comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
posse sibi e contrario ueri similit̾ obici. quia sicũt ds̃ uerax sit. m̃dacem
eẽ hominem om̃em necesse ẽ. et iusticidĩ ꝑ hominũ iniusticiã cõm̃dat᷑.
iiustus uidebitur ds̃ qui iram hominibus inferat. cum ꝑ hominũ in
di iusticiam cõm̃dat : non utiq pęna digni homines uidebunt᷑. per
quos iusticia dĩ probabilior habetur & clarior. S absit inquit: ut hoc
ita recipiamꝰ iniquũ uideri dm̃ qui inducat iram aduersum homines.
Quomͦ enĩ iniustus putabitur qui uidicat mundum: cum in ipso noĩe
uidicĩ ostendatur. nichil sine uiditio facere: Ubi aut̃ uidiciũ est. cons¬
tat eẽ iusticiam. A iusticia namq uidex et uidiciũ nominat᷑. Si gͦ ut
iniusti inquit nos affirmare confingunt. ueritas dĩ in meo m̃datio ab un¬
dauit: suꝑ fluo ego tamquã peccator iudicor. S illud magis uidebitur.
in quo blasphemant. nos inquit quasi hoc uideam᷑ dicere : ut si ueritas

Expanded text:
cem esse omnem hominem necesse est, et si justitia Dei per hominum injustitiam commendetur, injustus videbitur Deus, qui iram hominibus inferat, cum per hominum iDei justitiam commendat, non utique poena digni homines videbuntur, per quos justitia Dei probabilior habetur, et clarior. Sed absit, inquit, ut hoc ita recipiamus iniquum videri Deum qui judicat iram adversus homines; quomodo enim injustus putabitur, qui judicat mundum, cum in ipso nomine judicis ostendatur, nihil sine judicio facere? ubi autem judicium est, constat esse justitiam, a justitia namque et judex, et judicium nominatur. Si ergo ut indavit, superflue ego tanquam peccator judicor. Sed illud magis videbitur in quo blasphemant nos, inquit, quasi hoc videamur dicere, ut si veritas
Abbreviated transcription (Latin):
coram te feci: quia cȩteri homines ut pote animales homines me qui
spũalis sum & iã si erraui diuidicare non possunt: quia sp̃ualis&e dicit
spualem diuidicat uł ꝓpła: id cuco dicit tibi soli peccaui. a quo solo
possum diuidicari. Nam humana dies diuidicare non potest spũalẽ:
s & qđ sequitur ad hunc respicit sensum: ut iustificeris in sermo¬
nibus tus. et uincas cum uidicaris. Iudicatur namq dĩ in dispu¬
tacionibus sapientiũ.. dum alii hoc modo aliĩ alio. & diuerse singłi¬
de dõ sentiunt. ipse ergo uincit eos qui de se uidicant: cũ erran¬
tibus cunctis suam de se quomͦ uł qualiter credendus ac ueneran¬

Expanded text:
coram te feci, quia caeteri omnes, ut pote animales homines, me qui spiritualis sum, etiam si erravi, dijudicare non possunt, quia spiritualis judicat spiritualem dijudicat, idcirco dicit: Tibi soli peccavi, a quo solo possum dijudicari: Nam humana dies dijudicare non potest spiritualem. Sed quod sequitur ad hunc respicit sensum. Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Judicatur namque Deus in disputationibus sapientium, dum alii hoc modo, alii alio modo, et diverse sentiunt de Deo. Ipse ergo vincit eos qui de se judicant, cum errantibus cunctis de se, quomodo vel qualiter credendus ac veneran
Abbreviated transcription (Latin):
huiꝰ textum docere uult quȩ fuerit uł ante aduentum xp̃i salus scd̾m
legem uiuentibus: uł quomͦ ꝑ saluatoris aduentum rursum ex incre¬
dulitate isrł salus gentibus conferatur. Et rursum qđ neq ex integro
gentes. nisi qui crediderint ueniant ad salutem: neq ex integro abiciat᷑
isrł s reliquiȩ credentiũ saluȩ fiant. Et idõ confusus ut dixi uidetur
ordo dicendi. dum diuersitates credentiũ et non credentiũ partes
utriꝰq ꝑsequit᷑: in quibus necessario sermonem conuertit et ad deum.
ut in lns om̃ibus assumptionũ repulsionumq differentiis. uera qͥdem
et iusta dĩ doceat eẽ. iudicia: Multum aut̃ in hominibus abundare
m̃daciĩ. Et idõ dicitur sit aut̃ ds uerax.om̃is aut̃ homo m̃dax. Siẽ
scriptum est. Ut iustificeris in sermonibus tius: et uincas cũ uidica

Expanded text:
cere vult quae fuerit vel ante adventum Christi salus secundum legem viventibus, vel quomodo per Salvatoris adventum rursus et incredulitatem Israel salus gentibus conferatur; et rursum quod neque ex integro gentes, nisi qui crediderint, veniant ad salutem, neque ex integro abjiciatur Israel, sed reliquiae credentium salvae fiant: et ideo confusus, ut dixi, videtur ordo dicendi, dum diversitates credentium et non credentium partis utriusque persequitur. In quibus necessario sermonem convertit et ad Deum, ut his omnibus assumptionum repulsionumque differentiis vera quidem et justi Dei doceat esse judicia. Multum autem in hominibus abundare mendacii, et ideo dicit: Sit autem Deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est, ut justificer
Abbreviated transcription (Latin):
inusticia nr̃a dĩ iuisticiam cõmendat quid dicłmus: numquid
miquus ds̃ qui infert iram : scd̾m hominem dico. absit. Alioqͥn
quomodo udicabit ds̃ mundum: Si enim ueritas dĩ in meo mendatio
abundauit in głam eiꝰ: quid adhuc & ego tamquam peccator iudicor.
et non sicut blasphemam᷑. et sicut dicunt nos
quidam dicere. quia faciamus mala ut ueniant bona : quoꝵs
dampnatio iusta est. Multum fortassis in consequent᷑ uidebitur ordo

Expanded text:
dicemus numquid iniquus Deus qui infert iram secundum hominem dico absit alioquin quomodo iudicabit Deus mundum si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius quid adhuc et ego tamquam peccator iudicor et non sicut blasphemamur et sicut aiunt nos quidam dicere faciamus mala ut veniant bona quorum damnatio
Abbreviated transcription (Latin):
litteram legis: s multo ante eũ moyses & sp̃uit. et abiecit & contriuit lit¬
auferetur a uobis regnum dĩ. et dabitur genti facienti fructum eiꝰ: puto
quod sensum legis regnum dĩ dixerit qui ablatus est a uidȩis. manentibꝰ
apud illos solis litteris legis: & datus est gentibus qui possunt ꝑ fidem

