comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
numerositate excellentioris geners.
ipsorum generum bonorum
numerus minueretur: Ergo in quuns
.ẽ. aliquid in operibus dĩ. quod alteruꝰ
malo indigea t: quo proficiat ad
bonum: Itane absurduer̃ & excecat
sunt homines nescio quo studio con¬
tentionis. ut non audiant uł uident
quibusdam punitis. quam plurimi cor¬
rigantur : quis enim paganus. quis
iudeus. quis hereticus non hoc indomo
sua cotidie prob&: uerum cum uenitur
addisputationem inquisitionemq ueri¬
cits: nolunt aduertere sensus suos homi¬
res ex quo opere diuinae prouidentiae
ineos ueniat imponendae commotio
disciplinae. ut si non corriguntur
qui puniuntur: eorum tamen exemplũ
ptri metuant. ualeatq ad eorum
ilitem iusta pernities aliorum
Ni enim malitiae illorum uel nequitia
ds auctor .ẽ.. dequorum iusta pccena
consulit. quibus hoc modo consulendũ
esse constituit:  non utq: Sed cum
eos uiciis propriis malos futuros. ẽẽ.
praescir&e: non eos tamen creare destitit.

Expanded text:
numerositate excellentioris generis numerositate excellentioris generis ipsorum generum bonorum numerus minueretur. Ergo, inquiunt, est aliquid in operibus dei quod alterius malo indigeat, quo proficiat ad bonum? itane obsurduerunt et excaecati sunt homines nescio quo studio contentionis, ut non audiant uel uideant quibusdam punitis quam plurimi corrigantur? quis enim paganus, quis Iudaeus, quis haereticus non hoc in domo sua cotidie probet P uerum cum uenitur ad disputationem inquisitionemque ueritatis, nolunt aduertere sensus suos homines; ex quo opere diuinae prouidentiae in eos ueniat imponendae commotio disciplinae, ut, si non corriguntur qui puniuntur, eorum tamen exemplo ceteri metuant ualeatque ad eorum salutem iusta pernicies aliorum. num enim malitiae illorum uel nequitiae deus auctor est, de quorum iusta poena consulit, quibus hoc modo consulendum esse constituit? non utique; sed cum eos uitiis propriis malos futuros esse praesciret, non eos tamen creare destitit,
Abbreviated transcription (Latin):
Praesciebat san e: etquia falli non potest
eius praescientia: ideo non ipsius sed
eorum est uoluntas mala: Cur ergo
eos creauit. quos tales futuros esse
p̃sciebat : quia sicut preuidit quid
mali essent facturi: sic etiam prȩuidit
demalis factis eorum. quid boni esse
ipse facturus: Sic enim eos fecit: ut
eis relinqueret unde ce ipsi aliquid
faccrent. quoquic quid etiam culpabili¬
ter eligerent: illum dese laudabiliter
operantem inuenirent: A se quippe
habent uoluntatem malam. ab illo
autem et naturam bonam. et upta
pęnam sibi debitum locum. aliis
exercitationis amminiculum. et timno¬
ris exemplum: Sed posset inquit
etiam ipsorum uoluntatem inbonum
plane : Cur ergo non fecit. quia
noluit : Cur noluerit: penes ipsum
est: Debemus enim nonplus sapere
quam oportet sapere: Puto autem
paulo ante satis nos ostendisse. non
parui boni esse rationalem creaturan
etiam istam. quae malorum compan¬
tione proficeret: Ita uelut aucta¬

Expanded text:
praesciebat sane et, quia falli non potest praesciebat sane et, quia falli non potest eius praescientia, ideo non ipsius, sed eorum est uoleos creauit, quos tales futuros esse praesciebat? quia, sicut praeuidit, quid mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malis factis eorum quid boni esset ipse facturus. sic enim eos fecit, ut eis relinqueret, unde et ipsi aliquid facerent, quo quidquid etiam culpabiliter eligerent illum de se laudabiliter operantem inuenirent. a se quippe habent uoluntatem malam, ab illo autem et naturam bonam et iustam poenam, sibi debitum locum, aliis exercitationis adminiculum et timoris exemplum. Sed posset, inquit, etiam ipsorum uoluntatem in bonum plane. cur ergo non fecit? quia noluit. cur noluerit, penes ipsum est. debemus enim non plus sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis nos ostendisse non parui boni esse rationalem creaturam, etiam istam, quae malorum conparatione
Abbreviated transcription (Latin):
sciebat. uolens ostendere iram et demon¬
strare potentiam suam. et obhoc susti¬
nens inmulta pacientia uasa irae quae
perfecta sunt inperditionem. ut notas
faceret diuicias głae suae inuasa
miscđiae. quae preparauit ingloriam:
sienim qui głatur. non nisi indño glo¬
riętur. cum cognoscit nonsuum sed
illius esse. nonsolum ut sit: uerum
etiam ut non nisi ab illo benesibisit.
a quo habet ut sit: Nimis itaq impor¬
tune dicitur: non essent. quibus ds̃
tantam beneficientiam miscđiae suae
tribueret: si aliter esse nonpossent.
nisi essent ethi in quibus uindictae
iusticiam demonstrar&e: Cur enim
non utriq potius essent. quando in
utrisq & bonitas dĩ & aequitas iure
praedicatur : at enim si ds̃ uellet :
etiam isti boni essent: Quanto melius
hoc ds̃ uoluit ut quod uellent essent.
sed boni infructuose. mali autem
impune nonessent. et in eo ipso aliis
utiles essent. sed praesciebat: qͥd
eorum factura esset uoluntas mala:

Expanded text:
sciebat, uolens ostendere iram et demonsciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam? sic enim qui gloriatur, nonnisi in domino glorietur, cum cognoscit non suum, sed illius esse non solum, ut sit, uerum etiam, ut nonnisi ab illo bene sibi sit, a quo habet, ut sit. Nimis itaque inportune dicitur: non essent, quibus deus tantam beneficientiam misericordiae suae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi, in quibus uindictae iustitiam demonstraret. Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et bonitas dei et aequitas iure praedicatur? - At enim: si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc dsed boni infructuose, mali autem impune non essent et in eo ipso aliis utiles essent. sed praesciebat quod eorum futura esset uoluntas mala.
Abbreviated transcription (Latin):
non intelligunt tardi corde. cumdicunt
utrumq tale ess&. nihil se aliud dicere.
quam solum illud esset: ac sic cum
aequare uolunt genera bonorum.
numerum minuunt. & immoderate
augendo unum genus. alterum tollunł:
Quis autem hos audir&e sidicerent. qm̃
excellentior sensus est uidendi quã
audiendi. quattuor oculi essent.¬
& aures nonessent. Ita si excellen¬
tior ẽ. creatura illa rationalis. quae
sine ullius poene comparatione sine
ulla superbia dõ subditur. aliqua
uero in hominibus ita creata ẽ. : ut
in se dĩ benefitium non possit agnos¬
cere nisi alterius uidendo suppliciũ.
ut non altum sapiat sed timeat. id ẽ.
non de se praefidat sed confidat indm̃:
quis recte intelligens dicat talis ess&e
ista qualis illa. nec uideat se nihil
aliud dicere quam non esset ista. sed
sola esset illa: quod si ierudite atq¬
insipienter dicitur. cur ergo noncrearce
ds̃ etiam quos malos futuros esse prae¬

Expanded text:
non intellegunt tardicordes, cum dicunt: non intellegunt tardicordes, cum dicunt: utrumque tale esset", nihil se aliud dicere quam: „solum illud esset". ac sic cum aequare uolunt genera bonorum, numerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt. quis autem hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo subplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: "talis esset ista, qualis illa", nec uideat se nihil aliud dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa"? quod si inerudite atqinsipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse prae
Abbreviated transcription (Latin):
utramq potius facer& ds̃: ac perhoc qui
parauerant deilla sola dm̃ laudare. ube¬
rius eum debent. laudare deutraq.
Illa quippe est in scĩs angelis: haec in
scis hominbus: Qui autem sibi partes
iniquitatis eleger̃. laudabilemq natu¬
ram culpabili uoluntate de prauar̃.
numquia praesciti sunt ideo creari
minimedebuerunt: habent enim &
ipsi locum suum quem inrebus imple¬
ant: ꝓutilitate scõrum: Nam ds̃ nec
iustitia cuiusquam recti hominis
eg&: quantominus iniquitate ꝑuersi:
qiuis autem sobria consideratione dicat.
melius non crear& quem praesciebat
ex alterius iniquitate posse corrigi.
quam erear& etiamquem pręsciebat
prosua iniquitate debere dampnari.
hoc est enim dicere. melius non esse qui
alterius malo bene utendo misericor¬
diter coronaretur: quamẽt etiam
malum. qui prosuo merito iuste punire¬
tur: Cumenum ratio certa demonstrat
duo quaedam non aequalia bona. sed
unum superius alterum inferius.

Expanded text:
utramque potius faceret deus? ac per hoc qui utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque; illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt laudabilemque naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praesciti sunt, ideo creari minime debuerunt. habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus inpleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis eget. quanto minus iniquitate peruersi! Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet, quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam, quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc est enim dicere: melius non esset, qui alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius,
Abbreviated transcription (Latin):
non crearet ds̃. quos praesciebat muliꝰ
futuros : Cur enim noncrearae quol
praesciebat bonis profuturos. ut et
utiles eorum bonis uoluntatibus
exercendis ammonendisq nascantur
& iuste prosua mala uoluntate puni¬
antur: talem inqui unt faceret
hominem: qui nollet omnino peccart:
Ecce nos concedimus. meliorẽ esse
naturam quae omnino peccare nos
concedant et ipsi non esse malam natu¬
ram. quae sic facta est ut posset non
peccare si noll&e. et iustam esse senten¬
tiam quapunita est quae uoluntate
nonnecessitate peccauit⁊ Sicut ergo
ratio uera docet meliorem esse naturam
quam prorsus nihil delectat illicitum.
ita ratio uera nihilominus doc& etiam
illam bonam esse. quae habet in potesta¬
it illicitam delectationem si extiterit.
ita cohibere: ut non solum deceteris
lcitis recteq factis. uerum etiam deip¬
sius prauȩ delectationis cohibitione
lecetur: Cum ergo haet natura bona
sit. illa melior. cur illam solam et non

