trium in camino uirorum cum praedictum esset: Bene
Abbreviated transcription (Latin):
anglos actinet dicendũ putani q̃ huiꝰ
ciuitatis et magna pars ẽ et eo beatior
monia suppetant ꝙͣtũ satis uidebit᷑ deo
largiente ex plicare curabo. Ubi de mũdi
ꝯstitucõe sacre kẽ lotũtur non euidenter
dr̃ utrũ uel qͦ ordine creati sunt angłi:
s si p̾termissi non sunt uel celi noĩe ubi
dictũ est in p̾ncipio fecit deus celũ et
terram:. uel potiꝰ lucis huiꝰ de qͣ loqͦr
significati sunt. Non autẽ ẽẽ p̾termis¬
ainit deus celũ et teruã: ut aute celum
et terram nichil aliud fecisse uideatur
Cũ gͦ a celo et a terra ceperit. atq ip̃a
luce facta utiqz tenebre fuerint super
abissum id ẽ suꝑ quãdã terre. et aque
indistinctã confusionem ubi emĩ lux nõ
est. tenebre sint necesse est: demde oĩa
treando disposita suit q̃ ꝑ sex dies ꝯsũ¬
mata narrantur: quomiͦ angli̾ p̾ter¬
micterent᷑ tanꝙͣ non ẽẽnt in oꝑib dei.
a quib die septino requienit: O pus¬

Expanded text:
angelos adtinet dicendum putaui, quae huius angelos adtinet dicendum putaui, quae huius ciuitatis et magna pars est et eo beatior,monia subpetant, quantum satis uidebitur, Deo largiente explicare curabo. Ubi de mundi constitutione sacrae litterae loquuntur, non euidenter dicitur, utrum uel quo ordine creati sint angeli; sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine, ubi dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram, uel potius lucis huius, de qua loquor, significati sunt. Non autem esse praetermiscit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit, adque ipsa luce facta utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandam terrae et aquae indistinctam confusionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde si omnia creando disposita sunt, quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur, tamquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requieuit? O
Abbreviated transcription (Latin):
giant: s eciã illo quo significatur per
essicientem id qd̾ efficitur. sicut leta eplã
dicitur. signifitãs eoꝵ leticiã qͦs legẽtes
efficit letos. Conuemẽtissime itaq cũ
deũ ⁊equienisse ꝓphetita narrat aucto¬
ritas significatur requies eoꝵ qͥ in illo
requiestũt. et qͦs ip̃e facit requiestere.
Hoc eciã hoĩb quib loquit᷑. et ꝓpter
qs utiq coustripta ẽ. ꝓmictẽte ꝓphetia
quod etiã post bona oꝑa que ini eis. et q̃¬
per eos operatur deus: si ad illũ priꝰ ĩ ista
per fidem quodãmodo accesserint: ĩ illo
habebunt reqͥem sempituã. Hoc enĩ et
sabbati uacacõe ex p̾cepto legis ĩ uetere
dei ppło figuratũ est: unĩ suo loco diligẽ¬
cius arbitror disserendũ.¬
¶ Capłii. ꝯͫ De angeloꝵ ꝯditõe quid
scdm̃ diuina testĩonia sentiendũ sit.
Unc quĩ de sancte ciuitatis exortu
dicere institui. et prius qd̾ ad sctos

