comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Quaeri etiam solet. quaeforma etfigura
caeli esse credenda sit: scđm scripturas
nr̃as: Multi enim multũ disputant
dehis rebus quas maiore prudentia
nr̃ĩ auctores omiser̃. adbeatã uitã
non profuturas discentibus: & occu¬
pantes quod peius est multum p̃ciosa
& rebus sabrib impendenda tẽporũ
spacia: Quid enim adme pertinet
utrum caelum sicut sphera undiq
concludat terram in media mundi
mole libratã. aneam ex una parte
desuper uelut discus operiat: sed
quia defide agitur scripturarum.
ꝓpt̃ illam causam quam non semel
commemoraui. nequisquam eloquia
diuina non intelligens cum dehis
rebus tale aliquid̃ uel inuenerit
in libris nr̃is uel exillis audierit qđ
ꝑceptis assertionib aduersari uideatur.
nullomodo eis cȩtera utilia monentib
uł narrantib uł p̃nuntiantib credat.
breuit̃ dicendum.c̃. defigura caeli
hoc scisse auctores nr̃os quod ueritas
noluisse ista docere homines. nulli salu¬

Expanded text:
Quaeri etiam solet, quae forma et figura Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas noluisse ista docere homines nulli salu
Abbreviated transcription (Latin):
Exipso ergo discebant angeli: cum in
eis fier& cognitio creaturae deinceps
faciende. ac deinde fier& ingenere
proprio: qua propter iam luce
facta inqua intelligimus ab aeterna
luce formatam rationalem creaturam.
cum inceteris creandis rebus audimus
& dixit dĩ fiat: intelligamus adaet̃¬
nitatem uerbi dĩ recurrentem scriptu¬
rae intentionem: Cũ uero audimꝰ
& sic est factum. intelligamus incre¬
atura intellectuali factam cognitio¬
nẽ rationis quae in uerbo dĩ est condi¬
tae creaturae: ut in ea natura prius
quod am modo facta sit. quae ante¬¬
riore quodam motu in ipso dĩ uerbo
prior faciendã esse cognouit. ut
postremo cum audimus repeti etdici qđ
fecit ds̃: iam intelligamus in suo gene¬
re fieri ipsam creaturam: Porro cum
audimus & uidit ds̃ quia bonum est:
intelligamus benignitati dĩ placuisse
quod factum ẽ . ut promodo sui generis
maneret. quod placuit ut fier& cũ sp̃s
dĩ superferebatur super aquam:

Expanded text:
ex ipso ergo discebant angeli, cum in ex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. Quapropter iam luce facta, in qua intellegimus ab aeterna luce formatam rationalem creaturam, cum in ceteris creandis rebus audimus: et dixit deus: fiat, intellegamus ad aeternitatem uerbi dei recurrentem scripturae intentionem. cum uero audimus: et sic est factum, intellegamus in creatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in uerbo dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso dei uerbo prior faciendam esse cognouit, ut postremo, cum audimus repeti et dici, quod fecit deus, iam intellegamus in suo genere fieri ipsam creaturam. porro cum audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegamus benignitati dei placuisse, quod factum est, ut pro modo sui generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam..
Abbreviated transcription (Latin):
gamus: quẽ admodum ergo ratio
quacreatura conditur prior.ẽ. in
uerbo dĩ quam ipsa creatura quae
conditur : sic & eiusdem rationis cog¬
nitio. prius fit increatura intellectuã¬
li quae peccato non tenebrata est. ac de¬
inde ipsa conditio creaturae: Neq enĩ
sicut nos adpercipiendam sapientiã
ꝓficiebant angeli. ut inuisibilia dĩ per
ea quae facta sunt intellecta conspicerent:
Qui exquo creati sunt: ipsa aeternitate
scã & pia contẽplatio ne ꝑfruuntur.
atq inde ista despicientes. scđm id quod
intus uident uel recte facta apꝓbant.
uel peccata improbant: Nec mirum
est quod scĩs angelis suis in prima lucis
conditione formatis. prius ds̃ ostende¬
bat: quod erat deinceps creaturus:
Neq enim intellectum dĩ nossent. nisi
quantũ ipse monstrass&: Quis enim
cognouit intellectum dñi. aut quis
consiliarius eius fuit. aut quis prior
dedit illi & retribuetur ei: qm̃ exip¬
so & ꝑ ipsum. & in ipso sunt omnia

