comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ħba que uocat᷑ apiaria. et cib ali¬
quo cdulciculo succo affc̃us putatur
melle conditus. et ignotus anulus
contreetatꝰ in tenebris putatur au¬
reus cum sit ereus ut argentens.
et cum repentius in opinatisq cor-¬
poralib uisis anima turbata uel
in sompnis uid̾e se putat. uł aliqͦ
huiꝰ modi sp̃uali uiso affici. Unde in
omĩb corporalib uisis et aliorum
sensuũ contestatõ et maxĩe ip̃ius
m̃tis atq rõnalis adhibetur ut qd̾
in hoc gen̾e rerũ ũm est inuenia¬
tur qͣmum inueniri potest. In ui
aĩa cum ea que sit uidet ip̃a corpo¬
ra eẽ arbiteat. ir uł quod sibi suspi¬
tõne falsaq cõmectura fyͣxit hoc ⁊̃
in corporib putat q̃ non iusa com¬
mectat. At u̾o in islis intel¬
lectualib uisis ñ fallitur. aut eĩ
intelligit et ũm est. aut si u̾m ñ
est ñ intelligit. Unde aliud est in
hiis erxare que uidet. aliud id̾o et¬
rate qr ñ uidet. Quapp̃

Expanded text:
herba, quae uocatur apiaria, et cibus aliherba, quae uocatur apiaria, et cibus aliquo dulciculo suco adfectus putatur melle conditus et ignotus anulus contrectatus in tenebris putatur aureus, cum sit aereus uel argenteus — aut cum repentinis inopinatisque corporalibus uisis anima turbata uel in somnis uidere se putat uel aliquo eius modi spiritali uiso adfici: unde in omnibus corporalibus uisis et aliorum sensuum. contestatio et maxime ipsius mentis atque rationis adhibetur, ut, quod in hoc rerum genere uerum est, inueniatur quantum inueniri potest. in uisanima, cum ea, quae sic uidet, ipsa corpora esse arbitratur uel, quod sibi suspicione falsaque coniectura finxerit, hoc etiam in corporibus putat, quae non uisa coniectat. at uero in illis intellectualibus uisis non fallitur. aut enim intellegit, et uerum est; aut, si uerum non est, non intellegit: unde aliud est in his errare, quae uidet, aliud ideo errare, quia non uidet. Quapropter
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯgeuent̃ meclium dici qd̾ corpus qͥ¬
dem ñ s simile est coeporis int̃ illd̾
qd̃ u̾e corpus est ⁊ illud qd̾ nec corpꝰ
ditur aũt aĩa similitudinib rerũ
ñ eaꝵ uitio s opinionis sue. cum
approbat que similia sunt ꝓ hiis
quib similia sunt ab intelligentia
deficiens. fallitur ergo in uisione
corporali cum in ip̃is corporib fie¬
ri putat qd̾ fit in corporis sensib
sicut nauigantib uidentur in t̾ra
mou̾i que stant et intuentib celũ
stare sydera q̃ mouent . et cliuariea¬
tis radiis oculoꝵ cluas luc̾ne spẽs
appar̾e. et in aqua remus infractꝰ
et młta huiꝰmodi. aũ cũ putat aliqͥd¬
hoc ẽẽ qd̃ similit̃ coloratũ est uł si¬
milit̃ sonat uel olet uł sapit uel
tangitur. hinc enĩ ⁊̃ mecdicam̃tum
aliqs̃ creatũ coctum incacabo plita¬
tur legumen ⁊ sonitus transeuntis
uehiculi putatur ẽt̃ tonitrus. et si
nullis aliis sensib exploretur s so¬
li adiaceat olfactui curium putat ͫ

Expanded text:
ici, quod corpus quidem non est, sed simile est corporis, inter illud quod vere corpus est, et illud quod nec corpus ditur autem anima similitudinibus rerum, non earum vitio, sed opinionis suae, cum approbat quae similia sunt pro iis quibus similia sunt, ab intelligentia deficiens. Fallitur ergo in visione corporali, cum in ipsis corporibus fieri putat qsicut nauigantibus uidentur in terra moueri quae stant et intuentibus caelum stare sidera, quae mouentur, et diuaricatis radiis oculorum duae lucernae species adparere et in aqua remus infractus et multa huius modi — aut cum putat hoc esse, quod similiter coloratum est uel similiter sonat uel olet uel sapit uel tangitur — hinc enim et medicamentum aliquod ceratum coctum in caccabo putatur legumen et sonitus transeuntis uehiculi putatur ex tonitru et, si nullis aliis sensibus exploretur, sed soli adiaceat olfactui, citrium putatur
Abbreviated transcription (Latin):
corporales ymagines in sp̃ñ eis
expresse sunt. ⁊ eaꝵ intelleus reue¬
iatus in mente ex hoc ergo modo quo
appellatur in ista distinctõne sp̃c. ẜ
in sp̃u ⁊ eoꝵ refulg̾ent intelleus in
m̃te scd̃m hanc in qͣm clistinctõem.
sp̃ñsslem uisionem appellauimꝰ tale
genus uisoꝵ qualit̃ etiã corpoꝵ ab¬
sentium ymagines cogitamus.
Intelloũare aũt illud excellentius
qd̃ me̾ntis est ꝓprium nec mͥ occur¬
rit omĩno ita płib modis dici pos¬
se intellẽm sicut sp̃m młtis modis¬
ẽẽ appellatum comꝑimus. siue aũt
intellõuale dictimus siue intelligibłe
hoo idem signifioamꝰ qͣmquam non¬
nichil int̾esse non nlłi uoluerunt ut
intelligibłis sit res ip̃a que solo in¬
tellẽu ꝑcipi potest. intelleũalis aũt
mens que intelligit. s eẽ aliqͣm rem
que solo intellẽu cerni possit. ao ñ
etiã intelligat. magna et diffioilis
q̃stio est. ẽẽ añ rem que intelleu ꝑ

Expanded text:
corporales in spiritu eius expressae sunt et earum intellectus reuelatus in mente. ex hoc ergo modo, quo appellatur in ista distinctione spiritusin spiritu et eorum refulgeret intellectus in mente: secundum hanc, inquam, distinctionem spiritale nunc appellauimus tale genus uisorum, quali etiam corporum absentium imagines cogitamus. Intellectuale autem illud excellentius, quod mentis est proprium. nec mihi occurrit omnino ita pluribus modis dici posse intellectum, sicut spiritum multis modis appellatura esse conperimus; siue autem intellectuale dicamus siue intellegibile, hoc idem significamus. quamquam nonnihil interesse nonnulli uoluerint, ut intellegibilis sit res ipsa, quae solo intellectu percipi potest. intellectualis autem mens, quae intellegit; sed esse aliquam rem quetiam intelligat, magna et difficilis quaestio est. Esse autem rem quae intellectu
Abbreviated transcription (Latin):
tum erat. Idõ forsitan d̾r. siue in cor¬
pore siue extra corpus nescio d̾s̃ scit
ꝙ aũ ñ ymaginalit̃ s ꝓprie uidecur
et non ꝑ corpus uidetur hoc ea uisio¬
ne uidetur. que om̃s cet̃as suꝑat .
bo. Ecce in hoo uno precepto cum le¬
gitur diliges ꝑoimũ tuũ sicut te
unum ꝑ oculos quib ip̃e litc̃e uidẽ¬