Expanded text:
giunt; sed etiam illo, quo significatur per giunt; sed etiam illo, quo significatur per efficientem id quod efficitur; sicut laeta epistula dicitur, significans eorum laetitiam, quos lefficit laetos? Convenientissime itaque cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum qui in illo requiescunt, et quos facit ipse requiescere. hoc etiam hominibus, quibus loquitur et propter quos utique conscripta est, promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista uita per fidem quodam modo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbitror disserendum. CAPUT VIIII. De angelorum conditione quid secundum diuina testimonia sentiendum sit. Nunc, quoniam de sanctae ciuitatis exortu dicere institui et prius quod ad sanctos
Abbreviated transcription (Latin):
oĩm ex aquis aĩaliũ nataliũ atq uola¬
tiliũ. dies quĩtus. Cũ ĩcognitõe oĩm
aĩaliũ teruenorũ. atq ip̃iꝰ hoĩs: dies
sextus. ¶ Capłm d Que qualisue
intelligenda sit dei requies qua post oꝑa
sex dierũ requieuit in septimo.
sumi uero die septimo requiescit deꝰ
Lab oĩb operib suis. et sctĩficat eũ
nequaꝙͣ est accipiendũ pueriliter tanꝙͣ
deus laborauerit operando qui dixit et
facta sũt uerbo intelligibili et sẽpiterno
non sonabili et temꝑali; s requies dei
requiẽ significat eoꝵ qui requiescũt in
deo: sicut leticia domꝰ. letitiã significat
eoꝵ qui letantur in domo. etiã si nõ eos
domus ip̃a s alia res aliqua letos faciat.
ꝙtomagis si eadẽ domus pulcritudine
sua faciat letos habitatores. ut non solũ
eloquẽdi nͦ leta ditatur. qͦ significanius
ꝑ id qd̾ continet id qd̾ continetur sicut
theatra plandũt prata mugiuĩt cũ in
illis hoĩes plaudant in hiis boues mu¬

Expanded text:
ium natatilium adque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum adque ipsius hominis, dies sextus. CAPUT VIII. Quae qualisque intellegenda sit Dei requies, qua post opera sex dierum requieuit in septimo. Cum uero in die septimo requiescit Deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tamquam Deus laborauerit operando, qui dixit et facta sunt uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili et temporali. Sed requies Dei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum, qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliqua laetos facit. Quanto magis, si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur sicut theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudunt, in his boues mu
Abbreviated transcription (Latin):
redacti suas quodãmͦ p̾natas potentias
ꝯsectantur. honoresq diuinos a deceptis
sibi. potiuis q deũ colere: ꝙͣ ꝓ deo coli de¬
lectantur. S huiꝰ sancte ciuitatis ĩrini¬
ris decem suꝑiorib libris ꝙͣtũ potiumꝰ
dño et rege nr̃o adiuuãte respondiuiꝰ.
nũt uero quid a me iã expectetur a¬
gnostẽs. meiq non ĩmenior debiti de
duaꝵ ciuitatũ terrene st et celestis qͣs
in hͦ interim seculo. pplexas quodãuiͦ.
dixiuiꝰ inuitẽq ꝑmuiptas exortu et
excursu et debitis finib ꝙͣtũ ualuero
disputare eiꝰ ip̃iꝰ dñi et regis nr̃i ub̾iq
opitulacõe fretus aggrediar: p̾mũq
dicũ quẽadmodũ exordia duaꝵ istarũ
tiuitatũ in angłoꝵ diu̾sitate p̾cesserint.

Expanded text:
redacti, suas quodammodo privatas potentias consectantur, honoresque divinos a deceptis sibi, potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Sed hujus sanctae civitatis inimicis, decem superioribus libris, quantum potuimus, Domino et Rege nostro adjuvante, respondimus. Nunc vero quid a me jam exspectetur agnoscens, meique non immemor debiti, de duarum civitatum, terrenae scilicet et coelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodammodo diximus invicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum valuero, disputare, ejus ipsius Domini et Regis nostri ubique opitulatione fretus, aggrediar: primumque dicam quemadmodum exordia duarum istarum civitatum in Angelorum diversitate praecesserint.
Abbreviated transcription (Latin):
itaq usum dixerim in hiis trib q̃ ĩ hoĩe
spectanda ꝯmonui: que sunt natura.
doctrina. usus. Ex hiis ꝓpter obtinendã
bt̃am uitam. tripertita ut dixi a phĩs¬
naturã: r acionalis ꝓpter doctrinã. mo¬
ralis ꝓpter usumii. Si gͦ natura nr̃a ẽẽt
a nobis. ꝓfecto et nrai nos genuissemꝰ
sapĩam nec eã doctrinã id ẽ aliũde discẽ¬
do ꝑcipere curaremus: et nr̃ amor a
nobis ꝓfectus. et ad nos relatus. ad
beate uiuendũ sufficeret: nec bono alio
qͦ frueremur ullo indigeret. Nũt uero
qr natura nr̃a ut eẽt deũ habet auctorẽ.
ꝓculdubio ut uera sapiamꝰ ip̃m debemꝰ
hẽre doctorẽ: ip̃m eciã ut btĩ sinus sua¬
uitatis intime largitorem.