Expanded text:
gimus. quemadmodum ergo ratio, gimus. quemadmodum ergo ratio, qua creatura conditur, prior est in uerbo dei quam ipsa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aeternitate sancta et pia contemplatione perfruuntur atque inde ista respicientes secundum id, quod intus uident, uel recte facta adprobant uel peccata inprobant. Nec mirum est, quod sanctis angelis suis in prima lucis conditione formatis prius deus ostendebat, quod erat deinceps creaturus. neque enim intellectum dei nossent, nisi quantum ipse monstrasset. quis enim cognouit intellectum domini? aut quis consiliarius illi fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia.
Abbreviated transcription (Latin):
in ipsa lucis conditione scđm naturã
qua condita est. illic non facta sed genita
hic uero facta quia ex informitate forma¬
a: Et ideodixit dĩ fiatlux. etfactat̃ lux.
ut quod ibi erat in uerbo. hic esset in
opere: Conditio uero cacli prius erat
in uerbo dĩ scđm genitam sapientiam.
deinde facta est increatura sp̃itali hoc
ẽ incognitione angelorũ scdm creatam
in illis sapientiã: deinde quod cadum
factum ẽ. ut esset etiam ipsa cadi crea¬
tura ingenere proprio: Sic ee discretio
uel species aquarum atq t̾rarum. sic
naturae lignorũ & herbarum: sic lu¬
minaria caeli. sic animantia orta ex
aquis acterra: Neq enim sicut pecora.
solo sensu corporis uident angeli hȩc
sensibilia: si quo sensu tali utuntur:
Agnoscunt ea potius. quae melius noue¬
runt interius in ipso dĩ uerbo a quo
illuminantur ut sapienter uiuant.
cum sit in eis lux quae primo facta ẽ..
silucẽ sp̃italem in illo die factã intelli¬

Expanded text:
in ipsa lucis conditione secundum naturam, in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata. et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta est in creatura spiritali, hoc est in cognitione angelorum secundum creatam in illis sapientiam; deinde quod caelum factum est, ut esset iam ipsa caeli creatura in genere proprio, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorum et herbarum, sic luminaria caeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis uident angeli haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo. a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intelle
Abbreviated transcription (Latin):
bona est: sed nullomodo repetens postea¬
quam ꝓposuit &e dixit ds̃ fiat lux. nihil
aliud intulit nisi & facta est lux. ac de¬
inceps deplacita luce et diuisa atenebris
& utrtq appellato nominib suis sine
ulla repeticione narrauit: Quid sibi
ergo uult incęteris illa repeticio : an
eomodo demonstratur primo die quo
lux facta est conditionẽ sp̃italis & inteł¬
lectualis creaturae lucis appellatione
intimare. inqua natura intelliguntur
non repetiuit factum postea quam
dixit facta est lux. quia non primo
cognouit rationalis creatura conforma¬
tionem suam. ac deinde formata est.
sed in ipsa sua conformatione cognouit
hoc ẽ. illustratione ueritatis adquam
conuersa formata est. cęcera uero quȩ
infra sunt ita treantur. ut prius
fiant in cognitione rationalis creaturȩ
ac deinde ingenere suo: qua propter
lucis conditio prius .ẽ. in uerbo dĩ scđm
rationem qua condita est. hoc est in
coaeterna patri sapientia. ac de inde

Expanded text:
bona est. sed nullo modo repetens, posteabona est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facta est lux, ac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sine ulla repetitione nan-auit. Quid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo ? quapropter lucis conditio prius est in uerbo dei secundum rationem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde
Abbreviated transcription (Latin):
atq ibi iam non solum patris sed etiam
filii possit apparere persona: Nam
si propter ostendendam filii personã
repetitur ac dicitur et̃ fecit ds̃. nũquid
ergo nom perfilium congregauit aquã
tertio die ut appareret arida. quia
ibi nondicitur et fecit ds̃ congregari
aquam. aut congregauit ds̃ aquam.
Sed tamen etiam ibi postea quam dixit
etfactum est sic: tunc repetiuit dicens.
& congregatio est aqua quȩ ẽ. subcelo:
N um quid etiam lux non perfiliũ facta
est. ubi prorsus nullomodo repetiuit:
Potuit enim & illic ita dicere: & dixit
ds̃ fiat lux. et sic ẽ. factum. Etfecit
ds̃ lucem & uidit quia bona est: aut
certe sicut in aquarum congregatione.
ut non diceret & fecit ds̃. sed tamen
iterum repeteret. & dixit ds̃ fiat lux.
et sic est factum. & facta ẽ. lux & uidit ds̃
lucem quia bona est sednullo modo repe
tere cȩdixit dĩ ficit lux &e sic est factum
& facta est lux & uidit ds̃ lucem quia