Expanded text:
rtum erat, ideo forsitan dixit: siue in corrtum erat, ideo forsitan dixit: siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit. Quod autem non imaginaliter, sed proprie uidetur et non per corpus uidetur, hoc ea uisione uidetur, quae omnes ceteras superat. hbo. ecce in hoc uno praecepto cum legitur: diliges proximum tuum tamquam te unum per oculos, quibus ipsae lit
Abbreviated transcription (Latin):
udi sine corꝑe. ñ utiq sic uident᷑ per
corpꝰ. s longe ille dispar modꝰ ẽ si qͥs
si corꝑeum celũ nõ corpeis otulis ui¬
dit: inc̾tum sͥ ẽẽ dr̃et utrũ ĩ corꝑe an
exͣ corpꝰ id uiderit. Restat gͥ for¬
tasse ut qm̃ mentiri ñ posset apłus
qui tanta eura egit ut lisõneret
quid sciret et quid nesciret. hoo ip̃m
cum corpus uiu̾e d̾r. siue uigilantis
siue dormientis siue in extasi a sen¬
sib corporis alienata an omnino de
corpore exierit ut mortũ corpꝰ ⁊a¬
ceret donec ꝑacta illa demonstratõe
m̃bris mortuis aĩa recd̾etur: ⁊ ñ qͣsi
dormiens eiugilaret auti extasi alie¬
natus recdiret in sensus s mortuus
omnino reminiscẽt. ꝓinde qd̾ uidit
re confirmat ꝓpͥe uictit noñ ymagi¬
nalit̃. seo q ipsa a corpore alienano¬
utrũ omino mortuũ reliq̃rit an se¬
cundum moclum quẽdam uiuen¬
tis corporis ibi aĩa fu̾it. s mens eiꝰ
ad uidenda uł audienda ineffabłia
illius uisionis arrepta sit. hoc inc̾¬

Expanded text:
uideri sine corpore, non utique sic uidentur per corpus, sed longe ille dispar modus est, si qsi corporeum caelum non corporeis oculis uidit, incertum sibi esse diceret, utrum in corpore an extra corpus id uiderit. Restat ergo fortasse, ut, quoniam mentiri non posset apostolus, qui tanta cura egit, ut discerneret quid sciret et quid nesciret, hoc ipsumcum corpus uiuere dicitur, siue uigilantis siue dormientis siue in extasi a sensibus corporis alienata, an omnino de corpore exierit, ut mortuum corpus iaceret, donec peracta illa demonstratione membris mortuis anima redderetur et non quasi dormiens euigilaret aut extasi alienatus denuo rediret in sensus, sed mortuus omnino reuiuisceret. proinde, quod uidit re confirmat — proprie uidit, non imaginaliter. sed quia ipsa a corpore alienautrum omnino mortuum corpus reliquerit an secundum modum quendam uiuentis corporis ibi anima fuerit, sed mens eius ad uidenda uel audienda ineffabilia illius uisionis abrepta sit, hoc ince
Abbreviated transcription (Latin):
re uisum siti an sic uisum est qũo
uidecur mente sapĩa sñ ułlis ymagi¬
nib ocepoꝵ et nichilominus c̾ertum
est uid̾i non potuisse ꝑ corpꝰ. aut gͦ
uteñq est certum. aut utrũq incer¬
tum. aut qũo cortum qd̃ uisum est.

Expanded text:
re uisum sit; aut sic uisum est, quomodo re uisum sit; aut sic uisum est, quomodo uidetur mente sapientia sine ullis imaginibus corporum, et nihilominus certum est uideri non potuisse per corpus . aut ergo utrumque certum est aut utrumque incertum aut quomodo certum, quod uis
Abbreviated transcription (Latin):
nescio. qũo ñ incertum erait et illud
utrũ uere oelum corporeñ ind̾enir
an ymaginabłiter ostendẽtur. It̾q
si substantia incorporea iudebatur
ñ in aliqua ymagine corporis seo si¬
nifestum oculis huiꝰ corporis uid̾i a¬
liquid tale ñ posse. ac ꝑ hoc si aliqͥd
tale se uiclisse sciebat. non ꝑ corpus
se uidisse alubitare ñ pot̾at. Seio in¬
quit hoĩem in xp̃o aute annos qͣtuor¬
decim ħ scio. nemo dubitet qui michi
crectit s utrũ in corpore an extra cor¬
pusꝰ nescio. deus scit. quid ergo sois qd̾
discernis ab eo qd̃ nescis ne credentes
fallantur: raptum inqͥt euidem
hoĩem usq in t̾crum celum at illud
celum aut corpꝰ erat aut sp̃o. si cor¬
pus erat. et coeporis oculis insum ẽ.
cim illud celum uisum ẽẽ scitur. et
in corpore uisum ẽẽ nescitur. si aũt
sp̃c erat aut corporis ymaginẽ pre¬
buit ⁊ tam incertũ est utrũ corpus
fũit qͣm incertum est uteũ in corpo¬

Expanded text:
nescio — quomodo non incertum erat et illud, nescio — quomodo non incertum erat et illud, utrum uere caelum corporeum uideretur an imaginaliter ostenderetur? itemque, si substantia incorporea uidebatur, non in aliqua imagine corporis, sed sinifestum est oculis huius corporis uideri aliquid tale non posse. ac per hoc, si aliquid tale se uidisse sciebat, non per corpus se uidisse dubitare non poterat. scio, inquit, hominem in Christo ante annos quattuordecim. hoc scio nemo dubitet, qui mihi credit; sed, utrum in corpore an extra corpus nescio, deus scit. Quid ergo scis, quod discernis ab eo, quod nescis, ne credentes fallantur? raptum, inquit, eundem hominem usque in tertium caelum. at illud caelum aut corpus erat aut sppus erat, et corporeis oculis visum est; cur illud coelum esse scitur, et in corpore visum esse nescitur? Si autem spiritus erat; aut corporis imaginem praebuit, et tam incertum est utrum corpus fuerit, quam incertum est utrum in corpo
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ qͣ illd̾ raptꝰ ascend̾at: sic gͦ ⁊ suũ
corpꝰ appellaret ꝙͣuis ymaginẽ corꝑis.
qũo illd̾ celũ quãuis ymaginem ce¬
li neq curaret diso̾nere quid sciret
et qͥd nesciret .i. qr sciret et raptum
hoĩem usq ad t̾cium celum. nesciret
aũt utrum in corpore. an extra corpꝰ.
s simplicit̃ narrat uisionem earum
reꝵ nominib appellauit illa q̃ uidit
quaꝵ erant similia. nam ⁊ nos dici¬
mus oum sompnia nr̃a narramus
uel aliqͣm in eis reuelatõem. iudi
montem. uitli fluuium. uicli tres
hoĩes ⁊ si quid hiꝰ ea nomina tribuẽ¬
tes illis ymaginib que hẽbant res
ip̃e quaꝵ similes erant. apłs aũt
illud inquit soio. illud nescio ac si
utrumq ymaginalit apparuit ntr̃¬
q ꝑiter scitur parĩt ue nescitur.
Si aũt ꝓprie celum et ideo
scitur quomͦ potuit ymaginaliter
ccepus illius hominis appar̃e. nam
si celum corporeũ uidebatur. qͣre la¬
est siue in corpore siue extra corpus

