comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
academicis nouis uarro adhibuit quib incerta sunt omia.
omnino ciuitas dĩ talẽ dubitationẽ tanquã dementiã
detestatur. habens de reb quas mente atq ratione com¬
prchendit etiã si paruã ꝓpter corpus corruptibile qđ
atgrauat animã. qm̃ sicut dicit apłis exc parte scimus.
tamen certissimã scientiã: creditq sensib in reicuiusq
euidentia quib ꝑcorpus animꝰ utitur. qm̃ miscrabilius
fallitur qui nũquã putat eis cẽ credendũ. Credit etiã
scripturis scĩs & ueterib & nouis quas canonicas appella¬
mus: unde fides ipsa concepta est ex qua iustus uiuit.
ꝑ quã sine dubitatione ambulamꝰ: quãdui peregrinam᷑
a dño. Qua salua atq certa: de quibusdã reb quas neq
sensu neq ratione ꝑcipimꝰ. neq nob̃ ꝑseripturã canonicã
claruerunt: neq ꝑtestes quib ñ credere absurdũ est in
nrãm noticiã ꝑuenerunt. sine iusta reprehensione dubi

Expanded text:
Academicis novis Varro adhibuit, quibus incerta sunt omnia, Academicis novis Varro adhibuit, quibus incerta sunt omnia, omnino civitas Dei talem dubitationem tanquam dementiam detestatur, habens de rebprehendit, etiamsi paruam propter corpus corruptibile, quod adgrauat animam quoniam, sicut dicit apostolus, ex parte scimus, tamen certissimam scientiam, creditque sensibus in rei cuiusque euidentia, quibus per corpus animus utitur, quoniam miserabilius fallitur, qui numquam putat eis esse credendum: credit etiam scripturis sanctis et ueteribus et nouis, quas canonicas appellamus, unde fides ipsa concepta est, ex qua iustus uiuit; per quam sine dubitatione ambulamus, quamdiu peregrinamur a Domino; qua salua adque certa de quibusdam rebus, quas neque sensu neque ratione percepimus neque . nobis per scripturam canonicam claruerunt nec per testes, quibus non credere absurdum est, in nostram notitiam peruenerunt, sine iusta reprehensione dubit
Abbreviated transcription (Latin):
& de reb ad mortalẽ hominũ naturã ꝑtinentib: huma¬
narũ uoluntatũ cõpositionẽ quantũ salua pietate ac
religione concedit᷑ cuetur atq appetit: eãq terrenã
pacẽ refert ad celestẽ pacẽ. quȩ uere ita pax est. ut ratio.¬
nalis dũtaxat creacurȩ sola pax habenda atq dicenda sit:
ordinatissima scilicet & concordissima societas fruendidõ.
& inuicẽ indõ. Quo cũ uentũ fuerit: non erit uita mor¬
talis. sed plene ceiteq uitalis. Nec corpus animale. qđ
dũ corrũpit᷑ aggrauat animã: sed spirit᷑ale sine ulla in¬
digentia ex om̃i parte subditũ uoluntati. Hanc pacem
dũ pcregrinatur infide habet. atq ex hac fide iuste
uiuit: cũ ad illã pacẽ adipiscendã refert quicqͥd bonarũ
actionũ gerit erga dm̃ & ꝓximũ: qm̃ uita ciuitatis utiq
socialis est. Qđ autẽ attinet ad illã differentiã quã de¬

Expanded text:
et de rebus ad mortalem hominum naturam pertinentibus humaet de rebus ad mortalem hominum naturam pertinentibus humanarum uoluntatum conpositionem. quantum salua pietate ac religione conceditur, tuetur adque adpetit eamque terrenam pacem refert ad caelestem pacem,: quae uere ita pax est, ut rationalis dumtaxat creaturae sola pax habenda adque dicenda sit, ordinatissima scilicet et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo; quo cum uentum erit, non erit uita mortalis, sed plane certeque uitalis nec corpus animale, quod, dum corrumpitur, adgrauat animam, sed spiritale sine ulla indigentia ex omni parte subditum uoluntati. Hanc pacem, dum peregrinatur in fide, habet adque ex hac fide iuste uiuit, cum ad illam pacem adipiscendam refert quidquid bonarum actionum gerit erga Deum et proximum, quoniam uita ciuitatis utique socialis est. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
seret: factũ est ut religionis leges cũ terrena ciuitate non
posse̾t habere cõmunes ꝓq e his abea dissentire haberet
necesse atq oneri eẽ diuersa sentientib eoꝵq iras &odia
& ꝑsecutionũ impetus sustinere: nisi cũ animos aduersan¬
tium aliquando terrore suȩ multitudinis & sc̃ꝑ diuino
adiutorio ꝓpulsaret. Hȩx ergo celestis ciuitas dũ pere¬
grinat᷑ interra. ex om̃ib gentib ciues euocat: atque in
omnib linguis pcregrinã colligit societatt̃. non curans
quic qͥd inmorib legib institutisq diuersũ est quib
pax terrena uel conquirit᷑ uł tenetur: nichil eoꝵ rescin.¬
dens nec destruens immo etiã seruans ac sequens. qđ licet
diuersũ indiuersisnationib ad unũtam̃ cundẽq finem
terrenȩ pacis intenditur: si religionẽ qua unꝰ sũmus ac
uerus ds̃ colendus docet᷑ non impedit. Utitur ergo etiam
cęlestis ciuitas in hac sua peregrinatione pace terrena:

Expanded text:
seret: factum est, ut religionis leges cum terrena ciuitate non posset habere communes proque his ab ea dissentire haberet necesse adque oneri esse diuersa sentientibus eorumque iras et odia et persecutionum inpetus sustinere, nisi cum animos aduersantium aliquando terrore suae multitudinis et semper diuino adiutorio propulsaret. Haec ergo caelestis ciuitas dum peregrinatur in terra, ex omnibus gentibus ciues euocat adque in omnibus linguis peregrinam colligit societatem, non curans quidquid in moribus legibus institutisque diuersum est, quibus pax terrena uel conquiritur uel tenetur. nihil eorum rescindens uel destruens, immo etiam seruans ac sequens, quod licet diuersum in diuersis nationibus, ad unum tamen eundemque finem terrenae pacis intenditur, si religionem, qua unus summus et uerus Deus colendus docetur. non inpedit. Utitur ergo etiam caelestis ciuitas in hac sua peregrinatione pace terrena
Abbreviated transcription (Latin):
peccato. si id sibi non defendendo prȩposuerit: sed
Poenitendo subiecerit. Alioquin & illi serui & domi¬
nanti: si patrociniũ adhibuerit accedenti. Sed ut
peccatũ intelligatur concupiscentia ipsa carnalis de
qua dicit apł̃s. caro concupiscit aduersus sp̃m. incuiꝰ
carnis fructib & inuidiã cõmemorat. qua utiq cain
stimulabat᷑ & accendebat᷑ in fr̃is exitiũ: bene subaudit᷑
erit. idest ad te enĩ conuersio eius erit: & tu domina.¬
beris illius. Cũ enĩ cõmota fuerit pars ipsa carnalis
quam peccatũ appellat apłs ubi ait. non ego operor¬
illud sed qđ in habitat in me peccatũ. quã partẽ
animi etiã philosophi dicunt eẽ uitiosã. non quȩ
mentẽ debeat trahere sed cui mens debeat ĩꝑare.