Expanded text:
atque ibi iam non solum patris, sed etiam atque ibi iam non solum patris, sed etiam filii possit adparere persona. nam si propter ostendendam filii personam repetitur ac dicitur: et fecit deus, numquid ergo non per filium congregauit aquam tertio die, ut adpareret arida, quia ibi non dicitur: et fecit deus congregari aquam, aut: congregauit deus aquam? sed tamen etiam ibi, posteaquam dixit: et factum est sic, tunc repetiuit dicens: et congregata est aqua, quae est sub caelo. numquid etiam lux non per filium facta est, ubi prorsus nullo modo repetiuit? potuit enim et illic ita dicere: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum. et fecit deus lucem. et uidit quia bona est, aut certe, sicut in aquarum congregatione, ut non diceret: et fecit deus, sed tamen iterum repeteret: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est. dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia
Abbreviated transcription (Latin):
bo dĩ aeterno erat ut fieret ⁊ Inde igitur
incipit narrare unum quodque factum:
quod etiam post facti narrationem. quȩ¬
renti quomodo factum sit in reddenda
ratione respondere deberet: Cum ergo
audimus etdixit ds̃ fiat: intelligimus
quod in uerbo dĩ erat ut fieret: cum uͦ
audimus & sic ẽ. factum: intelligimꝰ
factã creaturam non excessisse p̃scrip¬
tos in uerbodĩ terminos generis sur:
Cum uero audimus & uid̃it ds̃ quia
bonum est: intelligimus inbenignita¬
te sp̃s eius. nonquasi cognitum postea¬
quam factum est placuisse : sed potius
in ea bonitate placuisse ut maneret
factum. ubi placebat ut fieret. Ac ꝑ
hoc manet adhuc causa requirendi.
cur postea quam dixit etsic. ẽ factum
ubi perfectio iam operis indicatur.
addidit &e fecit ds̃. cum eo ipso quod
ait etdixit ds̃ fiat illud et sic ẽ. factũ.
iam intelligatur id dm̃ dixisse in uer¬
bosuo. et factum eẽ. per uerbum eus

Expanded text:
bo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur bo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem quaerenti, quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos in uerbo dei terminos generis sui. cum uero audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat, ut fieret. Ac per hoc manet adhuc causa requirendi, cur, posteaquam dixit: et sic est factum, ubi perfectio iam operis indicatur, addidit: et fecit deus, cum eo ipso, quod ait: et dixit deus: fiat illud. et sic est factum, iam intellegatur id deum dixisse in uerbo suo, et factum esse per uerbum eius,
Abbreviated transcription (Latin):
coaeterno aet̾na uita uiueret: ꝓpterea
scriptura priusquam insinuet unam¬
quaq creaturã exordine quo conditam
dicit. respicit addi uerbum. prius ponens.
et dixit dis̃. fiat illud: Non enim inuenit
ullam causam rei creandȩ. quam inuer¬
bo dĩ noninuenit creari debuisse: Non
ergo ds̃ totiens dixit fiat illa uel illa
creatura. quotiens in hoc libro repetitur.
& dixit ds̃: Unum quippe uerbum
ille genuit. inquo dixit omnia: prius¬
quam facta sunt singula: Sedeloquiũ
scribentis descendens ad paruulorum
capacitatem. dum insinuat singillatim
genera creaturarum: persingula respi¬
cit unius cuiusq generis aeternam
rationem inuerbodĩ. nec illa repetita.
ille tamen repetit. & dixit ds̃: Si enim
uellet prius dicere. factum .ẽ. firmam̃tũ
in medio aquarum. ut esset diuisio in¬
ter aquam et aquam: si quis abeo
quaereret quomodo factum esset. recte
responderet. dixit ds̃ fiat. id est inuer¬

Expanded text:
coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud. non enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae descendens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte responderet: dixit deus: fiat, id est, in uer
Abbreviated transcription (Latin):
sps autẽ sẽs nullo sibi iubente libere uidis¬
e bonum. eẽ. quod factum est: Quibus
enim uerbis uiberet filio pater ut faceret.
cumipse sit principale uerbum patris
perquod facta sunt omĩa  aneo ipso
quod scriptum est fiat firmamentũ. haec
ipsa dictio uerbum.c̃. patris unigenitus
filius in quo sunt omĩa quae creantur
etiam antequã creentur. et quic quid
quia quicquid pereum factum. ẽ. in ipso
uita est. & uita utiq creatrix. subillo aut̃
creatura: aliter ergo in illo sunt eaquȩ
perillum facta sunt quia regit et contince
ea. aliter autẽ in illo sunt ea quae ipse
est: Ipse. enim uita est: Quae ita inillo
ẽ ut ipse sit : qm̃ ipse uita.ẽ. lux hominũ:
Quia ergo nihil creari posset siue ante tẽpo¬
ra quod quidem non est creatori coȩt̾num.
siue ab exordio temporum. siue in aliqͦ
tempore. cuius creandi ratio si tamen
ratio recte dicitur non indĩ uerbo patri