Expanded text:
litteram legis, sed multo ante eum Moyses et sprevit, et abjecit, et contrivit litlitteram legis, sed multo ante eum Moyses et sprevit, et abjecit, et contrivit litAuferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus, puto quod sensum legis regnum Dei dixerit, qui ablatus est a Judaeis, manentibus apud illos solis litteris legis, et datus est gentibus qui possent per fidem
Abbreviated transcription (Latin):
qui iniqͥtatem loquuntur in excelsum. et qui impietate sua diuidunt unita¬
tem dĩtatis. et qui legem ab euangłiis separant: non dixerim credita eẽ
eloquia dĩ: pro eo qđ diuina apud eos uolumina relegi uidentur. S quia
nichil in e̾is sentiunt spũale. suchil dõ dignum. solam apđ eos quȩ occidit
hab̾e litterã dixerim. Uerum si forte uidȩi nollent reciꝑe apłi nr̃i senten
ciam quȩ dicit. quia littera legis occidit: & inuiriã putent legifieri si
scđ̾m litteram sꝑni uideatur: reuertam᷑ ad ipsum moy sen. et uideamus
ipse quam magni fecerit litteram legis: qui cum accepisset tabulas lapi¬
deas inscriptas digito dĩ. tantũ honoris detulit litterȩ legis: ut. proiceret
de manubꝰ suis tabulas & cõminueret quidem digito dĩ scriptas. Nec tam̃
pro hoc impietatis culpam notauit. Uides ergo quia non solus paulus sꝑnit

Expanded text:
qui iniquitatem loquuntur in excelsum, et qui impietate sua dividunt unitaqui iniquitatem loquuntur in excelsum, et qui impietate sua dividunt unitatem deitatis, et qui legem ab Evangeliis separant, non dixerim credita esse eloquia Dei, pro eo quod divina apud eos volumina relegi videntur. Sed quia nihil in his sentiunt spiritale, nihil Deo dignum, solam apud eos quae occidit haberi litteram dixerim. Verum si forte Judaei nollent recipere Apostoli nostri sententiam, quae dicit quia littera legis occidit, et injuriam putant legi fieri, si secundum litteram sperni videatur, revertamur ad ipsum Moysen, et videamus ipse quam magnam fecerit litteram legis, qui cum accepisset tabulas lapideas, inscriptas digito Dei, tantum honoris detulit litterae legis, ut projiceret de manibus suis tabulas, et comminueret quidem digito Dei scriptas, nec tantum pro hoc impietatis culpa notatus sit. Vides ergo quod non solum Paulus spernit
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ ampliꝰ habent gentes: de quibꝰ inalio loco dñs dicit᷑. Quia ueni¬
ent ab oriente & occidente et a quatuor uentis t̾rȩ: et recũbent cum
abraham. et isaac. et iacob in regnodĩ. Filiĩ aut̃ regni: eicientur in tene¬
biis ext̾iores. Ubi ergo ad leges uenitur & litt̾as. habent uidei am pli
multum ꝑ om̃em modum. Ubi uero uenitur ad fidem ut ex cõparatioe
dixerim. habent amplius gentes multũ ꝑ omẽm modũ. Reqͥrendum
sane ẽ. si etiam samaritis dicendum ẽ. pͥmis credita eẽ eloquia dĩ.: qm̃ qͥdẽ
etiã apud ipsos lex moysi seruare uidetur. S illis ego ne ipsam quidem
litteram quȩ occidere dicitur creditam dixerim. Dicit enĩ de eis propħa.
Ue his qui sꝑnunt montem sion: et confidunt in monte samariȩ. Ipsi
quippe se alienos alitteris dĩ faciunt: repudiantes ꝓpħas. S & hereicis

Expanded text:
quantum amplius habeant gentes, de quibus alio loco Dominus dicit: Quia veniquantum amplius habeant gentes, de quibus alio loco Dominus dicit: Quia venient ab oriente, et occidente, et a quatuor ventis terrae, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno Dei; filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores . Ubi ergo ad leges venitur et litteras, habent Judaei amplius multum per omnem modum: ubi vero venitur ad fidem, ut ex comparatione dixerim, habent amplius gentes multum per omnem modum. Requirendum sane est, si etiam Samaritis dicendum est primis credita esse eloquia Dei, quoniam quidem etiam apud ipsos lex Moysi servari videtur. Sed illis ego ne ipsam quidem litteram, quae occidere dicitur, creditam dixerim, dicit enim de eis propheta: Vae his qui spernunt montem Sion, et confidunt in monte Samariae . Ipsi quippe se alienos a litteris Dei faciunt repudiantes prophetas. Sed et haereticis
Abbreviated transcription (Latin):
gentibꝰ ꝑ om̃em modum : credita nãq eis sunt eloquia dĩ.S et hoc ipsũ
qđ dicit quia credita sunt illis eloquia dĩ. considandum ẽ. quia non
dixerit litteras eẽ creditas. s eloquia dĩ. Unde uia nob dat᷑ intelligendi.
qđ lis qui legunt & non intelligunt. et legunt & non credunt. littera sola
sit credita illa de qua dicit apłs quia littera occidit. E loquia aut̃ dei
illis sint credita. qui intelligentes & credentes his quȩ moxses scripsit
credunt & xp̃e. Sicut & dñs dicit: Quod si credidisseas &e ipsi moy si.
credetis utiq & mͥ. De me enĩ ille scripsit. S esto. Habeat ampliꝰ uidȩus
in litteris: habeat aliquid & in eloquuĩs dĩ. Numqͥd penitꝰ relicti sut̃
in qui ex gentibus uenunt ad xp̃m: an & ipsis est ubi habeant aliquid
ampliꝰ. Audi dñm dicentẽ ad centurionem ex gentibꝰ credentẽ. Amen
dico uobis: nec in ifrł tantã fidem inueni. Uide gͦ ubi uenitur ad fidẽ.

Expanded text:
hoc ipsum quod dicit, quia credita sunt illis eloquia Dei, considerandum est quia non dixerat litteras esse creditas, sed eloquia Dei. Unde via nobis datur intelligendi, quod his qui legunt et non intelligunt, et legunt et non credunt, littera sola sit credita illa, de qua dicit Apostolus, quia littera occidit ; eloquia autem Dei illis sint credita, qui intelligentes et credentes his quae Moyses scripsit, credunt et Christo sicut et Dominus dicit: Quod si credidissetis et ipsi Moysi, crederetis utique et mihi: de me enim ille scripsit . Sed esto habeat amplius Judaeus in litteris, habeat aliqua in eloquiis Dei. Nunquid penitus reliquerunt, hi qui ex gentibus veniunt ad Christum, an et ipsis est ubi habitant aliquid amplius? Audi Dominum dicentem ad centurionem ex gentibus credentem: Amen dico vobis, quia nec in Israel tantam fidem inveni . Vide ergo ubi venitur ad fidem,
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ uł eam intelligimꝰ quam fidem habet ds ins quibus credit eloqͥa
sua. uł eam fidem qua credunt dõ hi qui ab eo eloquia dĩ suscipint.
Cõmonemur ergo ut infidelitas eorum qui uł non accedunt ad fidẽ
uł decidunt ex ea. si forte irrideant nos oꝑa fidei agentes. uł cum
ieuinamus uł cum miscd̾ias facimꝰ. uł cum studus & legi dĩ oꝑã damꝰ:
uł etiam cum pro marario xp̃i torm̃ta sufferimꝰ: memmerimꝰ semꝑ
quia infidelitas eorũ fidem dĩ quȩ in nob̃ est non euacuat. Post hȩc¬