Expanded text:
sic ergo et suum corpus appellaret quamuis imaginem corporis, quomodo illud caelum quamuis imaginem caeli, neque curaret discernere, quid sciret et quid nesciret, id est quia sciret raptum hominem usque ad tertium caelum, nesciret autem, utrum in corpore an extra corpus, sed simpliciter narraret uisionem earum rerum nominibus appellans illa, quae uidit, quarum erant similia. nam et nos dicimus, cum somnia nostra narramus uel aliquam in eis reuelationem: uidi montem, uidi fluuium, uidi tres homines et si quid eius modi ea nomina tribuentes illis imaginibus, quae habent res ipsae, quarum similes erant; apostolus autem, illud, inquit, scio, illud nescio. At si utrumque imaginaliter adparuit, utrumque pariter scitur pariterue nescitur; si autem proprie caelum — et ideo scitur — quomodo potuit imaginaliter corpus illius hominis adparere? Nam si caelum corporeum uidebatur, quare laideo dictum est: siue in corpore siue- extra corpus
Abbreviated transcription (Latin):
tus est hõ neq lubitauit neo nos
dubitare uoluit. ad hoc enĩ p̃misit
scio ⁊ inde cepit. ut id qd̃ se scire a¬
postolus dicit solus ille ñ credat ue¬
rum ẽẽ qui nõ oredit apło. Scit gͦ
hoiẽn raptum ẽẽ usq in t̾cium ce¬
lum ꝓinde illud quo raptus est u̾e¬
est t̃cium celum nõ signũ alicsd̃ cor¬
porale qd̾ cum ostend̾etur moysi a¬
deo sentiebat aliud ẽẽ ip̃am dei sb̾¬
stantiã. alid̾ uisibłem creaturam
in qua se deus humanis ⁊ corporali¬
b sensib p̾sentabat ut dic̾et oftñ¬
de mͥ temetip̃m nec aliqua yma-¬
gorei corportilis qͣm cum ioh̃es ui¬
d̾et in sp̃u querebat quid eẽt eiq

Expanded text:
tus est, neque dubitauit neque dubitare nos uoluit. ad hoc enim praemisit "scio" et inde coepit, ut quod se scire apostolus dicit, solus ille non credat uerum esse, qui non credit apostolo. Scit ergo hominem raptum esse usque in tertium caelum . proinde illud, quo raptus est, uere tertium caelum est, non signum aliquod corporale, quod cum ostenderetur Moysi, usque adeo sentiebat aliud esse ipsam dei substantiam, aliud uisibilem creaturam, in qua se deus humanis et corporalibus sensibus praesentabat, ut diceret: ostende mihi temet ipsum, nec aliqua imago rei corporalis, quam cum lohannes uideret in spiritu quaereb
Abbreviated transcription (Latin):
tur nisi m̃te qr ergo uid̾i potest in¬
telligibłis qr ergo et uid̾e intellẽu¬
alis est scõm illam tlistinctõem. qͣ¬
ꝓpt̃ soq̃sterita illa difficislima q̃sti¬
one utrũ sit aliquid qd̃ tm̃ intelli¬
gatur nec intelligat nũc intellẽu¬
ale et intelligibile sub eadem sig-¬
nificatõne appellamus .
da sunt. ut ab inferiorils ratõ ad
suꝑiora ꝯscñdit. Iam quidem eoem-¬

Expanded text:
test, intellegibilis, quia et uidere, intellectualis est secundum illam distinctionem. quapropter sequestrata illa difficillima quaestione, utrum sit aliquid, quod tantum intellegatur nec intellegat, nunc intellectuale et intellegibile sub eadem significatione appellamus. Ttim consideranda sunt, ut ab inferioribus ratio ad superiora conscendat. iam quidem
Abbreviated transcription (Latin):
Tum gͦ hec natura bona sit: illa me
lior cux illam solam et ñ utrãq potiꝰ
atierant de illa sola deũ laudare i¬
berius enm debent laudare de utͣqz
illa quippe est in scĩs angłis. hoc ⁊̃
scĩs hominib. Qui aũt sͥ
ꝑtes inquitatis eleg̃unt laudabilẽ¬
q nat᷑am culpabłi uoluntate depͣua

Expanded text:
cum ergo haec natura bona sit, ilcum ergo haec natura bona sit, illior, cur illam solam et non utramque potius averant de illa sola Deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque: illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. Qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt, laudabilemque naturam cul
Abbreviated transcription (Latin):
sti ac ꝑ impios pii ꝓficiunt frustra
dr. ñ crearet d̾s quos p̃sciebat malos
futuros cur enĩ nõ crearet quos scie¬
bat bonis ꝓfuturos ut et utiles eoꝵ
bonis uoluntatib ex̾ cẽdis admonen¬
disq noscantur ⁊ iuste ꝓ sua mala
uoluntate puniantur. Talẽ
inquiunt fac̃et hoiẽm qui nollet
onmino peccare ecce nos ꝯcedimus
meliorem ẽẽ naturã que omino pec¬
care nolit. Concedant et ip̃i nõ eẽ
malam naturam que sic fc̃a est ut
possit ñ peccare si nollet ⁊ iustam
eẽ snĩam qua punita est que uobũ¬
tate ñ noẽitate peocauit Sicut eo¬
go rõ uera. docet meliorem ẽẽ natu¬
ram qͣm ꝓesus nĩchil delectat illi¬
citum ita rõ uera nichilominꝰ docet
etiam illam bonam ẽẽ que ht̃ in
potestate illicitam delectatõem si ex¬
tit̾it ita cohibere ut ñ solum de cẽtis
licitis recteq fc̃is. uerũ eriam de ip̃is
prane delectatõnis cohuitõne lecet᷑.