Expanded text:
spiritus autem sanctus nullo sibi iubente libere uidisspiritus autem sanctus nullo sibi iubente libere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patris, unigenitus filius, in quo sunt omnia, quae creantur, etiam antequam creantur, et quidquid quia quidquid per eum factum est, in ipso uita est, et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter ergo in illo sunt ea, quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea : aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia ergo nihil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, siue ab exordio temporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri
Abbreviated transcription (Latin):
Si. autem quod scriptum ẽ et sic. ẽ. factũ.
a patre intellexerimus factũ: non iam
pater dicit & filius facit. et potest aliqͥd
pater factre sine filio: ut deinde filius
non hoc sed aliud similiter faciat. quod
est contra catholicam fidem: Si autem
illud dequo dicitur et sic est factum.
hoc idem fit cum itidem dicitur & fecit
ds̃. quid prohibet eundẽ intelligere
facere quod dixit. qui dixit ut fieret.
An etiam excepto eo quod scriptum est
& sic est factum. tantum modo inhis
uerbis quibus dicitur. et dixit ds̃ fiat:
& postea dicitur. etfecit ds. patris & filui
ꝑsonam uolunt intelligi. sed quaeri
adhuc potest. utrum quasi iussisse filio
patrem debeamus accipere. ineo quod
striptum est ecdiait d̃ fat: Sedeur non
scnptura curauit ostendere. etiam ꝑsonã
ds fiat. etfecit ds̃. & uidit ds̃ quia bonum
est: sed nonconuenit unitati trinitatis.
ut filius quasi ussus ficisse intelligatur.

Expanded text:
si autem quod scriptum est: et sic est factum, si autem quod scriptum est: et sic est factum, a patre intellexerimus factum, non iam pater dicit et filius facit, et potest aliquid pater facere sine filio, ut deinde filius non hoc, sed aliud similiter faciat: quod est contra catholicam fidem. si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur: et fecit deus, quid prohibet eundem intellegere facere quod dixit, qui dixit, ut fieret? an etiam excepto eo, quod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his uerbis, quibus dicitur: et dixit deus: fiat, et postea dicitur: et fecit deus, patris et filii personam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit ostendere personam etiamdeus: fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? sed non conuenit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecisse intellegatur,
Abbreviated transcription (Latin):
est quippe scripturae huius auctoritas.
quam omnis humitni ingenii capaci¬
tas: Sed animaduersum . ẽ. aquib dam
quod nec ego dissimulandum puto.
non frustra cum dixisset ds̃ firmam̃tũ
fiat inmedio aquarum et sit diuisio
inter aquam et aquam. parũ uisum ẽe.
subiungere et sic. ẽ factum: nisi addere¬
tur et fecit ds̃ firmamentũ. & diuisit
dĩ inter aquam quae erat supra fir
mamentũ. & inter aquam quae erat
subfirmamento: quod quidam sic in
telligunt. ut personam patris declaratã
eẽ. dicant in eo quod scriptum est. & dix̃
ds̃ fiat firmam̃tum inmedio aquarum
et sit diuisio inter aquam & aquam.
& sic est factum: ac deinde ut intelligatur
filius fecisse quod apatre dictum. ẽ. ut
fieret. arbitrantur. eẽ. subnerum: & fecit
ds̃ firmamentum & diuisit ds. & cętera:
Sed cum antea legitur & sic. ẽ. factũ. a quo
intelligimus factum.: si a filio quid opus
erat iam dicere. & fecit ds̃ & quae secuntur.