Expanded text:
Dei vel eam intelligimus, quam fidem habet Deus his quibus credit eloquia sua; vel eam fidem qua credunt Deo hi qui ab eo eloquia divina suscipiunt. Commonemur ergo, ut infidelitas eorum qui vel non accedunt ad fidem, vel decidunt ex ea, si forte irrideant nos opera fidei agentes, vel cum jejunamus, vel cum misericordias facimus, vel cum studiis et legi Dei operam damus vel etiam cum pro martyrio Christi tormenta sufferimus, meminerimus semper, quia infidelitas eorum fidem Dei quae in nobis est none vacuat. Est en
Abbreviated transcription (Latin):
atore non debuit. si necessario facta est. non debet auferri: int̾rogemus
eos & nos si necessariam dicant filiorũ ꝓcreationem: necessariã sine dubro
respondebunt. E runt gͦ culpabiles qui continentiȩ & uirginitatis obtentu
necessariis naturȩ officiĩs non ministrant. Et erunt cogendi ad nuptias. qui
uero dicendum est. Qđ sicut multa necessaria erant baptismata aute baptis¬
ret hostiam xp̃c: ita etiam multis circũcisionibus opus fuit usqueqͦ una in xͦ
circũcisio om̃ibꝰ traderetur: & multorum sangumis effusio p̃cessit: usquequo
ꝑ uniꝰ sanguinem omium redemptio fieret. Hȩc quidem nob̾ ad p̾sens occur¬
ut si quiᷤ meliꝰ & rationabiliꝰ dixerit. illa magis quã hȩc nra teneant᷑. Uerũ¬

Expanded text:
fieri non debuit, si necessaria facta est, non debuit auferri; -- interrogemus fieri non debuit, si necessaria facta est, non debuit auferri; -- interrogemus et nos si necessariam dicant filiorum procreationem? Necessariam sine dubio respondebunt. Erunt ergo culpabiles qui continentiae et uirginitatis obtentu, necessariis naturae officiis non minod sicut multa necessaria erant baptismata ante baptisret hostiam Christus: ita etiam multis circumcisionibus opus fuit, usquequo una in Christo circumcisio omnibus traderetur; et multorum sanguinis effusio praecessit, usquequo per unius sanguinem omnium redemptio fieret. Quod autem ocut si qui melius et rationabilius dixerint illa magis quam haec nostra teneantur
Abbreviated transcription (Latin):
& cum crucis pęna sanguinem suũ fudit. Qđ uero circũcisionis horrore
difficilis uobis ad religionem uidetur accessus. difficilior uidebitur ingressus
ad euangłium : ubi non partem exiguam corporis. s ipsam quis animã pon̾e
iubetur. S exempla martirũ scdm uos prohibebunt homines uenire ad fidẽ.
an eo magis creditur firma religio qđ nichil remissum. nichil delicatũ pollicet᷑
aut molle Qđ & si nichil aliud sacram̃ti figuralit̾ circũcisio tenet: quid ec̃t
absurdi si ad discretionem cęt̾arum gentiũ populus qui sub lege dĩ instiaue¬
batur propriũ aliqͥd gestaret insignem: Et si necessaria iuisa est partis alicuiꝰ
amputacio : quid tam conueniens fuit. quã eam inuenire quȩ uidebatur
obscena. et illa auferre. quorũ diminutio nichnil ad officium corporis impe-¬
diret. Qđ uero dicunt quia necessaria non erat pars illa m̃bri fieri a cre-

Expanded text:
 cum crucis poena sanguinem suum fudit. Quod uero circumcisionis horrore  cum crucis poena sanguinem suum fudit. Quod uero circumcisionis horrore difficilis ad religionem uidetur accessus, difficilior multo uidebitur ingressus ad Euangelium, ubi non partem exiguam corporis sed ipsam quis animam ponere inbetur. Sed et exempla martyrum secundum uos prohibebunt homines accedere ad fidem. An eo magis creditur firma religio quod nihil remissum, nihil delicatum pollicetur aut molle? Quod et si nihil sacramenti circumcisio teneret, quid esset absurdi, si ad distinctionem caeterarum gentium populus qui sub lege Dei instruebatur, proprium aliquod gestaret insigne? Et si necessaria uisa est partis alicuius amputatio, quid tam conueniens fuit quam eam inuenire quae uidebatur obscena, et illa auferre quorum diminutio nihil ad officium corporis impediret? Quod uero dicunt quia si necessaria non erat pars illa membri, a Creatore
Abbreviated transcription (Latin):
torias urãs inuenietis non solũ egẏptiorũ sacerdotes & liyero fantes usos¬
eẽ circũcisione: s & arabas. et ed nopas. & phenices. aliosq quorũ studia erga
huiꝰcemodi suꝑsticiones nobiliꝰ ugere. H ȩc sufficient̃ dicta sint aduersum
sermo dirigat᷑. qui xp̃o quidem credunt: s legem non recipiunt & ꝓpħas.¬
cuiꝰ eramꝰ serui. Qui & p̃tiũ poposcit qđ uoluit: ut de potestate dimitteret
quos tenebat. Tenebat aũt nos diabolus cui distracti fueramꝰ peccatis nr̃is. po¬
poscit gͦ p̃cium nr̃m sanguinem xp̃i. Uerũ donec iłn sanguis daretur qui tã¬
qui instituebantur in lege unũquẽq pro se uelut ad imitacionẽ quandam
futurȩ redemptionis sanguinẽ suũ dare: Et propt̾ea nos pro quibꝰ cõpletũ¬
tum est p̃tium sanguis xp̃i. non necesse habemus pro nobis ipsis precium¬
idest sanguinem curcũcisionis offerre. Si uero culpabile uob̃ uidetur qđ dĩ

Expanded text:
torias uestras, inuenietis non solum Aegyptiorum sacerdotes usos esse circumcisione, sed et Arabas et Aethiopas et Phoenices aliosque quorum studia erga huiuscemodi superstitiones nobilius uiguere. Haec dicta sint aduersus sermo dirigatur qui Christo quidem credunt, sed legem non recipiunt et prjus eramus servi, qui et pretium proposuit quod voluit, ut dimitteret quod tenebat. Tenebat autem nos diabolus, cui distracti fucramus peccatis nostris. Poposcit ergo pretium nostrum sanguinem Christi. Unde donec Jesu daretur, necesqui instituebantur in lege, unum quemque pro se ad irrutationem quamdam futurae redemptionis sanguinem suum dare. Et propterea nos pro quibus completum est pretium sanguinis Christi, non necesse habemus pro nobis ipsis pretium sanguinem circumcisionis offerre. Si uero culpabile uidetur quod
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ qđ dicitur primis eis credita ẽẽ eloquia dĩ: utrũ ne de litteris hoc
dicat & libris. an de sensu & intelligentia legis. Uidemus enĩ plurimos¬