Expanded text:
sti ac per inpios pii proficiant, frustra sti ac per inpios pii proficiant, frustra dicitur: non crearet deus, quos praesciebat malos futuros. cur enim non crearet, quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur et iuste pro sua mala uoluntate puniantur? Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino peccare. ecce nos concedimus meliorem esse naturam, quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam, quae sic facta est, ut posset non peccare, si nollet. et iustam esse sententiam, qua punita est, quae uoluntate. non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilominus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis. uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur.
Abbreviated transcription (Latin):
tira sua abstrastus et illectus. dein
ꝑbie tumore resurgitur si uoluntas
que añ exꝑimentũ defuit ut ꝑman̾e¬
ut redeatur ad d̾m. Sicũt qui¬
dam mouentur de hac pͥmi hoĩs tẽp¬
tatõne qd̾ eam fieri ꝑmiserit ds̃ qͣsi
nũc nõ iudeant uniuersũ genus hña¬
num dẏaboli insidiis sine cessatõe
temptari cur ⁊ hoc ꝑmittit ds. an qr
ꝓbcitu et excercetie᷑ uietꝰ ⁊̃ est pal¬
ma głosior non consensisse temꝑta
tum qͣm nõ potuisse temptari cum
etiã ip̃i qui deserto creatore eũ post
temptatorẽ magis magisq temptẽt
eos qui in u̾bo dei ꝑmanent p̃beãt¬
q illis contra cupiaitatem denita¬
tõnis exemplum et incutiant contͣ
suꝑbiam timorem pum unde di¬
cit apłs intendens teip̃m ne et tu
tempteris. mirum est enim tm̃ ista
hũilitas qua subdimur creatori ne
tanqͣm eius adiutorio ñ egentes de
nr̃is uirib p̾sumamꝰ ꝑ scripturas
om̃s cliuinas cirra ꝯtimusi ꝯm̃datur
Cum ergo etiã ꝑ iniustos iu¬

Expanded text:
et inlectus. deindperbiae tumore resurgitur, si uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut permanereut redeatur ad deum. Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli ivexari, cur et hoc permisit Deus? an quia probatur et exercetur virtus et est palma gloriosior non constum quam non potuisse temtari? cum etiam ipsi, qui deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent eos, qui in uerbo dei permanent, praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem. pium. unde dicit apostolus: intendens te ipsum. ne et tu temteris. mirum est enim, quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus. per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iu
Abbreviated transcription (Latin):
lier suadentis intellig̾et uoluntatẽ.
In ip̃a uero muliere quia illa rõnalis
cieatura erat que motu suo posset
uti ad u̾ba facienda nõ ip̃e locutus
est. s eius oꝑatio atq ꝑsuasio qͣmnis
occulto instinctu adiuuaret int̾ius
qd̃ ext̾ius egerat ꝑ serpentem. oRd̾
quidam si solo instinctu occultius a¬
geret sicut egit ĩ auda ut trad̾et
xp̃m posset effic̾e̾ in anima suꝑbo
amore sue potestatis inlucta. sed
siont iam dixi temptandi uolun¬
tatem ht̃ dẏabolus in potestate aũt
neo ut faciat ht̃. neo qũo faciat. qr¬

Expanded text:
lier suadentis intellegeret uoluntatem. lier suadentis intellegeret uoluntatem. in ipsa uero muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad uerba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio atque persuasio, quamuis occulto instinctu adiuuaret interius, quod exterius egerat per serpentem. quod quidem si solo instinctu occultius ageret, sicut egit in Iuda, ut traderet Christum, posset efficere in anima superbo amore suae potestatis induta. sed, sicut iam dixi, temtandi uoluntatem habet diabolus, in potestate autem nec ut faciat habet nec quomodo faciat. q
Abbreviated transcription (Latin):
scd̃m apłiccm fidem in inlicio pu¬
mendos scruari ⁊ in illa suꝑna bĩ¬
uitam et̃nam nec nob̾ scd̾m dei mi¬
scd̾iam et gr̃am et fidelissimã pol¬
licitatõem incertam futurã cum
fũimus eis post resurrectõem ⁊ isto¬
rum mutatõem corpoꝵ ꝯputati aid
hanc spem uiuimus ⁊ eius ꝑmis¬
sionis gr̃a recreamur.
sernimꝰ. oum de malis hominib si¬
milit̃ q̃ueremꝰ. siue intelligatur si¬
ue credatur siue quid melius inue¬
niri potest inueniatur.b
illo ergo cuiꝰ suꝑ omĩa que creauit
summa potestas est ꝑ angłos scos
a quib illuclitur dẏabolus cum et
de ip̃ius maliuolentia ꝯsulatur eccłie
dei ñ est ꝑmissus temptare feminã
nisi ꝑ serpentẽ nec uirum nͥ ꝑ femi¬
nam. s in serpente ip̃e locutꝰ est utens
eo uelut organo. mouensq eius na-¬
turam eo modo quo ile mou̾e. ⁊ mo¬
u̾i illa potuit ad exprimendos ũboꝵ
sonos et signa corporalia ꝑ que mn¬

Expanded text:
secundum apostolicam fidem in iudicio pusecundum apostolicam fidem in iudicio puniendos seruari et in illa superna beauitam aeternam nec nobis secundum dei misericordiam et gratiam et fidelissimam pollicitationem incertam futuram, cum fuerimus eis post resurrectionem et istorum mutationem corporum copulati. ad hanc enim spem uiuimus et eius promissionis gratia recreamur. seruimus. cum de malis hominibus similiter quaereremus, siue intellegatur siue credatur siue quid melius inueniri potest inueniatur. Ab illo ergo, cuius super omnia, quae creauit, summa potestas est, per angelos sanctos, a quibus inluditur diabolus, cum et de ipsius maliuolentia consulitur ecclesiae dei, non est permissus temtare feminam nisi per serpentem nec uirum nisi per feminam. sed in serpente ipse locutus est utens eo uelut organo mouensque eius naturam eo modo, quo mouere ille et moueri illa potuit ad exprimendos uerborum sonos et signa corporalia, per quae mu
Abbreviated transcription (Latin):
ñ solum et huno intellectum ẽẽ in
hiis u̾bis posse s omino aliũ esse nõ¬
altum sermonem ȩxigit eidem tm̃
q̃stioni deputatum nũc sufficiat
ista complexio aut ab initio concitõ¬
nis sue dẏabolum a beatitudine ꝙͣ
si noluisset ꝑcepturus fu̾at impia
suꝑbia cecioisse. aut alios eẽ ange¬
los inferioris minist̾ii in hoc mu
te cum sibi subditis angłis suis tã¬
qͣm aichangelus cecitlit ꝑ suꝑbie
impietatem si hoc ullo modo asseri
potest. õ mirũ si potest. aut certe
beates cum suis angelis dẏabobas
uixit nonclum habu̾int eciã ip̃i cer¬
tam p̃scĩam ꝑpetue felicitatis sue
s eam post casuim eiꝰ acceꝑunt aut¬
a quo m̃ito aute suũ pecem dyabolus
cum socus suis a cet̃is angłis discre¬
tus fu̾it ut ip̃e sui casus futuri eẽt
ignarus. illi aũt certi ꝑmansionis
cue dum tñ ⁊ pecc̃ores angłos mi¬
mime tlabitemꝰ detrusos tanqͣm in
carc̃em caliginis huiꝰ aerie crra t̾ras