Expanded text:
est quippe scripturae huius auctoritas est quippe scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Sed animaduersum est a quibusdam, quod nec ego dissimulandum puto, non frustra, cum dixisset deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam, parum uisum esse subiungere: et sic est factum, nisi adderetur: et fecit deus firmamentum; et diuisit deus inter aquam, qumamentum, et inter aquam quae erat sub firtelligunt, ut personam Patris declaratam esse dicant, in eo quod scriptum est, Et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intellegatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diuisit deus et cetera. Sed cum antea legitur: et sic est factum, a quo intellegimus factum? si a filio, quid opus erat iam dicere: et fecit deus et quae sequuntur?
Abbreviated transcription (Latin):
occurrant, Quae autẽ celerius: utiq
feruentius: Proinde memorata stella
magis debuit calida esse quam frigida:
Quamuis enim suo motu qm̃ grande spaciũ
est xxxͣ annis totum ambitum permeat:¬
& tamen caeli motum in contrarium
rotata uelotius quod cotidie necesse. ẽ.
paciatur. qm̃ sicut dicunt caeli singu¬
lae conuersiones dies singulos explicant:
calorem maiorem debuit c̃aelo concitatio¬
re concipere: Nimirum ergo eam fri¬
gidam facit aquarum super caelum
constitutarum illa uicinitas: quã nolunt
credere qui haec quae breuiter dixi
demotu caeli & syderum disputant
his quidam nr̃i coniecturis agunt aduer¬
sus eos qui nolunt aquas super caelũ
credere. et uolunt eam stellam esse
frigidam. quae iuxta summũ celum
circuit: ut ex hoc cogantur aquarũ
naturam. non iam illic uaporali tenuitate.
sed glatiali soliditate pendere: Quomꝰ
autem et qualẽs libet aquae ibi sint.
esse eas ibi minime dubitemus: Maior

Expanded text:
occurrant, quae autem celerius utique occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendere. quoquo modo autem et qualeslibet aquae ibi sint, esse ibi eas minime dubitemus; maior
Abbreviated transcription (Latin):
feratur qui natura leuior ẽ aquis. cur
nonpossit & super illud leuius caelum
minutiorib guttis edeuioribus imma¬
nere uaporib: quidam etiam nr̃i. istos
negantes ꝓpter pondera elementorum
aquas esse super caelum srdereum:
deipsorum syderum qualitatibus &
meatibus conuincere moliuntur:
Idem nãq asserunt. stellam quã satur¬
ni appellant esse frigidissimam: eãq
ꝑ annos xxxͣ signiferum per agere
circulum. eoquod superiore acꝑ hoc
ampliore ambitu graditur: Nam
sol eundem circulum ꝑ annũ cõplet.
eduna per mensem. tanto ut dicunt
breuius quanto inferius: ut spacio
loci spatium temporis congruat:
Quaeritur itaq abeis. unde illa stella
sit frigida. quae tanto ardentior. ẽẽ.
deberet: quanto sublimioit caelo
rapitur: Nam ꝓculdubio cum rotun-¬
da moles circulari motu agitur.
interiora eius tardius eunt. exterio.¬
ra celerius: ut maiora spacia cũ bre-¬
uioribus ad eosdem giros pariter

Expanded text:
feratur, qui natura leuior est aquis, cur feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leuius caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter
Abbreviated transcription (Latin):
derationemq: laude dignis simã iudico:
Q uod enim dixit. peque contrafidem est.
& impromitu posito documento credi
potest: quam quam possit uideri non
impedire ꝓpria pondera elementorum.
quomodo etiam super illud sublime
caelum possint. ẽẽ. aquae per illas minu¬
tias. per quas etiam superhoc spatium
aeris esse potuer̃ : qui quamuis grauior
et inferior summo caelo subiaceat. pro¬
culdubio leuior est aquis: et tamen
ut super eum sint uapores illi. nullo
pondere. ꝓhibentur: Sic ergo etsuper
illud caelum potest minutiorib gutts
leuior halitus humoris extendi: qui
pondere cadere noncogatur: Ipsi quip¬
pe subtilissima ratione ꝑsuadent nullũ
ẽt quamlib& exiguum corpustulum.
inquo diuisio finatur : sed infinite
omnia diuidi. quia omis pars corporis
corpus est. & omne corpus habeat
necesse est dimidium quantitatis suae:
acꝑhoc si potest aqua sicut uidemus
acdtantas guttarum minutias perueni.¬
re ut super istum aerem uaporaliter

Expanded text:
derationemque laude dignissimam iudico. derationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓbare : Nubes autem etiam ꝓrimum
terris aerem conglobari sepe cernimus.
cum ꝑdecliuia iugorum ita recũbunt.
ut plerumq excedantur etiam cacumi¬
nibus montium: Cum ergo probasset
ethunc aerem caelum dici: nulla
alia causa etiam firmamentũ appel¬
latum uoluit existimari. nisi quia
interuallum eius diuidit interquosdã
uapores aquarum. & istas aquas quae
corpulentius in terris fluitant: Et
nubes quippe sicut experti sunt qui
inter eas in montibus ambularunt.
congregatione et conglobatione minu¬
tissimarum guttarum talem speciem
readunt: quae si spissantur amplius
ut coniungantur in unam grandem
plures guttȩ minimȩ: non eam patitur
aer apud se teneri: sed eius ponderi
adima dat locum. et haec ẽ. pluuia:
łrgo ex aere qui est inter uapores humi¬
dos unde superius nubila congloban¬
tur. et maria subter fusa: ostendere
ille uoluit esse caelum inter aquam
& aquam: Hanc ergo diligentiam consi¬

