comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
figuram piramidalem et acutũ ut
possit postes scuidere et diuidere nã
duisis hostibus facilus debellantur¬
¶ Acies gͦ constructa in forͣ rotunda
utilis est ad sustinẽdũ inforͣ u̾o for¬
siculari est utilis ad c̾cũdend̾ et cõcdu¬
dend̃ cũ hostes sũt pauci s informa
accuta et ꝑ yramidali utilis est adscin¬
dend̾ et didend̾ cũ hostes sunt plẽs
¶Sciend̾ est gͦ qd̾ uũs acieꝵ construen¬
dus est ẜ̃m iułticudinẽ pugnatorũ
ut prout quis ples aut paucõres pug¬
nautes uiderit se hr̃e potĩt plures aut
pauciores acies coustruere. ¶ Sciend̃
ꝑiculum est ne acies confũdatur appo¬
nendi sunt probiores pignatores qͥ
possint u̾iluis dimicare est aut̃ ad¬
u̾tend̾ qd̾ ĩ qͣliber acie p̾ter nũm pug¬
natorum constituẽtiũ aciem ieseruã¬
di sunt aliqui stremii bellatores extͣ
ip̃am acieni qui possint aliam ꝑtem
silccurr̾e̾ ubi inderint magis aciem

Expanded text:
figuram pyramidalem et acutam, ut possit hostes scindere et dividere. Nam divisis hostibus facilius debellantur. Acies ergo constructa in forma rotunda, utilis est ad sustinendum. In forma vero forficulari, est utilis ad circum dandum et concludendum, cum hostes sunt pauci. Sed in forma acuta et pyramidali, utilis est ad scindendum et dividendum, cum hostes sunt plures. Sciendum est ergo, quod numerus acierum constituendus est secundum multitudinem pugnatorum: ut prout quis plures aut pauciores pugnantes viderit se habere, poterit plures aut pauciores acies construere. Sciendum es ubi maius periculum est, ne acies confundatur, apponendi sunt probiores pugnatores, qui possint virilius dimicare. Est etiam advertendum, quod in qualibet acie praeter numerum pugnatorum constituentium aciem, reservandi sunt aliqui strenui bellatores extra ipsam aciem qui possint ad illam partem succurrere ubi viderit magis aciem
Abbreviated transcription (Latin):
diximus sb̃ quo cõtinetur
op̃o bellica et ex qͥbus regio¬
nibus sunt meliorer pugnantes et
De quibus artibus sunt meliores bel¬
et que sunt cousid̾anda si debeat pu¬
blica pugna cõmitti et quibus cau¬
telis hũndare decet belloꝵ ducẽ ne
siuis ex̾citus ledatur ĩuiam qnͣcũ
ad campestre inbellũ uich ut iudet᷑
ult̾ius dare restat nisi ut doceauius

Expanded text:
diximus sub quo continetur operatio bellica, et quibus regionibus sunt meliores pugnantes et est quibus artibus sunt meliores belet quae sunt consideranda si debeat publica pugna committi, et quibus cautelis abundare decet bellorum ducem ne suus exercitus laedatur in via quantum ad campestrum bellum. Nihil ut videtur ulterius dicer
Abbreviated transcription (Latin):
usus uinuis maculat appetitũ et red¬
dit ꝯuiges intemꝑatas. Nam ꝙͣto
plus dat᷑ oꝑa uenereis actibꝰ tanto
plus uicitat᷑ appetitus ut sit ĩ tempe
ciam nũc concupĩe et post ea de cerõ
abstinebo. Nani qͥlibet usus car¬
nalis copule incitat ad ult̾ĩorẽ usũ
et qnͣto quic plus ea utitur tanto ma
ditur. Decet gͦ om̃s ciuies uti tem¬
tur ea discrere. Nam in oĩbus oꝑi¬
bus est discretõ ad hibenda ut fiant
tpr̃e debito loco cõuẽĩenti et mͦ con¬
gruo sunt enĩ aliqͣ tpr̃a in congrua
p̾dcĩs oꝑibus. Nam temporibus qͥbꝰ
est orõni uocandũ decet a talibus
abstin̾e sic ⁊̃ temporibus qͥbus pos¬
set insurg̾e̾ nocum̃tũ ꝓli decer ab¬
stui̾e a tali copula est gͦ obseruand̾
tpc̃ debitũ sic ⁊ obseruandus est locꝰ
congrunc et modus cõueĩens. ut sit
int̾ cõuiges ñ solũ amicicia delecta¬
bilis. S honesta uiso quõ decet ui¬

Expanded text:
usus nimis maculat appetitum, et reddit coniuges intemperatas. Nam quanto plus datur opera venereis actibus, tanto ur appetitus ut sit intemperciam nunc concupiscentiae, et postea de caetero abstinebo. Nam quilibet usus carnalis copulae incitat ad ulteriorem usum: et quanto quis plus ea utitur, tanto maditur. Decet ergo cives uti tur ea discrete. Nam in omnibus operibus discretio est adhibenda, ut fiant tempore debito, loco convenienti, et modo congruo. Sunt enim aliqua tempora incongrua praedictis operibus. Nam temporibus, quibus est orationibus vacandum, decet a talibus abstinere: sic etiam temporibus, quibus posset insurgere nocumentum proli, decet abstinere a tali copula. est ergo observandum tempus debitum. Sic etiam observandus est locus congruus et modus conveniens, ut sint inter coniuges non solum amicitia delectabilis, sed honesta
Abbreviated transcription (Latin):
possibilẽ facultatẽ decet suam uxorẽ
sit ꝑa ualde cõuĩcta houor qui ipeori
decet g̃libet ẜm suũ statũ ipeorem ꝓ¬
priam᷑ honorifice ꝑtͣcͣtare Costensõ qͦ¬
modo decet uiros suis uxoribus mode¬
rate et discrete uri et quõ debent eas
ꝯu̾sari tunc aut̾ uiri ad uxorẽ ẽ cõu̾¬
satio congrua si ei ostendat debita sigͣ
amicicie et si eas ꝑ debitas monitões
iutruat. declarare aut̃ que sunt si gͣ
hũles utr̃ sint prudentes aut fatue
uam sic cõu̾sand̾ est cũ uxoribus qd̃
pła signa amicicie ostendend̾ sunc eis
si sint hũiles qmͣ si sint suꝑbe. sr̃be .ii.
adeo fiuĩt elate si eis mlt̾a amicicia oñ¬
datur ut uelint ⁊̾ uiris ꝓprus dñari
rursus sic ꝯu̾sandũ est cũ eis qd̾ alr̃
instruende sunt prudentes alr̃ fatue
Nam pridentibus ad correptõm le
uia et blanda u̾ba sufficiũt fatius uͦ
est asꝑior increpatio ad hibenda. de¬
cet gͦ quosl iuros consid̾aro ꝓpͥo sta¬