Expanded text:
non crearet deus, quos praesciebat malos non crearet deus, quos praesciebat malos futuros. cur enim non crearet, quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur et iuste pro sua mala uoluntate puniantur? Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino peccare. ecce nos concedimus meliorem esse naturam, quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam, quae sic facta est, ut posset non peccare, si nollet. et iustam esse sententiam, qua punita est, quae uoluntate. non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilominus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis. uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam et non
Abbreviated transcription (Latin):
permaneretur cumdõ. saltem post
experimentum adsit: ut redeatur
addm̃: Si autem quidam mouentur
dehac primi hominis temptatione
quod eam fieri permiserit ds̃. quasi nunc
non uideant uniuersum genus humanũ
diaboli insidis sine cessatione tẽptan.
cur & hoc permittit ds̃.  anquia pro¬
batur & exercetur uirtus. et ẽ. palma
gloriosior non consensisse temptatum
quam non potuisse temptari. cumetia
ipsiqui deserto creatore eunt post tẽp¬
tatorem magis magisq temptent eos
qui in uerbo dĩ permanent. prebeantq
illis contracupiditatem deuitationis
exemplum. & incuciant contra superbũ
timorem pium: unde dicit apostolis:
Intendens teipsum: ne & tu tempteris:
Mirum est enim cur tantum ista humili¬
tas qua subdimur creatori ne tanquan
eius adiutorio nonegentes denr̃is uin¬
bus prȩsumamus. ꝑscripturas omnes
diuinas cura continua commendatur:
Cum ergo etiam per iniustos iusti ac
ꝑimpios pii proficiunt: frustra dicar

Expanded text:
permaneretur cum deo, saltem post permaneretur cum deo, saltem post experimentum adsit, ut redeatur ad deum. Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus? an quia probatur et exercetur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum quam non potuisse temtari? cum etiam ipsi, qui deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent eos, qui in uerbo dei permanent, praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem. pium. unde dicit apostolus: intendens te ipsum. ne et tu temteris. mirum est enim, quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus. per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iusti ac per inpios pii proficiant, frustra dicitur:
Abbreviated transcription (Latin):
Sed siue illud dehoc homine. siue de alio
dictum sit: extollenti se tamen animȩ
& nimium tanquam depropria uirtu¬
te praefidenti. etiam ex perimento
poene fuerat demonstrandum. quam
non bene se habeat facta natura. si a faci-
maxime commendatur. qualebonum
sit ds̃: quando nulli abeo recedenti
bene est: quia et qui gaudent in morti¬
feris uoluptatibus. esse sine dolorum
timore nonpossunt. & qui omnino
malum desertionis suae maiore super¬
biȩ stupore nonsentiunt. aliis quihȩc
discernere nouerunt mistriores ꝓrsus
apparent: ut si nolunt recipere medici¬
nam talia deuitandi: ualeant adexem¬
plum quo possunt talia deuitari: Sicut
enim apostolus iacobus dicit. unusquis¬
q temptatur a concupiscentia sua ab-¬
stractus & illectus: Deinde concupiscen¬
tia cum conceperit. parit peccatum:
peccatum autem cum consum matum
fuerit : generat mortem: Vnde sanato
suꝑbiȩ tumore resurgitur: si uoluntas
quae ante experimentum de fuit ut

Expanded text:
sed sive illud de hoc homine, sive de alio sed sive illud de hoc homine, sive de alio dictum est sit, extollenti se tamen animae, et nimium tanquam de propria virtute praefidenti, etiam experimento poenae fuerat demonstrandum quam non bene se habeat facta natura, si afficienmaxime commendatur quale bonum sit Deus, quando nulli ab eo recbene est, quia et qui gaudent in mortiferis uoluptatibus esse sine dolorum timore non possunt et qui omnino malum desertionis suae maiore superbiae stupore non sentiunt aliis, qui haec discernere nouerunt, miseriores prorsus adparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi, ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim apostolus Iacobus dicit, unusquisque temtatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus. deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum autem, cum co.nsummatum fuerit, generat mortem. unde sanato superbiae tumore resurgitur, si uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
non sineret. quem consensurum esse
ipse pręsciebat. cum id facturus esset
propria uoluntate perculpam. et
ordinandus ess&e illius aequitate ꝑ
poenam. ut etiam sic ostenderet ani¬
mae superbae aderuditionem futu¬
rorum scõrum. quam recte ipse utere:¬
tur animarum uoluntatibus etiam
malis. cum illae peruers e uterentur
naturis bonis: nec arbitrandum.ẽ.
quod esset hominem deiecturus iste
temptator. nisi praecessisset in anima
hominis quaedam elatio compͥmenda.
ut perhumiliationẽ peccati quam
dese falso pręsũpserit discer&: Ueris¬
sime quippe dictum est ante riunam
exceltatur cor: & antegloriam humi¬
liabitur : ł thuius forte hominis
uox. ẽ inpsalmo: Ego dixi in habun
Deinde iam expertus quid male habeat
superba pręsumptio propriȩ potestatis
& quidboni adiutorium grãe dĩ.
dñe inquit in uoluntate tua prȩstisti
decori meo uirtutem: Auertisti autẽ¬
faciem tuam. & factus sum conturbatus:

Expanded text:
non sineret, quem consensurum esse non sineret, quem consensurum esse ipse praesciebat? Cur id facturus esset propria voluntate per culpam, et ordinandus esset illius aequitate per poenam, ut etiam sic ostenderet animae superbae, ad eruditionem futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum voluntatibus etiam malis, cum illae perverse uterentur naturis bonis. Nec arbitrandum est quod esset hominem dejecturus iste tentator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati, quam de se falso praesumpserit disceret. Verissime quippe dictum est: Ante ruinam exaltatur cor, et ante gloriam humiliatur, et hujus forte hominis vox est in psalmo: Ego dixi in abundaternum. Deinde jam expertus quid mali habeat superba praesumptio propriae potestatis, et quid boni adjutorium gratiae Dei: Domine, inquit, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem, avertisti autefaciem tuam a me, et factus sum conturbatus;
Abbreviated transcription (Latin):
habolus eligeret. sed cum esset in illo
propter peruersam et inuidam uolun¬
tatem decipiendi cupiditas: nonnisi per
illud animal potuit. perquod posse
ꝑmissus est: Nocendi enim uoluntas
potest esse a suo quoq animo praua.
non est autem potestas nisi adõ. & hoc
abdita altaq iustitia : qm̃ non ẽ. iniqͥtas
apuddm̃: Si ergo quaeritur cur ds̃
temptari permiserit hominẽ quem
temptatori consensurum eẽ. prȩsciebat.
altitudinem quidem consilii eius pene¬
trare non possum. et longe supra uires
meas hoc esse confittor: Est ergo aliqͣ
causa fortassis occultior. quae meliorib
sanctioribusq reseruatur. illius grã
potius quam meritis eorum. sed tamen
quãtũ uel donat sapere uel sinit dicere:
non mihi uidetur magnę laudis futu¬
rum fuisse hominem. si propterea
posset bene uiuere. quia nemo male
consentire suadenti. adiuuante tam̃
illo qui superbis resistit. humilibus
autem dat gr̃ãm: Cur itaq tẽptari