Expanded text:
itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in homine itaque more usum dixerim , in his tribus, quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam uitam tripertita, ut dixi, a phirationalis propter doctrinam, moralis propter usum. Si ergo natura nostra esset a nobis, profecto et nostram nos genuissemus sapientiam, nec eam doctrina, id est aliunde discendo, percipere curaremus; et noster amor a nobis profectus et ad nos relatus et ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia natura nostra, ut esset, Deum habet auctorem, procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis intimae largitorem.
Abbreviated transcription (Latin):
cuit: in hiis tñ trib magnis et gn̾ałib
questionib. oĩs eoꝵ uersatur intencio.
Ita cũ in una quaq eaꝵ qd̾ quisq sectet
multiplex discrepantia sit opinionũ:
ẽẽ tñ aliquã nature tausã. stĩe formam.
uite sũmã. nemo cũctatur. Tria qͦ sunt
que in uno qͦ hoĩe artifice spectãtur ut
aliquid efficiat: natura. doctrina. usus.
Natura ingenio: doctrina stiẽtia: usus
fructu diuiditãdus est. Nec ignoro qd̾
ꝓprie fructus fruẽtis. usus utentis sit atz
hͦ interesse uideatur. qd̾ ea re frui dicinĩ
q̃ nos non ad aliud referenda ꝑ seip̃am
delectat: uti uero ea re quã ꝓpter aliud
querimꝰ. Unde tempalib magis utẽ¬
dũ ẽ ꝙͣ fruendũ. ut frui mereamur etͥnis:
non situt ꝑuersi qui frui uolũt nĩmo. uti ãt
deo: qm̃ nõ mĩmũ ꝓpter deũ impendũt.
s deũ ꝓpter nũmũ colũt. Uerũtiĩ eo lo¬
quendi niͦ quẽ plus obtinuit ꝯsuetudo:
et faictib utimur. et usibus fruinur.

Expanded text:
s et generalibus quaestionibus omnis eorum uersatur intentio. Ita cum in unaquaque earum quid quisque sectetur multiplex discrepantia sit opinionum, esse tamen aliquam naturae causam, scientiae formam, uitae summam nemo cunctatur. Tria etiam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt nummo, uti aut . non nummum propter Deum inpendunt, sed Deum propter nummum colunt; uerum tamen eo loquendi modo, quem plus obtinuit consuetudo, et fructibus utimur et usibus fruimur;
Abbreviated transcription (Latin):
s luminis impetus letificat cuitatẽ dei:
sanctificauit tabernatulũ suũ altissimꝰ.
Deus in medio eius non ꝯmouebitur.
Hiis atq huiõi testimoniis q̃ oĩa ꝯme¬
morare nimiis longũ est. didicimus
illo amore quem nobis eiꝰ conditor ĩspi¬
rauit. Hunc conditori sancte tiuitatis.
tiues terrene ciuitatis deos suos p̾ferũt¬

Expanded text:
inpetus laetificat ciuitatem Dei, sanctificauit tabernaculum suum Altissimus; Deus in medio eius non commouebitur. His adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus ncupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos p
Abbreviated transcription (Latin):
Nuitatem dei diciniꝰ cuius
ea staiptura testis ẽ que nõ
fortuitis motib aĩoꝵ sed
plane sũme dispositionis
grenciũ lrãs. oĩa sibi gn̾a
ingemorũ hũanoꝵ dĩna excellẽs aucto¬
ritate subiecit. Ibi quippe scriptũ est.
Gloriosa dicta sũt de te: ciuitas dei. Et
in alio psalio legitur. Magnus dñs
et laudabilis niuis. in nuitate dei nr̃i
in monte sancto eiꝰ: dilatãs exultatõem