Expanded text:
peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit proposuerit, sed peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit proposuerit, sed poenitendo subjecerit. Alioquin et illi serviet dominanti, si patrocinium adhibuerit accidenti. Sed ut peccatum intelligatur concupiscentia ipsa carnalis, de qua dicit Apostolus: Caro concupiscit adversus spiritum. In cujus carnis fructibus et invidiam commemorat, qua utique Cain stimulabatur et accendebatur in fratris exitium, bene subaudiatur subauditur erit, id est ad te enim conversio ejus erit, et tu dominaberis illius; cum enim commota fuerit pars ipsa carnalis quam peccatum appellat Aposillud, sed quod habitat in me peccatum — quam partem animi etiam philosophi dicunt esse uitiosam, non quae mentem debeat trahere, sed cui mens debeat impe
Abbreviated transcription (Latin):
cum ds̃ locutus eẽt ad cain .eo more quo cũ pͥmis
hominib ꝑ creaturam subiectã uelut eoꝵ socius
forma congrua loquebat᷑. quid ei ꝓfuit: Non ne
conceptũ scdus innecando fratre etiã post uerbũ
diuine ad monitionis impleuit: Nam cũ sacrificia.
discreuisset amboꝵ. in illius respiciens. huius despi-¬
ciens. qdđ non dubitandũ est potuisse cognosci signo
aliquo attestante uisibili. & hoc ideo fecisset ds̃
quia mala erant opera huius. frĩs uero tius bona:
contristatus est cam ualde. & concidit facies eius:
Sic enĩ scriptũ est. Et dixit dñs ad cam. Quare
tristis fictus es & quare concidit facies tua: Nonne
si recte offeras. recte autẽ non diuidas peccasti.:
Quiesce: Adte enĩ conuersio eius: & tu domina.¬
beris illius. In hac admonitione uel monitu quã
d̃ ꝓtulit ad cam.: illud quidẽ qđ dictũ est nonne
sirecte offeras recte autẽ non diuidas peccasti.

Expanded text:
cum Deus locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis cum Deus locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis hominibus per creaturam subiectam uelut eorum socius forma congrua loquebatur, quid ei profuit? Nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post uerbum diuinae admonitionis ao inpleuit? Nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius despiciens, quod non dubitandum est potuisse cognosci signo aliquo adtestante uisibili, et hoc ideo fecisset Deus, quia mala erant opera huius, fratris uero eius bona: contristatus est Cain ualde et concidit facies eius. Sic enim scriptum est: Et dixit Dominus ad Cain: Quare tristis factus es et quare concidit facies tua? Nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis illius. In hac admonitione uel monitu, quem Deus protulit ad Cain, illud quidem quod dictum est: Nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti?
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃. ea parte pugnet contra alterũ: qua etiã contra
semet ipsũ. Et in uno quippe homine caro con.¬
cupiscit aduersus sp̃m: sp̃s autẽ aduersus carnẽ:
Concupiscentia autẽ spiritalis. contra alterius¬
potest pugnare carnalẽ: uł concupiscentia carnalis
contra alterius spiritalẽ. sicut inter se pugnant
boni & mali. Uel certe ipsȩ concupiscentiȩ carnales
interse duoꝵ bonoꝵ nondũ utiq ꝑfectoꝵ. sicut int̃
se pugnant mali & boni: donet coꝵ quicurantur¬
adustima uictoriã sanitas ꝑducat᷑ Languor.ẽ. qͥppe .G. ca.
ste idest illa in oboedientia. de qua in libro quartode.¬
cimo disserumꝰ primȩ inoboedientiȩ suppliciũ: et
idco ñ natura sed uitiũ. ꝑpter qđ dicitur ꝓficientib
bonis: & exx fide in hac peregrinatione uiuentibus:
Inuicẽ onera uiã portate: & sic adimplebitis legẽ xp̃i
Item alibi dlicit᷑ Corripite inquietos. consolamini

Expanded text:
ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semet ipsum; et in uno quippe homine caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem. Concupiscentia ergo spiritalis contra alteriuspotest pugnare carnalem uel concupiscentia carnalis contra alterius spiritalem, sicut inter se pugnant boni et mali; uel certe ipsae concupiscentiae carnales inter se duorum bonorum, nondum utique perfectorum, sicut inter se pugnant mali et mali, donec eorum, qui curanturultimam uictoriam sanitas perducatur. CAPUT VI. De ste, id est illa inoboedientia, de qua in libro quarto decimo disseruimus, primae inoboedientiae supplicium, et ideo non natura, sed uitium; propter quod dicitur proficientibus bonis et ex fide in hac peregrinatione uiuentibus: In uicem onera uestra portate, et sic adinplebitis legem Christi; item alibi dicitur: Corripite inquietos, consolamini
Abbreviated transcription (Latin):
a fratre: sed inuidentia illa diabolica qua inuident
bonis mali nulla alia causa. nisi quia illi boni sunt: illi
mali. Nullo enĩ modo fit minor accedente seu ꝑma¬
nente consortt possessio bonitatis: immo possessionẽ
bonitatis quanto latius tanto cor cordius indiuidua
socioꝵ possidet caritas: Non habebit deniq istã
possessionẽ qui eã noluerit habere cõmunẽ: et
tanto eã repperiet ampliorẽ. quanto amplius sibi
potuerit amare consortẽ. Illud igitur qđ inter
remũ & romulũ exortũ est: quẽ ad modũ aduersꝰ
scipsam terrena ciuitas diuidat᷑ ostendit. Quod
autẽ inter cam & abel: inter duas ipsas ciuitates
dĩ & hominũ inimicitias demonstrauit. Pug¬
nant ergo inter se mali & mali: itẽ pugnant int̃
se mali & boni. Boni uero & boni si ꝑfecti sunt:
inter sẽ pugnie non possunt. ꝑficientes autẽ¬
quȩ a nondũ ꝑfecti. ita possunt : ut bonus qͥsq ex