Expanded text:
diabolus elegerit; sed cum esset in illo diabolus elegerit; sed cum esset in illo propter peruersam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas nisi a deo et hoc abdita altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud deum. Si ergo quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem. quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse confiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior. quae melioribus sanctioribusque reseruatur illius gratia potius quam meritis eorum; sed tamen, quantum uel donat sapere uel sinit dicere, non mihi uidetur magnae laudis futurum fuisse posset bene vivere, quia nemo male consentire suadenti, adjuvante tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Cur itaque tentari
Abbreviated transcription (Latin):
eum reddiderat omnium bestiarum.
scđm animam uiuam irrationalẽq
uiuentium : abusione quippe nominis
ita sapientia dicitur inmalo. quem¬
admodum inbono astutia. cum props
magisq usitate in latina dum taxat
lingua sapientes laudabiliter appelia
tur. astuti autem maletordati intelli¬
gantur: Vnde non nulli sicut inple¬
risq codicibus inuenimus. adusum
latinae locutionis non uerbum sed
potius sententiam transferentes.
astutiorem omnibus bestiis istum
serpentem: quam sapientiorem dicere
maluer̃: Quid autem habeat hebias
proprietas. utrum illic inmalo non abu¬
siut sed proprie possint dici & intelligi
sapientes: uiderint qui eam prope noue.¬
runt: Nos tamen aperte legimus alio
scripturarum scãrum loco: sapientes
admalum non adbonum: Et dñs dicit
sapientiores. ẽe. filios scłi filiis lucis.
ad consulendum sibun&e inposterum.
quamuis fraude non iure: Nec sane
debemus opinari. quod serpentem sibi
pquem temptarae ꝑsuaderetq peccatũ

Expanded text:
eum reddiderat omnium bestiarum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animam uiuam inrationalemque uiuentium? abusione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia, cum proprie magisque usitate in latina dumtaxat lingua santur, astuti autem male cordati intelligantur. Unde nonnulli, sicut in plerisque codicibus invenimus, ad usum latinae locutionis, non verbum, sed potius sententiam transferentes, astutiorem omnibus bestiis istum serpentem, quam sapientiorem dicere maluerunt. Quid autem habeat hebraea proprietas, utrum illic in malo, non abusive, sed proprie possint dici et intelligi sapientes, viderint qui eam probe noverunt. Nos tamen aperte legimus alio Scripturarum sanctarum loco sapientes ad malum, non ad bonum ; et Dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis, ad conquamuis fraude, non iure. Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi. per quem temtaret persuaderetque peccatum,
Abbreviated transcription (Latin):
essent et non confundebantur: Ser¬
pens autem erat ibi prudentissimus
quidem : sed omnium bestiarum quȩ
erant super terrã quas fecerat dñsds̃:
Trans lato enim uerbo dictum. ẽ. pruden¬
tissimus. uel sicut plures latini codices
habent. sapientissimus: non proprio
quo inbonum accipi sapientia solet.
uel dĩ uel angelorum uel animae
rationalis : tanquam si sapientes apes
etiam formicasq dicamus. propt̃ opera
uelut imitancia sapien tiam: quãquã
iste serpens nonirrationali anima sua.
sed alieno iam spũ id est diabolico. posse
sapientissimus dici omnium bestiarum:
Quantumlib& enim praeuaricatores ange¬
li desupernis sedibus suae ꝑuersitatis̃
& superbiȩ merito deiecti sint: natura
tamen excellentiores sunt omnibus
bestus. propter rationis eminentiam:
Quid ergomirum. si suo instinctu diabe¬
lus iam implens serpentem eiq suum
spm̃ miscens. eo more quo uates de mo¬
niorum implere solent. sapientissimu

Expanded text:
essent et non confunderentur. Seressent et non confunderentur. Serpens autem erat ibi prudentissimus quidem, sed omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat dominus deus. translato enim uerbo dictum est ,,prudentissimus" uel, sicut plures latini codices habent, sapientissimus", non proprio, quo in bonum accipi sapientia solet uel dei uel angelorum uel animae rationalis, tamquam si sapientes apes etiam formicasque dicamus propter opera uelut imitantia sapientiam. quamquam iste serpens non inrationali anima sua, sed alieno iam spiritu, id est diabolico, possit sapientissimus dici omnium bestiarum. quantumlibet enim praeuaricatores angeli de supernis sedibus suae peruersitatis et superbiae merito deiecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis propter rationis eminentiam. quid ergo mirum, si suo instinctu diabolus iam inplens serpentem eique suum spiritum miscens eo more, quo uates daemoniorum inpleri solent, sapientissimum
Abbreviated transcription (Latin):
a fide narratoris. & pollicitatione
expositoris exigitur. Erant ergo
Nambo nudi: Uerum est omnino. nuda
erant corpora duorum hominũ inpara¬
diso conuersantium: nec pudebat eos
Quid enim puder&e. quando nullã legem
senserant ui membris sius repugnantem
legi mentis suae. quae illos pena peccati
post perpetrationem pręuaricationis
secuta est. usurpante in obę̧dientia
prohibitum. & iusticia puniente com¬
missum: quod antequam fieret
nudi erant ut dictum est: & non confun¬
debantur: Nullus erat motus incor¬
pore. cui uerecundia deberetur. nihil
putabant uelandum. quia nihil sense¬
rant refrenandum: quem admodum
propagaturi filios iam antea disputai¬
tum est: non tamen eo modo credendũ
prȩdicta ultio consecuta est: cũ priusquã
morerentur: iam incorpore in obȩdien¬
tiat hominum. iustissimo reciprocata
nin obȩdientia membrorum. tumultum
mors concepta uersaret: Ndũ erant
tales adam et eua: cum ambo nudi