Expanded text:
itatem Dei dicimus, cujus ea Scriptura testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes
Abbreviated transcription (Latin):
¶ De felicitate auspicii q̃ romani ⁊ egui
fortitudo et stabilitas uisa ẽ iudicari . E.⁊ ꝯͣ¬
¶ Qualia de diis gẽtiũ etiã tultores
oꝵ se sentire fateantur. Ca ͫ 34.
¶ De opinionib uarronis qͥ reꝓbata
suasione populari li ad notitiũ ueri
dei nõ ꝑuenerit unũ tñ deũ colendũ
esse censuerit.

Expanded text:
 De falsitate auspicii, quo Romani regni fortitudo et stabilitas uisa est indicari. Nam  Qualia de diis Gentium etiam cultores eorum se sentire fateantur. Cicero  De opinionibus Varronis, qui reprobata persuasione populari, licet ad notitiam ueri Dei non pel\'uenerit, unum tamen Deum colendum esse censuerit.
Abbreviated transcription (Latin):
mones eruoresq ppłoꝵ: qui ppli ꝯstitu¬
erũt siuuilacra miminb. multaq
de hiis qͦs deos ĩmortales uotant. fãl¬
sa atq indigna siue finxerũt siue ficta
crediderũt: et credita eoꝵ cultui sacroꝵ¬
q ritib nistuerũt. Cũ hiis g hoĩb
qui et si non libere p̾dicando saltem
ut cũq in disputatõib ĩusitando talia
se improbare testati sũt. nõ usq adeo
ĩcõuenienter questio ista tractat᷑. utrãi
non unũ deũ qui fecit om̃em spirita

Expanded text:
s erroresque populorum: qui populi constituerunt simulacra numinibus, multaque de eis, quos deos immortales vocant, falsa atque indigna sive finxerunt, sive ficta crediderunt, et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se improbare testati sunt, non usque adeo inconvenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit o
Abbreviated transcription (Latin):
diat. que sic abhorrent inqͥt. ut tñ ex
utroq genere ad ciuiles raciones assũp¬
ta sint non panca. Quare q̃ erut
noluis cũ philosop his ꝙͣ cũ poetis. Nõ
gͦ nulla cũ poetis. Et tnĩ alio loco ditͭ
de gn̾ationib deoꝵ magis ad poetas
ꝙͣ ad phisicos fuisse ppłos inclinatos.
Hit enĩ dicit quid fieri debeat. ibi quid
fiat. Phisicos dixit utilitatis cã strip¬
sisse: poctas delectationis. Dit ꝑ hoc
ea que a poetis ꝯscripta ppłi sequi non
debent. crimina sũt deoꝵ: q̃ tñ delectãt
et pplõs et deos. Delectationis eni cã sit
dicit. stribũt poete nõ utilitatis: ea tñ
scribũt q̃ dii expetant: ppłi exhibeant.

Expanded text:
diat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex diat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint non pauca. Quare quae erunobis cum philosophis quam cum poetis. Non ergo ulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de generatquam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat; ibi, quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse; poetas, delectationis. Ac per hoc ea quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum: quae tamen delectant et populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt poetae, non utilitatis: ea tamen scribunt, quae dii expetant, populi exhibeant.
Abbreviated transcription (Latin):
triminib suis si ueris ꝙͣ mali. si falsis
ꝙͣ male: Hec cũ dicinus uideri fortasse
cuipiã nimis harũ rerũ ignaro p̃t. ea
sola de diis talib maiestati indigna
diuine et ridicula de testabilia celebrari.
q̃ poetitis cãtantur carminib et ludis
scenicis actitãt᷑: sacra uero illa que nõ
histriones s sacerdotes agũt. ab oĩ ẽẽ
dedecore purgata et aliena. Hoc si
ita eẽt. nũꝙͣ theatricas turpitudines
in eoꝵ honorem quisꝙͣ telebrandas ẽẽ
censeret: nũꝙͣ eas ip̃i dii preciperent
sibimet exhiberi. S ideo nichil pu¬
det ad obsequiũ deoꝵ talia gerere in
theatris: qr silĩa gerũtur in templis.
Deniq ꝯmemoratus auctor cũ cuulẽ
theologiã a fabulosa et naturali terniã
quãdam sui generis distinguere cona¬
retur: magis eã ex utraq temperatã
ꝙͣ ab utraq separatã intelligi uoluit.
Ait enĩ. ea que stribũt poete minus