Expanded text:
a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis, immo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius indiuidua sociorum possidet caritas. Non habebit denique istam possessionem, qui eam noluerit habere communem, et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur, quod inter Remum et Romulum exortum est, quem ad modum aduersus se ipsam terrena ciuitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et mali; item pugnant inter se mali et boni: boni uero et boni, si perfecti sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque
Abbreviated transcription (Latin):
pondit Nam & illic sicut ipsũ facinus qͥdã pocta
cõmemorauit illoꝵ: frat̃no primi maduerunt
sanguinc muri. Sic enĩ condita est roma. quando oe.¬
cisũ temũ afrc̃ romulo romana testatur historia.
nisi qđ isti terrenȩ ciuitatis ambo ciues erant. ambo
głam de romanȩ rei publicȩ institutione quȩrebad:
sed ambo eam tantã quantã si unus eẽt habere non
poterant. Qui enĩ uolebat dominando gloriari:
minus utiq dominaret᷑ si eius potestas uiuo c̃soite
minueret᷑. Ut ergo totã dominationẽ haberet unꝰ.
ablatus est socius: & scelere creuit in peius. qđ in¬
nocentia minus eẽt melius. Hii autẽ fr̃s caim et
abel non habebant ambo inter se similẽ rerũ ter.¬
renarũ cupiditatẽ. nec in hoc alter alteri inuidit.
qđ cius dominatus fieret angustior qui alterum
occidit. si ambo dominarent᷑: Abel quippe non
quȩrebat dominationẽ in ea ciuitate quȩ c̃debat᷑

Expanded text:
pondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta pondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant. Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur
Abbreviated transcription (Latin):
Quando autẽ uincunt qͥ causa iustiore pugnabant.
quis dubitet gratulandã ẽẽ uictoriã. & ꝓuenisse
optabilẽ pacem : Hȩc bona sunt: & sine dubio dĩ
bona sunt. Sedsi negletus meliorib quȩ ad suꝑnã
ꝑtinent ciuitatẽ ubi erit uictoria mȩt̃na & sũma
pace secura. bona ista sic concupiscunt᷑ ut ueltius:
sola eẽ credant᷑. uł his quȩ meliora creduntur uiꝰ
amplius diligant᷑: necesse est miscria consequatur.
& quȩ inerat augeatur. Primus itaq fuit terrenȩ
ciuitatis conditor: fratricida. Nam suũ frẽm ciuem¬
ciutatis eteriꝙ uibac terra peregrinantẽ: inuiden:¬
tia uictus occidit. Undo mirandũ non est qđ tantopost
inea ciuitate condenda quȩ fuerat huius terrenȩ ciui¬
tatis de qua loquimur caput futura. & tã multis gen¬
tib regnatura: huic primo exẽplo & ut greci ap¬
pellant arcħ ectipo quȩlã sui generis imago res¬

Expanded text:
Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in aeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est miseria consequatur et quae inerat augeatur. CAPUT V. ciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuemuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago res
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ uictrix gentiũ. cũ sit captiua uitioꝵ. Et si quidẽ
cum uicerit suꝑbius extollit᷑ etiã mortifera: si uero
conditionẽ cogitans casusq cõmunes magis quȩ ac¬
cidere possunt aduersis angitur. quã eis quȩ ꝓue.¬
nerint sccundis reb inflatur : tantũ modo mortalis
est ista uictoria. Neq enĩ semꝑ clominari poterit
ꝑmanendo: eis quos potuerit subiugare uincendo:
Non autẽ recte dicitur eabona non eẽ quȩ c̃cupiscit
hȩc ciuitas: quando est & ipsa in suo humano ge.
nere melior. Concupiscit enĩ terrenã quandã pro
rebus infimis pacẽ. Ad eam nãq desiderat ꝑueni¬
re bellando: qm̃ siuicerit & qui resistat non fuerit.
pax erit: quã non habebant partes inuicẽ aduersan.¬
tes. & ꝓ his reb quas simul habere ñ potuerant infe.¬
lici egestate certantes. Hanc pacẽ requirunt laboriosa
bella: hanc adipiscit᷑ quȩ putat᷑ gloriosa uictoria:

Expanded text:
esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, esse uictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, superbius extollitur, etiam mortifera; si uero condicionem cogitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando esnere melior. Concupiscit enim terrenam quandam pro rebus infimis pacem; ad eam namque desiderat peruenire bellando; quoniam si uicerit et qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria.
Abbreviated transcription (Latin):
per hoc iure damnata. nichil uerȩ felicitatis inposte.
rũ merebatur. Rette igitur significat isa ac ꝑ repro.¬
missionẽ natus filios grãe. ciues ciuitatis libere. socios
pacis eternȩ: ubi sit non amor ꝓpriȩ ac priuatȩ quo¬
dã modo uoluntatis. sed cõmuni eodẽq immutabili
bono gaudens. atq ex multis unũ cor faciens: id cst
ciuitas quȩ sempit̾na nonerit. Nẽq enĩ cũ in extremo
supplicio damnata fuerit iã cuutas erit: hic habet
bonũ suũ cuius societate lȩtatur. qualis eẽ de talib
rebus lȩcicia potest. Et qm̃ non est tale bonũ ut¬
nullas angustias faciat amatorib suis: ideo ciuitas
ista aduersus seipsã plerũq diuidit᷑ litigando. bellan.¬
do. atq pugnando: & aut mortiferas. aut certe mor.¬
tales uictorias requirendo. Nam ex quacũq sui parte
aduersus alterã sui partẽ bellando surrexerit: quȩrit