Expanded text:
a fide narratoris et pollicitatione a fide narratoris et pollicitatione expositoris exigitur., Erant ergo ambo nudi: uerum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conuersantium. nec pudebat eos: quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetrationem praeuaricationis secuta est usurpante inoboedientia prohibitum et iustitia puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur; nullus erat motus in corpore, cui uerecundia deberetur; nihil putabant uelandum, quia nihil senserant refrenandum. quemadmodum propagaturi filios, iam antea disputatum est; non tamen eo modo credendum en admissi praedicta ultio consecuta est, cum, priusquam morerentur, iam in corpore inoboedientium hominum iustissimo reciprocatu inoboedientium membrorum tumultum mors concepta uersaret. nondum erant tales Adam et Eua, cum ambo nudi
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃: E cce adam factus. ẽ. tanquam unus
ex nobis. incognoscendum bonum &
malum: Et nunc ne aliquando extendat
Imanũ suam. & sumat delignouitae
& edat: & uiuat in aeternum: ł tdimisit
illum dñs d̃s deparadiso uoluptatis.
operari in terram ex qua sumptus est:¬
łt eiecit adam et collocauit eum contra
Iparadisum uoluptatis. et ordinauit
Icherubin & flammeã rumpheam. quae
uertitur custodire uiam ligni uitae:
Antequam huius propositae scripturae
textum exordine pertractemus. ã mo¬
nendum arbitror quod iam me & alibi
Sin hoc opere memini praelocutum.
Nillud a nobis esse flagitandum ut ad
Iproprietatem luterae defendatur. qđ
gestum narrat ipse qui scripsit. Si aut̃
Ninuerbis dĩ uel cuiusquam personae
Minofficium propheticum assumptae
dicitur aliquid. quod ad litteram nisi
absurde non possit intelligi: ꝓculdu¬
bio figurate dictum obaliquam signi¬
ficationem accipi deb&. dictum tamen
esse dubitare fas non est: Hoc enim

Expanded text:
deus: ecce Adam factus est tamquam unus deus: ecce Adam factus est tamquam unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. et nunc ne aliquamanum et sumat de ligno uitae et edat et uiuat in aeternum. et dimisit illum dominus deus de paradiso uoluptatis operari terram, ex qua sumtus estet eiecit Adam et conlocauit eum contra paradisum uoluptatis; et ordinauit Cherubin et flammeam rhomphaeam quae uertitur custodire uiam ligni uitae. Antequam huius propositae scripturae textum ex ordine pertractemus, admonendum arbitror, quod iam me et alibi in hoc opere memini praelocutum, illud a nobis esse flagitandum, ut ad proprietatem litterae defendatur, quod gestum narrat ipse qui scripsit. si autem in uerbis dei uel cuiusquam personae in officium propheticum adsumtae dicitur aliquid, quod ad litteram nisi absurde non possit intellegi, procul dubio figurate dictum ob aliquam significationem accipi debet; dictum tamen esse dubitare fas non est . hoc enim
Abbreviated transcription (Latin):
Et dixit dñsdĩ serpenti: Quia fecisti hoc
maledictus tu ab omnib pecorib & abom¬
nibus bestiis: quae sunt super terram:
Siperpectus tuum et uentrem tuum
uitae tuae: Et inimicitias ponam int̃
te & inter mulierem. et inter semen
tuum & inter semen eius: Ipsa tibi ser¬
uabit caput. & tu seruabis eius calcaneũ:¬
Et mulieri dixit: Multiplicans multipli¬
cabo tristicias tuas. et gemitum tuum:
Intristiciis paries filios. et ad uirum tuũ
conuersio tua. & ipse tui dominabitur
Adae autem dixit: Quia audisti uocem
mulieris tuȩ. et edisti deligno dequo
praeceperam tibi deco solo non edere
maledicta terra in operibus tuis intris¬
ticus edes illam om̃s dies uitae tuae
et edes fenum agri insudore uultus tui
edes panem tuum. donec con¬
uertaris in terram exqua sumptus es.
quia terraes & interram ibis: Et uocauit
adam nomen mulieris suae uita: qm̃
haec. ẽ mater omnium uiuentium.
Etfecit dñs dĩ adam & mulieri eius tuni¬
cas pellicias. & induit eos: Etdixit dñs