Expanded text:
possibilem facultatem decet suam uxorem sit persona valde coniuncta, honor, qui uxori decet quamlibet secundum suum statum uxorem propriam honorifice pertractare. Ostenso, quomodo decet viros suis uxoribus moderate et discrete uti, et quomodo debenconversari. Tunc autem viri ad uxorem est conversatio congrua, si ei ostendat debita signa amicitiae, et si eas per debitas monitiones instruat. Declarare autem quae sunt signa humiles, utrum sint prudentes aut fatuae. nam sic conversandum est cum uxoribus, quod plura signa amicitiae ostendenda sunt eis, si sint humiles, quam si sint superbae: superbae enim adeo fiunt elatae, si eis multa amicitia ostendatur, ut velint etiam viris propriis dominari. Rursus sic conversandum est cum eis, quod aliter instruendae sunt prudentes, aliter fatuae. Nam prudentibus ad correptionem levia verba, et blanda sufficiunt: fatuis vero est asperior increpatio adhibenda. Decet ergo quoslibet viros, considerato proprio sta
Abbreviated transcription (Latin):
usus uenereoꝵ. pͥmo corpus destruit
appetitũ er reddit comuges ĩtẽꝑataᷤ
Destruitur enĩ et debilitat᷑ corpꝰ ipiꝰ
liri si nimis det oꝑain copule ꝯui¬
gali qr uis gn̾atiua ẽ minis corrup¬
ta et ut ult̾. ph̾s. t̾cio etħ in saciabi¬
lis est concupse appetitus qrͣe ut pli¬
mũ hõ plus appetit qmͣ natura reqͥ¬
petitũ et nõ mode̾t desidium copule
conuigalis aget ultͣ qmͣ natura re¬
qͥrat et ultͣ qmͣ sufficiat ad restaurã¬
dũ qd̃ sine debilitõne ꝓprui corporis
esse nõ potĩt. uñ ce̾brũ et iusuc et
alia menbra nobilia debilitant᷑ ex sr̃
bri debilitato marcello debilicant᷑
accõnes fabriles sic debilitato cere¬
bro et alus menbris nobilibus ĩ pe¬
ditur aĩa a rõnic usu ut nõ possit
sufficient̾ consid̾are. uñ et supͣ per

Expanded text:
 primo corpora destruit, appetitum, et reddit coniuges intemperatas. Destruitur enim et debilitatur corpus ipsius viri, si nimis det operam copulae coniugali, quia vis generativa est nimis corrupta, et ut vult Philos. 3. Ethic. insatiabilis est concupiscentiae appetitus. quare ut plurimum, homo plus appetit, qpetitum, et non moderaret desiderium copulae coniugalis; ageret ultra quam natura requirat, et ultra quam sufficiat ad restaurandum. quod sine debilitatione proprii corporis esse non poterit. Unde cerebrum, et visus, et alia membra nobilia debilitantur ex supbri, debilitato martello debilitantur actiones fabriles: sic debilitato cerebro et aliis membris nobilibus impeditur anima a rationis usu, ut non possit sufficienter considerare.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑte hiꝰ t̾cu libri ubi agetur debelł
plemꝰ ostenderur ostenso quõ re¬
ges et principes sollicitari debent
ut ppłs sibi cõmissus hẽat ꝑ q̃ possit
finẽ cõsequi et quõ debeant prohi¬
bencia remouere: Nestat oñdere
quõ eos debeant infinẽ dirigere.
ħ et tͥa sunt. Nam pͥmo ꝯmissa sũt
supplenda ut si uiderint aliquid de¬
ẽẽ ad bonũ regnũ cuntatis iᵈ est
sapienrũ de quo infra dicet᷑. ẜo bo¬
ne ordinationes et bona istitura
et maxime facientes ea ꝑque resul¬
tat cõe bonũ sunt remim̾andi. et
p̾minãdi. Nam licet omissa suppłe
et bñ ordinata cõsuare młtũ deser

Expanded text:
teretii libri, ubi agetur de bellis, plenius ostendetur. Ostenso quomodo reges et principes solicitari debent, ut populus sibi commissus habeat per quae possit finem consequi, et quomodo debeant prohibentia removere: restat ostendere quomodo eos debeant in finem dirigere. haec etiam tria sunt. Nam primo commissa sunt supplenda: ut si viderint aliquid decesse ad bonum rsapientum, de quo infra dicetur. Secundo, bonae ordinationes, et bona statuta et maxime facientes ea per quae resultat commune bonum, sunt remunerandi et praemiandi: nam licet commissa supplere, et bene ordinata conservare, multum d
Abbreviated transcription (Latin):
dum est ĩ arte de regimine regũ est
sic uidennis qd̃ natura. pͥmo datre¬
bus ea ꝑ que possuur couseqͥ finẽ eñ
sim̃. ẜo dat eis ea ꝑque possunt pro
leuitatem ꝑ qmͣ pot̃ tendere sursũ
ẜo dat ei calorem ꝑquẽ agit etre¬
sistit contͣriis. Ftio ignis ꝑ ea que
accepit a natura naturalr̾. tendit sur¬
sum ergo ¶d hoc qd̃ regnũ sit bonũ
et nͣle tria requirũtur pͥmo ut phs ta¬
lit̾ disponatur et ordinetur ut possit
infinẽ p̾dcm̃. sic enĩ uidemꝰ in sagit¬
ta dirigenda in signũ aliqd̃ et pͥmo
efficitur recta ut possir melrꝰ in sigꝰ¬
tendere. ẜo efficitur pennata ut meliꝰ
aerem scinrdat ne prohibeatur ten¬
dere ĩ ip̃m signũ. t̾cio a sagutante
sagutatur et dirigitur in signũ in¬
rr̃. Rex gͥ et quilz director ppłi est
qiͣ sagutator quidam ppłs u̾o est qiͣ sa¬
gita quedam dirigenda in finẽ et
in bonũ ¶a gͥ spectant ad reg̃ offmñ
qr pͥmo sollicitari d ut gens sibi

Expanded text:
dum est in arte de regimine regum; est sic videmus, quod natura primo dat rebus ea per quae possunt consequi finem suum. Secundo dat eis ea per quae possunt prohlevitatem, per quam potest tendere sursum. Secundo dat ei calorem, per quem agit et resistit contrariis. Tertio ignis per ea quae accepit a natura, naturaliter tendit sursum. Ergo ad hoc quod regimen sit bonum et naturale, tria requiruntur. Primo, ut populus taliter disponatur et ordinetur, ut possitin finem praedictum. Sic enim videmus in sagitta dirigenda in signum aliquod: quia primo efficitur recta, ut possit melius in finetendere: secundo efficitur pennata, ut melius aerem scindat ne prohibeatur tendere in ipsum signum: tertio a sagittante sagittatur et dirigitur in signum intentum. rex igitur et quilibet director populi, est quasi sagittator quidam: populus vero, est quasi sagitta quaedam dirigenda in finem et in bonum. Tria igitur spectant ad regis officium. Quia primo solicitari debet, ut gens sibi
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ uita poli ͨͣ organice deseruñt res
extiores. Decet gͦꝰ reges et pͥncipes
sic reg̾e̾ cuntates et regnũ ut sibi
sb̃iecti hũdent rebus exrĩoribus pro¬
ut deserniũt ad bñ uiu̾e etad con¬
seꝙ̃dũ finem contẽtũ ĩuita polica
hoc aut̃ quõ fĩ possit et qũo ordinã¬
da. sit cuntas ut in ea reꝑiri uale

Expanded text:
in vita politica, organice deserviunt res exteriores. Decet ergo reges et principes sic regere civitates et regna, ut sibi subiecti abundent rebus exterioribus prout deserviunt ad bene vivere, et ad consequendum finem intentum in vita politica. Hoc autem quomodo fieri possit, et quomodo ordinanda sit civitas ut in
Abbreviated transcription (Latin):
tñs quillus cuutatis et regui alñ
impeditur exꝑu̾sitate ciuiũ. sunt eĩ
aliqui a deo ꝑu̾si ut sꝑ uelint alios
molestare sollicitari gͥ debent reges
et pͥnciper ne ĩpediatur pax regni
cum sumit origuuẽ ex malicia hosti¬
um qiͣ .n. nich̾ eẽt uitare inri̾ora dis¬
cͥmina nisi ꝓ hib̾entur extĩora ꝑi¬
cula spectat gͥ ad reg̃ offm̃ sic solli¬