Expanded text:
per hoc iper hoc irum merebatur. Recte igitur significat Isaac per repromissionem natus filios gratiae, cives civitatis liberae, socios pacis aeternae, ubi sit non amor propriae ac privatae quodammodo voluntatis, sed communi eodemque immutabili bono gaudens, atque ex multis unum cor faciens, id est civitas, quae sempiterna non erit neque enim cum in extremo supplicio damnata fuerit, jam civitas erit, hic habet bonum suum, cujus societate laetatur, qualis esse de talibus rebus laetitia potest. Et quoniam non est tale bonunullas angustias faciat amatoribus suis, ideo ciuitas ista aduersus se ipsam plerumque diuiditur litigando, bellando adque pugnando et aut mortiferas aut certe mortales uictorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte aduersus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit
Abbreviated transcription (Latin):
utero alieno. Natus est ergo ismahel sicut nascunt᷑
homines ꝑmixtione sexus utriusq: usitata lege
naturȩ. Ideo dictum ẽ. scđm carnẽ: non qđ ista be.¬
neficia di non sint aut non illa operet᷑ ds̃. cuius
opifex sapientia attingit sicut scriptũ est a fine
usq ad finẽ fortiter. & disponit om̃ia suauiter:
sed ubi significandũ fuerat dĩ donũ qđ in debi¬
tum hominib gratis grã largiretur. sic oportuit
dari filiũ. quẽ ad modũ naturȩ non debebat᷑ excur¬
sibus. Negat enĩ natura iam filios tali cõmixtione
maris & feminȩ. qualis eẽ poterat abrahȩ & sare
in illa iã ȩtate etiã mulieris accedente sterilitate:
que nec tunc parere potuit. quando non ȩtas foc¬
cunditati sed ȩtati foccũditas defuit: Q đergo nat᷑ȩ
sic affectȩ fructus posteritatis non debebat᷑: sigina¬
cat qđ natura generis humani peccato uitiata ac

Expanded text:
utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quem ad modum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac
Abbreviated transcription (Latin):
ciuitate duas formas: unã suã prȩsentiã demonstran.¬
tem: alterã celesti ciuitati significandȩ sua p̾sentia
seriuentẽ Parit autẽ ciues terrenȩ ciuitatis peccato
uitiata natura: cęlestis uero ciuitatis ciues. parit
a peccato naturã liberans grã. Unde illa uocantur
uasa irȩ: ista uasa miscdię. Significatum est
hoc etiã in duob filus abrahȩ qđ unus de ancilla
quȩ dicebatur agar scđm carnẽ natus est ismahel:
alter est autẽ de sara libera scđm ꝓmissionẽ natus
isaac Uterq quidẽ : de semine abrahe. Sed illũ
genuit demonstrans consuetudo naturã: illũ uero
dedit ꝓmissio significans grãm. Ibi humanus
usus ostenditur: hic diuinũ beneficiũ cõm̃dat᷑
saltẽ de ancilla sua concupiscens habere qđ de
scipsa non posse cernebat: dedit eam foctandam
uiro de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit
itaq etiã sic debitũ de marito: utens iure suo in

Expanded text:
ciuitate duas formas, unam suam praesentiam demonstranciuitate duas formas, unam suam praesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae dicebatur Agar, secundum carnem natus est Ismael, alter est autem de Sarra libera secundum repromissionem natus Isaac. Uterque quidem de semine Abrahae; sed illum genuit demonstrans consuetudo naturam, illum uero dedit promissio significans gratiam; ibi humanus usus ostenditur, hic diuinum beneficium commendatusaltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo in
Abbreviated transcription (Latin):
cum filio liberȩ. Nos autẽ fr̃s. non sumus ancillȩ filui
sed libere: qua libertate xp̃s nos liberauit. Hȩc for¬
ma intelligendi de apłica auetoritate descendens.:
locum nob̾ aperit quẽ admodũ scripturas duoꝵꝵ
testamentoꝵ ueteris & noui accipere debeamus
Parsenĩ quȩd ã terrenȩ cuutatis im ago cdestis ciui¬
tatis effecta est. nonsc significando sed altera: et
ideo seruiens. Nonerĩ ꝓpter scipsã sed ꝓpter aliam
signuiscandã est instituta: & p̃cedente alia significa¬
tione. & ipsa presigurans p̃figurata est: Num q
agar ancilla sarȩ eiusq filius i mago quȩdã huius
imaginis fuit. Et qm̃ transiturȩ erant umbrȩ
luce ueniente. ideo diaxcit libera sara quȩ significabat
liberã ciuutatẽ cui rursus alio modo significandac
etiam illa umbra seruiebat. eice ancillã & filiũ ciuis.
non enĩ heres erit filius ancillȩ cũ filio meo isa ac.
qđ ait apłs cumfilio libere. Inuenimꝰ ergo int̾rena

Expanded text:
io liberae. Nos autem, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim quaedam terrenae ciuitatis imago caelestis ciuitatis effecta est, non se significando, sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filio liberae. Inuenimus ergo in terrena
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓficientes ueniamus: & quo ꝑuenientes maneamꝰ.
ꝓinde non quidẽ om̃is homo malus eritbonus. nemo
tamen eritbonus qͥ nonerit malus: sed quando qͥsq
citius mutatur in melius. hoc inse facit nominari
qđ apprehendit celerius: & posteriore coeperit uoca.¬
bulũ prius. Scriptũ est itaq de cam qđ condiderit
ciuitatẽ: abel autẽ tanquã peregrinꝰ non condidit.
ciues in quib peregrinat᷑ donec regni eiꝰ tempus
adueniat. cũ congregatura est om̃s insius corpo¬
rib resurgentes. quando eis ꝓmissũ dabit᷑ regnũ:
ubi cũ suo principe rege scłoꝵ sine ullo tẽporis
& imago ꝓphetica ei significandȩ potius quã p̃.¬
sentandȩ seruiuit interris quo eã tempore demons.¬
trari oportebat: & dicta est etiã ipsa ciuitas scã
merito significantis imaginis. non expressȩ sicut
futura est ueritatis. De hac imagine seruiente. &
de illa quȩ significat᷑ libera ciuitate: sic apłs ad