Expanded text:
n solum et hunc intellectum esse in n solum et hunc intellectum esse in his uerbis posse, sed omnino alium esse noalium sermonem exigit eidem tantum quaestioni deputatum; nunc sufficiat ista complexio, aut ab initio conditionis suae diabolum a beatitudine, quam si voluisset percepturus fuerat, impia superbia cecidisse, aut alios esse angelos inferioris ministerii in hoc mute cum sibi subditis angelis suis tanquam archangelus cecidit per superbam impietatem; si hoc ullo modo asseri potest, quod mirum si potest: aut certe  pariter beatus cum suis angelis diabolus uixit, nondum habuerint etiam ipsi certam praescientiam perpetuae felicitatis suae, sed eam post casum eius acceperint, aut quo merito ante peccatum suum diabolus cum sociis suis a ceteris angelis discretus fuerit, ut ipse sui futuri casus esset ignarus, illi autem certi permansionis suae, dum tamen et peccatores angelos minime dubitemus detrusos tamquam in carcerem caliginis huius aeriae circa terras
Abbreviated transcription (Latin):
remissionem om̃im pecc̃oꝵ paulu¬
lum ambuicissent in uia iusticie.
In quib fc̃a sunt post̾iora det̾iora
priorib ⁊ quib expecliebat ñ oog¬
nosc̃e uiam iusticie qͣm cgnoscen
tib retrorsum reflecci tradito sibi
sc̃o mandato. Hant pessimam ge¬
ñatõem dñs describit eum diatꝰ spi¬
ritũ neꝙͣ exire ab homine. ⁊ eum
alus septem recdire ⁊ in domo qͣm
iuindatam iam inuen̾at in hĩtare
ut sat nouissima hominis illius
peiora priorib tali enĩ gen̾i hoĩm
qd̾ iam fc̃m est corpꝰ dẏaiboli possĩo
hec ũba ꝯgruere. a cie qua creatus
es tu cum cherubin .i. cum sede dei
que int̾pretatur młtiplicata scĩa
et posuit te in monte sc̃o suo. hoc
est in ecoł̾ia. unde est ⁊ exaucliuit
uentium iapidum uiuoꝵ ambilasti
sine uitio tu in clieb tuis. eo quo die
creatus es tu. donec inuenta sunt
delicca tua in te possunt ailigentiꝰ
ista traccari ut fortassis ostendatur¬

Expanded text:
remissionem omnium peccatorum pauluremissionem omnium peccatorum paululum ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora prioribus et quibus expediebat non cognoscere uiam iusttibus retrorsum reflecti a tradito sibi sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit, cum dicit spiritum nequam exire ab homine et cum aliis septem redire, in domo quam mundatam iam inuenerat intrare, ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. tali enim quod jam factum est corpus diaboli, possunt haec verba congruere, A die qua creatus es tu cum cherub, id est cum sede Dei, quae interpretatur, Multiplicata scientia, et posuit te in monte sancto Dei, hoc est in Ecclesia; unde est, Et exaudivit uentium, lapidum uiuorum, ambulasti sine uitio tu in diebus tuis, ex quo die creatus es tu, donec inuenta sunt delicta tua in te. possunt diligentius ista tractari, ut fortassis ostendant no
Abbreviated transcription (Latin):
modo etiam corpꝰ dẏaboli. eui caput
corpus siguratũ młta dicũtur q̃ ñ tã
capiti qͣm corpori m̃brisq ꝯueniant.
Itaq lucifer qui mane oriebatur. et
cecidit potest intelligi apostataꝵ ge¬
tur ad tenebras amissa luce qͣm porta¬
bat quẽadmod̾ qui ꝯũtuntur ad d̾m
a tenebris ad lucem transeunt .i qͥ
fuert̃ tenebre luo fiunt. Item in si¬
gura principis tỹei ꝑ erechielem ꝓ¬
ph̾am in dỹabolum dẽa intelligunt᷑
tu es signaculum similitudinis et
corona decoris un deliciis ꝑadysi dei
fuisti om̃i lapide p̾cioso ornatus es.
et cet̃a. que non tam in ip̃m princi
pem nequitie qͣm in corpus enis dic.¬
ta ꝯuenuunt. ꝑaradysus añt dc̃a ec
legitur. Ortus ꝯolusus fons signatꝰ
putens aque uiue ꝑadysus cũ frno¬
tu pomoꝵ. inde ceciderunt. uł aꝑta
et corporali seꝑatõne omnes hẽre¬
tici uł occulta et sp̃uali. qͣmuis in
ea corporalit̃ ẽẽ uideantur omnes
conũsi ad uomitum suũ cum post

Expanded text:
modo etiam corpus diaboli, cui caput corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque lucifer, qui mane oriebatur et cecidit, potest intellegi apostatarum getur ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae lux fiunt. Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam in corpus eius dicta conueniunt. paradisus enim dicta est m: hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum. inde ceciderunt uel aperta et corporali separatione omnes haeretici uel occulta et spiritali, quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad uomitum suum cum post
Abbreviated transcription (Latin):
expectanda significatõ ꝓpheticie qͣm
maxĩe hio intuetur dei loqñtis in¬
tentio. neq enĩ frustra et ip̃e adã
maiori quodam instinctu. tũo uo¬
cauit nom̃ mulieris uitam subi¬
ciens eciam qm̃ ista̾ mat̃ om̃im ui¬
uentium. Nam et hoo ñ scͥptoris
narrantis uł affirmantis. s ip̃ius
primi hoĩs ũba intelligenda sunt
ut dic̃et qm̃ hec est mat̃ om̃im ui¬
uentium tanqͣm nominis a se im¬
poĩti cãm inferens cur eam uoca¬
uerit uitam. Et fecit dñs
dd̃ ade et mulieri eius tunicas pel¬
liceas et incluit eos. ⁊ ħ significa¬
tõnis gr̃a fõm est. s tñ fẽm sicut

Expanded text:
expectanda significatio prophetiae, quam expectanda significatio prophetiae, quam maxime hic intuetur dei loquentis intentio. neque enim frustra et ipse Adam miro quodam instinctu tunc uocauit nomen mulieris suae "Uitam", subiciens etiam: quoniam ista est mater omnium uiuentium. nam et haec non scriptoris narrantis uel adfirmantis, sed ipsius primi hominis uerba intellegenda sunt, ut diceret: quoniam haec est mater omnium uiuentium, tamquam nominis a se inpositi causam inferens, cur eam uocauerit "Uitam". Et fecit dominus deus Adae et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et hoc significationis
Abbreviated transcription (Latin):
postea serui ẽẽ ceꝑunt de pena pecai
reꝑiaitur exorta. dixit quidem apłs
ꝑ earitatem seruite inuicem. sed ne¬
qͣnaqͣm elic̾et inuicem dñamini. pos
sunt itaq coniuges ꝑ caritatẽ ser¬
tum hr̃e dñm meruit multer non
natura s culpã qd̾ tñ nisi seruetur
deprauabitur ampbius natura et au¬
gebatur culpa. Dixit ergo
et ad uirum eiꝰ qr auclisti uocem mu¬
ueris tue et eclisti de ligno de quo
p̃ceꝑam tibi de eo solo non edere. ma¬
ledc̃a t̾ra in oꝑib tuis. In tristiciis
edes illam om̃s clies uite tue. spinas
agri In sudore faciei tue edes panẽ
tuum donec conu̾taris in t̃ram ex
qua sumptus es qr t̃ra es et intẽr¬
ram ibis. Hos ẽẽ intͣ labores hũa¬
ni gen̾is quis ignorat : ⁊ qr ñ eeñt
si felicitas que in ꝑadyso fu̾at tene¬
retur. non est utiq dubitantlũ ac ꝑ
hoc eciam ꝓpeie u̾ba hec primitꝰ accĩ¬
ꝑe ne pigeat. seruanda tñ est et