Expanded text:
est quod dicitur, primum eis credita sunt eloquia Dei, utrumne de litteris hoc est quod dicitur, primum eis credita sunt eloquia Dei, utrumne de litteris hoc dicat et libris, an de sensu intelligentiae legis? Consider
Abbreviated transcription (Latin):
uelut querelis eorum qui ex cucũcisione sunt oocurrens proponit sibi
ipsi liȩc quȩ in p̃senti capitulo continentur. dicens. Quid g̃ amplius
Si ergo inquit is qui in manifesto uidȩus est. et quę manifeste in carne
est circũcisio non reputatur.⁊ s qui in occulto uidȩus
est. et cucũcisio cordis quȩ fit in sp̃ũ. ipsa est uera curũcisio: dices mͥ
quid amplus est in lns uidȩis qui hac appellatione censentur: uł quȩ
in corporali circũcisione habet᷑ utilitas: ad hȩc uideatur int̾ utrũq
popłm uelut minꝰ uistus arbiter resedisse. pronunciãt᷑ qͥd ampliꝰ hãt
uideus. & ea quȩ in carne est circũcisio: & dicit eos habere ampliꝰ mul¬
tum ꝑ omẽm modum. Quid aut̃ multo sit ampliꝰ. subuingit. Primo
inqͥt: quia credita sunt illis eloquia dĩ. Quãuis enĩ & gentibꝰ nũc cre¬
dantur eloquia dĩ : s illisait. primo sunt credita. Requiro tam̃ qͥd

Expanded text:
velut querelis eorum qui ex circumcisione sunt, occurrens, proponit sibi ipsi haec quae in praesenti capitulo continentur, dicens: Quid ergo amplius Si ergo, inquit, is qui in manifesto Judaeus est, et quae manifeste in carne est circumcisio, non reputabitur, sed qui in occulto Judaeus est: et circumcisio cordis, quae fit spiritu, ipsa est vera circumcisio, dices mihi, quid amplius est in his Judaeus, qui hac appellatione censentur? vel quae in corruptibili circumcisione habetur utilitas? ac ut videatur inter utrumque populum justus arbiter residere, pronuntiat quid amplius habeat Judaeus, et ea quae in carne est circumcisio: dicit eos habere amplius multum per omnem modum. Quid autem multo sit amplius, subjungitur. Primo igitur, quia credita sunt illis eloquia Dei. Quid hoc? nonne et gentibus nunc creduntur eloquia? Sed illis, ait, primo sunt credita. Require tamen quid
Abbreviated transcription (Latin):
effici iudȩis: dicit. Et uidicabit id quod extra naturam est p̃pucium
legem ꝑficiens. te qui ꝑlitteram & curcũcisionem p̃uaricator es legis. Ue¬
rum qm̃ sciebat multas in lege et propłis eẽ repromissiones quȩ ad
uidȩos. fieri uidentur. ne possent desꝑare gentes. tamquã qui nichil¬
societatis in conscriptis repromissionibꝰ habeant: docet eos qđ scđm
mẏsticam rationem etiã ipsi uidei fiant. et habeant circũcisionem :
Proptea dicit non enĩ qui in manifesto uidȩus est. neq quȩ manifeste

Expanded text:
atura est praeputium, legem perficiens, te, qui per litteram et circumcisionem praevaricator legis es. Verum quoniam sciebat multas in lege et prophetis repromissiones, quae ad Judaeos fieri videntur, ne possent desperare gentes, tanquam qui nihil in conscriptis repromissionibus habeant, docet eos quod secundum mysticam rationem etiam ipsi Judaei sint, et habeant circumcisionem: ideo dicit: Non enim qui in manifesto Judaeus est, etc. Rursum velut
Abbreviated transcription (Latin):
aut & honor. et paxonui oꝑanti bonũ: uidȩo primũ & greco. Rursum
de gentibus dicere uidetur. Quicũq enĩ sine lege peccauerunt: sine lege
ꝑibunt. Et iterum de circũcisis. Et quotquot in lege peccauerunt: per
legem uidicabuntur. Rursum uero gentes subleuans dicit. Cum enĩ
gentes quȩ legem non habent natuialit̾ quȩ legis sunt faciunt: hi legẽ
non habentes ipsi sibi sunt lex. qui ostendunt opus legis scriptũ in cordib

Expanded text:
primum et Graeco. Rursus de gentibus dicere videtur: Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. Et iterum de circumcisis: Et quicunque in lege peccaverunt, per legem judicabuntur. Rursus vero gentes elevans, dicit: Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt faciunt, hujusmodi legem non habentes ips
Abbreviated transcription (Latin):
minus ẽẽ in crepationibus uidȩorum dicit. Cireũcisio ꝓdest. si legem
custodias. S iterum ne erig̾et eos qui nimiam in curũcisione gloriam¬
ponunt: addit. Si aut̃ p̃uaricator sis legis: circũcisio tua p̃puciũ facta
est. Ut aut̃ paululum et eorũ qui ex gentibꝰ credunt animos alleuare.
subiungit. Si aut̃ p̃puciũ iusticias legis custodiat. nonne p̾puciũ
illiꝰ in circũcisione reputabitur: Atq ut ualidiꝰ erigeret animaͦs gen¬

Expanded text:
nimius esse in increpationibus Judaeorum dicit: Circumcisio prodest, si legem custodiat. Sed iterum ne erigat eos qui nimium in circumcisione gloriantur: addidit: Si autem praevaricator legis, circumcisio tua praeputium facta est. Ut autem paululum eorum qui ex gentibus credunt, animos allevaret, subjungit: Si autem praeputium justitias legis custodiat, nonne praeputium illius in circumcisione
Abbreviated transcription (Latin):
hoc gͥ apd nos et obscenũ uidicatis. qđ apud uos ita honestum habetur &
magnũ. ut celestiũ infernorũq secreta. non nisi ꝑ huiꝰcemodi insignia

Expanded text:
Hoc ergo apud nos turpe judicatis, quod apud vos ita honestum habetur et Hoc ergo apud nos turpe judicatis, quod apud vos ita honestum habetur et magnum, ut coelestium infernorumque secreta nonnisi per hujuscemodi insignia
Abbreviated transcription (Latin):
Nemo sapiens ea in aluis notat: quȩ apud se honesta ducit & magna. Et enĩ
circũcisio apud uos o gentiles ita magna habetur: ut non passim uulgo igno¬
bili s solis sacerdotibꝰ. ⁊ his qui int̾ ipsos electioribꝰ studũs mancipati fuerint
credatur. Nam a pđ egyptios qui insuꝑsticionibꝰ ur̃is et uetustissimi habent᷑
& eruditssimi. a quibꝰ ꝓpe om̃s reliqui ritũ saciorũ & cerimonias mutuati
sunt. apđ uos in quã nullus aut geometͥce studebat. aut astidnomie quȩ
apđ illos p̃cipua dicitur: nullus certe astrologiȩ & geneseos qua nichil diuiniꝰ
putant secreta rimabatur. nisi circũcisione suscepta. Sacerdos apd eos harus¬
pex. aut quorũlibet sacrorũ minister uelut illi appellant ꝓpħa oĩs circũ cisꝰ
ẽ. Litteras quoq sacerdotales ueterũ egyptiorũ quas ieroglifas appellant.
nemo discebat nisi circũcisus. Om̃s ierofantes. om̃s uates. om̃s cȩli ut putant