Expanded text:
proficientes ueniamus et quo peruenientes maneamus. proficientes ueniamus et quo peruenientes maneamus. Proinde non quidem omnis homo malus erit bonus, nemo tamen erit bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur in melius, hoc in se facit nominari quod adprehendit celerius, et posteriore cooperit uocabulum prius. Scriptum est itaque de Cain, quod condiderit ciuitatem; Abel antem tamquam peregrinus non condidit. ciues, in quibus peregrinatur, donec regni eius tempus adueniat, cum congregatura est omnes in suis corporibus resurgentes, quando eis promis sum dabitur regnum, ubi cum suo principe rege saeculorum sine ullo temporis et imago prophetica ei significandae potius quam praesentandae seruiuit in terris, quo eam tempore demonstrari oportebat, et dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera ciuitate sic apostolus ad
Abbreviated transcription (Latin):
primo sit necesse est ex adã malus atq carnalis:
qđ nisi in xp̃m renascendo ꝓfecerit:. non poterit¬
ẽẽ bonus & spirit̾alis: sic in uniuerso genere huma¬
no cũ primũ due istȩ coeperunt nascendo atque
moriendo ꝓcurrere ciuitates. prior est natus ciuis
huius scłi: posterius autẽ isto peregrinus in scło
& ꝑtinens ad ciuitatẽ dĩ grã predestinatus. grã
electus. grã peregrinus deorsũ. grã ciuis sursum:
non quantũ ad ipsũ attinet ex eadẽ massa orit᷑
quȩ originalit est tota dãnata. sed tanquã figulus
ds̃. hanc enĩ similitudinẽ non imprudent̃ sed pru-¬
denter introducit apostolus. ex eadẽ massa fecit aliud
uas in honorẽ: aliud incontumeliã. Prius autem
factum est uas in contumeliã. postͤ uero alterũ in¬
honorem: qui & in ipso uno sicut iã dioci homine
prius est reꝓbũ unde necesse est incipiamꝰ. & ubinon
est necesse ut remaneamus. posterius uero ꝓbũ quo

Expanded text:
primo sit necesse est ex Adam malus atque carnalis; primo sit necesse est ex Adam malus atque carnalis; quod si in Christum renascendo profecerit, post erit bonus et spiritualis: sic in universo genere humane cum primum duae istae coeperunt nascendo atque moriendo procurrere civitates, prior est natus civis hujus saeculi; posterior autem isto peregrinus in saeculo, et pertinens ad civitatem Dei, gratia praedestinatus, grelectus, gratia peregrinus deorsum, gratia civis sursum. Nam quantum ad ipsum attinet « ex eadem massa » oritur, quae originaliter est tota damnata: sed « tanquam figulus Deus » hanc enim similitudinem non impudenter, sed prudenter introducit Apostolus « ex eadem massa fecit aliud vas in honorem, aliud in contumeliam : » prius autem factum est uas in contumeliam, post uero alterum inhonorem, quia et in ipso uno, sicut iam dixi, homine prius est reprobum, unde necesse est incipiamus et ubi non est necesse ut remaneamus, posterius uero probum, quo
Abbreviated transcription (Latin):
una quȩ prȩdestinata est in ȩt̃nũ regnare cũ dõ:
altera ęternũ suppliciũ subire cũ diabolo. Sed iste
finis est earũ de quo post loquendũ est. Nunc autẽ
qm̃ de exortu earũ siue in angłis quoꝵ numerus
ignoratur a nob̃. siue in duob primis hominib: satis
dictum est: iã michi uidet᷑ earũ aggrediendus ex¬
cursus. ex quo illi duo generare coeperunt: donec
homines generare cessabunt. Hoc enĩ uniuersum
tempus siue scłm. in quo cedunt morientes succe¬
duntq nascentes: istarum duarum ciuitatum
de quib disputamus excursus est.
aTUS EST igitur prior cain exillis duob generis hu-¬
mani parentib. ptinens ad hominũ ciuitatem:
posterior abel ad ciuitatẽ dĩ. Sicut enĩ in unoho¬
mine qđ dixit apłs experim᷑ quia ñ primũ qđ
spirit᷑ale est sed qđ animale postea qđ spiritale.
unde unusquisq qm̃ ex damnata ꝓpagine exorit᷑.¬

Expanded text:
una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, una quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo, altera aeternum supplicium subire cum diabolo. Sed iste finis est earum, de quo post loquendum est. Nunc autem quoniam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excursus est. Natus est igitur prior Cain ex illis duobus generis humani parentibus, pertinens ad hominum ciuitatem, posterior Abel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno homine, quod dixit apostolus, experimur, quia non primum quod spiritale est, sed quod anunde unusquisque quoniam ex damnata
Abbreviated transcription (Latin):
UITA IBI PRIMORUM
hominũ eoꝵq peccato atq supplicio. multi multa
senserunt. multa dixerunt. multa litteris manda.¬
uerunt: nos quoq scđm scripturas scãs uł qđ in
cis legimus. uł qđ exeis intelligere potiumꝰ earũ
congruentes auetoritati: de his reb insupiorib
libris diximus. Enucleatius autẽ si ista quęrantur.
multiplices atq multimodas pariunt disputationes:
quȩ plurib intexendȩ sunt uoluminib. quã hoc
opus tempusq deposcit. Qđ non ita largũ habemꝰ.
ut in om̃ib quȩ possunt requirere ociosi & scrupu.¬
losi. paratiores ad interrogandũ: quã capatiores
ad intelligendũ nos oporteat immorari. Arbitror
tamens nos iam fecisse magnis & difficillimis quęsti¬
onib de inicio uł fine mundi uł animȩ. uł ipsius
generis humani qđ induo genera distribiumus:
dm̃ uiuunt: quas etiã mistice appellamꝰ ciuitates
duas. hoc. ẽ. duas societates hominũ: quarũ est

Expanded text:
uita ibi primorum hominum eorumque peccato adque supplicio multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandauerunt. Nos quoque secundum scripturas sanctas uel quod in eis legimus uel quod ex eis intellegere potuimus earum congruentes auctoritati de his rebus in superioribus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit, quod non ita largum habemus, ut in omnibus, quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum quam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorari. Arbitror tamen satis nos iam fecisse magnis et difficillimis quaestionibus de initio uel mundi uel animae uel ipsius generis humani, quod in duo genera distribuimus,  qui secundum Deum uiuunt; quas etiam mystice appellamus ciuitates duas, hoc est duas societates hominum, quarum est
Abbreviated transcription (Latin):
quadraginta: ut idem corpꝰ & eadẽ anima quȩ fueriđ
coniuncta in homine aliqͣndo. eadẽ rursus redeant
in coniunctionẽ: EISt uarro quidẽ siue illi geneth: Angi m̃¬
liaci nescio qui. Nõn enĩ nomina eoꝵ ꝓdidit quoꝵ cõme¬
morauit sententiã aliqͥd dixerunt qđ licet falsũ sit.
cũ enĩ semel ad eadẽ corpora quȩ gesser̃ animȩ redie¬
rint. nũquã ea sunt postea relicturȩ : tam̃ multa illius
impossibilitatis qua&̃ contra nos isti garriunt. argum̃ta
conuellit & destruit:. Quienĩ hoc sentiunt siue senser̃.
non cis uisũ est fieri ñ posse ut dilapsa cadauera in auras.
in puluerẽ. incinerẽ. in humores: in corpora uescentiũ
bestiarũ. uł ipsoꝵ quoq hominũ: ad id rurs redeant
qđ fuer̃. Quappt̾ plato & porphirius uł potius qui¬
cunq illos diligunt & adhuc uiuunt. si nob̃ consenti¬
unt etiã scãs animas ad corpora redituras sicut ait plato.