Expanded text:
postea serui esse coeperunt, de poena peccati postea serui esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. dixit quidem apostolus: per caritatem seruite inuicem; sed nequaquam diceret: inuicem dsunt itaque conjuges per charitatem sertum habere dominum meruit mulieris non natura, sed culpa: quod tamen nisi servetur, depravabitur amplius natura, et augebitur culpa. Dixit ergo et ad virum ejus: Quia audisti vocem mulieris tuae, et edisti de ligno, de quo praeceperam tibi de eo solo non edere, maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illam omnes dies vitae tuae, spinas  et edes fenum agri. In sudore faciei tuae edes panem tuum, donec convertaris in terram, ex qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis . Hoc esse in terra labores humani generis quis ignorat? Et quia non essent, si felicitas quae in paradiso fuerat tenerethoc etiam proprie uerba haec primitus accipere ne pigeat. seruanda . tamen est et
Abbreviated transcription (Latin):
Ñ quoq in mulierẽ dei uba sigrrate
et ꝓphecice młto ꝯmolius intelligan¬
tin. uerũptamen quia ñclum pẽpe¬
rat femina nec dolor nec gemitus
ꝑientis nisi ex corpore moctis est q̃
illa p̃cepti transgressione ꝯcepta est.
animaslib quidem etiam tũc m̃bris
sed si homo non pecorisset ñ utiq mo¬
rituris et alio quodam statu felicio¬
re uicturis donec post uitam bñ ge¬
stam in melius mutari m̾erentur si¬
cut iam supra płib locis insinuaui¬
mus. refertur hec pena eum sid ꝓpeie¬
tatem litt̃e nisi qr id qd̾ dc̃m est et
ad uirũ tuũ ꝯu̾sio tua. et ip̃e dñabi¬
tur tui. Uidendũ est quẽadmodum
ꝓprie possit accipi. neq enĩ et ante
pecõm ailit̃ fc̃ãm fuisse decit credere
mulierem nisi ut uir ei dominaret᷑.
et ad eum ip̃a seruiendo ꝯũteretur.
sed recte potest accipi hanc seruitutẽ
significatam que cuniꝰdam conclitõis
est potius qͣm dilectõnis ut etiã ip̃a
talis seruitus qua hor̃es hominib

Expanded text:
in mulierem dei uerba figurate ac prophetice multo commodius intelleguntur. uerum tamen. quia nondum pepererat femina nec dolor et gemitus parientis nisi ex corpore mortis est, quae illa praecepti transgressione concepta est, animalibus quidem etiam tunc membris, sed si homo non peccasset, non utique morituris et alio quodam statu feliciore uicturis, donec post uitam bene gestam in melius mutari mererentur, sicut iam supra pluribus locis insinuauimus, refertur haec poena et ad proprietatem litterae, nisi quia id, quod dictum est: et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur, uidendum est, quemadmodum proprie possit accipi. neque enim et ante peccatum aliter factam fuisse decet credere mulierem, nisi ut uir ei dominaretur et ad eum ipsa seruiendo conuerteretur. sed recte accipi potest hanc seruitutem significatam, quae cuiusdam condicionis est potius quam dilectionis, ut etiam ipsa talis seruitus, qua homines hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
tum est. nam in hiis u̾bis tempta¬
tor ille describitur qualis generi
hũano futurꝰ eẽt. od̾ genus nũa¬
num ꝓpagari tũc cepit qñ hec in
dẏabolum est tanqͣm in serpentem
ris ꝯpositis accipienda sunt et in
iltis duob adũsus manicheos ecli¬
tis libris de genesi qͣntum potuimꝰ
dissernimus et si quid diligentius
ꝯgruentius alias potu̾imus deus a¬
derit ut efficiamus nũo tñ nr̃a in¬

Expanded text:
tum est: nam in his verbis tentatum est: nam in his verbis tentator ille describitur, qualis generi humano futurus esset; quod genus humanum propagari tunc coepit, quando haec in diabolum est tanquam in serpentem ris expositis accipienda sint, et in illis duobus adversus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus disseruimus, et si quid diligentius et congruentius alias potuerimus, Deus aderit ut efficiamus: nunc tamen nostra in
Abbreviated transcription (Latin):
te ⁊ mulierem. ⁊ int̃ semen turũ et
semen illius ip̃a tibi seruabit caput.
et tu seruabis eius calcaneum tota
ista sĩa figurata est. nec aliud deb
ei scriptoris fides narratõnis q u̾i¬
tas nisi ne illam dc̃am fuisse dubi¬
temus. qd̃ enim poĩtum est. ⁊ dixit
dñs ds̃ serpenti uerba sola scͥbentis
sunt ⁊ hec exigenda sunt ꝑ ꝓprieta¬
tem. hoc eig̃o uere dc̃m est serpenti
iam cec̾a uerha dei sunt que lib̾o
iectoris intellc̃iri relinqñtur uteũ
ꝓprie an figurate accrpi debeant. sic̃
in exorelio uoluminis huiꝰ nr̃i pͥlo¬
cuti sumus. ꝓinde qd̾ serpens cur
hoo fec̃it ñ est int̾rogatus potest in¬
deri: qd̾ non ip̃e utiq id in sua na¬
turã uoluntate fec̃at. s dẏabolus
de ilło. ⁊ ꝑ illum et in illo fu̾at oꝑa¬
tus qui iam ex peoco impietatis et
suꝑbie sue igni ⁊estinatus fu̾at sem¬
piterno nũc ergo qd̾ serpenti d̾r. et
ad eum qui ꝑ serpentem oꝑatus ẽ
utiq refertur proculclubio figura¬

Expanded text:
te et mulierem, et inter semen tuum et semen illius. Ipsa tibi servabit caput, et tu servabis ejus calcaneum. Tota ista sententia figurata est, nec aliud debet ei scriptoris fides narrationisque veritas, nisi ne illam dictam fuisse dubitemus. Quod enim positum est, Et dixit Dominus Deus serpenti, verba sola scribentis sunt; haec exigenda sunt per proprietatem. Hoc ergo verum est, dictum est serpenti. Jam caetera verba Dei sunt, quae libero lectoris intellectui relinquuntur utrum proprie an figurate accipi debeant, sicut in exordio voluminis hujus nostri praelocuti sumus. Proinde quod serpens, cur hoc fecerit non est interrogatus, potest videri quod non ipse utique id in sua natura et voluntate fecerat; sed diabolus de illo et per illum et in illo fuerat operatus, qui jam ex peccato impietatis ac superbiae suae igni destinatus fuerat sempiterno. Nunc ergo quod serpenti dicitur, et ad eum qui per serpentem operatus est utique refertur, procul dubio figura
Abbreviated transcription (Latin):
iss aliquid aliud. cum uid̾et ille be¬
fliam siue mulierẽ siue aquas siue
quid huiꝰ. s scio ĩqͥt hoĩem raptum
usq in c̾cium celum. qd̾ si sp̃ualem
ymaginẽ corꝑali sile̾m celũ appellare
uoluiss. sit̃ erat ⁊̃ ymago corꝑis eiꝰ