Expanded text:
criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de dis talibus maiestati indigna diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur in templis. Denique cum memoratus auctor ciuilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur, magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus
Abbreviated transcription (Latin):
losa igitur nec ciuili theologia sepit̾nã
quisq adipistitur uitã. Illa enĩ de diis
turpia fingendo seminat: hec fauẽdo
metit. Illa mẽdacia spargit: ħ collĩ¬
git. Illa res diuinas falsis crmimib
insectatur. hec eoꝵ criminũ ludos in
diuinis reb amplectit᷑. Illa de diis ne¬
phanda figniẽta hoĩ carminib ꝑsonat.
hec ea deoꝵ ip̃oꝵ festiuitatib ꝯsecrat
facinora et flagicia numinũ illa cãtat:¬
hec amat. Illa ꝓdit aut fingit: her
autẽ aut attestatur ueris. aut oblectatui
et falsis. Ambe tupes: ambe dãnabiles
S illa que theata ta est. publitã turpi¬
tudinẽ ꝓfitetur. ista q̃ urbana ẽ illius
turpitudine ornatur. Hinccine uita
eterna sꝑabitur: unde ista breuis tꝑalis¬
q polluit᷑. din uero uitã polluit ꝯsor¬
ciĩ nefarioꝵ hõnii. si se inserãt affectio¬
nib et assensionib nrĩs: et uitã non
polluit societas demonũ qui coluntur

Expanded text:
losa igitur, nec civili theologia sempiternam losa igitur, nec civili theologia sempiternam quisquam adipiscitur vitam. Illa enim de diis turpia fingendo seminat, haec favendo metit: illa mendacia spargit, haec colligit: illa res divinas falsis criminibus insectatur, haec eorum criminum ludos in divinis rebus amplectitur: illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat, haec ea deorum ipsorum festivitatibus consecrat: facinora et flagitia numinum illa cahec amat. Illa prodit aut fingit, hec autem, aut attestatur veris, aut oblectatur et falsis, ambe turpes, ambeque damnabiles: sed illa que theatrica est, publicam turpitudinem profitetur. Ista que urbana est, illius turaeterna sperabitur, unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ qui adorant᷑ in templis : net aliis
ludos exhibeatis ꝙͣ quib uictimas im¬
molatis. Quanto liberiꝰ subtiliꝰ q ista
diuideres dicẽs. alios ee deos naturales.
alios ab hõib institutos: s de institutis
aliud habere lras poetaꝵ aliid sacerdo¬
tũ: utrasq tñ ita eẽ inter se amitas ꝯ¬
sortio falsitatis. ut grate sint uterqz de¬
monib. quib doctrina ĩurita ẽ uerita¬
tis. Sequestrata igitur paululũ the
ologia quã naturalem uotãt de qua
postea disserendũ est : placet ne tandẽ
uitam eternã peti aut sperari ab diis
poeticis. theatritis. ludicris scenitis:
Absit. Imo uero auertat deꝰ uerus
tam ĩmanẽ sacrilegamq demenciam.
Quid : As eis diis quib hec placẽt
et qͦs hec placant cũ eoꝵ illit trimina
frequẽtent᷑: uita et̾na postenda ẽ. Ne¬
mo ut arbitror usq ad tm̃ precipuũ fu¬
riosissime ĩpietatis insanit. Nec fabu¬