Expanded text:
quadraginta, ut idem corpus et eadem anima, quae fuerint quadraginta, ut idem corpus et eadem anima, quae fuerint coniuncta in homine aliquando, eadem rursus redeant in coniunctionem.\' Iste Varro quidem siue illi genethliaci liaci nescio qui — non enim nomina eorum prodidit quorum commemorauit sententiam — aliquid dixerunt, quod licet falsum sit — cum enim semel ad eadem corpora, quae gesserunt, animae redierint, numquam ea sunt postea relicturae — tamen multa illius impossibilitatis, qua contra nos isti garriunt, argumenta conuellit et destruit. qui enim hoc sentiunt sine senserunt, non eis uisum est fieri non posse, ut dilapsa cadauera in auras, in puluerem, in cinerem, in humores, in corpora uescentium bestiarum uel ipsorum quoque hominum ad id rursus redeant quod fuerunt. quapropter Plato et Porphyrius uel potius quicumque illos diligunt et adhuc uiuunt, si nobis consentiunt etiam sanctas animas ad corpora redituras, sicut ait Plato,
Abbreviated transcription (Latin):
gent mortui. ad scđam uero qđ sequit᷑: & resurgent
qui erant insepulchris. Iamsi & illos inqͥramꝰ scõs qͦs
hic uiuos inuenturꝰ est dñs: cis congrue deputabit᷑
qđ adiunxit. & letabunt᷑ om̃s qui sunt interra: ros
enĩ qui abste ẽ. sanitas illis est. Sanitatẽ loco isto:
immortalitatẽ rectissime accipimꝰ Ea nãq ẽ plenis.¬
sima sanitas: quȩ non reficitur alimentis. tanquã
cotidianis medicamentis. S TEA de iudicu die spc̃
prius dans bonis. deinde terrens malos: idẽ ꝓpħa
sic loquit᷑. Hȩc dicit dñs. Ecce ego declinabo in eos
ut flum̃ pacis: & ut torrens in undans głam gentiũ¬
Filu coꝵe suꝑ humcros portabunt᷑: & suꝑgenua con¬
solabunt᷑. Quẽ a dmodũ siquẽ mater consolet᷑. ita ego
uos consolabor: & in ierłm consolabimini. Et uidebicis
& gaudebit cor ur̃m: & ossa urã ut herba excorient᷑. Et
cognoscetur manꝰ dñi colentib cũ: & cõminabit᷑ contu¬

Expanded text:
gent mortui; ad secundam uero quod sequitur: Et resurgent gent mortui; ad secundam uero quod sequitur: Et resurgent qui erant in sepulcris. Iam si et illos inquiramus sanctos, quos hic uiuos inuenturus est Dominus, eis congrue deputabitur quod adiunxit: Et laetabuntur omnes qui sunt in terra; ros enim, qui abs te est, sanitas illis est. Sanitatem loco isto inmortalitatem rectissime accipimus; ea namque est plenissima sanitas, quae non reficitur alimentis tamquam cottidianis medicamentis. Item de iudicii die spem prius dans bonis, deinde terrens malos idem propheta sic loquitur: Haec dicit Dominus: Ecce ego declino in eos ut flumen pacis et ut torrens inundans gloriam gentiueorum super umeros portabuntur et super genua consolabuntur. Quem ad modum si quem mater consoletur, ita ego uos consolabor; et in Hierusalem consolabimini, et uidebitis, et gaudebit cor uestrum et ossa uestra ut herba exorientur. Et cognoscetur manus Domini colentib
Abbreviated transcription (Latin):
oportet si xp̃iani eẽ uolumꝰ ut credamꝰ: sed ñ ideo dehac re
inanis ẽ. fides nr̃a. si quẽ ad modũ futura sit ꝑfecte com¬
prehendere non ualemꝰ¬
¶t R ia sicut supra
ꝓmisimꝰ de hoc iudicio dĩ nouissimo etiã ꝓpheticiue¬
teres libri qͥd p̃nunciauerint: quantũ satis eẽ uidebit᷑
debemꝰ ostendere. Que sicut arbitror ñ tanta mora
necesse erit tractari & exponi: si istis quȩ p̃misimꝰ lec¬
mortui. & resurgent qͥ erant in sepulchris: & letabun¬
tur om̃s qͥ sunt int̾ra. Ros enĩ qui abste est: sanitas
illis est : Terra uero impioꝵ cadet: Totũ illud superuis:
ad resurrectionẽ ꝑtinet beatoꝵ: Qđ autẽ ait. terra uͦ
impioꝵ cadet: bene intelligit᷑ dictũ. corpora uͦ impioꝵ
riuna dã nationis excipiet. Iam porro si de bonoꝵ
resurrectione qđ dictũ est diligentius & distinctius
uelimꝰ intueri: ad pͥmã referendũ est qđ dictũ est resur¬