Expanded text:
Nemo sapiens in alus notat quae apud se honesta ducit et magna. Etenim circumcisio apud uos gentiles ita manifesta habetur, ut non passim uulgo ignobili, sed solis sacerdotibus et his qui inter ipsos electioribus studiis mancipati fuerint, credatur. Nam apud Aegyptios, qui in superstitionibus uestris uetustissimi habentur et eruditissimi, a quibus prope omnes reliqui ntum sacrarum et caeremonias mutuati sunt, apud hos, inquam, nullus aut geometriae studebat aut astronomiae quae apud illos praecipua ducitur, nullus certe astrologiae et geneseos qua nihil diuinius putant, secreta rimabatur nisi circumcisione suscepta. Sacerdos apud eos aut aruspex aut quorumlibet sacrorum minister uel, ut illi appellant, propheta omnis circumcisus est. Litteras quoque sacerdotales ueterum Aegyptiorum nemo discebat nemo discebat nisi circumcisus. Omnes vates, omnes coeli, ut putant,
Abbreviated transcription (Latin):
& incutũcisus labiis. cur non & simili forma in curũcisus p̃putio carnis
suȩ dicaturis qui erga naturalem coitꝰ motũ immod̾atiꝰ & intẽꝑãtiꝰ effluit:
Circũcisus uero habeatur. si quis in huiꝰcemodi negotio legitimis & inqͣntũ
posteritate̾ sufficit utatur officiis. Uerũ qm̃ de curcũcisis ratione tractauimꝰ
euidens est quomͦ non semel s scd̾o circũcidat credentiũ popłm. Prima
nãq ẽ eiꝰ circũcisio. qua ab eis uł idolorũ cultũ. ł cõm̃ta ply losophiȩ ꝑsua¬
dinem &e passiones ac uitia carnis abscidit. Et tunc cõpletur qđ in ihesu
naue scriptũ est: hodie a uobis abstuli obprobria egẏpti. Obprobria

Expanded text:
 suo custodiam. Cur non simili forma incircumcisus praeputio carnis suae dicatur qui erga naturalem coitus motum immoderatius effluit, circumcisus uero habeatur qui huiuscemodi negotio legitimis et quantum posteritati sufficit utatur officiis? Verum quondam de circumcisionis ratione tractauimus, euidens est quomodo secundo circumcidat credentium populum. Prima namque est circumcisio qua ab eis uel idolorum cultum uel commenta philosophicae persuadinem ac uitia carnis abscidit. Et tunc completur quod in Iesu Naue scriptum est: "Hodie a uobis abstuli opprobria Aegypti",
Abbreviated transcription (Latin):
Ut ostenderet non dm̃ hominibꝰ s iusticiã iniusticiȩ ẽẽ contrariã. Induci
aut̃. hominibꝰ iram. pro eo qđ in semet ipsis locum iniusticiȩ dederunt.
Non ergo iniustus uidebitur diᷤ qui est iusticia. cum irascitur aduersũ
iniusticiã. cui eum nec decet ẽẽ propicium: s ꝑuenit ira dĩ hȩc etiã
in homines qui se ministros inuisticiȩ cui ds̃ irascitur p̃buerunt. Neq
eum inuenitur: ita & inuisticia effectus ẽ. iniusti prauiq oꝑis qui
primo in diabolo. tum etiam in his qui eum uolunt imitari dep̾henditur.
Et idõ digne eis ira memoratur inferri. quãuis ex iniusticia eorũ uel ut
ex contrario uideatur dĩ claruisse iusticia. Poterant nãq sicut receꝑunt in
se affectum inuisti prauiq oꝑis: multomagis rectiq iustiq reciꝑe. Iuste
igitur a dõ ira suꝑ om̃s homines inducitur. Illi enim in quibus ira non

Expanded text:
on Deum hominibus, sed justitiam injustitiae esse contrariam: induci autem hominibus iram pro eo quod in semetipsis locum injustitiae dederint. Non ergo injustus videbitur Deus, qui est justitia, cum irascitur adversus injustitiam, cui eum nec decet esse propitium; sed pervenit ira haec etiam in homines, qui se ministros injustitiae, cui Deus irascitur, praebuerunt. Neque eum, invenitur, ita et injustitia effectus est injusti pravique operis, quae primo in diabolo, tum etiam in his qui eum volunt imitari deprehenditur, et ideo digne eis ira memoratur inferri, quamvis ex injustitia eorum, velut ex contrario videatur Dei claruisse justitia. Poterant namque, sicut receperunt in se affectum injusti pravique operis, multo magis recti justique recipere. Juste igitur a Deo ira super omnes homines induci dicitur. Si enim veritas Dei in
Abbreviated transcription (Latin):
cõposita uidentur ad demus. Circũcisio ẽ. ex genitali membro. ꝑ quod
successio humani generis &e carnalis ꝓpago ministratur. amputare aliquã
partem: Per hoc ergo indicari figuralit̃ reor amputandã eẽ ab anima. si qͣ
illa ex consortio ei carnis adheret impuritas : si quis eam libidinis male¬
m̃bris infigitur: ut clareat qđ huimoĩ uitia animȩ non ex ꝓpria subs¬
tantia. s ex genu mo motu. & incentiuo carnis aduenuint. Qđ aut̃
octauo die cucũcisio datur: illud designari arbitror. qđ p̃senti qͥdem¬
scło septimana deputata est. Octauus aut̃ dies. futuri scłi mysteriu
tenet. Illorum gͥ est curũcisio spũalis qui futuro scło militant: in qͦ
ipsos castrauerunt ꝓpt̾ regnũ dĩ. & quorum in t̾ris ambulantiũ. incelis¬

Expanded text:
sis, etc. Circumcisio est ex genitali membro, per quod successio humani generis et carnalis propago ministratur, amputare aliquam partem: per hoc ergo judicari figuraliter reor, amputandum esse ab anima, si qua illi ex consortio carnis adhaeret impuritas, si qui eam libidinis malebus infigitur quod huiusmodi uitia animae non ex propria substantia sed ex incentiuo carnis adueniunt. Quod autem octaua die circumcisio datur, illud designari arbitror quod praesenti saeculo septimana deputata est, octauus autem dies futuri saeculi mysterium tenet. Illorum ergo est circumcisio spiritalis qui futuro saeculo militant in quo psos castrauerunt p
Abbreviated transcription (Latin):
s si forte fecerit quomͦ facere debeat docet. Certum est enĩ neͤ dubitari¬
potest. qđ dum iherosolinus templum constaret. & religio patribus
hic mandat ut ad hostium tab̃nacłi uigulanda uictima deducatur.:
tam dui potuit legitime fieri. quandui status loci ꝑmansit incolumis
Deniq & saluator ad illos .x. leprosos quos mundauerat. ite inquit osten¬
dite uos sacerdoti. & offerte pro uobis hostias sicut p̾cepit moyses. Ex¬

Expanded text:
sed si forte fecerit, quomodo facere debeat docet. Certum est enim quod, dum Ierosolymis templum constaret et religio tradita hic mandat ut ad ostium tabernaculi iugulanda uictima deducatur, tamdiu potuit legitime fieri quamdiu status loci permansit incolumis. Denique et Saluator ad decem leprosos quos mundauerat ait: "Ite, ostendite uos sacerdotibus et offerte pro uobis hostias sicut praecepit Moyses".
Abbreviated transcription (Latin):
reputetur. S & in ȩccła qui ꝑ grãm baptismi circũciditur. si post hȩe
p̾uaricator legis xp̃i sit. curũcisio baptismi ad infidelitatis ei p̃putiũ
reputabitur : quia & fides sine oꝑibus mortua dicitur. & mali uillici
pars cum infidelibus ponitur. Si aut̃ p̃putiũ iusticias legis custodiat.
non ne uidicabit id quod ex natura est p̾puciũ legẽ ꝑficiens.te qui