Expanded text:
probare. nubes autem etiam per proximum probare. nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per decliuia iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existimari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam consi
Abbreviated transcription (Latin):
ipse aer cędit. ut uel ad terram uel
ad aquam perueniant: Unde intelligi
uolunt. hoc modo necesse fuisse. ut aer
quoq siquis eius particulam inspaciis
illis sublimibus caeli posset dimittere.
pondere suo caderet: donec ad aeria
subter spacia per ueniret: Qua ꝓpt̃
colligunt. multominus esse posse
aquis supra illud igneum caelum aliqͥd
loci: cum illuc aer multo aquis leuior
manere non possit: Talibus eorum dis¬
putationib c edens. laudabilit̃ conatꝰ
.ẽ. quidam demonstrare aquas suꝑ cęlos.
ut exipsis uisibilibus conspicuisq natu.¬
ris. assereret scripturae fidem: Et prius
quidem quod facillimũ fuit. ostendit
& hunc aerem caelum appellari. non
solum sermone communi scđm quem
dicimus serenum uel nubilum caelũ.
sed etiam nrãrum ipsarum consuetudi¬
ne scripturarum. cum dicuntur uolati¬
lia caeli. cum aues in hoc aere uolare
manifestum est: Et dñs cum denubibus
loqueretur. faciem inquit caeli potestis

Expanded text:
ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit. Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis uisi- . bilibus conspicuisque naturis adsereret scripturae fidem. et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem caelum appellari non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum uel nubilum caelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine scripturarum, cum dicuntur uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, potestis
Abbreviated transcription (Latin):
replen uelis. facilius undis undiq uer¬
sum codperitur. quam per os eius
abinferiore parte intrandi gutta exigua
repperiat locum: lam uero ignem ad
superna emicantẽ. &iam ipsius aeris
naturam uelle transcendere quis non
sentiat. quandõ quidem si ardentẽ faculã
capite deorsum quisq teneat. nihilomi¬
nus flammȩ crinis adsuperiora con¬
tendit : sed qm̃ circum fust ac suꝑfusi
aeris p̃pollenti constipatione subinde
ignis eatinguitur. uͭt in eius qualitatẽ
per habundantiam superatus subinde
commutatur ac uestitur : ad uniuer¬
sam eius altitudinem transiliendam
non potest perdurare: Itaq super
aerem purus ignis esse dicitur cęlũ.
unde etiam sydera atq luminaria
facta coniectant. illius uidelicet igneȩ
lucis in eas formas quas incaelo cer-¬
nimus conglobata dispositaq natura:
Acꝑ hoc sicut terrarum ponderibus.
& aer. & aqua cędit ut ad terram ꝑ¬
ueniant: sic aquarum ponderi et

Expanded text:
repleri uelis, facilius undis undique uerrepleri uelis, facilius undis undique uersum cooperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum. Iam uero ignem ad superna emicantem etiam ipsius naturam aeris uelle transcendere quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et
Abbreviated transcription (Latin):
intrare: Cum autem uas ita collocatur
ut os non habeat deorsum. sed inlatus
inclinatum: intrat aqua inferius. exeun¬
te aere superius. Itemq si uasis erecti
os pateat incaclum : cum in fundis aquã.
euadit aer sursum uersus ex aliis par¬
tibus qua non infundis. etfit locus aquȩ
deorsum uersus intrandi: Quod si ui
maiore uas deprimitur. ut uel ex latere
uel desuper. aquae repente influant
et undiq uasis os obtegant: disrumpit
eas aer sursum nitens: ut eis adima
locum faciat. & ipsa di ruptio singultus
uasorum est dum partibus fugit. quia
totus tam cito non potest: propter illuis
oris angustit᷑is. Ita si aer super aquas
ire cogitur. etiam confluentes eas despi-¬
cit: cum exilientes impetus eius impul¬
su ebulliunt. et eum bullis crepantib
emittunt in sua properantem. atq
illis adima deducendis aditũ dantẽ:
Si autem sub aquas ire cogitur ex uãse.
ut illo cedente uas abore in ima presso