Expanded text:
Et dixit Dominus Deus serpenti: Quia fecisti tu hoc, maledictus tu ab omnibus pecoribus, et ab omnibus bestiis quae sunt super terram. Super pectus tuum, et ventrem tuum , omnes dies vitae tuae , et inimicitias ponam inter te et inter mulierem, et inter semen tuum et semen ejus. Ipsa tibi servabit caput, et tu servabis ejus calcaneuet ei: multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum et in tristitiis paries filios, deinde addit: et ad uirum tuum conuersio tua et ipse tui dominabiturad virum ejus: Quia audisti vocem mulieris tuae, et edisti de ligno, de quo praeceperam tibi de eo solo non edere, maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illam omnes dies vitae tuae,et edes fenum agri. In sudore faciei tuae edes panem tuum, donec convertaris in terram, ex qua sumptus es, quia terra es, et in teAdam nomen mulieris suae "Uita"-, quoniam haec est mater omnium uiuentium. et fecit dominus deus Adam et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et dixit dominus
Abbreviated transcription (Latin):
ET NON PU DEBAT
Serpens autemerat prudentissimus
Nomnium bestiarum quae sunt super
Nterram: quas fecit dñsds̃: Et dixit
Iserpens mulieri: Quid quia dixit dñs
Inon edetis ab onini ligno paradisi: Et

Expanded text:
et non pudebat illos. Serpens autem erat prudentissimus omnium bestiarum quae sunt super terram, quas fecit Dominus Deus. Et dixit serpens mulieri, Quid, quia dixit Deus, Non edetis ab omni ligno paradisi? E
Abbreviated transcription (Latin):
utrum abeis etiam uitaliter inspirentur.
sicut animantur carnes ꝑ animas ani¬
maliũ. ansola sine ulla permixtione:
In p̃sentia lic& quod non facile compre¬
hendi possit: arbitror tamen inpro¬
cessu tractandarũ scripturarũ opor¬
tuniora loca posse occurrere. ubi nob̾
dehac re scđm scãe auctoritatis regulas.
& si non ostendere certũ aliquid.
tamen credere licebit: Nunc autem
seruata sẽꝑ moderatione piȩ grauita¬
tis. nihil credere de re obscura temere
debemus: neforte quod postea ueritas
patefecerit. quamins libris scĩs siue
testamenti ueteris siue noui. nullomo¬
do. ẽẽ. possit aduersũ. tamen ꝓpter
amorẽ nr̃i erroris oderimꝰ: Nunc
ad librum operis nr̃i iam tertium
transeamus:¬

Expanded text:
utrum ab eis etiam uitaliter inspirentur, utrum ab eis etiam uitaliter inspirentur, sicut animantur carnes per animas animalium, an sola sine ulla permixtione praesentia. quod licet non facile conprehendi possit, arbitror tamen in processu tractandarum scripturarum oportuniora loca posse occurrere, ubi nobis de hac re secundum sanctae auctoritatis regulas etsi non ostendere certum aliquid, tamen credere licebit. nunc autem seruata semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura temere debemus, ne forte, quod postea ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis sine testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit aduersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamus
Abbreviated transcription (Latin):
considerare geminorũ: Ideoq fatendũ
est: quando abistis uera dicuntur. in¬
stinctu quodã occultissimo dici. quem
nescientes humanae mentes paciuntur:
Q uod cum ad decipiendos homines fit.
sp̃uum seductorum operatio est: Quib
quaedã uera detẽporalib. rebus nosse
partim experientia callidiore. propt̃
magnã longitudinẽ uitae: partim
scĩs angelis quod ipsi ab omni potente
dõ discunt etiam iussu eius sibi reue¬
lantibus. quimerita humana occul¬
tissimae iustitiae sinceritate. aistribũ¬
it: aliquando autem idem nefandi
spiritus. et̾iam quae ipͥsi facturi sunt
uelut diuinando predicunt: qua¬
propt̃ bono xp̃iano. siue mathematici
siue quilib& impie diuinantium maxi¬
m e dicentes uera cauendi sunt: ne consor¬
tio demoniorũ animã deceptã. pacto
quodam societatis irretiant: Solet etiã
quaeri. utrũ caeli luminaria ista conspi¬
cua corpora sola sint: an habeant rec¬
tores quosdã sp̃s suos: Et si habent:

Expanded text:
considerare geminorum. Ideoque fatendum considerare geminorum. Ideoque fatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescientes humanae mentes patiuntur. quod cum ad decipiendos homines fit, spirituum seductorum operatio est: quibus quaedam uera de temporalibus rebus nosse partim experientia callidiore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iustitiae sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter bono christiano siue mathematici siue quilibet inpie diuinantium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam pacto quodam societatis inretiant. Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista conspicua corpora sola sint an habeant rectores quosdam spiritus suos, et, si habent,
Abbreviated transcription (Latin):
terfuit aliquid cum deutero funderen¬
tur: in nonnullis tamen tantũ int̃ est.
quantũ abistis comp̃hendi cõputatione
non possit: Manus sequentis iacob:
dum nascerentur inuenta est pedemfr̃is
p̃cedentis tenens: Qsq adeo sicnati sunt.
quasi unus infans induplum plixior
nasci uideretur: horum certe constella¬
tiones quas appellant. nullomodo dispa¬¬
res. ẽt̃ poter̃: quid ergo uanius. quam
ut illas constellationes intuens mathema¬
ticus ad eundem horoscopum ad eandẽ
lunã. dicer& unum eorum amatre dilec¬
tum. alterũ nondilectũ : sienĩ aliud
dicer&. falsum ꝓfecto dicer&: Si autẽ
hoc dicer&: uerum quidem. sed non scđm
suorũ librorum ineptas catitiunculas
dicer&. Quod si huic historiae quia de
nr̃is ꝓfertur nolunt credere. nũquid
& naturam rerum delere possunt: cum
ergo se minime falli dicant si horã con¬
ceptionis inuenerint: saltam sicut
hominis nondedignentur conceptum