Expanded text:
reputetur. Sed in Ecclesia, qui per gratiam baptismi circumciditur, si post haec reputetur. Sed in Ecclesia, qui per gratiam baptismi circumciditur, si post haec praevaricator sit legis Christi, circumcisio baptismi ad infidelitatis ei praeputium reputabitur, quia et fides sine operibus mortua dicitur, et mali villici pars cum infidelibus ponitur; si autem praeputium justitias legis custodiat, nonne judicabit id quod ex natura est praeputium, le
Abbreviated transcription (Latin):
nentia numeretur: Illud est qđ arbitror indicari qđ sepe fieri solet.
quia plurimi homiũ agunt quidem quȩ bona sunt. misceant tamen
aliqͥd & oꝑis mali. Pauci uero sicut & iob qui ita & ueraces et in rephen¬
sibiles iusti sint & cultores dĩ.: ut hȩc omĩa agentes. abstineant se ab
om̃i re miala. Si ergo inquit p̾uaricator sis legis sicut supra exposumꝰ
non agendo quȩ bona sunt. circũcisio tua p̃putiũ facta est: dum et hoc
tibi qđ abstinere a malo uisus es. oꝑa fidĩ & iusticiȩ non agenti ad infi-¬
delitatem reputatur. Neq enĩ possibile est alicui carnalem circũcision
rursum in p̃puciũ uerti: cum utiq abscisa p̃puciĩ caro. ultra redire nõ
possit. Digniꝰ ergo et euidentiꝰ intelligitur: qđ continentia mali oꝑis quȩ
ꝑ cucũcisionem significatur. si oꝑa fidĩ non habeat ad inmunditiã

Expanded text:
nentia numeretur: illud quod arbitror judicari quod saepe fieri solet, nentia numeretur: illud quod arbitror judicari quod saepe fieri solet, quia plurimi hominum agunt quidem quae bona sunt, misceant tamen aliquid et operis mali; pauci vero sicut Job, qui ita veraces et irreprehensibiles, ita justi sunt et cultores Dei, ut haec omnia agentes abstineant se ab omni re mala. Si ergo, inquit, praevaricator sis legis, sicut supra exposuimus, non agendo quae bona sunt, circumcisio tua praeputium facta est, dum et hoc tibi quod abstinere a malo visus es, opera fidei et justitiae non agenti ad infidelitatem reputatur; neque enim possibile est alicui carnalem circumcisionem rursum in praeputium verti, cum utique abscissa praeputii carne ultra redire non possit. Dignius ergo et evidentius intelligitur, quod continentia mali operis, quae per circumcisionem significatur, si opera fidei non habeat, ad immunditiam
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ quȩ bona sunt et efficere quȩ ꝑfecta sunt. custodire sit legẽ. Neq
in eoꝑfectio est sicessetur a malis: s meo si agantur bona: Sicut in
s addidit: & fac bonũ. Similit̾ gͦ et apłs ut pote in ins imbutꝰ. ita de¬
mũ dicit prodesse cirrũ cisionem & abiectionem malorũ. si custodias
legeni bonorũ. Neq enĩ ꝑfectus quis eẽ potest si nichil egerit mali: s.
si aliquid gerit boni. Unde & ipsa circũcisio quȩ fiebat in carne: nõ absq
liiꝰ intelligentiȩ quam nũc exponimꝰ significabatur unagine. Deniq
octaua die paruulis dabatur : qui niclns utiq ad huc oꝑis agerent. Qđ
si quis nob̃ ꝓferat illud qđ in p̾ͥncipio libri iob de laude eiꝰ positum est
ubi dicit. Et erat iob homo uerax sine querela iustus dĩ cultor abstinens
se ab omĩ re mala: cur p̃cedente boni oꝑis laude. in ultimo mali conti-¬

Expanded text:
que quae bona sunt et efficere quae perfecta sunt, custodire sit legem; nequeque quae bona sunt et efficere quae perfecta sunt, custodire sit legem; neque enim in eo perfectio est si cessetur a malo, sed in eo si agantur bona, juxta sed addidit, et fac bonum . Similiter ergo et Apostolus, utpote in his imbutus, ita demum dicit prodesse circumcisionem et abjectionem malorum, si custodias legem bonorum; neque enim perfectus quis esse potest si nihil egerit mali, sed si aliquid egerit boni. Unde et ipsa circumcisio, quae fiebat in carne, non absque hujus intelligentiae quam nunc exponimus significabatur imagine. Denique octava die parvulis dabatur qui nihil utique adhuc operis agerent. Quod si quis nobis proferat illud quod in principio libri Job de laude ejus positum est, ubi dicit: Et erat Job homo verax, sine querela justus Dei cultor, abstinens se ab omni re mala , cur praecedente boni operis laude in ultimo mali conti
Abbreviated transcription (Latin):
ex hominibus s ex dõ est. Quȩ sit circũcisio quã prodesse dicit apłs. uł
inquid prodest. uł quȩ lex. si custodiatur. diligentiꝰ requirendũ uidet :
Ut cum hȩc intellexerimus possimus & circumcidi. qͥ ppe si prodest cir¬
cumcisio scđm uerbum apłi.dicentis quia cuxũcisio prodest silegem
custodias. Ipse apłs in consequentibrs docet. quia non illa quȩ in mani
fidimus. Hȩc opinor est circumcisio quam prodessedicitur apłs silegẽ
custodias: non legem litterȩ. cuiꝰ utiq circũ cisionem in carne non reci
obici: quia si apłs circũcisionem prodesse dicit. quȩ utiq nonalia intel¬
ligitur eẽ. quã aniȩ purgatio. et abiectio uitiorũ. quomͦ addit ad huc
ita demum prodesse inu̾modi circũcisionẽ. si legem custodias: cũ hȩc
ipsa circũcisio non nisi ex legis obseruantia fieri uideatur S intuere¬
ne forte abscidere uitia et cessare a malis circũ cisionem significet: agͥe¬

Expanded text:
ovit auctorem. Quae sit circumcisio, quam prodesse dicit Apostolus, vel quae prosit lex, si custodiatur, diligenter requirendum videtur, ut cum haec intellexerimus, possimus et circumcidi. Quippe si prodest circumcisio secundum verbum Apostoli dicentis quia circumcisio prodest, si legem custodias, ipse Apostolus in consequentibus docet, quia non illa quae in maniffidimus. Haec, ut opinor, est circumcisio quam prodesse dicit Apostolus, si legem custodias: non legem litterae, cujus utique circumcisionem in carne non recipobjici, quasi Apostolus circumcisionem prodesse dicit. Quae utique non alia intelligitur esse, quam animae purgatio et abjectio vitiorum. Quomodo addit adhuc ita demum prodesse hujusmodi circumcisionem, si legem custodias, cum haec ipsa circumcisio non nisi ex legis obserne forte abscindere vitia et cessare a malis circumcisionem significet: agere
Abbreviated transcription (Latin):
filũ excelsi: et addidit om̃s uos. Quȩ adiectio om̃s. simul sub hoc titulo
humanum conexuit genus. Deniq in consequentibus dicit. Uos autem
ut homines moriemini. Unde et illud qđ scriptum est. et recogitauit
quia fecit hominem suꝑ t̾ram. & penituit in corde suo. Et dixit deus.
Deleam hominem quem feci a facie terrȩ: Non solum pro excidio diluuũ
dictum puto: s aliquid ex hoc etiam sub misterio de futuris p̃dictũ.
Ut eo modo sentiatur qđ dictum est. deleam hominem: Quo et ꝑ pro¬
phetam dicit dñs Ecce enim deleo sicut nubem iniqͥtates tuas. Ut ui¬
deatur delens eum scđm hoc quod homo ẽ. post hȩc facere eum deum:

Expanded text:
filii Excelsi, et addidit: Omnes. Quae adjectio omne simul sub hoc titulo humanum connexuit genus. Denique in consequentibus dicit: Vos autem ut homines moriemini. Unde et illud, quod scriptum est: Et recogitavit Deus quia fecit hominem super terram, et poenituit in corde suo, et dixit Deus: Deleam hominem, quem feci, a facie terrae, non solum pro excidio diluvii dictum puto, sed aliquid ex hoc etiam sub mysterio de futuris praedictum, ut eo modo sentiatur, quod dictum est: Deleam hominem, quod et per prophetam dicit Deus: Ecce enim deleo sicut nubem iniquitates tuas, ut videatur delens eum secundum hoc, quod homo est, post haec facere eum Deum,
Abbreviated transcription (Latin):
additur ut non solum filiis isrł. s et proselitis idest aduenis loquatur.
Necessario utiq obseruanda distinctio est: quia sicut in inslocis ubi dicit᷑
loquere ad aaron. et alibi ad filuis aaron. et alibi loquere ad leuitas & dices¬
ad eos: certũ est non subiacere reliquos filios isrł his legibꝰ quȩ uł filiis
iubentur nec alienigenȩ memoria ulla sit. non ẽ putandum cõmune¬

Expanded text:
andatis non solum filiis Israel, sed et proselytis, id est aduenis, loquatur, necessario utique obseruanda distinctio est, quia sicut ibi dicitur: "Loquere ad Aaron"; et alibi: "Ad filios Aaron"; et alibi: "Ad leuitas"; certum est non subiacere reliquos his legibus etiam quae filiisiubentur, nec alienigenae memoria ulla sit. Non est putandum comm une
Abbreviated transcription (Latin):
hoc loco & ille intellectus admitti. ut dicatur etiã post aduentũ xp̃i car¬
nalis circũcisio quȩ ex lege obseruabatur. prodesse aliquid custodientibꝰ
legem. Scđdm hoc qđ mitio fidĩ nr̃ȩ adhuc acredentibꝰ obseruabat᷑. ut in
actibus apłorum dicitur uł peturus in discretione ciborũ: uł paulus in sacri¬

Expanded text:
in loco et ille intellectus admitti, ut dicatur etiam post adventum Christi carin loco et ille intellectus admitti, ut dicatur etiam post adventum Christi carnalis circumcisio, quae ex lege observabatur, prodesse aliquid custodientibus legem, secundum hoc quod initio fidei nostrae adhuc a credentibus observabatur, ut in Actibus apostolorum docetur, vel Petrus in discretione ciborum, vel Paulus in sacri
Abbreviated transcription (Latin):
ergo in p̃senti loco p̃pucium dicere gentes. quȩ in p̃pucio carnis ad fi¬
dem xp̃i uenerunt: quas legem sp̃ualem seruantes cõponit & cõparat
uidȩss qui ꝑ litteram & circũcisionem carius p̾uaricatores sunt legis:
quos & iudicandos ab insdicit in quibꝰ non carnis circũcisio. s legis
obseruatio est. P ossumꝰ aut̃ ex. cõparatione etiam nr̃os in ȩccła cõmon̾e.
Uerbi causa. Si dicamꝰ in p̃putio adlnuc eẽ catecuminos. aut etiã gentiles:
& curũcisos eẽ fideles ꝑ gram baptismi. Sigͦ caticuminꝰ qui non dum
ꝑ gr̃am lauacri cucuncisus est. legem xp̃i seruet. iusticias & mandata
custodiat: Nonne ex cõparatione uidicat eũ qui fidelis dicitur & p̃cept¬
non seruat. ac legem xp̃i & mandata contempnit: Peniq & ipse dñs
dicebat. Regina austri surget in iudicio cum uiris generationis huiꝰ. oe
condempnabit eos: quia uenit a simbꝰ t̾rȩ audire sapientiã salomonis. Hȩc¬

Expanded text:
ergo in praesenti loco praeputium dicere gentes, quae in praeputio carnis ad fidem Christi venerunt, quas legem spiritualem servantes comparat et praefert Judaeis, qui per litteram et circumcisionem carnis praevaricatores sunt legis, quos et judicandos ab his dicit, in quibus non carnis circumcisio, sed legis observatio est. Possumus autem ex hac comparatione etiam nostros in Ecclesia commonere, verbi causa: si dicamus in praeputio adhuc esse catechumenos aut etiam gentiles, et circumcisos esse fideles per gratiam baptismi. Si ergo catechumenus, qui nondum per gratiam lavacri circumcisus est, legem Christi servet, justitias et mandata custodiat, nonne ex comparatione judicat eum qui fidelis dicitur et praeceptnon servat ac legem Christi et mandata contemnit? Denique et ipse Dominus dicebat: Regina Austri surget in judicio cum generatione hac, et condemnabit eam, quia venit a finibus te
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ agentis m̃tẽ imaginantur et formant. eãq uł bonã relinquunt uł
malam seu pęne seu premiis destinandam. Erit gͦ iniquũ uł bonã mentẽ¬

Expanded text:
tatem agentis mentem imaginantur et formant, eamque vel bonam relinquunt vel tatem agentis mentem imaginantur et formant, eamque vel bonam relinquunt vel malam, seu poenae, seu praemiis destinandam. Existimas aute
Abbreviated transcription (Latin):
cata ꝑ penitentiã. uł quibꝰ imputandũmnõ est peccatũ ꝑ martirii głam. scđ̾m
ueritatẽ uideat᷑ deus seruare uidiciũ: Ueritas qͥppe uidicii hoc postulat.
ut malus mala & bonꝰ recipiat bona. Et quãuis dona dĩ & largitio dĩ neqͣq
curiositatẽ discutiensis admittant: tam̃ etiã in hoc quanta sit uiditũ eiꝰ
ueritas ostendamꝰ. Cõmunis ꝓfessio ẽ bonũ nõ deberi piuuri: nec malum
consequibona. Si qui ᷤ gͦ sit uerbi gr̾a qui egerit aliquando mala: certũ ẽ
quia malus erat tunc cũ agebat mala. Is uero si p̃teritorũ pęnitens m̃tem
suã corrigat ad bona & bene agat. bene loquat᷑. bene cogitet. bene
uelit: Qui hȩc agit nõ tibi uidetur bonꝰ & merito reciꝑe bona: Similiter
& si ex bono quis conuertat᷑ ad malũ. nõ iã bonꝰ qđ fuit & nõ est s malus
udicabit᷑ qđ est. Actus enĩ siue boni siue mali pͣtereunt. s sod̾m sui qͣli¬