Expanded text:
 aliquid aliud, cum videret ille bestiam, sive mulierem, sive aquas, sive quid ejusmodi : sed, Scio, inquit, hominem raptum usque in tertium coelum. 10. Quod si spiritualem imaginem corporali similem coelum appellare voluisset, sic erat
Abbreviated transcription (Latin):
diret uiro. ⁊ ambo deo. et clixit dñs
deus mulieri quid hoo fecisti. et dyẽ
mulier. serpens secluxit me et man¬
duoaui. nec ista confitetur pocẽm. s
in alt̾um refert. imꝑi sexu pari fa ssi¬
stu. ex hiis tam̃ natus est. nec eos
inuitatus est s plane płib malis
excercitatꝰ qui dixit et dicet usq ad
t̾minũ scłi. ego dixi dñe miserere
mei. sana aĩam meam q pecoani
tibi. Qnͣto melius sic et isti. s ad¬
huc ceruices pecc̃oꝵ ñ consid̾at dñs.
restabant labores. dolores mortes et
om̃is ꝯtritio scłi. et gra dei qua tpẽe
oportuno subuenit om̃ĩb quos af¬
flictos docuit nõ de seip̃is presuie
duoaui. quasi cuniꝰquam suasio p̃cep¬
to dei debu̾it anteponi. Et di¬
xit dñs d̾s serpenti. qr fecisti hoo. ma¬
ledictus ab omnib pecorib ⁊ bestiis¬

Expanded text:
bo deo. Et dixit dominus deus mulieri: quid hoc fecisti? et dixit mulier: serpens seduxit me, et manducaui. nec ista confitetur peccatum, sed in alterum refert inpari sexu, pari fastu. ex his tamen natus est nec eos imitatus est. sed plane pluribus malis exercitus, qui dixit et dicet usque ad terminum saeculi: ego dixi: domine, miserere mei; sana animam meam, quoniam peccaui tibi. quanto melius sic et isti! sed adhuc ceruices peccatorum non conciderat dominus. restabant labores, dolores, mortes et omnis contritio saeculi et gratia dei, qua tempore oportuno subuenit hominibus, quos adflictos docuit non de se ipsis debere , et manducaui: quasi cuiusquam suasio praeto dei debuerit anteponi. Et dixit dominus deus serpenti: quia fecisti hoc, maledictus tu ab omnibus pecoribus et
Abbreviated transcription (Latin):
in illo ꝓpt̾ ꝑuersam et inuidam uolũ¬
tatem decipiendi cupiditas: ñ nisi ꝑ
illud aĩal potuit: ꝑ qd̃ posse ꝑmissus
est nocentli enĩ uoluntas potest esse
a suo quoq aĩo praua. ñ est aũt po¬
testas nisi a deo ⁊ obhoc aodita alta¬
q iusticia. qm̃ nõ est iniquitas apud
d̾m. Si ergo q̃ritur curd̾s tẽp¬
tari ꝓmiserit hoĩem quem tẽptato¬
ri ꝯsensurũ ẽẽ p̾soiebat altitudĩem
quidem consilii eius penetrare ñ pos¬
sum et longe supͣ uires meas hoc eẽ
confiteor. est ergo aliqua causa fortas¬
sis occultior que meliorib sanctõrib¬
q reseruatur ilius gr̃a potius qͣm

Expanded text:
in illo propter peruersam et inuidam uolunin illo propter peruersam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas nisi a deo et hoc abdita altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud deum. Si ergo quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem. quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse confiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior. quae melioribus sanctioribusque reseruatur illius gratia potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
pientissimũ eum redoid̾at omniũ
bestiaꝵ sod̾m aĩam uiuam ioratõ¬
nalemq uiuentiũ. abusione quippe
nominis ita sapĩa d̾r. in malo ꝙ̃pad¬
modum in bono astutia cum ꝓprie
magisq usitate in latina dum tn¬
xat lingua sapientes laudabłiter ap¬
pellentur astuti. aũ malecordati in¬
telligantur: uñ ñ nlłi sicut impletis¬
q codicib inuenimꝰ ad usum latine
locutõnis ñ u̾bum s potius sñĩam
tͣnfferentes austutõrem om̃ib besti¬
is istum serpentem qͣm sapientio¬
rem dic̃e maluerunt. quid aũt hẽ¬
at ebrea ꝓprietas utrũ illic in ma-¬
lo ñ abisiue s ꝓprie possint dici
et intelligi sapientes uideunt. qui
ad malum ñ ad bonũ et dñs dicit
sapientõres eẽ filios sol̃i filiis lu¬
cis. ad consulentlum oͥmet in postum
qͣmuis fraude ñ iure. Neo
sane debemus opinari qd̵̃ serpentem
sibi ꝑ quem temptaret ꝑsuaderet q
pecõm dỹabolus elig̃et sed cum esset

Expanded text:
pientissimum eum reddiderat omnium pientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animam vivam irrationalemque viventium? Abusione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia; cum proprie magisque usitate in latina duntaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur, astuti autem male cordati intelligantur. Unde nonnulli, sicut in plerisque codicibus invenimus, ad usum latinae locutionis, non verbum, sed potius sententiam transferentes, astutiorem omnibus bestiis istum serpentem, quam sapientiorem dicere maluerunt. Quid autem habeat hebraea proprietas, utrum illic in malo, non abusive, sed proprie possint dici et intelligi sapientes, viderint qui ad malum, non ad bonum; et dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis ad consulendum sibimet in posterum quamuis fraude, non iure. Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi. per quem temtaret persuaderetque peccatum, diabolus elegerit; sed cum esset
Abbreviated transcription (Latin):
tur iam in corpore indbedientie ho¬
minũ iustissimo reciprocata in obedi¬
entia m̃broꝵ tumltũ mors ꝯcepta u̾sa¬
ret Nonclum erant tales adam et
ena cum ambo mudi eeñt ⁊̃ ñ ꝯfun¬
debantur. Serpens aũt erat
ibi prudentissimꝰ quidem s omĩum
bestiaꝵ que erant suꝑ t̾ram quas fe¬
c̃at dominꝰ deus. Tuanslato enim ũ¬
bo dc̃m est prndentissimꝰ us sicut płes
latini coclices hñt sapientissimꝰ non
ꝓprio quo in bonum accrpi solet sa¬
nalis tanqͣm si sapientes .s. apes ⁊̃
formitas q dicamiis. pp̃ oꝑa uelut
initantia sapĩam qͣiquam iste ser-¬
pens nõ urratõnali anima sua. sed
alieno iam sp̃u .i. dẏabolico posset sa¬
pientissimꝰ dici omĩm bestiaꝵ qͣntũ¬
lib enim p̾uaricatores angłi de su¬
ꝑnis sedib sue ꝑũsitatis et suꝑbie
stinctn dẏabolus iam implens serpẽ¬
tem eiq suũ sp̃m miscens eo more qͦ
uates demonioꝵ implere solẽt sa¬