Expanded text:
intrare. cum autem uas ita conlocatur, intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius exeunte aere superius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso
Abbreviated transcription (Latin):
aut si adlitteram quis quam cogit intelligi
non incongruenter uel sublimia terrarum
siue continentium siue insularum accipi¬
untur quae superiora sunt aquis: uel ip¬
sa tegmina speluncarũ. quae suꝑ aquas
pendula so. liditate firmata sunt: Quo¬
cuca. nec adlitteram quisquã potest sic
intelligere quod dictum .ẽ. fundauit t̾ram
superaquam : ut aquarum pondus terre¬
no ponderi supportando naturali ordine
quasi subiectum esse arbitretur: aerem
uero aquis esse superiorem. quam uis
ꝓpter ampliora sui spacia etiam aridam
contegat. hinc intelligitur : quod nullũ
uas abore impressum repleri aquis po¬
test: Inde satis inditat: aeris naturam
locum petere superiorem: Uidetur enim
uas in ane. sed aere plenum ꝓbatur: cum
ore imo inaqua deprimitur: Quia enĩ
superiori parte non inuenit emigrandi
locum. Nec deorsum uersus in ruptis aqͥs
subter eas ire natura sinitur: plenitudine
sua repellit eas. & inuas non permittit

Expanded text:
Aut si ad litteram quisquam cogit intelligi, Aut si ad litteram quisquam cogit intelligi, non inconsiue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur. Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sinitur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit
Abbreviated transcription (Latin):
te quia scriptum est inpsalmis fundauit
terrã super aquam. arbitretur aliqͥs
nr̃m aduersus istos deponderibus elem̃¬
torum subtiliter disserentes. isto testimo¬
nio scripturarum esse pitendum: quia
illi non renitenti auctoritate litterarum
nr̃arum sed nescientes quem ad modum
dictum sit: lbros scõs facilius itridebunt
quam illud repudiabunt. quod uel certis
rationibus ꝑceper: uel experimentis mani¬
festissimis ꝓbauer: Illud namq inpsalinis
aut figurate dictum recte accipi potest.
ut qm̃ caeli & terrae nomine sepe in ȩccła
sp̃itales carnalesq significantur. caelos
ostenderit pertnerẽ ad serenam intelligen¬
tiam ueritatis. dicens qui fecit cados in in¬
telligentia. terram uero ad fidẽ simplicẽ
paruulorum. non fabulosis opinionibus
incertam atq fallacem. sed prophetica &
euangelica predicatione firmissimamquȩ
ꝑbaptismum solidatur. & ideo subiecerit
dicens fundauit terram super aquam:

Expanded text:
te, quia scriptum est in Psalmis: fundauit te, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinioincertam atque fallacem, sed prophetica et evangelica praedicatione firmissimam, quae per Baptismum solidatur, et ideo subjecerit, dicens, Fundavit terram super aquam.
Abbreviated transcription (Latin):
solidatum esse caelum. ut possit aquarũ
pondera sustinere: quod talis soliditas
nisi terris. eẽ. non possit. et quicquid
tale est: non caelum sed terra sit: Non
enim tantum locis. sed etiam qualitati¬
bus elementa distingui: ut proqualita¬
tib proprus. etiam loca ꝓpria sortiren¬
tur: aqua scilicet super terram. quae
etiam si subterra sttͣit. aut labitur. sic̃
in antris cauernisq abditis: non tam̃¬
ea terrae parte quam supra. sed ea quã
infra se habet continetur: Nam si ex
parte superiori fuerit pars ulla terrȩ
delapsa: non manet super aquam. sed
ea ꝑrupta demergitur & pergit ad t̾ram.
quo ueniens conquiescit tanquã in loco
suo: ut supra sit aqua. subter autẽ terra:
Vnde cognoscitur quod etiam super aquas
cum esset. non ipsis aquis portabatur.
sed compage terrȩ tenebatur. sicut sese
habent camere speluncarum: Hic occur¬
rit ammonere. cauendum errorem quẽ
in libro primo cauendum monui. nefor¬