Expanded text:
quam qui adorantur in templis, nec aliis quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequologia, quam naturalem vocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem vitam aeternam peti aut sperari a diis poeticis, theatricis, ludicris, scenicis? Absit: imo avertat Deus verus tam immanem sacrilegamque dementiam. Quid, ab eis diis, quibus haec placent, et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, vita aeterna poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae impietatis insanit. Nec fabu
Abbreviated transcription (Latin):
deus. nec spũ dei ad uidenda et ãnũtiã¬
da diuina in ueritatem libertatemq
subuectus: cernis quidem ꝙͣ sint res
diuine ab hũanis migis atq mẽdatiis
dirimende. s uiciosissimas ppłoꝵ opiui¬
ones et ꝯsuetudines in suꝑsticionib pu¬
blicis uereris offende̾: quas ab deoꝵ na¬
tura aberrare. uel taliũ quales in huiꝰ
mũdi elemẽtis hũani animi suspitatur
infirmitas. et sentis ip̃e cũ eas usq quaq
Quid hit agit huanũ ꝙͣuis excellẽtissi¬
mũ ĩgeniũ: Quid tibi hũana lic mul¬
tiplex ingeusq doctrina in hiis angustiis
suffragat᷑. Naturales deos colere cupis.
auiles cogeris. Inuenisti alios fabulo¬
sos in qͦs liberiꝰ quod sentis. euomas:
unde et istos ciuiles uelis nolis ne ꝑ fã¬
das. Dicis quippe fabulosos accomoda¬
tos ẽẽ ad theatrũ. naturales ad mũdũ.
ciuiles ad uibem cũ mũdus opus sit
diuinũ. urbes uero et theatra opa sint
hõmi: nec alii dii derideantur ĩ theatris

Expanded text:
Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris,
Abbreviated transcription (Latin):
legib iussa: non tanꝙͣ diis grata. Et
stil ac sororũ. Bellonam marti collo¬
canius uultano uenerem. neptuno sala¬
ciam: quosdam tñ celibes relinquimus
qiͣ ꝯdicio defecerit: p̾sertim cũ quedam
uidue sũt ut populonia. uel fulgora.
et diua runima. quib non miror peti¬
toreni defuisse. Qmẽm istã ignobilem
deoꝵ turbami: ꝙͣ longo euo longa suꝑ¬
sticio ꝯgessit sic inqͥt adorabimꝰ ut me¬
minerimꝰ cultũ eiꝰ magis ad morẽ qͣ
ad ren ꝑtinere Nec leges gͦ ille net
mos ini tiuili theo logia id instituerñt.
qd̾ rephendebat. agebat quod argue¬
bat. qd̾ culpabat adorabat: qr uidel
magnũ aliquid eũ phĩa docuerat. ne
suꝑstitiosus ẽẽt in mũdo s ꝓpter leges
tiuiũ moresq hoĩm non quidẽ fingẽte
ageret scenicũ in theatro. s imuitaret᷑
in tẽplo: eo dãpnabiliꝰ qͦ illa q̃ mẽda¬
citer agebat sic ageret. ut eũ ppłs ue¬

Expanded text:
legibus jussa, non tanquam diis grata. » Elegibus jussa, non tanquam diis grata. » Em ac sororum? Bellonam Marti collocamus, Vulcano Venerem, Neptuno Salaciam. Quosdam tamen caelibes relinquimus, quasi conditio defecerit; praesertim cum quaedam viduae sint, ut Populonia, vel Fulgora, et diva Rumina: quibus non miror petitorem defuisse. Omnem istam ignobilem deorum turbam, quam longo aevo longa superstitio congessit, sic, » inquit, « adorabimus, ut meminerimus cultum ejus magis ad morem, quam ad rem pertinere. » Nec leges ergo illae, nec mos in civili theologia id instituerunt, quod reprehendebat, agebat quod arguebat, quod culpabat adorabat: quia videlicet magnum aliquid cum philosophia docuerat, ne superstitiosus esset in mundo, sed propter leges civium moresque hominum, non quidem ageret fingentem scenicum in theatro, sed imitaretur in templo: eo damnabilius, quo illa, quae mendaciter agebat, sic ageret, ut eum populus ve