Expanded text:
um non est peccatum per martyrii gloriam, secundum veritatem videatur Deus servare judicium. Veritas quippe judicii hoc postulat, ut malus mala; et bonus recipiat bona, et quamvis dona et largitio Dei nequaquam curiositatem discutientis admittant, tamen etiam in hoc, quanta sit judicii ejus veritas, ostendamus. Communis professio est bonum non debere puniri, nec malum consequi bona. Si quis ergo sit, verbi gratia, qui egerit aliquando mala, certum est quia malus erat tunc, cum agebat mala; is vero si praeteritorum poenitens mentem suam corrigat ad bona, et bene agat, bene loquatur, bene cogitet, bene velit, qui haec agit non tibi videtur bonus et merito recipere bona? Similiter et si ex bono quis convertatur ad malum, non jam bonus quod fuit, et non est, sed malus judicabitur, quod est; actus enim sive boni, sive mali praetereunt, sed secundum sui quali
Abbreviated transcription (Latin):
Si quis dicit quia peccatum non habet : Inc m̃dax ẽ & ueritas in
eo non est. Si aut̃ confiteam᷑ peccata nr̃a: habemꝰ aduocatũ apoł
patrem iłimaiustum. qui exorat pro peocatis nr̃is. Hȩc gͦ a nobis in hoc loco
pro ut potiumus discussa sunt: considantibus etiam illud. qđ dieit apłs.
Anuideorum ds̃ tantum : nonne & gentiũ: Immo & gentiũ At ꝑ hec
eudentior fiat explanatio. quomͦ uidei pͥmũ & deinde greci ponunt᷑
ab apło. s tam̃ in arbitrio legentis sit probare quȩ dicta sunt. Nos autẽ
plura adduximꝰ intractatum: ne quid de apłi sensu indiscussum reluque¬
re uiderem᷑. Quicũq enim sine lege peocauerunt:  legem iudicabunt᷑¬

Expanded text:
Si quis dixerit, quia peccatum non habet, hic mendax est, et veritas in Si quis dixerit, quia peccatum non habet, hic mendax est, et veritas in eo non est. Si confiteamur peccata nostra, habemus advocatum apud Patrem Jesum justum, qui exorat pro peccatis nostris . Haec ergo a nobis in hoc loco, prout potuimus, discussa sunt considerantibus etiam illud, quod dicit Apostolus, an Judaeorum Deus tantum, nonne et gentium? Imo et gentium, ut per haec evidentior fiat explanatio, quomodo Judaei primum, deinde Graeci ponuntur ab Apostolo, sed tantum in arbitrio legentis sit probare quae dicta sunt, nos autem plura adduximus in tractatum, ne quid de Apostoli sensu indiscussum relinquere videremur. Quicunque enim sine lege peccaverunt, sine lege peribunt
Abbreviated transcription (Latin):
hoc homicidium abadolterĩ cõrafcritiaut falsum testimonuim.
dixerit. aut aliqͥd huiꝰmodi gesserit quȩ non nũquã uidemꝰ ammittere
etiam fideles. quia pro his iam non uidicabitur qui credidit in xp̃o: Cer¬
tum est hȩc om̃ia uenire ad iudicium. Et idõ sic intelligendus est dñi
infidelis: de actibus uero sius sine dubio uidicabit᷑. Ita gͦ & ille iã udicat̾
est qui non credidit. scđm hoc qđ non credidit. Et sicut credenti si ex trm¬
secus peccati aliqͥd cõmiserit salua fide iudiciũ manet: ita & non creden¬
ti.si quid boni oꝑis egerit. excepta in fidelitite remuneratio non ꝑibit.
Hisi si forte quis aliquid graue & intolerabile uelit obieere. ut dicait eũ
qui peccat cõputandum non ẽẽ. int̾ credentes. quia si credat quis non
peccet. Siuero peccat. ex hioc ipso arguatur qđ non credat. S hȩc quã
dura sit sententia: nulli ambiguũ puto. Quotus enĩ quisq inuenietur

Expanded text:
hoc homicidium vel adulterium commiserit, aut falsum testimonium hoc homicidium vel adulterium commiserit, aut falsum testimonium dixerit, aut aliquid hujusmodi gesserit, quae nonnunquam videmus admittere etiam fideles, quia pro his jam non judicabitur, qui credidit in Christo? Certum est haec omnia venire ad judicium, et ideo sic intelligendus est Domini infidelis: de actibus vero suis sine dubio judicabitur; ita ergo et ille jam judicatus est, qui non credit; secundum hoc quod non credidit, et sicut credenti, si extrinsecus peccati aliquid commiserit, salva fide judicium manet; ita et non credenti, si quid boni operis egerit, excepta infidelitate, remuneratio non peribit, nisi forte quis aliquid grave et intolerabile velit objicere, ut dicat eum qui peccat, computandum non esse inter credentes, quia si credat quis, non peccet, si vero peccat, ex hoc ipso arguatur quod non credat. Sed haec quam dura sit sententia, nulli ambiguum puto; quotus enim quisque invenietur
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ magnificauerunt : quomͦ non putamus qđ etiam collaudare eos pos¬
sit & debeat si qui in his cognoscentes dm̃ sicut dm̃ magnificent : dubitari
igitur. non puto: qđis qui pro malo oꝑe condemnari meruisset idem
in hoc loco subiungit. Nonenĩ ꝑsonarũ acceptio ẽ apud dm̃. Qđ si adhuc
tibi dubiũ uidetur. audi & petrum quid in actibus apłorum pronuciet.
cũ ad gentilem cornelium fuisset ingressus. Comꝑtũ inquit habeo: qđ dĩ
ꝑsonarum acceptor non est. s inom̃i loco et in omi gende qui facit uolun¬
tatem eiꝰ acceptus est ei. S obici nobis potest illud qđ ds in euangłio dicit.
Om̃is qui credit in me non iudicatur. Qui aut̃ non credit iam iudica¬
tus est. quia non credidit in noĩe unigeniti filũdĩ. S uideamꝰ quomͦ
non udicamur qui credimus xp̃o.: ut sciamis quomͦ & ille iã udicat᷑
sit qui non credidi. Numqͥd nam putamꝰ qui credidit in xp̃o & post

Expanded text:
Deum magnificaverunt, quomodo non putamus quod etiam collaudare eos posDeum magnificaverunt, quomodo non putamus quod etiam collaudare eos possit et debeat, si qui in his cognoscentes Deum magnificent? Dubitari igitur non puto quod is qui pro malo opere condemnari meruisset, si oin hoc loco subjungit, non enim personarum acceptio est apud Deum. Quod si adhuc tibi dubium videtur, audi et Petrus quid in Actibus apostolorum pronuntiet, cum ad gentilem Cornelium fuisset ingressus: Compertum, inquit, habeo, quod Deus personarum acceptor non est, sed in omni loco, et in omni gente, qui facit voluntatem ejus, acceptus est ei . Sed objici nobis potest illud quod Dominus in Evangelio dicit: Omnis qui credit in me non judicabitur; qui autem non credit, jam judicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei . Sed videamus quomodo non judicamur qui credimus Christo, ut sciamus quo modo et ille judicatus sit, qui non credidit. Nunquidnam putamus, qui crediderit in Christo, et post