Expanded text:
terfuit aliquid, cum de utero funderenterfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnullis tamen tantum interest, quantum ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis tenens; usque adeo sic nati sunt, quasi unus infans in duplum prolixior nasci uideretur. horum certe constellationes, quas appellant, nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum eorum a matre dilectum, alterum non dilectum? si enim aliud diceret, falsum profecto diceret; si autem hoc diceret, uerum quidem, sed non secundum suorum librorum ineptas cantiunculas diceret. quodsi huic historiae, quia de nostris profertur, nolunt credere, numquid et naturam rerum delere possunt? cum ergo se minime falli dicant, si horam conceptionis inuenerint, saltem sicut homines non dedignentur conceptum
Abbreviated transcription (Latin):
corporib nequidem caelestib subditȩ.
audiant & philosophos suos Quod uero
terrenis corporibus illa corpora superi¬
ora non adea quacipsi tractant potentio¬
ra sunt: uel hinc aliquando cognoscant
Cũmulta corpora diuersorum generum
uel animantium. uel herbarũ &e arbusto¬
rum uno simul punceo temporit semi¬
nentur. unoq puncto tẽporis innume¬
rabiliter multa nascantur. non tantum
diuersis sedetiam hisdem terrarũ locis.
tantae sunt uarietates in progressib in
actib & possessionib eorũ. Ait uere isti
sicut dicitur perdant sydera. susta con¬
siderent: quid autẽ insulsuis ethebetius.
quã cumistireb conuincuntur.: dicere
ad solos homines subitiendos fatalem
stellarum pertinere rationem : inqui¬
bus tamen etiam ipsi degeminis con¬
uincuntur: quorum diuerse uiuentiũ
diuerse felicium uel infelicium. diuer¬
saeq morientium easdem plerumq
constellationes accipiunt. quia & si in¬

Expanded text:
corporibus ne quidem caelestibus subditae, corporibus ne quidem caelestibus subditae, audiant et philosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tractant, potentiora sunt, uel hinc aliquando cognoscant, quia, cum multa corpora diuersorum generum, uel animantium uel herbarum et arbustorum, uno simul puncto temporis seminentur unoque puncto temporis innumerabiliter multa nascantur, non tantum diuersis, sed etiam isdem terrarum locis tantae sunt uarietates in progressibus, in actibus et passionibus eorum, ut uere isti, sicut dicitur, perdant sidera, si ista considerent. Quid autem insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarum pertinere rationem? in quibus tamen etiam ipsi de geminis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque constellationes accipiunt, quia, etsi in
Abbreviated transcription (Latin):
quae scã scriptura ita commendat. fecit
ds̃ duo magna luminaria : quae tamen
non sunt aequalia: Nam consequenter
dicit cum ea cȩteris p̃posuerit. inter seip¬
sa differre: Ait enim luminare maius
in inchoationem diei: et luminare minꝰ
ininchoationem noctis: Certe enim uł
hoc concedant oculis nr̃is: ut ea manifes¬
tum sit amplius cęteris lucere super
terram: necdiem clarere nisiluce solis.
nec noctem tot stellis apparentibus
ita lucere si luna desit. quemad modum
presentia illus illustratur: Defatis aut̃
qualeslibet eorum angustias. & quasi
dematesi documentorum experimentũ.
quae illi apotelimata uocant. omnino
a nostrȩ. fidei sanitate respuamus:
Talibus enim disputationib. etiam oran¬
di causas nobis auferre conantur. et
impia peruersitate in malis factis quae
rectissime reprehenduntur. ingerunt
ad causandum potius dm̃ auctorem
siderum. quam hominem scelerum:
S ed quod animae nr̃ãe non sint natira

Expanded text:
quae sancta scriptura ita commendat: et fecit quae sancta scriptura ita commendat: et fecit deus duo luminaria magna, quae tamen non sunt aequalia. nam consequenter dicit, cum ea ceteris praeposuerit, inter se ipsa litfen\'e. ait enim: luminare maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis. certe enim uel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius . ceteris lucere super terram nec diem clarere nisi luce solis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia illius inlustratur. De fatis autem qualeslibet eorum argutias et quasi de mathesi documentorum experimenta, quae illi ἀποτελέσματα uocant, omnino a nostrae fidei sanitate respuamus; talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur et inpia peruersitate in malis factis, quae rectissime reprehenduntur, ingerunt accusandum potius deum auctorem siderum quam hominem scelerum. sed quod animae nostrae non sint natura
Abbreviated transcription (Latin):
retro agere acursu proprio: Non enĩ
fit ueri simile : maiores aut etiam
aequales uiolentia radiorum eius posse
superttri: Aut si superiores signorum
stellas uel septentrionum. maiores esse
asserunt. quae nihil tale asole paciun¬
tur: cur istę per signa circum euntes
amplius uenerantur: cur eas signo¬
rum dominas perhibent: & si enim
regradationes illas siderum uel fortasse
tarditates non asole fieri quisq conten¬
dat. sed aliis occultioribus causis: soli
tameni istos. in suis deliramentis quib
uim fatorum aueritate deuii suspican¬
tur. precipuam tribuere potestatem
ex libris eorum certe manifestum est:
S ed dicant quod uolunt decaelo: alieni
a patre qui est incaclos Nobis autem
de interuallis et magnitudine siderum
subtilius aliquid quaerere. talique in¬
quisitioneͥ rebus grauioribus & meliori
bus necessarium tempus mnidere
nec expedit nec congruit: Et melius cre¬
dimus ea esse cȩteris maiora luminaria:

Expanded text:
retro agere a cursu proprio. non enim retro agere a cursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis autem de interuallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere talique inquisitioni rebus grauioribus et melioribus tempus necessarium inpendere non expedit nec congruit. et melius credimus esse ea ceteris maiora luminaria,
Abbreviated transcription (Latin):
minusq nr̃is occulis appareant Et de
luna quidem qui haec dicunt. non dubi¬
tant minus eam lucere quam solem.
aquo etiam perhibent illustrari: multas
autem stellas uel aequales soli uel etiã
maiores audent dicere: sed longius
positas paruas uideri: Et nobis quidem
potest fortasse sufficere. qui quo modo
se ista res habeat scimus artifice dõ
condita sidera: Quãquã teneamus auc¬
toritate apostolica dictum: alia gła
solis. alia gła lunae. & alia gła stellarũ
stella enuim abssella distrt ingloria
S ed quia possunt adhuc dicere etiam si
non resistant apostolo. differunt quidẽ
ingła. sed adoculos terrenorum: quia
hoc propter resurgentium similitudinẽ
dicebat apostolus. qui non utiq adocu¬
los aliter erunt. & in se aliter: differunt
quidem et inseipsis sydera ingła: Si tam̃
non nulla sunt etiam sole maiora: ipsi
uiderint quemadmodum soli tã magnũ
tribuant principatum. ut eum radus
suis quasdam stellas &eas. quidem

Expanded text:
minusque nostris oculis adpareant. et de minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum: alia gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria stellarum; stella enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistant apostolo: differunt quidem in gloria. sed ad oculos terrenorum, aut, quia hoc propter resurgentium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum. ut eum radiis suis quasdam stellas et eas quidem
Abbreviated transcription (Latin):
terris appareat. quod eius illuminat:
N ondesunt tamen qui non eo se arbitrari
dicunt lunã primitus adõ quartam
decunam factam. quia plena facta cre-¬
denda est: sed quia in scripturis dĩ
uerba sic habent: lunam factã in incho¬
ationem noctis: Tunc autem noctis
exordio uidetur cumplena est alias
uero et perdiem incipit uideri ante
plenitudinem. & in progressu noctis
tanto ampliore. quanto minuitur
Sed qui ꝑ inchoationem noctis non in¬
telligit nisi principatum. nam &¬
hoc grecum uerbum magis indicat
cum dictum est archin. & inpsalmis
apertius scriptum est. solem inpotestatẽ
diei lunain:& siellas in potestatem nocᷤ¬
tis: non togitur aquarta decima numera¬
re. & credere lunã factam primo esse
non primam: Queri etiam solet. utrum
caeli luminaria ista conspicua idẽ sol
et luna & stellae aequaliter fulgeant.
seti quod diuersis interuallis distent
aterra. ꝓptẽa diuersa claritate magis

Expanded text:
terris adpareat, quod eius inluminat. terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ap/rav, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et credere lunam factam primo esse non primam. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis
Abbreviated transcription (Latin):
ait siquod decerra dictum ẽ. ponteporis
rit. sed narrationis distributione intelli¬
gunt dictum: cur in hoc quod etiam ocu¬
lis uideri potest non intuentur integrũ
corpus habere lunam & tota sua rotundi¬
tate perfectum. eciam cum lumine corni¬
culato siue incipiens adterias lucere.
siuit desinens fulget: si ergo lumen in
ca cresit uel perficitur uel minuitur
non luminare ipsum. sed ilud quod
accenditur uariatur. Si autem exuna
spherulȩ suae parte semper lucet. sed
dum eam partem conuertit ad terram
donec totam conuertat quod aprima
usq ad quartamdecimã fit. crescere uide¬
tur : semper.ẽ. plena. sed terrac habi¬
tatorib non semper apparce: Haec
eadem ratio est: & si solis radis illustra¬
tur. Non enim potest etiam sic cũ soli
ꝓxima ͤ nisi lucis cornibus apparere.
quia cętera pars quae tota in orbem
ilustratur. non ẽ ad terras ut uideri pos¬
sit: nisi cum soli contraria est. ut totum

Expanded text:
aut si, quod de terra dictum est, non temporis aut si, quod de terra dictum est, non temporis rit, sed narrationis distributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum
Abbreviated transcription (Latin):
cat : etiam ante continebat occultum.¬
& si nonspecie uel mole corporis sui.
tamen ratione naturae: Nisi forte ar¬
bor quae perhiemem pomis uacua
folusq nudata est tunc imperfecta dicen¬
da est. aut uero imprimordiis etiam
suis cum adhuc nullum fructum dedis¬
set. imperfecta erat illa natura: quod
nontantum de arbore. sed nec deipso
eius semine rette diceretur: ubi omnia
quae progressu temporis quodã modo
procedunt. modis in uisibilibus latent:
Quamquã si aliquid ds̃ imperfectum
fecisse diceretur quod deinde ipse per¬
ficeret: quid reprehensionis haberet
ista sententia. Iure autem displicer&.
si id quod ab illo inchoatum esset ab alio
diceretur esse perfectum: Qui ergo
deterra non queruntur quam fecit
ds̃ cum in principio fecit ds̃ cȩlum
et terram quia in uisibilis erat
et incomposita. et post ea
tertio die conspicua redditur
atq componitur: quid
sibi tenebras dcdutiã faciunt quȩstionum:

Expanded text:
cat etiam ante continebat occultum,cat etiam ante continebat occultum, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio perfectum esse diceretur. Qui ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in principio fecit caelum et terram, quia inuisibilis erat et inconposita et postea tertia die conspicua redditur atque conponitur, quid sibi de luna tenebras faciunt quaestionum?