Expanded text:
quilius civitatis et regni aliquando impeditur ex perversitate civium: sunt enim aliqui adeo perversi ut semper velint alios molestare. solicitari ergo debent reges et princeps ne impediatur pax regni i impeditivum sumit originem ex malitia hostium: quasi enim nihil esset vitare interiora discrimina, nisi prohibentur exteriora pericula. spectat igitur ad regis officium sic soli
Abbreviated transcription (Latin):
ut in suo regno iugeat studiũ lrã¬
rum et ur ibi suit mlt̾i sapiences ⁊
uidustres. Nam ubi uiger sapĩa et
aliꝙͣͣ erudicõm accipiat ue gͦ ex¬
istentes in regno sinit renebris ig¬
uorancie ĩuoluti spectatad reges
et principes ualde eẽ solliciros de stu¬
dio lr̃aꝵ. smo ut infra parebit si do¬
minaror regni nõ promoueat stu¬
diũ et nõ uelit sibi sb̃iectos eẽ scien
finẽ cognosc̾e et hr̃e illiũatũ intel¬
lectũ iusi sit quis uir tuosus et hẽat
orduratũ appetitũ ut uelit cõsequi
finẽ illũ spectat gͥad rectorẽ regni
ordinare suos sb̃ditos ad uirtutes.
¶ Ecio ad conseꝙ d̾ finẽ qui iutendr̃¬

Expanded text:
ut in suo regno vigeat studium litterarum, et ut ibi sint multi sapientes et industres. Nam ubi viget sapientia et faliquam eruditionem accipiat: ne ergo existentes in regno sint tenebris ignorantiae involuti, spectat ad reges et principes valde esse solicitos de studio litterarum. Immo ut infra patebit si dominator regni non promoveat studium, et non velit sibi subditofinem cognoscere, et habere illuminatum intellectum; nisi sit quis virtuosus, et habeat ordinatum appetitum, ut velit consequi finem illum: spectat igitur ad rectorem regni ordinare suos subditos ad virtutes. Tertio ad consequendum finem qui intend
Abbreviated transcription (Latin):
ceps gentẽ sibi cõmissam
uult debire gub̾nare et scue
desiderat qd̃ sit eius offm̃ diligenter
consid̾are d in nͣlibus rebus. Nam si
natura tota amnustratur ꝑ ip̃m deũ
qui est pͥnceps sũmus et rex regum
a quo rectissune regitur tota uniũ¬

Expanded text:
ps gentem sibi commissam vult debite gubernare, et scire desiderat quod sit eius officium: diligenter considerare debet in naturalibus rebus. Nam si natura tota administratur per ipsum Deum, qui est princeps summus, et rex regum, a quo rectissime regitur uni
Abbreviated transcription (Latin):
nifica qr nõ ht̃. uñfaciat magnos
bus uirtutibus polleat.¬
xxxii. Qd diu̾si sunt gradus bonoꝵ
et maloy et ui quo gradu reges
er principes esse debent.

Expanded text:
ia non habet unde faciat magnos omnibus virtutibus polleatQuod diversi sunt gradus bonorum et malorum, et in quo gradu reges, et principes esse decet.
Abbreviated transcription (Latin):
uirtures moraler ⁊ prudeuͣ sũt ãnexe
qr ull̾t est bonus ꝑuirtutes morales
nisi sit prudens nam cũ uͥtus mora¬
lis sit hĩtus bonus et electuꝰ et ꝑfi¬
ciat hũtẽ et opus suũ bonũ reddit
cũ adbñ elige et ad bonũ opus nõ
sufficiat ꝓpon̾e̾ bonũ finẽ nisi ꝑ bo¬

Expanded text:
virtutes et prudentia sunt connexae: quia nullus est bonus per virtutes morales, nisi sit prudens. Nam cum virtus moralis sit habitus bonus, et electivus, et perficiat habentem, et opus suum bonum reddat: cum ad bene eligere, et ad bonum opus, sufficiat p
Abbreviated transcription (Latin):
ueuit bonas inas ad bomuĩ finẽ siue
uirtutibus moralibus ꝑ qͣs nob̾ ꝓpoĩ¬
mus bonũ finẽ. S dicet aliquis uir¬
tutem moralem nõ posse ẽẽ sũ pru
as nec h̃ẽbit prudenciam ut deseruit
iuirtutibus illis. erit gͦ ille ꝑfcẽ rẽpe¬
ratus nõ tũ erit fortis. s tumdus
timiduc licet forte nõ plac̾ent sibi

Expanded text:
d bonum finem sine virtutibus moralibus, per quas nobis proponimus bonum finem. Sed dicet aliquis virtutem moralem non posse esse sine prua, nec habebit prudentiam, ut deseruit virtutibus illis. Erit ergo ille perfecte temperatus, non tamen erit fortis. sed timidus timidus, licet forte non placerent sibi
Abbreviated transcription (Latin):
sic de aliis. ẜo in talibus pectare ꝯͭ
si nõ debite tendamꝰ iubonũ finẽ.
uolũt .n. aliqui eẽ dist̾butores bonoꝵ
et ꝓponũt sibi ut finẽ oꝑa largitatis
attũ nõ curant uũꝯq acciprant¬
dũ tũ possuit alus dona aliqͣ elargi¬

Expanded text:
de aliis. Secundo in talibus peccare contingit, si non debite tendamus in bonum finem. Volunt enim aliqui esse distributores bonorum, et proponunt sibi, ut finem, opera largitatis: attamen non curant undecunque accipiant, dum possint aliis dona aliqua elargi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpouant gͥ bonũ finẽ nõ tũ recte ten¬
diuit uifinẽ illũ nõ gͦ pectant uiter¬
medio uec ĩ uirentõne s pectant in
uia et ĩ nĩo ad ipiscendi finem ĩ tm̃
pp̃ qd̾ tales et si aliquo modo sunt li¬
ad ꝑft̃am u̾tutem spectat nõ solum
ꝓpon̾e debitũ finẽ. s indebite tendere
ĩ finẽ illũ. indigemius g ͦ uirtutibus
moralibus qd̃ ꝑ eas nobis ꝓponinꝰ bo

Expanded text:
endunt in finem illum. Non ergo peccant in termino, nec in intentione: sed peccant in via, et in modo adipiscendi finem intentum. Propter quod tales, et si aliquo modo sunt liad perfectam virtutem spectat non solum proponere bonum finem, sed etiam debite tendere in illum finem. Indigemus ergo virtutibus morali
Abbreviated transcription (Latin):
suam facultatẽ sunt u̾e et ꝑftẽ lib̾a¬
les ꝓpinqͥssimũ estut sint magnifi¬
ci. qr si bonis extioribus hũndarent
statun magͥfica fac̾e̾nt ¶Declaran¬
dum est gͥ ad pleuam uitlligenciã

Expanded text:
suam facultatem sunt vere, et perfecte liberales propinquissimum est, ut sint magnifici: quia si bonis exterioribus abundarent, statim magnifica facerent. Declarandum est ergo ad plenam intelligentiam
Abbreviated transcription (Latin):
que sunt ad finem nam ꝓpouentes
nobis bonũ finem ꝑ u̾tuter mora¬
les ꝑ prudenciam bñ rõcinamꝰ de hus
que sunt ad finem et eligiiꝰ nob̾
rectam uiam. ut debite tẽdamꝰ in
morales rectificant finẽ prudeuͣ lio
facit recte opari ea que sũt ad finẽ¬
tificat riñ prudenͣ u̾o rectificat uiam.
s cũ nõ sit ꝑfc̃a ina nisi ordinet᷑ in