Expanded text:
oportet, si christiani esse uolumus, ut credamus. sed non ideo de hac re oportet, si christiani esse uolumus, ut credamus. sed non ideo de hac re inanis est fides nostra, si quemadmodum futura sit perfecte comprehendere non ualemVerum iam, sicut supra promisimus, de hoc iudicio Dei nouissimo etiam prophetici ueteres libri quid praenuntiauerint, quantum satis esse uidebitur, debemus ostendere; quae, sicut arbitror, non tanta mora necesse erit tractari et exponi, si istis. quae praemisimus, lecresurgent qui erant in sepulcris, et laetabuntur omnes qui sunt in terra; ros enim, qui abs te est, sanitas illis est; terra uero inpiorum cadet. Totum illud superius ad resurrectionem pertinet beatorum. Quod autem ait: Terra uero inpiorum cadet, bene intellegitur dictum: \'Corpora uero inpiorum ruina damnationis excipiet.\' Iam porro si de bonorum resurrectione quod dictum est diligentius et distinctius uelimus intueri, ad primam referendum est quod dictum est: Resur
Abbreviated transcription (Latin):
in terrã non recedant corpora: sedsicut inipso raptu
quippe ibis est: in hoc ibis amissa uita. qđ eras ante¬
quã sumeres uitã: id est hoc eris exanimatꝰ. qđ eras ante¬
quã esses animat᷑. Terrȩ qͥppe insufflauit ds̃ infaciẽ fla¬
tum uitȩ: cũ factus ẽ homo in animã uiuã. Tanquamdicent᷑.
Terra es animata qđ non eras: terra eris eocanimis sicut
eras. qđ sunt & ante quã putrescant omĩa corpora mor.¬
tuoꝵ. qđ crunt & illa si morient᷑ ubicũq moriant᷑ cũ
uita carebunt: quã continuo receptura sunt: Sic ergo
ibunt int̾ra. qͥa ex uiuis hominib t̾ra erunt: quẽ admodũ
it in cinerẽ qđ fit cinis. it inuetustatt̃ qđ fit uetꝰ it in ces¬
tam qđ exluto fit testa: & alia sescenta sic loquimur
mus. Resurrectionẽ qͥppe mortuoꝵ futurã eẽ in carne
quando xp̃s uenturus ẽ. uiuos iudicaturꝰ & mortuos.

Expanded text:
in terram non recident corpora, sed, sicut in ipso raptu in terram non recident corpora, sed, sicut in ipso raptu quippe ibis est \'in hoc ibis amissa uita, quod eras antequam sumeres uitam\': id est, hoc eris exanimatus, quod eras antequam esses animatus terrae quippe insufflauit Deus in faciem flatum uitae. cum factus est homo in animam uiuam; tamquam diceretur: <Terra es animata, quod non eras: terra eris exanimis, sicut eras\'; quod sunt et antequam putrescant omnia corpora mortuorum; quod erunt et illa. si morientur. ubicumque moriantur, cum uita carebunt, quam continuo receptura sunt. Sic ergo ibunt in terram, quia ex uiuis hominibus terra erunt. quem ad modum it in cinerem, quod fit cinis; it in uetustatem, quod fit uetus; it in testam, quod ex luto fit testa: et alia sescenta sic loquimur.mus. resurrectionem quippe mortuorum futuram et in carne, quando Christus uenturus est uiuos iudicaturus et mortuos,
Abbreviated transcription (Latin):
ad eadẽ mox immortali a redituros: Nullas in uerb̃
apłi patiemͣ angustias. siue ubi dicit. tu qđ seminas ñ
uiuificat᷑ nisi moriat᷑. siue ubi dicit om̃s resurgemꝰ aut
om̃s dormiemꝰ : qͥa nec illi ꝑimmortalitatẽ uiuificabunt᷑.
nisi quãlibet paululũ tam̃ ante moriant᷑: ac ꝑ hoc & are¬
surrectione ñ erunt alicni quã dormitione p̃cedunt quã¬
uis breuissima. ñ tam̃ nulla Cur autẽ nob̵ incredibile
uid eat᷑ illã multitudinẽ corpoꝵ in acre quodã modo se¬
minari atq ibi ꝓtinꝰ imortalit̃ atq incorruptibiliter
reuiuiscere. cũ credamꝰ qđ idem ipse apłs aꝑtissime dicit
in ictuoculi futurã resurrectionẽ. & in mẽbra sine fine
uictura tanta facilitate tantũq in existimabili uelocitate
rediturũ antiqͥssimoꝵ cadauerũ puluerẽ : Nec ab illa
sententia qua homini dictũ est terra es & interrã ibis
futuros illos scõs arbitrem᷑ immunes. si coꝵ morientium

Expanded text:
ad eadem mox immortalia redituros, nullas in uerbis apostoli patiemur angustias, siue ubi dicit: tu quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur, siue ubi dicit: omnes resurgimus aut: omnes dormiemus; quia nec illi per immortalitatem uiuificabuntur, nisi quamlibet paululum tamen ante moriantur, ac per hoc et a resurrectione non erunt alieni, quam dormitione praecedunt quamuis breuissima, non tamen nulla. cur autem nobis incredibile uideatur illam multitudinem corporum in aere quodam modo seminari atque ibi protinus immortaliter atque incorruptibiliter reuiuescere, cum credamus quod idem ipse apostolus apertissime dicit, in ictu oculi futuram resurrectionem et in membra sine fine uictura tanta facilitate tamque inaestimabili uelocitate rediturum antiquissimorum cadauerum puluerem ? nec ab illa sententia, qua homini dictum est: Terra es et in terram ibis, futuros illos sanetos arbitremur inmunes, si eorum morientium
Abbreviated transcription (Latin):
& quales omino caro appellantur adño ubi dicit.
non ꝑmanebit sp̃s ms̃ in hominib istis. qm̃ carosunđ
Qd uero hic positũ est. multi uulnerati erunt adño:
isto fiet uulnere mors scđa. Potest quidẽ & ignus & gla¬
dius. & uulnus: accipi in bono. Nam &ignẽ dñs uelle se
dixit mittert̃ in mundũ: & uisȩ sunt illis linguȩ diuisȩ
uelut ignis. qͣndo uenit sp̃s sc̃s. Et non ueni inqͥt idem

Expanded text:
et quales omnino caro appellantur a Domino, ubi dicit: et quales omnino caro appellantur a Domino, ubi dicit: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam caro sunt. Quod uero hic positum est: Multi uulnerati erunt a Domino, isto fiet uulnere mors secunda. Potest quidem et ignis et gladius et uulnus accipi in bono. Nam et ignem Dominus uelle se dixit mittere in mundum, et uisae sunt illis linguae diuisae uelut ignis, quando uenit Spiritus sanctus: et: Non ueni, inquit idem
Abbreviated transcription (Latin):
texens: & cõminabit᷑ inquit contumacib. siue ut ait
alius interpres incredulis. Nec tunc cõminabit᷑: sed quȩ
nunc dicunt᷑ minaciter. tunc efficacit̃ implebunt᷑
Ecce enĩ dñs inquit ut ignis ueniet & ut tẽpestas
currus cius: reddere in indignatione uindictã. & uas¬
tationẽ inflãma ignis. In igne enĩ dñi iudicabit᷑ om̃is
terra: & ingladio eiꝰ om̃is caro. Multi uulnerati erua
a dño: siue igne. siue cẽpestate: siue gladio poenã
iudicii significat: quandoquidẽ ipsũ dnm quasi
ignẽ dicit cẽ uenturũ. eis ꝓfecto quib poenalis erit
eius aduentus: Currus ucro eiꝰ Nã pluraliter dicti
sunt: angłica ministeria ñ inconuenient̃ accipimus.
Qđ autẽ ait omnẽ terrã & omnẽ carnẽ. in eius igne
& gladio iudicari: non etiã hic spirit̾ales intelligamꝰ
& scõs. sed terrenos atq carnales: de qualib dictũ
est. qui terrena sapiunt. & sapere scđm carnẽ mors c̃:

Expanded text:
texens: Et comminabitur, inquit. contumacibus, siue, ut ait texens: Et comminabitur, inquit. contumacibus, siue, ut ait alius interpres, incredulis. Nec tunc comminabitur, sed quae nunc dicuntur minaciter, tunc efficaciter inplebuntur. Ecce enim Dominus, inquit, ut ignis ueniet et ut tempestas currus eius, reddere in indignatione uindictam et uastationem in flamma ignis. In igne enim Domini iudicabitur omnis terra et in gladio eius omnis caro; multi uulnerati erunt a Domino. Siue igne, siue tempestate, siue gladio poenam iudicii significat: quando quidem ipsum Dominum quasi ignem dicit esse uenturum, eis profecto quibus poenalis erit eius aduentus. Currus uero eius nam pluraliter dicti sunt angelica ministeria non inconuenienter accipimus. Quod autem ait omnem terram et omnem carnem in eius igne et gladio iudicari, non etiam hic spiritales intellegamus et sanctos, sed terrenos adque carnales, de qualibus dictum est: Qui terrena sapiunt. et: Sapere secundum carnem mors est;
Abbreviated transcription (Latin):
& popłm meũ leticiã. Et exultabo in uierłm & letabor
in popło meo: & ultra ñ audict᷑ in illa uox fletꝰ & cetera.
quȩ quidẽ ad illos carnales mille annos referre conant᷑
Locutiones enĩ tropicȩ ꝓprus ꝓphetico more miscent᷑:
ut ad intellectũ spirit᷑alẽ intentio sobria cũ quodam
utili ac salubri dolore ꝑueniat. Pigricia uero carnalis
uel inerudite atq in exercitatȩ tarditas mentis. con¬
tenta litterȩ suꝑficie: nichil putat interius reqͥrendũ:
Hȩx de ꝓpheticis uerbis quȩ ante istũ locũ scripta suN:
satis dixerim In hoc autẽ loco unde ad illa digressi sumꝰ.
cum dixisset & ossa ur̃a ut herba exorient᷑: ut resurreo.¬
tiont̃ carnis quidẽ. sed tam̃ bonoꝵ se nunc cõmemorare
monstraret: adiunxit. Et cognoscetur manus dñi:
colentib eũ. Quid est hoc nisi manꝰ distinguentis culto¬
res suos a contẽptorib suis: De quib sequentia con¬

Expanded text:
et populum meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et laetabor et populum meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et laetabor in populo meo, et ultra non audietur in illa uox fletus. et quae quidam ad illos carnales mille annos referre conantur. Locutiones enim tropicae propriis prophetico more miscentur, ut ad intellectum spiritalem intentio sobria cum quodam utili ac salubri labore perueniat; pigritia uero carnalis uel ineruditae adque inexercitatae tarditas mentis contenta litterae superficie nihil putat interius requirendum. Haec de propheticis uerbis, quae ante istum locum scripta sunt, satis dixerim. In hoc autem loco, unde ad illa digressi sumus, cum dixisset: Et ossa uestra ut herba exorientur, ut resurrectionem carnis quidem, sed tamen bonorum se nunc commemorare monstraret, adiunxit: Et cognoscetur manus Domini colentibus eum. Quid est hoc nisi manus distinguentis cultores suos a contemtoribus suis? De quibus sequentia con
Abbreviated transcription (Latin):
impleat᷑ in nob̾ ꝓmissũ euanglicũ. beati mundi cordes
qm̃ ipsi dm̃ uidebunt: & omia illa quȩ nunc ñ uidemꝰ.
credentes autẽ ꝓmodulo capacitatis humanȩ longe
minus quã sunt atq in cõparabilit̃ cogitam . Et uide.¬
bitis in qͥt: & gaudebit cor urm̃. Hic creditis: ibi uide¬
bitis. Sed qm̃ dixit & gaudebit cor ur̃m: nc̾ putaremꝰ
illa bona ierłm ad nr̃m tantũ modo sp̃m ꝑtinere. et
ossa inqͥt urã ut herba exorient᷑: ubi resurrectionem
corpoꝵ strinxit: uelut qđ non dicerat reddens. Neq
enĩ cũ uiderimꝰ fiet: sed cũ factũ fuerit uidebimus.
Nam & de cęlonouo ac t̾ra noua iã supra dixcrat: dũ
ea quȩ scĩs ꝓmutunt᷑ infine. sepe ac multiplicit̃ diceret:
Erit inqͥt cęlũ nouũ & t̾ra noua: & non erunt meniores
prioꝵ. nec ascendet in cor ipsoꝵ: sed lęticiã & excultati¬
onẽ inuenient in ea: Ecce ego faciã ierłm exultationẽ:

Expanded text:
inpleatur in nobis promissum euangelicum: Beati mundicordes, inpleatur in nobis promissum euangelicum: Beati mundicordes, quoniam ipsi Deum uidebunt, et omnia illa, quae nunc non uidemus, credentes autem pro modulo capacitatis humanae longe minus quam sunt adque incomparabiliter cogitamus. Et uidebitis, inquit, et gaudebit cor uestrum. Hic creditis, ibi uidebitis. Sed quoniam dixit: Et gaudebit cor uestrum, ne putaremus illa bona Hierusalem ad nostrum tantummodo spiritum pertinere: Et ossa, inquit, uestra ut herba exorientur; ubi resurrectionem corporum strinxit, uelut quod non dixerat reddens; neque enim cum uiderimus fiet. sed cum fuerit facta uidebimus. Nam et de caelo nouo ac terra noua iam supra dixerat, dum ea, quae sanctis promittuntur in fine, saepe ac multiformiter diceret. Erit, inquit, caelum nouum et terra noua, et non erunt memores priorum, nec aonem inuenient in ea. ecce ego faciam Hierusalem exsultationem