Expanded text:
tur, iam in corpore inoboedientium hotur, iam in corpore inoboedientium hominum iustissimo reciprocatu inoboedientium membrorum tumultum mors concepta uersaret. nondum erant tales Adam et Eua, cum ambo nudi essent et non confunderentur. Serpens autem erat ibi prudentissimus quidem, sed omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat dominus deus. translato enim uerbo dictum est ,,prudentissimus" uel, sicut plures latini codices habent, sapientissimus", non proprio, quo in bonum accnalis; tanquam si sapientes apes etiam formicasque dicamus, propter opera velut imitantia sapientiam. Quanquam iste serpens non irrationali anima sua, sed alieno jam spiritu, id est diabolico, posset sapientissimus dici omnium bestiarum. Quantumlibet enim praevaricatores angeli de supernis sedibus suae perversitatis stinctu diabolus jam implens serpentem, eique suum spiritum miscens, eo more quo vates daemoniorum implere solet, sa
Abbreviated transcription (Latin):
litterã nisi absurde ñ possit intelligi.
ꝓtul dubio figͤate dcm̃ ob aliꝙͣ significa¬
tõem accipi d: dictum tam̃ esse dubi¬
tare fas non est. Hoc enim fide nar¬
ratoris et pollicitatione exposito¬
ris exigitus. Erant
ergo ambo nucli u̾m est omĩno nu¬
da erant corpora eluoꝵ hoĩm in ꝑa¬
dẏso ꝯũsantiũ nec pudebat eos.
quid enim pud̾et. qñ nlłam legem
senserant in m̃bris suis repugnã¬
toem legi mentis sue que illos pe¬
na pec̃ci post ꝑpecratõem p̃uarica¬
tõnis secuta est usurpante inobe¬
dientia ꝓhibitum et iusticia pu¬
mente ꝯmissum. qd̃ añqͣm fieret. mi¬
di erant ut dẽm est ⁊ ñ confundeban¬
tur. Nullus erat motus in corpore
cui u̾e condra deberetur nicħ putabãt
uelanclum. qr nicħ senserant refrenã¬
dum quẽ admodum ꝓpagaturi filios
iam antea clisputatũ est. ñ tñ eo mͦ
credendum est quo ꝓpagauerunt post¬
ea qͣm crimen admissum p̃dc̃a ultio
consecuta est cum peiusqͣm moreren¬

Expanded text:
t intellegi, procul dubio figurate dictum ob aliquam significationem accipi debet; dictum tamen esse dubitare fas non est . hoc enim a fide narratoris et pollicitatione expositoris exigitur., Erant ergo ambo nudi: uerum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conuersantium. nec pudebat eos: quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetrationem praeuaricationis secuta est usurpante inoboedientia prohibitum et iustitia puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur; nullus erat motus in corpore, cui uerecundia deberetur; nihil putabant uelandum, quia nihil senserant refrenandum. quemadmodum propagaturi filios, iam antea disputatum est; non tamen eo modo credendum est, quo propagauerunt, posteaquam crimen admissi praedicta ultio consecuta est, cum, priusquam moreren
Abbreviated transcription (Latin):
et̃num. deinde iam exꝑtus quid male
inquit in uoluntate tua p̃stitisti deco¬
ri meo iuetutem. aũtisti antẽ faciem
tuam a me: et feũs sum conturbatus.
s sine illud de hoc homine siue dea¬
uo dc̃m sit extollenti se tñ anime et
nimium tanqͣm de ꝓpria uirtute
pͥsidenti etiam exꝑimento pene sue¬
rat demonstrandum qͣm ñ bñ se hẽ¬
at facca natura si a faciente recesse¬
recedenti bonũ est. quia et qui gau¬
dent in mortiferis uoluptatib esse
dolorum timore non possunt. et qͥ
omnino malum desertõnis sue sõ¬
bie maiore stupore ñ sentiunt aliis
qui hoc disc̾nere nouerunt miserio¬
res ꝓrsus apparent ut si nolunt re¬
ciꝑe mecdicinam talia deuitando.
ualeant ad exemplum quo possint
talia deuitari. Sic̃ .n. iacobꝰ apostolus

Expanded text:
aeternum. deinde iam expertus, quid mali aeternum. deinde iam expertus, quid mali ine, inquit, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem; auertisti autem faciem tuam et factus sum conturbatus. sed sine illud de hoc homine siue de alio dictum sit, extollenti se tamen animae et nimium tamquam de propria uirtute praefidenti etiam experimento poenae fuerat demonstrandum, quam non bene se habeat facta natura, si a faciente recesserecedenti bene est, quia et qui gaudent in mortiferis uoluptatibus esse sine dolorum timore non possunt et qui omnino malum desertionis suae maiore superbiae stupore non sentiunt aliis, qui haec discernere nouerunt, miseriores prorsus adparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi, ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
laualis futurũ fuisse hoĩem. si pp̃ eñ¬
bñ posset uiũe. q nemo male uiu̾e
suad̾e̾t cum etiam in natura posse
et in potestate ht̃. uelle nõ consentire
suadenti. adiimuante tñ illo qui suꝑbis
resistit hũilib aũt dat gr̃am cur
itaq temptari non sineret qͣm con¬
sensurum esse ip̃e psciebat cum id
fc̃urus eẽt ꝓpria uoluntate ꝑ culpã
⁊ orlinandus eẽt illius equitate ꝑ
penam ut etiã sic oftend̾et anime
suꝑbe ad erutitõem futuroꝵ sc̃oꝵ
quam recte ip̃e ut̾etur animaꝵ uo¬
luntatib etiam malis cum ille ꝑũ¬
se ut̾entur naturis bonis.
Nec arbitrandũ qd̾ eẽt hoĩem deieo¬
turus iste temptator isi p̾cessit ĩ
aĩa hoĩs q̃dam elatio ꝯprim̃da: ut ꝑ¬
hũiliatõem pec̃oi qͣm de se falso pre¬
sumpserit disceret. u̾issime quippe
dc̃m est ante ruinam exaltatur coe
et ante głiam hũiliatur ⁊ huiꝰ forte
hominis uoꝵ est in psalmo. ego lixi
in habundantia mea: non mouebor ĩ

Expanded text:
udis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere. quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire suadenti adiuuante tamen illo. qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. cur itaque temtari non sineret, quem consensurum esse praesciebat, cum id facturus esset propria uoluntate per culpam et ordinandus esset illius aequitate per poenam, ut etiam . sic ostenderet animae superbae ad eruditionem futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis bonis? Nec arbitrandum est, quod esset hominem deiecturus iste temtator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio conprimhumiliationem peccati quam de se falso praesumpserit, disceret. Verissime quippe dictum est: Ante ruinam exaltatur spiritus, et ante gloriam humiliatur . Sic autehominis uox est in psalmo: ego dixi in abundantia mea: non mouebor in