Expanded text:
finem. Nam proponentes nobis bonum finem per virtutes morales, per prudentiam bene ratiocinamur de iis quae sunt ad finem, et eligimus nobis rectam viam, ut debite tendamus in morales rectificant finem, Prudentia vero facit operari recte ea quae sunt ad finectificat terminum: Prudentia vero rectificat viam. Sed cum non sit perfecta via nisi ordinetur in
Abbreviated transcription (Latin):
dinẽ. sic qͣles sumꝰ ẜm uolũtatẽ et
appetitum talem finẽ nob̃ ꝓpomimus
ut intẽꝑatus ꝓponit sibi ut finẽ ue¬
nerea. remꝑatus casta lib̾alis expen¬
dere auarus ꝯsuare. qͣre uirtutes mo¬
rales ꝑficientes appeticũ et rectificãt
finẽ. qr hũtes appetitũ bonũ ꝑuirru

Expanded text:
dinem. Sic quales sumus secundum voluntatem et appetitum, talem finem obis imponimus: ut intemperatus proponit sibi, ut finem venerea. temperatus, casta; liberalis, expendere: avarus conservare. Quare virtutes morales perficientes appetitum, rectificant finem:
Abbreviated transcription (Latin):
aut stare cũ uolunt hostes ꝑcucere¬
ꝑcussionis aut̃ hostiũ duplex est
moduc unus a remotis ut cũ iaciẽ¬
do iacula uł misilia adu̾sarios feri
debent stare bellatores uiri cũ a remo¬
tis iatula iaciũt et alr cũ exꝓpinqͦ
se ferũt nam iaciendo iacula a re¬
motis debent hr̃e pedes snustros aũ
et dextros rerro. Nam cor qd̃ ẽ ĩ ali
pͥncipiũ motus p̾ncipaluis influit
sꝑtem dextraui ica qd̃ pars dextra
in alibus forcõr est ĩ moᵈ ͦ et aptor ẽ¬
alicui mo ᷝ ͥ ut si mouetur manus ĩ¬
nititur brachio statim si mouetur
brachiũ ĩ nititur corpꝰ qͥescenti et
si mouetur uiis pes ĩ uititur alu
dextra an nititur ꝑti sunstre qͥestẽ¬

Expanded text:
ant stare cum volunt hostes percutere.Percussionis autem hostium duplex est modus. Unus a remotis, ut cum iaciendo iacula, vel missilia adversarios feriuAliter autem debent stare bellatores viri, cum a remotis iacula iaciunt, et aliter cum ex propinquo se feriunt. Nam iacendo iacula a remotis, debent habere ipsos pedes sinistros ante, et dextros retro. Nam cor, quod estin animali principium motus, principalius influit in partem dextram ita, quod pars dextra in animalibus fortior est in movendo, et aptior alicui immobili, ut si movetur manus, innitur brachio stanti, et si movetur brachium, innititur corpori quiescenti: et si movetur unus pes, innititur alii dextra innitatur parti sinistrae q
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ ita debeant cͥcũdari qd̃ nllt̾ pa¬
teat additus abscenᵈ ͥ uisi forte a¬
deo eẽut pauci qd̃ ꝙͣtũcũq debel¬
lare uellent ulłm possent uocum̃tũ
effic̾e ¶ Osfenso ita qͣłr debeaut sta

Expanded text:
quod ita debeant circumdari, quod nullus paquod ita debeant circumdari, quod nullus pateat aditus abscindenti, nisi forte adeo essent pauci, quod quantumcunque debellare vellent, nullum possent nocumentum efficere. Ostenso itaque
Abbreviated transcription (Latin):
debent enĩ bellatores cũ ad manum
pugnant tenere pedem sinistrum
ĩ mobilr̃ et cũ molient ꝑcur̾ẽ cũ pe¬
de dextro debent se ance fac̾e etcũ
uolunt ictuc fug̾e̾ cũ eodem pede de¬
bent se rerrahere sic itaq tenẽdo
pedem simstrũ ĩ mobilẽ et cũ dextͦ
se moᵈ ͦ potu̾nt fortuis hostes ꝑcur̃e
et eoꝵ ictus facilius fug̾e ¶ Uisdqͦ¬
modo debeant stare bellautes si de¬
beant hostes ꝑcut̾e uidere. Nestat
quõ sunt hostes includendi et cͥcũ¬
efficiũturaudaces uidentes eiũ se
nitĩo morituros possũt mlt̾a ma¬
la cõmut̾e in eos qui cõtra pugnãt
Iñ est qd̾ laudatur scipionis sña
dicentis nũqmͣ sic clandentes esse¬
hostes qd̃ nõ pateat eis additus fu¬
giendi. Nam fugientibus hostibꝰ¬
ulłm ꝑiculũ et ĩfuga ꝑilitantur
mlti absq nocum̃to ꝑseqũciũ. S
forma forsiculari ut qñ hostes sũt¬
pauci ad hoc qd̃ iuelius includant᷑
et cͥcũdantur nõ sic intelligend̾ ẽ

Expanded text:
Debent enim bellatores, cum ad manum pugnant, tenere pedem sinistrum immobiliter: et cum volunt percutere, cum pede dextro debent se antefacere, et cum volunt ictus fugere, cum eodem pede debent se retrahere. sic itaque tenendo pedem sinistrum immobilem, et cum dextro se movendo, poterunt fortius hostes percutere, et eorum ictus facilius fugere. Viso quomodo debeant stare bellantes, si debeant hostes percutere: videre restat, quomodo sunt hostes includendi et circumefficiuntur audaces, videntes enim se necessario moriendos, possunt multa mala committere in eos qui contra pugnant. Inde est quod laudatur Scipionis sententia, dicentis, Nunquam sic esse claudendos hostes, quod non pateat eis aditus fugiendi. Nam fugientibus hostibpericulum, et in fuga periclitantur multi absque nocumento persequentium. sed forma forsiculari, ut quando hostes pauci, ad hoc quod melius includantur et circundentur. Non sic intelligendum est,
Abbreviated transcription (Latin):
suustram possumus quiesc̾e et mo¬
ueri dextra tũ est aptior ad mod̾ ⁊
suustra ad qͥestend̾. Id̾o ꝑcuscienter
a remotis debennis qͥescere suꝑ sims¬
rrũ pedem aut missũ er elongare
uos cũ dextro ut possumꝰ uehe m̃ci¬
us unpellere et inbrare iaculũ s qñ
manu ad manũ puguat᷑ gladio de¬
beniꝰ econtͣrio nos hr̃e. Ita qd̾ pedũ
dextrũ teneamus aut et sinistrum
post nam qr latus dextrũ apcuis est
ad motũ si iᵈ sit hosti ꝓpinqͥus rõne
motus pori̾t melius ictuc effugere.

Expanded text:
stram possumus quiescere et moveri, dextra tamen est aptior ad movendum, et sinistra ad quiescendum. Ideo percutientes a remotis debemus quiescere super sinistrum pedem ante missum, et elongare nos cum dextro, ut possimus vehementius impellere, et vibrare iaculum. Sed quando manu ad manum pugnatur gladio: debemus e contrario nos habere, ita quod pedem dextrum teneamus ante, et sinistrum post. Nam quia latus dextrum aptius est ad motum, si illud sit hosti propinquius, ratione motus poterit melius ictus effugere:
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Est ergo ad u̾tend̾ qd̾ qũ sic decli¬
uatur pugna nũqmͣ acies sit de bẽt
diuid̾e qr si conting̾et hostes iuseqͥ
fugientes a bello ple̾s occid̾ent et
maius nocum̃tũ eis infe̾nt fugien¬
ribus qmͣ si se u̾t̾ent et bellarent.
Debet ⁊̃ dux belli ĩqͥr̾e utr̃ sitali¬
quis locus ꝓpinqͥus ad quẽ posset. tõ¬
fug̾e excitus si fugaretur ab hosti

Expanded text:
 Est etiam advertendum quod quando sic decli Est etiam advertendum quod quando sic declinatur pugna, nunquam acies se debent dividere: quia si contingeret hostes insequi fugientes a bello, plures occiderent; et maius nocumentum eis infertur a fugientibus. quam si se verterent et bellarent. Debet etiam dux belli inquirere, utrum sit aliquis locus propinquus, ad quem posset confugere exercitus, si fugaret
Abbreviated transcription (Latin):
tat uũc c̃tio declarare qͣlr̃ sit decla¬
raudũ ad pugnam si nõ hẽatur cõ¬
siliũ uec uideatur bonũ pugnam cõ¬
nuit̾e eo qd̾ hostes sint fortõres et
nõ possumꝰ illis resist̾e in quo ꝙͣcũ
ad p̾sens spectat d dux belli dupli
liũ hẽat nõ ẽẽ pugnãdũ d hoc ual¬
de pauris patefacere et nõ d r̾ toti
ex̾citui pandere ue tuũtes turpit̾
fugiant et ab ĩseꝙ̃tibus hostibus
occidentur talr̃ itaq dux se hre d
qd̾ nõ credat ex̾cituc qd̾ uelit fug̾e
coutͣ hostes uelitatͥus dunicare. ẜa
caute la ad hibenda est exꝑte ex̾citus
hostiũ. Nam sicut debet declinare
bellũ ut hoc hostes laceat. idõ mlti rẽ¬
pore uocturno pocius quͣi diut᷑no ħ
agunt er ple̾s hant hũere cautelã
qd̃ milires stantes ĩ acie exposiro hoᷤ¬
tiũ ꝓhibent eos ne pedites uid̾e pos¬
suit pp̃ qd̃ pedestris pugna larent̃
recedit qͣ recedente eqͥtes post ea me¬
lius possũt uitare hostiũ ꝑcutõnes.¬

Expanded text:
r sit declinandum a pugna, si non habeatur consilium, nec videatur bonam pugnam committere, eo quod hostes sint fortiores, et non possumus illis resitere. In quo quantum ad praesens spectat debet dux belli dupliclium habeat non esse pugnandum, debet hoc valde paucis patefacere, et non debet illud toti exercitui pandere; ne timentes, turpiter fugiant, et ab insequentibus hostibus occidantur. Taliter itaque dux se habere debet, quod non credat exercitus quod velit fugere, contra hostes velit acrius dimicare. Secunda cautela adhibenda est ex parte exercitus hostium. Nam sic debet deducere bellum, ut hoc hostes lateat. Ideo multi tempore nocturno potius quam diurno hoc agunt: et plures hanc habuere cautelam, quod milites stantes in acie ex opposito hostium, prohibent eos ne pedites videre possint: propter quod pedestris pugna latenter recedit, qua recedente, equites postea melius possunt vitare hostium percussiones.
Abbreviated transcription (Latin):
ducũtur a socus et defacili ꝑsuadetur
eie ut credant bona sensibilia eẽ seꝙ̃¬
de pueris a principio natiuitatis

Expanded text:
ducuntur a sociis, et de facili persuadetur eis, ut credant bona sensibilia esse sede pueris a principio nativitatis
Abbreviated transcription (Latin):
malũ et in secutoram passionũ. nã
de facili quis ĩducit᷑ ad iᵈ ad qd̾ est ꝓ¬
nus. Si gͦ uiuenes sunt ꝓni ad
malũ ut patuit cũ derlauimꝰ de mo¬
ribus iuuenũ maxime ĩ unienilie¬
tate cauẽdũ est a societate pͣłia. t̾caa
uia ad ꝓband̾ ħidem siũrur ex eo
qd̾ iuiuenessunt nimis amatores
amicicie. Nam ut dr̃. ii rech̃. ui¬
uenes suur amici et amatores se¬
daliũ magis qmͣ aliaꝵ etaram
qr gaudent ĩ cõuiuẽdo. Si enĩ illa
eras maxine delectabilia proseqͥt᷑
cũ ualde delectabile̾ sit ꝯuin̾e ami¬
qs. etas illa gandec comuu̾e in so¬
cietare et amicari a sodalidus ĩ uiue¬
nili erate maxime ꝓhñdi sunt uiue¬
ues a societate pͣua qr nĩc maxune
se formant morious socõꝵ eo qd
maxine diligant ĩ societate uui̾e.
Delectatõ enĩ est ex cõiũctõne con¬
ueĩentis cum incõueiẽnti. Nullus
gͦ gaudet in societate uiu̾e iuisi
gaudeat st socuis conformare. qrͣta
ina siũtur eꝵ eo qd̃ uineues slint

Expanded text:
a passionum. Nam de facili quis inducitur ad illud, ad quod est pronus. Si ergo iuvenes sunt proni ad malum, ut patuit cum determinavimus de moribus iuvenum; maxime in iuvenili aetate cavendum est a societate prava. Tertia via ad probandum hoc idem, sumitur ex eo quod iuvenes sunt nimis amatores amicitiae. Nam et amatores solidalium magis, quam aliarum aetatum: quia gaudent in convivendo. Si enim illa aetas maxime delectabilia prosequitur: cum valde delectabile sit convivere amicis, aetas illa gaudet convivere in societate, et amicari sodalibus. In iuvenili ergo aetate maxime cohibendi sunt iuvenes a societate prava: quia tunc maxime se conformant moribus sociorum, eo quod maxime diligant in societate vivere. Delectatio enim est ex coniunctione convenientis cum convenienti. Nullus ergo gaudet in societate vivere, nisi gaudeat se sociis conformare. Quarta via sumitur ex eo quod iuvenes sunt
Abbreviated transcription (Latin):
uenes .ii. p̾mo sũt molles et ductiles
ẜo aut̃ sunt passionũ insecutores er
pni ad malũ. t̾cio sunt nimis ama¬
tores socieratũ qrͣro sũt nimis credi¬
ꝯpot̾e uiuenibus fug̾e̾ societarẽ pͣuã
suĩtur ex eo qd̃ uiuenes sunt minis
molles et ductiles aĩa .ii. ut pbmũ
seqͥ cõplexiones cors. Nam qr cõgre
gatõ nr̃a in cipit a sensu et sensi ᷝ ͣ sũt
nobis magis uota. Ido̾ ur płimũ hoĩes
secũtur appeticũ sensiciũ. appetitus at̃
sensitiuis. est uirtus organica siue
corlis qre o talem appentũ sume̾ mo¬
dũ et m̃surã ex ip̃õ cor ͤ ĩ ilła gͦ etate
ĩ qͣ quis ht̃ coepꝰ magis molle ⁊ mag̾
ductile est magis mollis et magis duc¬
tilis ẜm appentum. qrͣe cũ mollia et
inductilia facilius recipiant inp̾ssio¬
uem ex hus ex quibꝰ ꝯũgũtur qmͣ
dura pu̾i et uiuenes qr sunc magis
molles et ductiles qmͣ ad ult faciliꝰ
ĩ p̾mũtur eis mores socioꝵ in erate
uiuenuili ꝙͣ in alia magxime gͥ tũc

Expanded text:
primo sunt molles, et ductiles. Secundo sunt passionum insecutores, et proni ad malum. Tertio sunt nimis amatores societatum. Quarto sunt nimis credicompetere iuvenibus, fugere societatem pravam, sumitur ex eo quod iuvenes sunt nimis molles et ductiles. Anima enim ut plurimum sequitur complexiones corporis: nam quia nostra cognitio incipit a sensu, et sensibilia sunt nobis magis nota; ideo ut plurimum homines sequuntur appetitum sensitivum. Appetitus autem senstum sumere modum, et mensuram ex ipso corpore. In illa ergo aetate, in qua quis habet corpus molle, et magis ductile: est magis mollis et magis ductilis secundum appetitum. quare cum mollia et ductilia facilius recipiant impressionem ex iis ex quibus coniunguntur, quam dura, pueri et iuvenes quia sunt magis molles et ductiles quam adulti, facilius imprimuntur eis mores sociorum in aetate iuvenili, quam in alia. maxime ergo tunc
Abbreviated transcription (Latin):
et pło senserunt. S int̾cõ libro u̾
agetur de regĩe ciuitatis ħ opimo
diffusieis tractabr̃ sufficiat aut̃ ad
⁊ gub̾natõm doꝰ. Si enĩ hoĩes ut
pli̾mũ nõ hr̃ent appetitũ corrup¬
tũ et ut ĩ płĩbus nõ eeñt proniad¬

Expanded text:
. Sed in 3. libro, ubi agetur de regimine civitatis, haec opinio diffusius tractabitur. Sufficiat autem ad et gubernationem domus. Si enim homines ut plurimum non haberent appetitum corruptum, et ut in pluribus no
Abbreviated transcription (Latin):
eos qd̾ sit eis coĩs h̾editas qnͣto gͦ
magis eẽt dissentio int̾ ipõs ciuies
int̾ quos nõ est tanta amicicia si
Sic accid̾et tunc si crues nõ hr̃ent
possessiones ꝓpͥas sicut accidit cũ ad
cõmutitur płibus nũstris. Cum
confusio et ĩ ordinatõ ccͣ expediẽ¬
cia cuutati utile est cuies gaudere
possessionidus ꝓprus ut magis sol¬
licite et magis ordinate et absq
litigio campi et t̾re et alia fructi¬
fera excollantur.
nin ĩ exn̾oridus rebus et quis modus¬

Expanded text:
eo quod sit eis communis haereditas: quanto ergo magis esset dissentio inter ipsos cives, inter quos non est tanta amicitia, si sic accideret tunc, si cives non haberent possessiones proprias, sicut accidit, cum aliquid committitur pluribus ministris: cum confusio et inordinatio circa expedientia civitati, utile est cives gaudere possessionibus propriis, ut magis solicite, et magis ordinate, et absque litigio, campi et terrae et alia fructifera excolantur. dum exterioribus rebus: et quis modu
Abbreviated transcription (Latin):
prias. pͥma ma sũtur ut remon̾ea¬
tur in ertia et incuria. ẜa ut pro¬
hibeatur litigiũ. t̾tia ut tollatur
in ordinatõ et confusio ¶Pͥma sic
p. Nam hõ a deo diligit se ip̃m qd
sꝑ magis sollicitus est de bono ꝓpͥo
qmͣ de alio. uidemꝰ enĩ qd̃ sic est
facule ponẽs cõsuni̾e et deuastare¬

Expanded text:
Prima via sumitur, ut removeatur inertia et ignavia. Secunda, ut prohibeatur litigium. Tertio, ut tollatur inordinatio et confusio. Prima via sic patet. nam homo adeo diligit seipsum, quod semper magis solicitus est de bono proprio quam de alio. Videmus enim quod si est facile pos
Abbreviated transcription (Latin):
nͣle est feĩam sb̾iectam eẽ uiro eo ꝙ
uir prudentia et intllcũ sit p̾stantõr
ip̃a ẜo ex cõiugio consurgit pax et
amicicia. Mlt̾as .n. guerras et mlt̾as
tur ip̃a ꝓles. ordinatur enĩ cõugiũ
nõ solum ad cõu̾satõnen ordinis nͣ¬
lis et ad debitam pacem. S ꝑ ordĩa¬
tur ad ꝓcrearõu filioꝵ. ¶ Arͣco sicutor¬
dinatur cõiugiũ ad filioꝵ procreatõ¬
uem sic ordinatur ad eoꝵ debitam

Expanded text:
le est foeminam esse subiectam viro, eo quod vir prudentia et intellectu sit praestantior ipsa Secundo, ex coniugio consurgit pax et amicitia: multas enim guerras, et multas tur ipsa proles: ordinatur enim coniugium non solum ad conservationem ordinis naturalis, et ad debitam pacem, sed etiam ordinatur ad procreationem filiorum. Quarto, sicut ordinatur coniugium ad filiorum procreationem: sic ordinatur ad eorum debitam
Abbreviated transcription (Latin):
istũt idigent hr̃e maiores et ple̾s
tam affines qmͣ cõsaugͥneos et
amicos ¶ t̃tia uia ad ĩuestid̾ ħ idem
miscendo expedit eis ĩire ꝯmibia
ut una uxore cõtẽpti ab ĩtẽꝑancia
retͣhantur. Cum enĩ cõcupiscen ͤ
carnis si nimie sint rõni ꝑcusciãt
ut supͣ płies diximꝰ expedit qͥbꝰl
uolentibus uige̾ rõne et intlłcũ ñ
miniam oꝑam dare uen̾eis. Cum
gͦ ad ꝑsonas nimia ꝯsangͥuitate
ꝯiũctas heat᷑ nͣlis amor si supͣ amo¬
rem illũ sr̃ add̾etur amicicia cõui¬
galis int̾ cõuges sic se hñtes cau¬
ta młtiplicaretur dilectõ qd̾ opor¬
terer eos nimiũ uacare uen̾eis. Decz
gͦ om̃s cures nõ ĩre cõngia cũ ꝑ si¬
nua ꝯsangͥuitare ꝯuĩctic ne dando
nuis oꝑam uenereis ꝑcuciatur eoꝵ
rõ et retrahũtur a curis debitis era
prudenͣ inellcũ er qnͣto marꝰ ꝑiclm pͭ¬

Expanded text:
to indigent habere maiores, et plures tam affines quam consanguineos et amicus. Tertia via ad investigandum hoc idem, miscendo; expedit eis inire connubia, ut una uxore contenti ab intemperantia retrahantur. Cum enim concupiscentiae carnis, si nimiae sint, rationem percutiant, ut supra pluries diximus; expedit quibuslibet volentibus vigere ratione et intellectu, non nimia operam dare venereis. Cum ergo ad personas nimia affinitate coniunctas habeatur naturalis amor, si supra amorem illum superaddatur amicitia coniugalis, inter coniugs sic se habentes tanta multiplicaretur dilectio, quod oporteret eos nimium vacare venereis. Decet ergo omnes cives non inire connubia cum nsanguineitate coniunctis; ne dando nimis operam venereis, percutiatur eorum ratio, et retrahantur a curis debitis et aprudentia et intellectu: et quanto maius p
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse indultũ ut sił una młier płibꝰ
uiris ꝑ cõuigiũ. ꝯpłetur magis .n. re¬
pugnat aꝑpentibuc et huc ad que cõ¬
igiũ ordinatur unam feĩam sił
płibus nub̾e uiris qmͣ imũ uirũ
płi̾bus feĩs. Imo et in lege dĩna ut
ĩuerĩ testam̃to ex aliqͣ dĩna dispen¬
satõne uł pp̃ aliqmͣ figuraui et sigͥ¬
ficatõm legimꝰ uurꝰ uiri ples fuisse
uxores rũ qd̃ reꝑitur in paucis uł
res destabilius tũ eẽt si una feiã ꝑ cõui¬
giũ sunł płibus copłaretur uirit cõ¬
iugiũ eiuĩ ad qͣtuor conꝑari p ͭ ex qͥbꝰ

Expanded text:
una mulier pluribus viris per coniugium copuletur; magis enim repugnat apparentibus, et iis ad quae coniugium ordinatur, unam foeminam simul pluribus nubere viris, quam unum virum pluribus foeminis. Immo, et in lege divina, ut in veteri Testamento, ex aliqua divina dispensatione, vel propter aliquam figuram et signationem legimus, unus viri plures fuisse uxores: tamen quod reperitur in paucis, veres: detestabilius tamen esset, si una foemina per coniugium simul pluribus copularetur viris. Coniugium enim ad quatuor comparari p
Abbreviated transcription (Latin):
mores est aliquis bonus cuus et tonꝰ
homo est quid̃ aliquis bomis ciuis
si bũ obediat pͥncipanti et ei cuiꝰ est
leges fr̃e qͣre si p̾ncipes recta regula
regat ppłm sibi ꝯmissũ qr intentio
euis est induc̾e alios adiurturem cum
uirtus faciat hũtem bonũ et opusbo¬
nũ o in recto regiine qd̃ bonus a¬
uis sit bonus hõ et qui bñ sb̃icitur re¬
gi est bonus uir. Si .n. rex ñ ĩtend̾et
qd̾ sibi sbiecti eẽnt boni et uirtuosi
cõsũma diligeuͣ studere d utregi
obediat et ne pͣuariceutur leges er
p̾cepta euis oĩbus enĩ tam nobilibꝰ
qmͣ ignobilibus uctͣa est obedieił
regia obseruancia legũ. Imo tanto
magis est hoc expedienc nobilibus

Expanded text:
mores,est aliquis bonus civis, et bonus homo est quidem aliquis bonus civis, si bene obediat principanti, et ei cuius est leges ferre. Quare si principans recte regat populum sibi commissum, quia intentio eius est indicere alios ad virtutem, cum virtus faciat habentem bonum et opus bonu oportet in recto regime, quod bonus civis sit bonus homo; et qui bene subiicitur regi, sit bonus vir. Si enim rex non intenderet quod sibi subiecti essent boni etcum summa diligentia studere debet, ut regi obediatur, et ne praevaricentur leges et praecepta eius: omnibus enim tam nobilibus quae ignobilibus necessaria est obedientia regia, et observantia legum. Imo tanto magis est hoc expediens nob
Abbreviated transcription (Latin):
Nam sicut aĩa corpus regit ⁊ ꝯsuat
sic rex regit et gub̾nat regnũ et sicut
aĩa est salus et uita corporis sic rex si
recte principetur est salus et uita reg¬
leges regias ⁊ p̾cepta regalia et nõ
hoc idem siũtur ex eo qd̾ ex obediã re¬
gia er obseruatõne legũ oritur pax

Expanded text:
m sicut anima corpus regit et conservat, sic rex regit et conservat regnum: et sicut anima est salus et vita corporis, sic rex si recte principetur est salus et vita regleges regias et praecepta legalia, et non hoc idem, sumitur ex eo quod ex obedientia regia, et ex observatione l
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾tas dicentes obseruare leges et
obedire regibus eẽ uirtutẽ. Cũ .n.
bestie suit n ͤ seruilis qnͣto quit ma¬
gis accedit ad nmͣ bestialem tanco
est magis nͣlr̃ seruus ẽẽ quid̾ sceła¬
tũ affcãtorem uelli turbatorem pa¬
cis uelle uiuere sine freuo et sũ lege ẜ¬
gis bestiam ꝙͣ hoĩem. qrͣe nõ obser¬
uantes leges uolentes obedire regibꝰ
et suꝑioribus sunt magis bestie qmͣ
lib̾i. saluatur itaq salus regni et cun¬
tatis hĩtatores regui efficiũtur lib̾i
Si obediant regibus et obseruant
leges ¶Qrͣta aut̃ sanis cõsurgat ĩ reg¬
uo ex obediencia regis suffici ͭ᷑ o᷑. si cõ¬

Expanded text:
et obedire regibus, esse servitutem. Cum enim bestiae sint naturae servilis, quanto quis magis accedit ad naturam bestialem, tanto est magis naturaliter servus. Esse quidem sceleratum et affectatorem belli, et turbatorem pacis, velle viver sine freno et sine legegis bestiam, quam hominem. Quare non observantes leges, nolentes obedire regibus et superioribus, sunt magis bestiae qualiberi. Salvatur itaque salus regni et civitatis, si habitatores regni efficiuntur liberi, si obediant regibus, et observent leges. Quanta autem salus surgat in regno ex obedientia regis, sufficienter o
Abbreviated transcription (Latin):
solũ regibus recte regentibus .s. ẜ
dato qd̃ in amico tyrãnitarent stu¬
derer ppłs obedire illic nam magis
est tollerabilis aliqua tyrãuides pͥn¬
cipantis ꝙͣ sit inalũ qd̃ consurgit ex
obediencia pͥncipis et ex p̾uaricatõ
ne mandatoꝵ eus.

Expanded text:
solum regibus recte regentibus, sed etiam solum regibus recte regentibus, sed etiam dato in aliquo tyrannizarent, studeret populus obedire illis. Nam magis est tolerabilis aliqualis tyrannis principantis, quam sit malum, quod consurgit ex inobedientia principis , et ex praevaricatio ne mandatorum
Abbreviated transcription (Latin):
leg̾ larores ut reges er pͥncipes coac¬
tiuam hñt poͣm ut qd̾ amore honesti
ꝑꝰ ĩcrepatõnes pr̃nas et amicoꝵ nõ
retrahitur ab oꝑibus scełatis. saltẽ
timore pene retrahatur abillis expe¬
diens enĩ fuir regno et cĩtati hr̃e ali¬
quẽ regem uł aliquẽ p̾ncipantẽ ne
malefici turbarent pacem cumĩ in¬
tendere enĩ d quilz legie lacor ut
corda cuuũ sut ruͣqͥlla et ut cuies
uiuant pacifice et unanmes. Iñ ẽ
sic se hũt leg̾ latores ad aĩas sicut
medici ad corͣ. Nam sic̃ medicꝰ ĩ ten¬
dit se dare hũores ne insurgat morbꝰ
et bellũ incorpore. sic leg̃ lator inten¬
dit placare corda se dare aĩas ne ui¬
surgat rixa et discentio ui regno aũ
cipi ¶ Est enĩ aĩa mauis bonũ qmͣ
corpus et pax cunũ et eoꝵ qui sunt
in regno ꝯsurgit enĩ ex hoc hũdanͣ
manent in culre suĩt de p̾datõnes ori¬
ũtur st̾ilitates deducũtur hĩtatores
regni ad ĩ opiam. Si gͦ consid̾etur

Expanded text:
legislatores, ut reges et principes coactivam habent potentiam: ut qui amore honesti per increpationes paternas, et amicorum non retrahitur ab operibus sceleratis, saltem timore poenae retrahatur ab illis. Expediens enim fuit regno et civitati habere aliquem regem vel aliquem principatem, ne malefici turbarent pacem civium. Intendere enim debet quilibet legislator, ut corda civium sint tranquilla, et ut cives vivant pacifice et unanimes. Unde sic se habent legislatores ad animas, sicut medicina ad corpora. Nam sicut medicus indentit sedare humores, ne insurgat morbus et bellum in corpore: sic legislator intendit placate corda, sedare aimas, ne insurgat rixa et diffensio in regno, autcipi. Est enim anima maius bonum quam corpus, et pax civium et eorum qui sunt in regno. Consurgit etiam ex hoc abundiantia manent incultae, siunt depraedationes, oriuntur sterilitates deducuntur habitatores regni ad inopiam. Si ergo consideretur
Abbreviated transcription (Latin):
de nauali belło nõ tñ oz in hoc tm̃
in sistere qr mlta que dc̃a suut i ali¬
is gn̾ibus belloꝵ applicari potu̾nt
ad naualem pugnam ttͣ hoc autem
pugᵈͥ gn̾c. Primo uidend̾ est qͣlr̃ fa¬
bricanda sit nauis nani nauiꝰ male fa¬
bricata ex modica iu pugnatõne
hostium de faciliꝑit. ¶ Sciᵈ̾ gͦ qd̾s¬

Expanded text:
m insistere, quia multa quae dicta sunt in aliis generibus bellorum, applicari poterunt ad navalem pugnam. Circa hoc autem pugnandi genus, primo videndum est, qualiter fabricanda sit navis: nam navis male fabricata, ex modica impugnatione hostium de facili perit. Sciend
Abbreviated transcription (Latin):
spectat ad pͥntẽ ¶ Ex hoc gͦ pat̾e pot̃
qͣbes sunt adimiliciam ad imitendi.
Nam uulicia uiderur ẽ q̃dam prudẽ¬
cia oꝑis bellici ordinata ad cõe bonũ
cut ulłs efficiendꝰ est magr̃ in alus¬
scis ubi constet ip̃m eẽ doctũ ĩ arte
illa sic ulłt assum̃dus est ad dignita¬
tem mnilitarẽ uͥ constet ip̃m diligere
bonũ regni et cõe et nsi spes hẽatur
cuuũ pugnare pro usticia et pro ui¬
bus remou̾e q̃cũq impedire possunt
cõe bonũ. Ex hoc ⁊̃ patere pot̾ om̃ bel
licet bellare contingat hoĩes pedites ł
⁊ eq̃stres nõ exñtes milices debent tñ
milites eẽ magrĩ belloꝵ et ordinacores¬

Expanded text:
Ex hoc ergo patere potest, quales sint ad militiam admittendi. Nam militia videtur esse quaedam prudentia operis bellici, ordinata ad commune boncut nullus efficiendus est magister in alisi constet ipsum esse doctum in arte illa: sic nullus assumendus est ad dignitatem militarem, nisi constet ipsum diligere bonum regni et commune, et nisi habeatur civium, pugnare pro iustitia et pro iuribus, removere quaecunque impedire possunt commune bonum. Ex hoc etiam patere potest omnem bellilicet bellare contingat homines pedites, vel etiam equestres non existentes milites: debent tamen milites esse magistri bellorum,
Abbreviated transcription (Latin):
Qũo hoĩes bellarores stare debeant si
ueluit hostes ꝑcut̾e et quõ debeant eos
circũdare et qũo debeant declinare
ad pugnam si nõ sit bonũ pugnam
cõmutere Capłi.xu.

Expanded text:
Quomodo homines bellatores stare debeant, si velint hostes percutere, et quomodo debeant eos circundare, et quomodo debeant se declinare a pugna, si non sit bonum pugnam committere. Cap. XV.
Abbreviated transcription (Latin):
a pͥncipe curꝰ est otoinare et dirigere
alios ui tale bonũ uł cõdendo sunt a co¬
to ppłõ si totus ppłr principetur et si in
porestate euis elig̾e̾ pͥncipantẽ. ulla est
gͦ lex que nõ sit edita ab eo cuiuc ẽ
dirigere in bonũ cõe. Nam si lex est
dĩna et nͣlis condica est a deo cuiꝰ est
oĩa dirigere in se ip̃m qui maxue
est cõe bonũ qr est bonũ omĩc boui.
lex u̾o̾ hũana et positiua condita est
a pͥncipe uł a toto ppło. si totus ppłc pͥn¬
cipetur. pͥnceps enuĩ ait ĩ totus pplr cũ
pͥncipitur ht̃ dirig̾e̾ et ordinare as¬

Expanded text:
cuius est ordinare et dirigere alios in tale bonum, vel condendae sunt a toto populo, si totus populus principetur, et sit in potestate eius eligere principantem: Nulla est ergo lex, quae non sit edita ab eo cuius est dirigere in bonum commune: nam si est lex divina et naturalis, condita est a Deo cuius est omnia dirigere in seipsum, qui maxime est commune bonum, quia est bonum omnis boni, lex vero humana et positiva condita est a principe, vel a toto populo, si totus populus principetur; princeps enim aut totus populus cum principatur
Abbreviated transcription (Latin):
uidita in cordibus urĩs. Id̾o in quo¬
libet ho ͤ hoc pro młgatur et ꝓpaiat᷑
nostit quid seꝙ̃dũ et quid fugiẽd̃
ꝑꝓfertur et ꝓlata iu sqͥto redigit᷑
qͣre cũ in legibus si sinit recte et uis¬
te et alegibus nͣlibus deriuatiue
consistat salus regni et cuutatis de¬
cet reges ⁊ pͥncipes nõ modicũ sol

Expanded text:
uolibet homine haec promulgatur et propalatur, noscit quid sequendum et quid fugiendumprofertur, et prolata in scripto redigitur. Quare cum in legibus, si sint rectae et iustae et a legibus naturalibus determinatae, consistat salus regni et civitatis; decet reges et principes non modicum sol
Abbreviated transcription (Latin):
licitari qiuac leges ĩponant ppłõ cui
dommãtur et postqmͣ ex cogitaue¬
rint leges ĩponẽdas ut hiꝰ leges uĩ
obligandi hẽant debent eas promł¬
gare et promulgatas custodire et

Expanded text:
as leges imponant populo cui dominantur. Et postquam excogitaverunt leges imponendas, ut huiusmodi leges vim obligandi habeant, debent eas promulgare, et promulgatas custodire et
Abbreviated transcription (Latin):
condere leges ¶Scd̾a uia ad ĩuestiᵈ
hoc idem suitur ex eo qd̃ leges coac¬
tiuam hũt pom. Potest enĩ qͥlibet
exppło mouere er ꝑsuadere alti ut bñ
agat. s hiꝰ mouitõnes et hiꝰ ꝑsiasio¬
nes nõ dur leges qr nicħ hũt coacti¬
uũ extendd̃o aut̃ nom̃ leg̾is q̃l mã¬
data et quelz moĩtõnes leges dici pos¬
qd̃ unꝰ quis qͥsq constituit leges
pueris et uxoribus uolebat enĩ ho¬
merus qd̃ monitõnes et p̾cepta que
facit pr̃famibas ipeor filus et alus
diuatur ad bouũ domesticũ qd̾ est
bonũ totalus et coĩus sic bouũ domeꝰ¬

Expanded text:
condere. Secunda via ad investigandum hoc idem, sumitur ex eo quod leges coactivam habent potentiam. Potest enim quilibet ex populo movere et persuadere alteri ut bene agat, sed huiusmodi monitiones et persuasiones non dicuntur leges, quia nihil habent coactivum. Extendendo autem nomen legis, quaelibet mandata, et quaelibet monitiones leges dici posquod unusquisque statuit legis pueris et uxoribus: volebat enim Homerus quod monitiones et praecepta, quae facit paterfamilias uxori, filiis, et aliis dinatur ad bonum domesticum, quod est bonum totalius et communius: sic bonum dome
Abbreviated transcription (Latin):
tur patiũam ꝙͣ datõnes et sũptus que
sunt oꝑa uͥtutũ pecciũa enĩ reputat
le et nõ app̾ciatur ea. Cũ gͥ uie possit
aliquis ita modicũ dare de caro dato
⁊ qd̃ młtũ recipiat de uili qn uideat᷑
ei plus dare ꝙͣ debeat sic nõ pot̾ ꝑuifi¬
ra ꝙ debeat qrͣe si detestabile est regi¬
ani maiestatem itͣ oĩa defic̾e magna
promipte face̾ nũꝙͣ intend̾e quõ faciat
iuagna oꝑa uirtutũ. S quõ modicũ

Expanded text:
quae sunt opera virtutum. Pecuniam enim reputat le, et non appreciatur ea. Cum igitur vix possit aliquis dare ita modicum de caro, dato etiam quod multum recipiat de vili, quin videatur ei plus dare, quam debeat: non potest parvifira, quam debeat. Quare si detestabile est regiam maiestatem circa omnia deficere, magna prompte facere, et nunquam intendere quomodo faciat magna opera virtutum, sed quomodo modicum