Expanded text:
solidatum esse caelum, ut possit aquarum solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scilicet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisqea terrae parte quam supra, sed ea quam infra se habet, continetur. Nam si ex parte superiore fuerit pars ulla terrae delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram; quo veniens conquiescit, tanquam in loco suo, ut supra sit aqua, subtus autem terra. Unde cognoscitur quod etiam super aquas cum esset, non ipsis aquis portabatur, sed compage terrae tenebathabent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne for
Abbreviated transcription (Latin):
potenteͣm dĩ cui cuncta possibilia sunt.
oportere nos credere aquas etiam tam
graues quam nouimus atq sentimus.
caclesti corpori in quo sunt sidera super¬
fusas: Nunc enim quẽ ad modum ds̃ in¬
stituerit naturas rerum. scđm scripturas
eius nos conuenit quaerere: non quid
meis uel exeis admiraculum potentiae
suae uelit operari: Neq enim si uellet
ds̃ subaqua oleum aliquando manere
non fieret. non exeo tamen olei natura
nobis esset incognita. quod ita facta sit:
ut appetendo suum locum. etiam si sub¬¬
ter fusa fuerit perrumpat aquas.
eisq se super positam collocet: N unc
ergo quęrimꝰ. utrum conditor rerum
qui omnia inmensura et numero et
pondere disposuit. non unum locum
ꝓprium ponderi aquarum circa t̾ram
tribuerit: sed etsupercaelum. quod
ultra limitem aeris circum fusum atq
solidatum est: Quod qui necant esse
credendum: deponderibus elementorũ
argumentantur. negantes ullomodo
ita desuper quasi quodam pauimento

Expanded text:
potentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, potentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento
Abbreviated transcription (Latin):
et diuisit ds̃ inter aquam quae erat
erat super firmamentum: & uocauit
dĩ firmamentũ caelum: Et uidit ds̃
quia bonum est: & factum est uespere
et factum. ẽ. mane dies secundus:
Deuerbo dĩ quod dixit fiat firmam̃tum
et cȩtera. et deplacito eius quod uidit
quia bonum . ẽ. & deuespera & mane.
non opus. ẽ. hoͥc iterum similiterq
disserere: atq ita deinceps quociens cũq
ista repetuntur : scđm superiorẽ inquisi¬
tionem interim consideranda esse
ammonemꝰ : Utrum autẽ nunc illud
caelum fiat quod excedit aeris omĩa
spacia eiusq omnẽ altitudinem. ubi
etiam luminaria stellaeq constituun¬
tur quarto die. anipse aer uocetur
firmamentũ: quaeri merito potest.
Multi enim asser̃. istarum aquarũ naturã
super sydereũ caelum esse nonposse. qđ
sic habeatit ordinatum pondus suum. ut
uel super terram fluitent. uel in aere t̾ris
ꝓrimo uaporaliter ferantur: Necquisquã
Iistos debet ita refellere: ut dicat scđm omĩ¬

Expanded text:
eparavit inter aquam, quae erat erat super firmamentum, et vocavit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies secundus. de uerbo dei, quod dixit deus: fiat firmamentum et cetera et de placito eius, quo uidit, quia bonum est, et de uespera et de mane non opus est hic iterum similiterque disserere, atque ita deinceps, quotienscumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omni
Abbreviated transcription (Latin):
& hiemem. & autumnalem. uernalẽq
temperiem: It nimirum haec uocat tẽpora
quae ꝑsydera fiunt. nonspacia mora¬
rum: sed uicissitudines affectionum
caeli huius: Nam si aliquis uel cor¬
poralis uel sp̃ĩtalis motus conditionẽ
istorum luminariũ p̃cessit. ut aliquid
futura expectatione ꝑp̃sens in p̃teritũ
trahicer&: sine tempore esse non potu¬
it: Etquis obtineat non fuisse nisi ab
exordio syderum conditorũ: sed certȩ
horae & dies & anni quos usitate no¬
uimus: nonfierent nisi motibus syde¬
rum: Itaq si hoc modo intelligimus
tẽpora dies & annos. ut arciculos quos

Expanded text:
et hiemem et autumnalem uernalemque et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quos
Abbreviated transcription (Latin):
uis in rebus formatis intelligi tamen
inipsa mutabilitate informitas materiȩ
non enim spacus uel locorũ quasi remo¬
tior. uel tẽporum quasi anterior dis¬
cerni potest. Anpocius in ipsa refacta
atq fornata. eadem mutabilitas hoc ẽ
deficiendi ut ita dixerim possibilitas
nox appellata sit. quia in est in rebus
factis etiam sinonmutentur posse mu¬
tari. uespera autẽ et mane nonquasi
per temporis p̃teritionem & aduentũ.
sed perquendã terminũ quo intelligi¬
tur quousq sit naturae proprie modus¬
et unde sit naturȩ alterius consequen¬
ter exordium. analiqua alia ratio
sit horum uerborum diligentius
uestiganda: quis in tantum secretum
facile in rumpat. et quae signa dicat.
cumdicit de sy deribus. & sint insigna:
Neq enim illa quae obseruare uanitatis ẽ.
sed utiq utilia huius uitae usibus neces¬
saria. quae uel nautae obseruant ingu¬
bernando. uel omnes homines adpre¬
uidendas aeris qualitates ꝑ aestatem

Expanded text:
uis in rebus formatis intellegi tamen uis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem