comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
plentẽ: unde illud maronis ẽ qđ paulo
Aante cõmemoraui. iouis om̃a plena. Num¬
quid non si possent isti sicut ipsã interp̃ta¬
tionẽ ita etiã suꝑstitionẽ hominũ cõmuta¬
rent & ut nulla simulacra Aut certe
saturno potius quã ioui capitolia consti¬
tuerent: Neq eni ullã anima rationalẽ
sapientẽ fieri disputant. nisi participati¬
one sũmȩ illius incõmutabilisq sapien¬
tiȩ non solũ cuius quã hominis animã
sed ipsius etiam mundi quã dicunt iouem.
Nos uͦ eẽ quandã sũma dĩ sapientiã cui par¬
ticipatione fit sapiens quȩ cũq anima fit
uere sapiens ñ tantũ concedimꝰ uerũ etiã
maxime p̃dicamꝰ. Vtrũ autẽ uni uersa ista
corporalis moles quȩ mundus appellatur
habeat quandã animã irelquasi anima suã
id ẽ rationalẽ uitã qua ita regat᷑ sicut unũ¬
qđ q Animal magna atq ab dita questio ẽ.
nec affirmari deb& ista opinio nisi cõꝑta

Expanded text:
plentem. unde illud Maronis est, quod paulo plentem. unde illud Maronis est, quod paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid non, si possent, isti sicut ipsam interpretationem ita etiam superstitionem hominum commutarent et aut nulla simulacra aut certe Saturno potius quam Ioui Capitolia constituerent? neque enim ullam animam rationalem sapientem fieri disputant nisi participatione summae illius incommutabilisque sapientiae, non solum cuiusquam hominis animam, sed ipsius etiam mundi, quam dicunt Iouem; nos uero esse quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque anima fit uere sapiens, non tantum concedimus, uerum etiam maxime praedicamus. utrum autem uniuersa ista corporalis moles, quae mundus appellatur. habeat quandam animam uel quasi animam suam, id est rationalem uitam, qua ita regatur sicut unumquodque animal, magna adque abdita quaestio est, nec adfirmari debet ista opinio nisi conperta,
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpus eẽ. Quid enĩ aliud indicant quã
om̃s deos temporales cȩ quorũ patrẽ ipsũ
tempus constituunt: Grubuerunt hinc
philosophieoꝵ recentiores platonici quiiã
xp̃ianis tẽporib fuerunt & saturnũ alites
int̃ praȩtari conati sunt dicentes. appellatũ
cronon uelut a saciȩtate in tellectus: eo qđ
grece satietas coros. intellectus autẽ siue
mens nus dicit᷑. cui uidet᷑ suffragari & lati¬
nũ nom̃ quasi ex prima latina parte & gre¬
ca posteriore cõpositũ. ut diceret᷑ saturnus
tã quã satur e&& inus uiderunt quã e̾t ab¬
surdũ si filius tẽporis iuppit̃ haberet᷑ quẽ
dm̃ &e ternũ uel putabant uel putari uolebant
At uͦ scđm istã nouella interp̃tationẽ quam
ueteres eoꝵ si habuissent mirũ siciceronẽ
uarronẽq: latuiss&. Saturni filiũ iouem
dicunt tã quã ab illa sũma mente ꝓfluen¬
tẽ spm̃i quã uolunt eẽ uelut animã mun¬

Expanded text:
tempus esse. quid enim aliud indicant quam tempus esse. quid enim aliud indicant quam omnes deos suos temporales esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt hinc philosophi eorum recentiores Platonici, qui iam christianis temporibus fuerunt, et Saturnum aliter interpretari conati sunt dicentes appellatum Cronon uelut a satietate intellectus eo, quod Graece satietas coros, intellectus autem sine mens nus dicitur. cui uidetur suffragari et Latinum nomen quasi ex prima Latina parte et Graeca posteriore conpositum, ut diceretur Saturnus tamquam satur nus. uiderunt, quam esset absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum uel putabant uel putari uolebant. at uero secundum istam nouellam interpretationem, quam ueteres eorum si habuissent, mirum si Ciceronem Varronemque latuisset, Saturni filium Iouem dicunt tamquam ab illa summa mente profluentem spiritum, quam uolunt esse uelut animam mun
Abbreviated transcription (Latin):
uolunt: quid dicunt de saturno quẽ satur¬
nd colunt: Nonne ille ẽ qui primꝰ ab olim¬
pouenit arma iouis fugiens & regnis exul
ademptis: qui genꝰ indocile & disꝑsũ mon¬
tib altis cõposuit legesq dedit. latiũ q uo¬
cari malint is qm̃ latuiss& tutis in horis io
Non ne ipsũ eiꝰ simulatrũ qđ cooꝑto capite
fingit᷑ quasi latentẽ indicat Nonne ipse
italis ostendit agriculturã qđ falce demons¬
trat: Non in quiunt. Nã uideris si fuitille
homo & rex quidã de quo ista narrant᷑. nos
tam̃ saturnũ interp̃tam᷑ uniuersũ tẽpus
qđ grecũ etiã uocabulũ eiꝰ ostendit. Tocat᷑
eñi cronos: qđ aspiratione .h. addita etiã
tẽporis nom̃ ẽ : unde & latine saturnꝰ appel¬
lat᷑ quasi saturet᷑ annis. Quid iam cũ istis
agendũ sit nescio : qui conantes in melius in¬
terp̃tari nomina & simulacra deoꝵ suoꝵ.
fatent᷑ maiorẽ dm̃ suũ & patrẽ cȩterorũ

Expanded text:
uolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturuolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturnum colunt? nonne ille est, qui primus ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis, qui genus indocile et dispersum montibus altis conposuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quNonne ipsum ejus simulacrum, quod cooperto capite fingitur, quasi latentem indicat? nonne ipse Italis ostendit agriculturam, quod falce demonstrat? Non, inquiunt: nam videris si fuit ille homo et rex quidam, de quo ista narrantur; nos tamen Saturnum interpretamur Universum tempus, quod graecum etiam vocabulum ejus ostendit: vocatenim Cronos, quod adspiratione addita etiam temporis nomen est, unde et Latine Saturnus appellatur, quasi saturetur annis. quid iam cum istis agendum sit, nescio, qui conantes in melius interpretari nomina et simulacra deorum suorum fatentur maiorem deum suum et patrem ceterorum
Abbreviated transcription (Latin):
at Sed fuerit & cicero Academitꝰ incertior
quã poetȩ. qui sepulcra deoꝵ cõmemorare au¬
sus ẽ litterisq mandare : quã uis hoc ñ exopi¬
nione ꝓpria p̃sũ pserit sed ex ipsoꝵ sacr᷑um
tradĩtione cõmemorauerit. Nũ quid & uario
uel tãquã poeta fingit uel tãquã academicꝰ
dubie ponit. qđ dicit taliũ dec& sacra excu-¬
iͥq eo& uita ł morte qua int̃ hom ines uixe¬
runt ł obierunt esse cõposita: Nũ quid
& leon illȩ sacerdos agiptius poeta ł acade¬
micꝰ fuit : qui matedoni alexandro diuersa
quidẽ a grecoꝵ opinione istoꝵ deo& originẽ.
uerũ tam̃ ita ꝓdit. ut eos homines fuisse
declarat: Sed quid ad nosdicant: Selio¬
uem ñ hominẽ mortuũ colere. nec homi¬
ne mortuo capitoliũ dedicasse. sed spiri¬
tui uiuificanti om̃a quomundus im¬
pletꝰ. & scutũ eiꝰ in honore nutritis eius
factũ de pelle caprina int̃prȩtent᷑ ut

Expanded text:
at? Sed fuerit et Cicero Academicus incertior at? Sed fuerit et Cicero Academicus incertior quam poetae, qui sepulchra deorum commemorare ausus est litterisque mandare, quamuis hoc non ei opinione propria praesumserit, sed ex ipsorum sacrorum traditione commemorauerit. numquid et Varro uel tamquam poeta fingit uel tamquam Academicus dubie ponit, quod dicit talium deorum sacra ex cuiusque eorum uita uel morte, qua inter homines uixerunt uel obierunt, esse conposita? numquid et Leon ille sacerdos Aegyptius poeta uel Academicus fuit, qui Macedoni Alexandro diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originem uerum tamen ita prodit, ut eos homines fuisse declaret? Sed quid ad nos? dicant se Iouem non hominem mortuum colere nec homini mortuo Capitolium dedicasse, sed spiritui uiuificanti omnia, quo mundus impletur, et scutum eius in honorem nutricis eius factum de pelle caprina interpretentur ut
Abbreviated transcription (Latin):
in quit condidit romulũ: ad deos immorta¬
les beniuolentia famaq sustulimꝰ. Quid
igit᷑ mirũ ẽ si hoc fecerunt antiquiores ho¬
mines de ioue & saturno & cȩteris. qđ roma¬
ni de romulo. Qđdeniq iã recentiorib tẽ¬
porib etiã decȩsare facere uoluerunt. qͣuib
& uirgilius adulationẽ carminis addidit di¬
cens. Ecce e i ꝓcessit cȩsaris astrũ. Ulideant
gͦ neforte historita ueritas sepulchra falsoꝵ
deoꝵ ostendat in terra: uanitas aut̃ poetica
stellas eoꝵ ñ figat sed fingat in celo. Neq
enĩ re uera stella illa iouis ẽ. aut illa satur¬
ni. sed post eoꝵ mortẽ. sẏderib ab mnitio
mundi conditis hȩc nomina imposuerunt
homines qui illos mortuos quasideos habe¬
riuoluerunt. De quib quid tantũ mali
castitas. Aut quid tantũ boni uoluptas
cõmeruit ut int̃ astra quȩ cũ sole & luna cir¬
cũ eunt uenꝰ habeat stellã & minerua ñ habe¬

Expanded text:
it, urbem condidit, Romulum ad deos inmortait, urbem condidit, Romulum ad deos inmortales beniuolentia famaque sustulimus. quid igitur mirum est, si hoc fecerunt antiquiores homines de Ioue et Saturno et ceteris, quod Romani de Romulo, quod denique iam recentioribus temporibus etiam de Caesare facere uoluerunt? quibus et Vergilius adulationem carminis addidit dicens: ecce Dionaei processit Caesaris astrum. uideant ergo, ne forte historica ueritas sepulchra falsorum deorum ostendat in terra, uanitas autem poetica stellas eorum non figat, sed fingat in caelo. neque enim re uera stella illa Iouis est aut illa Saturni; sed post eorum mortem sideribus ab initio mundi conditis haec nomina inposuerunt homines, qui illos mortuos quasi deos haberi uoluerunt. de quibus quid tantum mali castitas aut quid tantum boni uoluptas conmeruit, ut inter astra, quae cum sole et luna circumeunt, Venus habeat stellam et Minerua non habe
Abbreviated transcription (Latin):
poetas in tẽplis ad orare. Sed nũ quid etiam
ille euhemerus poeta fuit. qui & ipsũ iouem
& saturnũ patrẽ eiꝰ & plutonẽ atq neptunum
fratres eiꝰ ita planissime homines fuisse ꝓdit.
ut eoꝵ cultores grãs magis poetis agere debeant.
quia ñ ad eos dehonestandos sed potius ad ex¬
horandos multa finxerunt quãuis & ip¬
sũ euhȩmerũ ab ennio poeta in latinã lin¬
guã ee conuersũ cicero cõmemor&. Nũquid
& ipse citero poeta fuit. qui eũ cũ quo innũ
scriptores greciȩ ꝓdiderunt. eruere coner.
ipsi illi maiorũ gentiũ diꝰ hinca nobis pro¬
fecti in cȩlũ repperient᷑: Queri quo& de¬
monstrent᷑ sepulcra in grecia reminisce¬
certe istoꝵ deos homines fuisse satis confi¬
tet᷑. in celũ Aut̃ ꝑuenisse beniuole suspicat᷑.
qua qũa & hunc honorẽ opinionis ab homi¬
nib eis ee dełatatũ ñ dubitauit publice dice¬
recũ de romulo loqueret᷑. Qui hanc urbem¬

Expanded text:
poetas in templis adorare? Sed numquid etiam poetas in templis adorare? Sed numquid etiam ille Euhemerus poeta fuit, qui et ipsum Iouem et Saturnum patrem eius et Plutonem adque Neptunum fratres eius ita planissime homines fuisse prodit, ut eorum cultores gratias magis poetis agere debeant, quia non ad eos dehonestandos, sed potius ad exornandos multa finxerunt? quamuis et ipsum Euhemerum ab Ennio poeta in Latinam linguam esse conuersum Cicero commemoret. numquid et ipse Cicero poeta fuit, qui eum, cum quo in scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium di hinc a nobis profecti in caelum repperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulchra in Graecia, reminiscecerte istorum deos homines fuisse satis confitetur, in caelum autem peruenisse beniuole suspicatur. quamquam et hunc honorem opinionis ab hominibus eis esse delatum, non dubitauit publice dicere, cum de Romulo loqueretur: qui hanc, inqu
Abbreviated transcription (Latin):
fabula sunt Aut int̃pretand&e asapientib
aut ridendae. Nos aut̃ iouẽ colimꝰ de quoait
marro iouis om̃a plena : idẽ om̃a uiui fican¬
tẽ sp̃m. Merito gͦ & uarro iouẽ opinatꝰ est
ego impleo. Quid illud qđ idẽ poeta dicit¬
& hera quomodo accipiunt : Sic enĩ ait.
Cũ pat̾ om̃ps fecundis imbrib & her coniu¬
gis ingremiũ laetȩ descendit. Atherem
quippe. ñ sp̃m sed corpꝰ eẽ dicunt sublime.
quo celũ suꝑ aerẽ distendit᷑. An poetȩ con¬
gͦ in capitolio colunt. si spm̃. sideniq ipsũ
cȩlũ corporeũ: Quid illic facit scutũ illud
iouis. qđ appellant aegida: Nẽ pe origo
nominis huiꝰ ita reddit᷑. quia iouẽ amatre
occultatũ capra nutriuit. An & hoc poetȩ
mentiunt᷑ : Nũ quid & capitolia romanoꝵ
opera sunt poetarũ: Quid sibi aut̃ uult
ista ñ poetica sed plane mimica uarietas
deos scđm phylo sophos in libris quȩrere scđ̃nmt

Expanded text:
fabulae sunt aut interpretandae a sapientibus fabulae sunt aut interpretandae a sapientibus aut ridendae; nos autem Iouem colimus, de quo ait Maro: Iouis i s omnia plena, id est omnia uiuificantem spiritum. merito ergo et Varro Iouem opinatus est  terram ego impleo. quid illud quod idem poeta dicit aethera? quomodo accipiunt? sic enim ait: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit. aetherem quippe non spiritum, sed corpus esse dicunt sublime, quo caelum super aerem distenditur. an poetae conergo in Capitolio colunt? si spiritum, si denique ipsum caelum corporeum, quid illic facit scutum illud Iouis, quod appellant Aegida? nempe origo nominis huius ita redditur, quia Iouem a matre occultatum capra nutriuit. an et hoc poetae mentiuntur? numquid et Capitolia Romanorum opera sunt poetarum? quid sibi autem uult ista non poetica, sed plane mimica uarietas, deos secundum philosophos in libri quaerere, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
iste sit : Alui dicunt saturnꝰ ẽ. credo ꝓpt̃
sabbati sc̃ĩficationẽ : quia isti eũ diem satur¬
no tribuerunt. Varro aut̃ ipsoꝵ quo docti¬
orẽ apud seneminẽ inueniunt dm̃ iudȩoꝵ
iouẽ putauit. nihil int̾ e̾e censens quo nomi¬
ne nuncupet᷑ dũ eadẽ res intelligat᷑. credo
illius sũ mitate deterritꝰ. Nã quia nihilsupe¬
rius solent colere romani quã iouem qđ ca¬
pitoliũ eoꝵ satis aꝑteq testat᷑. eũq regẽ
om̃iũ deoꝵ arbitrant᷑. cũ anĩ aduerter& iu¬
dȩos sũmũ dm̃ colere : nihil aliud potuit sus¬
picari quã iouẽ. Sed siue quibouem dm̃ iu
re ausus ẽ coli alterũ dm̃. nec ipsũ iouẽ qui
eũ regno expulisse ꝑhibet᷑ patrẽ filius. Qui
si tãquã potentior & uictor placuit cultorib
suis. saturnũ uictũ expulsũq ñ colant.
Sed neq istũ coli iouis ꝓhibuit & quẽ uincere
potuit. dm̃ tam̃ ee ꝑmisit. Istȩ in quiunt

Expanded text:
iste sit? alii dicunt: Saturnus est, credo propter iste sit? alii dicunt: Saturnus est, credo propter sabbati sanctificationem, quia isti eum diem Saturno tribuerunt. Varro autem ipsorum, quo doctiorem aput se neminem inueniunt, deum Iudaeorum Iouem putauit nihil interesse censens, quo nomine nuncupetur, dum eadem res intellegatur, credo illius summitate deterritus. nam quia nihil superius solent colere Romani quam Iouem, quod Capitolium eorum satis aperteque testatur, eumque regem omnium deorum arbitrantur, cum animaduerteret Iudaeos summum deum colere, nihil aliud potuit suspicari quam Iouem. sed siue qui Saturnum siure ausus est coli alterum deum, nec ipsum Iouem, qui eum regno expulisse perhibetur, patrem filius? qui si tamquam potentior et uictor placuit cultoribus suis, Saturnum uictum expulsumque non colant. sed neque istum coli Iouis prohibuit, et quem uincere potuit, deum tamen esse permisit. Istae, inquiunt,
Abbreviated transcription (Latin):
qui illũ coliñuetant: Aut si uetant legat᷑.
Quid enĩ magis populis eorũ intẽplis ece
debuit rȩcitari. ubinihilum quã tale ꝑ¬
sonuit: Et utiq ꝓhibitio tã multorũ
contraunũ quã unius contra tã multos
notior & potentior ee deber&. Nãsi huiꝰ
dĩcultꝰ ẽ impius. mutiles sunt dn qui ho¬
t᷑. impius ẽ cultꝰ illoꝵ. Si autẽ tã diffident̃
istũ coliꝓhibent ut plus audireͥ timeant
quã ꝓhibere audeant. hoc ipsoquis ñ sapi¬
at. quis ñ sentiat illũ ee potius eligendũ.
qui istos coli tã publice ꝓhib&. qui eꝵ simu¬
lacra euerti iussit p̃didxit euertit: quã istos
quos ut ille ñ colat᷑ iussisse nescimꝰ p̃dixisse
ñ legimꝰ ualuisse aliquid ñ uidemꝰ: Ro¬
go respondeant. quis ẽ ds̃ iste qui om̃s
deos gentiũ sic ꝑsequit᷑. qui oña eoꝵ sacra
sie ꝓdit. sic exctinguit: Quid in t̃rogem
homines qui euanuerunt cogitando quis

Expanded text:
qui illum coli non uetant? aut si uetant, legatur. qui illum coli non uetant? aut si uetant, legatur. quid enim magis populis eorum in templis eorum debuit recitari, ubi nihil umquam tale personuit? et utique prohibitio tam multorum contra unum quam unius contra tam multos. notior et potentior esse deberet. nam si huius dei cultus est impius, inutiles sunt di, qui hotur, impius est cultus illorum. si autem tam fidenter istum coli prohibent, ut plus audiri timeant quam prohibere audeant, hoc ipso quis non sapiat, quia non sentiat illum esse potius eligendum, qui istos coli tam publice prohibet, qui eorum simulacra euerti iussit, praedixit, euertit, quam istos, quos, ut ille non colatur, iussisse nescimus, praedixisse non legimus, ualuisse aliquid non uidemus? rogo, respondeant: quia est deus iste, qui omnes deos gentium sic persequitur, qui omnia eorum sacra sic prodit, sic extinguit? Quid interrogem homines, qui euanuerunt cogitando, quis
Abbreviated transcription (Latin):
hȩc omitto quȩ cũ ꝓferimꝰ a nr̃is ficta ẽe con¬
tendunt. ipsi omino urgendi sunt ut ꝓfe¬
rant Auatib deoꝵ suoꝵ contra dm̃ hebraeoꝵ
aliquid ꝓfetatũ. sicut nos tot & tanta de li¬
bris ꝓp̾hetarũ nr̃oꝵ contra deos eoꝵ. & iussa
obseruamꝰ. & p̃dicta recitamꝰ. & facta monstra¬
mꝰ quȩ illi tã ꝑpauci qui remanserunt ma¬
lunt dolore cõpleta quã illũ dm̃ agnoscere
qui potuit p̃nuntiare cõplenda. cũ in suis dns
falsis quȩ sunt uera dȩ monia nihil aliud p
magno appetant quã cũ aliquid eoꝵ respon¬
sis sibi futurũ e̾e didicerint. Quȩ cũ ia sint:
cur ñ potius miseri intelligunt illũ t̾e diñ
uerũ quẽ sic uident a suoꝵ de societate se¬
iunctum. ut quẽ dñi fateri cogunt᷑. qui
om̃s deos colendos e̾e ꝓfitent᷑ cũ çteris colere
non sinant᷑: Cũ gͦ simul coli ñ possunt. cur
ñ ille eligit᷑ quiistos coliuetat. relictis istis

Expanded text:
haec omitto, quae cum proferimus a nostris ficta esse conhaec omitto, quae cum proferimus a nostris ficta esse contendunt: ipsi omnino, ipsi urgendi sunt, ut proferant a uatibus deorum suorum contra deum Hebraeorum aliquid prophetatum, sicut nos tot et tanta de libris prophetarum nostrorum contra deos eorum et iussa obseruamus et praedicta recitamus et facta monstramus. quae illi iam qui perpauci remanserunt malunt dolere conpleta quam illum deum agnoscere qui potuit praenuntiare conplenda, cum in suis dis falsis, quae sunt uera demonia, nihil aliud pro magno appetant, quam cum aliquid eorum responsis sibi futurum esse didicerint. Quae cum ita sint, cur non potius miseri intellegunt illum esse deum uerum, quem sic uident a suorum deorum societate seiunctum, ut quem deum fateri coguntur, qui omnes deos colendos esse profitentur, cum ceteris colere non sinantur? cum ergo simul coli non possunt, cur non ille eligitur qui istos coli uetat relictis istis
Abbreviated transcription (Latin):
suos contra istũ dĩ aliquid dicere. quomodo
ñ ẽ ds̃ qui ꝑuatessuos istoꝵ simulacra ñ solũ
euertiiussit. uerũ etiã in om̃ib gentib euer¬
sura p̃dixitab eis qui illis desertis se unũ co¬
lere iuberent᷑ & iussi famularent᷑::Aut le¬
gant si possunt uel aliquã sibyllarũ uel
quẽ lib& aliorũ uatũ suorũ p̃dixisse hoc
futurũ ut ds̃ hebraeo& ds̃ isrł ab om̃ib gen¬
tib coleret᷑. & qđ eũ cultores aliqꝵ deoꝵ rete
Antea respuffent. futuras etiã lit teras ꝑ
phetarũ eiꝰ i auctoritate ista sublime ut
his obtemperans etiam imperiũ romanũ
iuber& delere simulagra. monuisse etiam
ne talib p̃ceptis obtẽperaret᷑. Legant ista
si possunt excaliquib libris uatũ suoꝵ. Q
mitto enĩ dicere qđ ea quȩ in illoꝵ libris le¬
tis audire potuerunt. sicut p̃sentẽ in carne
xp̃m etiã dȩmonia coacta sunt confiteri. Sed

Expanded text:
suos contra istum deum aliquid dicere, quomodo suos contra istum deum aliquid dicere, quomodo non est deus, qui per uates suos istorum simulacra non solum euerti iussit, uerum etiam in omnibus gentibus euersuiri praedixit ab eis qui illis desertis se unum deum colere iuberentur et iussi famularentur? Aut legant, si possunt, uel aliquam Sibyllarum uel quemlibet aliorum uatum suorum praedixisse hoc futurum, ut deus Hebraeorum deus Israhel ab omnibus gentibus coleretur, et quod eum cultores aliorum deorum recte antea respuissenrophetarum ejus in auctoritate ita sublimi, ut his obtemperans etiam imperium Romanorum juberet deleri simulacra; monuisse etiam ne talibus praeceptis obtemperaretur: legant ista, si possunt, ex aliquibus libris vatum suorum. Omitto enim dicere quod ea quae in illorum libris letis audire potuerunt: sicut et praesentem in carne Christum etiam daemonia coacta sunt confiteri. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
qđ illius iudicio ꝑmittunt᷑ ñ ut alicui ꝓsint.
sed ut nec lederẽ ualeant. nisi eos quosita le¬
dendos ẽẽ ille iudicat qui om̃a potest. Sicut
Autẽ ipsi cogunt᷑ fateri. minora certe quã
ille pot uer̾unt. Si enĩdi sunt quoꝵ uates
consulti Ab hominib ut nondicã fefellerunt.
ꝓximã tam̃ priuatis negotiis responder̃:
quomodo ñ ẽ ds̃ cuiꝰ uates ñ solũ eaquȩ ad
tẽpus consulebant᷑ congrue responder̃.
uerũ etiã unde ñ consulebant᷑ de uniuer¬
so genere humano atq om̃ib gentib ea
tanto ante p̃dixerunt quȩ nunc & legimꝰ
& uidemꝰ: Sidm̃ dicunt qͦm̃ implea sy¬
billa fata cecinit romanorũ. quomodo ñ ẽ
ds̃ qui ad romanos & om̃s nationes in se
unũ dm̃ ꝑ xp̃i euangelium credituras.
& om̃a patrũ suoꝵ simulacra euersuras
sicut p̃nuntiauit exhibuit: Postremosi
illos deos dicunt qui nũ quã Ausi sunt ꝑuates

Expanded text:
quod illius iudicio permittuntur, non ut alicui prosint, quod illius iudicio permittuntur, non ut alicui prosint, sed ut nec laedere ualeant nisi eos, quos ita laedendos esse ille iudicat, qui omnia potest? sicut autem ipsi coguntur fateri, minora certe quam ille potuerunt. si enim di sunt, quorum uates consulti ab hominibus ut non dicam fefellerunt, proxima tamen priuatis negotiis responderunt, quomodo non est deus, cuius uates non solum ea, quae ad tempus consulebantur, congrue responderunt, uerum etiam unde non consulebantur de uniuerso genere humano adque omnibus gentibus ea tanto ante. praedixerunt, quae nunc et legimus et uidemus? si deum dicunt, quo impleta Sibylla fata cecinit Romanorum, quomodo non est deus, qui et Romanos et omnes nationes in se unum deum per Christi euangelium credituras et omnia patrum suorum simulacra euersuras, sicut praenuntiauit, exhibuit? postremo, si illos deos dicunt, qui numquam ausi sunt per uates
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceperit. Prom de istis sũma necessitas facta
ẽ ñ colendi dm̃ hebreoꝵ. quia si aliomodo eũ
colere uellent quã se colendũ ipse dixiss&. ñ
utiq illũ colerent. sed qđ ipsi finxissent. Si
Aut̃ illo modo uellent quo ipse dicer& alios
sibi colendos ñ et̃ ternebant quos ille coli
ꝓhibebat. Ac ꝑ hoc respuerunt unius ueri
dĩ cultũ ne multos falsos offenderent. magis
arbitrantes sibi abfuturã fuisse istoꝵ iratun¬
diã quã illius beniuolentiã ꝓfuturã. Sed
fuerit ista uana necessitas. & ridenda
ttimiditas Nunc quęrimꝰ quidͣ esto dõ
sentiant homines. quib plac& om̃s. leos
colendos eẽ Sienĩ iste colendus nonẽ.
quo modo colunt᷑ om̃s cũ iste cnoncolitur :
Si autẽ colendus ẽ non om̃s colendi st̃ qͥa
nisi solus colatur. iste non coliturꝰ Anfor¬
te dicturi st̃ istũ non ẽẽ dm̃ cũ illos deos
dicant qui sicut nos credimꝰ nihil possunt nisi

Expanded text:
praeceperit. proinde istis summa necessitas facta praeceperit. proinde istis summa necessitas facta est non colendi deum Hebraeorum, quia, si alio modo eum colere uellent quam se . colendum ipse dixisset, non utique illum colerent, sed quod ipsi finxissent. si autem illo modo uellent quo ipse diceret, alios sibi colendos non esse cernebant quos ipse coli prohibebat. ac per hoc respuerunt unius ueri dei cultum, ne multos falsos offenderent, magis arbitrantes sibi obfuturam fuisse istorum iracundiam quam illius beniuolentiam profuturam. Sed fuerit ista uana necessitas et ridenda timiditas: nunc quaerimus, quid de isto deo sentiant homines, quibus placet omnes deos colendos esse. si enim iste colendus non est, quomodo coluntur omnes, cum iste non colitur? si autem colendus est, non omnes colendi sunt, quia, nisi solus colatur, iste non colitur. an forte dicturi sunt istum non esse deum, cum illos deos dicant, qui, sicut nos credimus, nihil possunt nisi
Abbreviated transcription (Latin):
inuitandos. & cacus dęmonas placandos mo¬
nent: Qđ lib& gͦ de illo existiment. cur eũ
solũ sibi nec aduocandũ nec ꝓpitiandũ esse
dipxerunt: Quis ẽ ds̃ iste ł itaignotꝰ ut in
tã multis diis solus ad huc ñ inueniat᷑. ł ita
notꝰ ut atã multis hominib iã solus colat᷑:
Nihil gͦ restat ut dicant cur huiꝰ dĩ sacra reti¬
pere noluerint. nisi quia solũ se coli uoluerit:
illos aut̃ deos gentiũ quos isti iã colebant
coli ꝓhibuerit. Sed hoc ipsũ magis ab eis
requirendũ ẽ. quẽ nã ł qualẽ putent ẽẽ
istũ dm̃ qui noluerit colideos alios. quib asti
tẽpla & simulatra euertenda quã illoꝵ ad
eiꝰ sacra ñ recipienda: Certe sententia illius
eoꝵ philosopħi ꝓdit᷑. quẽ sapientissimum
om̃iũ hominũ etiã oraculo fuisse firmarunt
Socratis eñi sententia ẽ unũ quẽq dm̃ sic
coli oportere. quomodo se ipse colendũ esse

Expanded text:
inuitandos et cacus demonas placandos moinuitandos et cacus demonas placandos monent? quodlibet ergo de illo existiment, cur eum solum sibi nec aduocandum nec propitiandum esse duxerunt? quis est deus iste uel ita ignotus, ut in tam multis dis solus adhuc non inueniatur, uel ita notus, ut a tam multis hominibus iam solus colatur? nihil ergo restat, ut dicant, cur huius dei sacra recipere noluerint, nisi quia solum se coli uoluerit, illos autem deos gentium, quos isti iam colebant, coli prohibuerit. sed hoc ipsum magis ab eis requirendum est, quemnam uel qualem putent. esse istum deum, qui noluerit coli deos alios, quibus isti templa et simulacra eius sacra non recipienda. certe sententia illius eorum philosophi proditur, quem sapientissimum omnium hominum etiam oraculo fuisse firmarunt. Socratis enim sententia est unumquemque deum sic coli oportere, quomodo se ipse colendum esse
Abbreviated transcription (Latin):
manũ subegit imperiũ. p̃sertim cũ eoꝵ sen¬
tentia sit om̃s deos colendos eẽ sapienti: Cur
gͦ Anumero cȩteroꝵ iste reiectus ẽ: Si plu¬
rimũ ual&. cur ab eis solus ñ colit᷑ : Si pa¬
rũ aut nihil ual&. cur contritis eoꝵ simula¬
cris ab om̃ib gentib solus pene iã colit᷑:
Nũ quã huiꝰ quȩstionis uinculo eximi poter̃.
qui cũ maiores & minores deos colant quos
deos putant. hunc dm̃ ñ colunt qui p̃ualuit
matꝰ ẽ in ꝓbandus: Si paruȩ nullius ue uir¬
tutis ẽ : cur tantũ potuit in ꝓbatꝰ: Si bonꝰ ẽ:
cur Acȩteris honis solus separat᷑: Si malus
ẽ : cur A tot bonis unꝰ ñ superat᷑ Si uerax
ẽ: cur eiꝰ p̃cepta respuunt᷑: Si mendax est:
cur eiꝰ p̃dicta complent᷑: Postremo qđ uolunt
de illo sentiant: nũ quid romani etiã malos deos
colendos. colendos ñ putant. qui pallori &
febri fana fecerunt. qui & agathus dȩmonas

Expanded text:
manum subegit imperium; praesertim cum eorum senmanum subegit imperium; praesertim cum eorum sententia sit, omnes deos colendos esse sapienti. Cur ergo a numero caeterorum iste rejectus est? Si plurimum valet, cur ab eis solus non colitur? si parum aut nihil valet, cur contritis eorum simulacris ab omnibus gentibus solus pene jam colitur? Nunquam hujus quaestionis vinculo eximi poterunt, qui cum majores et minores deos colant, quos deos putant, hunc Deum matus est inprobandus? si paruae nulliusue uirtutis est, cur tantum potuit inprobatus? si bonus est, cur a ceteris bonis solus separatur? si malus est, cur a tot bonis unus non superatur? si uerax est, cur eius praecepta respuuntur? si mendax est, cur eius praedicta conplentur? Postremo quod nolunt de illo sentiant. numquid Romani etiam malos deos colendos non putant, qui Pallori et Febri fana fecerunt? qui et agathus demonas
Abbreviated transcription (Latin):
tẽploꝵ & dãpnatio sacrificioꝵ & confractio
simula throꝵ ñ ꝑ doctrinã xp̃i fiat sed ꝑ
discipuloꝵ eiꝰ quos aliud quã ab illo didice¬
runt docuisse contendunt. ita uolentes
Xp̃ianã fidẽ ep̃m honorantes laudantesq
conuellere: qui ĩtiq ꝑ discipulos xp̃i & fac¬
ta & dicta xp̃i annuntiata sunt: quibus
constat religio xp̃iana. ad huc ista iam
paucissimis nec iã oppugnantib sed tam̃
ad huc musitantib inimica. sed nolunt cre¬
dere xp̃m talia docuisse. Prophetas legant.
qui ñ solũ suꝑstitiones idoloꝵ euerti p̃ceper̃.
uerũ etiã xp̃ianis tẽporib hanc euersionẽ
futurã p̃dixerunt. Qui si fefellerunt. cur
tanta manifestatione conplet᷑: Si uerum
dixerunt. cur tantȩ diuinitati resistet᷑:
Uerũ tam̃ diligentius ab istis quȩrendũ est
quẽ nã putent e̾e dm̃ isrł. cur eũ colendũ
ñ receper̃ sicut aliarũ gentiũ deos quas ro¬

Expanded text:
templorum et damnatio sacrificiorum et confractio templorum et damnatio sacrificiorum et confractio simulacrorum non per doctrinam Christi fiat, sed per discipulorum eius, quos aliud quam ab illo didicerunt docuisse contendunt, ita uolentes christianam fidem Christum honorantes laudantesque conuellere, quia utique per discipulos Christi et facta et dicta Christi adnuntiata sunt, quibus constat religio christiana adhuc istis iam paucissimis, nec iam obpugnantibus, sed tamen adhuc mussitantibus, inimica. sed si nolunt credere Christum talia docuisse, prophetas legant, qui non solum superstitiones idolorum euerti praeceperunt, uerum etiam christians temporibus hanc euersionem futuram praedixerunt. qui si fefellerunt, cur tanta manifestatione conpletur? si uerum dixerunt, cur tantae diuinitati resistitur? Verum tamen diligentius ab istis quaerendum est, quemnam putent esse deum Israhel. cur eum colendum non receperunt sicut aliarum gentiu
Abbreviated transcription (Latin):
tiunt etiã inimici Xp̃i ad suadendũ qđ ꝓfer̃
contra doctrinã xp̃i. nullũ sibi ee̾ pondus auc¬
toritatis. si ñ habeat nom̃ xp̃i. Quid qđ isti
uani xp̃i laudatores & xp̃ianȩ religionis ob¬
li qui obtrectatores ꝓpterea ñ audent blas¬
phemare xp̃m. quia quidã philosofi eoꝵ
sicut in libris suis porfirius sicullus ꝓdidit
consuluerunt deos suos quid de xp̃o respon¬
derent. Illi autẽ oraculis suis xp̃m laudare
conpulsi sunt : nec mirũ cũ & in euangelio
legamꝰ eũ dȩmones fuisse confessos. Scriptũ
Acꝑ hoc isti nec contra deoꝵ suoꝵ responsa conen¬
t᷑ continent blasphemias axp̃o. & eas in
discipulos eiꝰ effundunt. Mihi aut̃ uidet᷑ qđ
illi diigentiũ quos philosophi paganoꝵ consu¬
lere potuerunt etiã si de discipulis xp̃i int̃¬
rogarent᷑. ipsos quoq laudare cogerentur:
Uerũ tam̃ isti ista disputant. qđ hȩc euersio

Expanded text:
tiunt etiam inimici Christi ad suadendum quod proferunt tiunt etiam inimici Christi ad suadendum quod proferunt contra doctrinam Christi nullum sibi esse pondus auctoritatis, si non habeat nomen Christi. Quid quod isti uani Christi laudatores et christianae religionis obliqui obtrectatores propterea non audent blasphemare Christum, quia quidam philosophi eorum, sicut in libris suis Porphyrius Siculus prodit, consuluerunt deos suos, quid de Christo responderent, illi autem oraculis suis Christum laudare  conpulsi sunt? nec mirum, cum et in euangelio legamus eum demones fuisse confessos; scriptum  demonia. ac per hoc isti, ne contra deorum suorum responsa conentur, continent blasphemias a Christo et eas in discipulos eius effundunt; mihi autem uidetur, quod illi di gentium, quos philosophi paganorum consulere potuerunt, etiam, si de discipulis Christi interrogarentur, ipsos quoque laudare cogerentur. Verum tamen isti ita disputant, quod haec euersio
Abbreviated transcription (Latin):
antequã e& in hominib nat᷑. Nã & illius iam
deleti regnipopulus ubiq disꝑsus mirabili
dĩ ꝓuidentia quãuis sine ulla unctione regis
sacerdotisq remanserit : in quo chrismate. xp̃i
nom̃ appar&. ten& tam̃ reliquias quarũdã
obseruationũ suarũ romana sacra illa de ido¬
loꝵ cultu. nec uictus ac subiugatꝰ accepit: ut
libros ꝓfeticos ad testimoniũ gerat xp̃i.: Acsic
de inimicoꝵ codicib ꝓfert᷑ ueritas ꝓphetati
xp̃i. Quid gͦ ad hac miseri xp̃m male lau¬
dando seipsos indicant si aliqua magica sub
eiꝰ nomine scripta sunt. cũ uehent̃ter hisartib
xp̃i doctrina inimica sit: Hinc potius intel¬
ligant quantũ sit illud nom̃. quo addito etiã
illi qui contra ei p̃cepta uiuunt. suas nefarias
artes honorare conant᷑. Sic enĩ diuersis homi¬
nũ errorib:. multietiã uarias hereses aduersꝰ
ueritatẽ sub eiꝰ nomine condiderunt. Ita sen¬

Expanded text:
antequam esset in hominibus natus. nam et illius iam antequam esset in hominibus natus. nam et illius iam deleti regni populus ubique dispersus mirabili dei prouidentia, quamuis sine ulla unctione regis sacerdotisque . remanserit, in quo chrismate Christi nomen apparet, tenet tamen reliquias quarundam obseruationum suarum, Romana autem sacra illa de idolorum cultu nec uictus ac subiugatus accepit, ut libros propheticos ad testimonium gerat Christi ac sic de inimicorum codicibus probetur ueritas prophetati Christi. quid ergo adhuc miseri Christum male laudando se ipsos indicant? si aliqua magica sub eius nomine scripta sunt, cum uehementer his artibus Christi doctrina inimica sit, hinc potius intellegant, quantum sit illud nomen, quo addito etiam illi qui contra eius praecepta uiuunt suas nefarias artes honorare conantur. sic enim diuersis hominum erroribus multi etiam uarias hereses aduersus ueritatem sub eius nomine condiderunt, ita sen
Abbreviated transcription (Latin):
fuit abrahȩ. A quo gens cepit hebraeoꝵ. Nã
& ipsi ifrł dictũ ẽ. in semine tuo benedicen¬
ac miseri cordit curat. ita ut nec p̃cludat
ricordia iustitiã. qđ ñ ipse sit uictus in he¬
breo populo suo. quia regnũ sacerdotiũ q
eiꝰ romanis expugnandũ deletũq ꝑmisit.
rũ p̃sigurauit. nunc ipse ds̃ isrł ubiq del&
idolagentiũ. quȩ utiq ne delerent᷑ recipere
sacra eiꝰ romani noluerunt. sicut receperunt
deoꝵ: aliarũ gentiũ quas uiterunt. Ita & reg¬
nũ sacerdotiũq ꝓpheticȩ gentis abstulit.
quia iã qui ꝑ eã ꝓmittebat᷑ aduenerat. & ro¬
manũ imperium a quo illa gens uicta ẽ. ꝑ
xpm̃ regẽ suo nomini sub iugauit. atq ad euer¬
tenda idola ꝓpt̃ quoꝵ honore sacra eiꝰ recepta
ñ erant . xp̃ianȩ fidei robore ac deuotione
conuertit. puto quia hec de se futura ut per
dotiũ p̃nuntiarent᷑ ñ magicis artib fecit xp̃s

Expanded text:
fuit Abrahae, a quo gens coepit Hebraeorum; nam fuit Abrahae, a quo gens coepit Hebraeorum; nam et ipsi Israhel dictum est: et in semine tuo benedicenac misericorditer curat, ita ut nec praecludat ricordia iustitiam, quod non ipse sit uictus in Hebraeo populo suo, quia regnum sacerdotiumque eius Romanis expugnandum delendumque permisrum praefigurauit, nunc ipse deus Israhel ubique delet idola gentium, quae utique ne delerentur, recipere sacra eius Romani noluerunt, sicut receperunt deorum aliarum gentium, quas uicerunt. ita et regnum sacerdotiumque propheticae gentis abstulit, quia iam qui per ea promittebatur aduenerat, et Romanum imperium, a quo illa gens uicta est, per Christum regem suo nomini subiugauit adque ad euertenda idola, propter quorum honorem sacra eius recepta non erant, christianae fidei robore ac deuotione conuertit Puto, quia de se futura ut per dotium praenuntiarentur, non magicis artibus fecit Christus,
Abbreviated transcription (Latin):
meritis excȩtati sunt. Et qđ illius passio ẽde
gentib ꝓfutura eadẽ ꝓphetica contestati¬
one p̃dictũ ẽ nec in aliare magis claruit
illius gentis regnũ & tẽpłu & sacerdotiũ
& sacrificiũ & unctionẽ illã mysticã qđ
chrisma grece dicit᷑. unde xp̃i nom̃ eluc&
& ꝓpt̃ quã regessuos xp̃os ipsagens appel¬
labat . ñ fuisse nisi p̃nuntiando xp̃o depu¬
tatã quã qđ occisi ap̃i resurrectio postea
quã cepit credentib gentib p̃dicari illa
om̃a cessauerunt nescientib romanis ꝑ
quoꝵ uictoriã. nescientib iudaeis ꝑ quorũ
subiugationẽ factũ ẽ ut illa cessarent. Rẽ
sane mirabilẽ ñ aduertunt. paucipagani
qui remanserunt dm̃ hebraeoꝵ offensũ auic¬
tis nec receptũ Auictorib nunc p̃ditari &
coli ab om̃ib gentib. Ipse ẽ enĩ dĩ isrł : de
quo tanto Ante ꝓpħa plebem dĩ sic allocutꝰ
homines ex semine ipsius isrł qui nepos

Expanded text:
meritis excaecati sunt quod illius passio esset meritis excaecati sunt quod illius passio esset gentibus profutura, eadem prophetica contestatione praedictum est. nec alia re magis claruit illius gentis regnum et templum et sacerdotium et sacrificium et unctionem illam mysticam, quod chrisma Graece . dicitur, unde Christi nomen elucet et propter quam reges suos christos ipsa gens appellabat, non fuisse nisi praenuntiando Christo deputatam, quam quod occisi Christi resurrectio postea quam coepit credentibus gentibus praedicari illa omnia cessauerunt nescientibus Romanis, per quorum uictoriam, nescientibus Iudaeis, per quorum subiugationem factum est, ut illa cessarent. Rem sane mirabilem non aduertunt pauci pagani, qui remanserunt, deum Hebraeorum offensum a uictis nec receptum a uictoribus nunc praedicari et coli ab omnibus gentibus. ipse est enim deus Israhel, de quo tanto ante propheta plebem dei sic adlocutus homines ex semine ipsius Israhel, qui nepos
Abbreviated transcription (Latin):
candi ac ñ principatũ dominandi cogita¬
uit. Ita ne istos mores dilexerunt dii hos¬
tes suarũ ciuitatũ fauendo hostib earũ
Qum potius nec illas deserendo pressert̃.
nec ad istos transeundo eos aliquid ad iu¬
uerunt. quia ñ habent in potestate reg¬
nũ dare & auferre. Sed ds̃ unꝰ & uerꝰ hoc
agit occulto iudicio ñ continuo beatos
facturus quib t̾renũ regnũ dederit.
nec continuo miseros quib ademerit.
sed beatos ł miseros ꝓpt̃ aliud & aliunde
faciens. temporalia regna atq t̃rena quib:
uoluerit & quã diu uoluerit scđm p̃destina¬
tũ ordinẽ scłoꝵ uel sinendo uel donando dis¬
tribuit. Vnde nec illud possunt dicere. cur
ne aromanis subiugarent᷑ adiuuit: Praces¬
serunt enĩ mani festa peccata eoꝵ ꝓpt̃ quae
illis hoc uenturũ ꝓpħa tanto ante p̃dixer̃
& maxime quia impio furore xp̃m occide¬
runt. in quo peccato Alioꝵ occultoꝵ peccatoꝵ

Expanded text:
candi ac non principatum dominandi cogitacandi ac non principatum dominandi cogitauit. itane istos mores dilexerunt di hostes suarum ciuitatum fauendo hostibus earum? quin potius nec illas defendendo presserunt nec ad istos transeundo eos aliquid adiuuerunt, quia non habent in potestate regnum dare et auferre, sed deus unus et uerus hoc agit occulto iudicio, non continuo beatos facturus quibus terrenum regnum dederit, nec continuo miseros quibus ademerit, sed beatos uel miseros propter aliud et aliunde faciens temporalia regna adque terrena quibus uoluerit et quamdiu uoluerit secundum praedestinatum ordinem saeculorum uel sinendo uel donando distribuit. Vnde nec illud possunt dicere: cur ne a Romanis subiugarentur, adiuuit? praecesserunt enim manifesta peccata eorum, propter quae illis hoc uenturum prophetae tanto ante praedixerant, et maxime, quia impio furore Christum occiderunt, in quo peccato aliorum occultorum peccatorum
Abbreviated transcription (Latin):
dȩmonũ decipiebat. Nã utiq intellige¬
re debebant occulta dĩ ueri uoluntate
penes quẽ rerũ sũma potestas ẽ sibidatũ
& auctũ regnũ. ñ illoꝵ deoꝵ fauore: qui
si aliquid in hac re potestatis habuissent.
suos potius ꝓtexissent ne aromanis supe¬
rarent᷑. aut ipsos eis romanos edomitos sub¬
iugassent. Neq eni possunt dicere pietatẽ
Acmores suos adis gentiũ quas uicerunt.
dilectos & electos. Nũ quã hoc dicent si
primordia sua recolant. facinorosq asy¬
lũ. & romuli fratricidiũ. Neq enĩ quando
asylũ constituerunt remꝰ & romulus ut
quisquis cuiꝰ lib& sceleris reus eo confugis¬
s& in ultũ haber& cõmissũ p̃cepta pęniten¬
tiae dederunt Ad sanandas animas misero&ꝵ
Ac ñ potius collectã timentiũ manũ con¬
tra suas ciuitates quarũ leges timebant.
mercede inpimitatis Armarunt. Iut
quando romulus fratrẽ quinihil in eũ
mali ꝑpetrarat occidit iustitiã uindi¬

Expanded text:
demonum decipiebat. nam utique intellegedemonum decipiebat. nam utique intellegere debebant occulta ueri dei uoluntate, penes quem rerum summa potestas est, sibi datum et auctum regnum, non illorum deorum fauore, qui si aliquid in hac re potestatis habuissent, suos potius protexissent, ne a Romanis superarentur, aut ipsos eis Romanos edomitos subiugassent. Neque enim possunt dicere pietatem ac mores suos a dis gentium, quas uicerunt, dilectos et electos. numquam hoc dicent, si primordia sua recolant, facinorosorum asylum et Romuli fratricidium. neque enim, quando asylum constituerunt Remus et Romulus, ut quisquis cuiuslibet sceleris reus eo confugisset multum haberet commissum, praecepta paenitentiae dederunt ad saluandas animas miserorum ac non potius collectam timentium manum contra suas ciuitates, quarum leges timebant, mercede inpunitatis armarunt, aut quando Romulus fratrem, qui nihil in eum mali perpetrarat, occidit, iustitiam uindi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphetia e̾de illius regis uenturi. & ciuitatẽ
cȩlestẽ ex om̃ib gentib condituri. Promde
illius hebrȩae gentis ad ꝓphetandũ xp̃m si¬
cut dixi deputatȩ. nullus alius ds̃ erat nisi
ds̃ uñ ds̃ uerus qui fecit cȩlũ & t̃rã & om̃a
quȩ in eissunt. Quo offenso. saepe suis hosti¬
b subdebant᷑. nunc etiã ꝓ grauissimosce¬
lere occisi xp̃i. ex ipsa hierusolima qđ erat
regni eoꝵ caput penit̾ eradicati ut romano
imperio subiugati sunt. Solebant autem
romani deos gentiũ quas subiugabant colen¬
dos ꝓpitiare. & eoꝵ sacra suscipere. Hoc de
dõ gentis hebraeȩ cũ eã ł oppugnauerunt
ł uicerunt facere noluerunt. credo qđ uide¬
bant si eiꝰ dĩ sacra retiperent quise solũ de¬
letis etiã simulachris coli iuber&. dimitten¬
da e̾e om̃a quȩ prius colenda susceperant.
Quoꝵ religionib imperiũ suũ creuisse arbi¬
trabantur. in quo eos plurimũ fallacia

Expanded text:
prophetia esset illius regis uenturi et ciuitatem prophetia esset illius regis uenturi et ciuitatem caelestem ei omnibus gentibus condituri. Proinde illius Hebraeae gentis ad prophetandum Christum, sicut am, deputatae nullus alius deus erat nisi deus unus, deus uerus, qui fecit caelum et terram et omnia quae in eis sunt. quo offenso saepe suis hostibus subdebantur, nunc etiam pro grauissimo scelere occisi Christi ex ipsa Hierosolyma, quod erat regni eorum caput, penitus eradicati et Romano imperio subiugati sunt. solebant autem Romani de dis gentium, quas subiugabant, colendos propitiare et eorum sacra suscipere. hoc de deo gentis Hebraeae, cum eam uel obpugnauerunt uel uicerunt, facere noluerunt. credo, quod uidebant, si eius dei sacra reciperent, qui se solum deletis etiam simulacris coli iuberet, dimittenda esse omnia quae prius colenda susceperant, quorum religionibus imperium suum creuisse arbitrabantur. in quo eos plurimum fallacia
Abbreviated transcription (Latin):
& martyris cũ ad huc saulus appellaret᷑ & eos
qui in xp̃m crediderant grauit᷑ ꝑsequeret᷑
de cȩlo uocauit & suũ discipulũ atq apłm
fecit. Quomodo igit᷑ potuit libros quos ante¬
quã moreret᷑ eũ scripsisse putarȩ uolunt.
ad discipulos tãquã familiarissimos petrũ
& paulũ scribere. cũ paulus nondũ fuerit
discipulus eiꝰ : Illud quoq attendant quima¬
gicis artib: tanta potuisse & nom̃ suũ ad po¬
pulos in se conuertendos arte ipsa consetras¬
se delirant. utrũ potuerit magicis artibus
tantos ꝓpħas diuino spũ antẽquã in t̾ra
nasceret᷑ implere. quide illo talia futura
p̃locuti sunt qualia iã p̃terita in euangło
legimꝰ & qualia in orbe t̾rarũ p̃sentia
nunc uidemꝰ. Neq eñĩ si magicis artib fe¬
cit ut coleret᷑ & mortuus. magus erat ante¬
quã natꝰ. cui ꝓphetando uenturo gensuna de¬
putata ẽ. cuiꝰ reipublicȩ tota administratio

Expanded text:
et martyris, cum adhuc Saulus appellaretur et eos et martyris, cum adhuc Saulus appellaretur et eos qui in Christum crediderant grauiter persequeretur, de caelo uocauit et suum discipulum adque apostolum fecit. quomodo igitur potuit libros, quos antequam moreretur eum scripsisse putari uolunt, ad discipulos tamquam familiarissimos Petrum et Paulum scribere, cum Paulus nondum fuerit discipulus eius? Illud quoque adtendant, qui magicis artibus tanta potuisse et nomen suum ad populos in se conuertendos arte ipsa consecrasse delirant, utrum potuerit magicis artibus tantos prophetas diuino spiritu antequam in terra nasceretur implere, qui de illo talia futura praelocuti sunt, qualia iam praeterita in euangelio legimus et qualia in orbe terrarum praesentia nunc uidemus. neque enim, si magicis artibus fecit, ut coleretur et mortuus, magus erat antequam natus, cui prophetando uenturo gens una deputata est, cuius reipublicae tota administratio
Abbreviated transcription (Latin):
intellexerunt. quã illi qui hominẽ ma¬
theo. aquilã marco. leonẽ iohanm tribu¬
erunt. De principus eñi libroꝵ quandã
comecturã capere uoluerunt. ñ de tota
intentione euangelistarũ quȩ iagis
fuerat ꝑscrutanda. Multo enĩ congru¬
entius ille qui regiã xp̃i ꝑsonã maxime
cõmendauit. ꝑ leonẽ significatꝰ accipe¬
plurib: locis simul eos cũ illo pictos uide¬
rent. quia merita petri & pauli etiã ꝓpter
eundẽ passionis diem celeberrimũ sollẽnit̃
roma cõmendat. Sic om̃ino errare meruer̃.
pictis parietib quȩsierunt. Nec mirũ si a
pingentib fingentes decepti sunt. Totoenĩ
tẽpore quo xp̃c in carne mortali cũ suis disci¬
pulis uixit. nondũ erat paulus discipulus
eiꝰ quẽ post passionẽ suã post resurrectionẽ
post ascensionẽ post missũ de cȩlis spm scm̃
post multoꝵ iudȩoꝵ conuersionẽ & mirabi¬
lẽ fidẽ. post lapidationẽ stephani diaconi

Expanded text:
intellexerunt, quam illi, qui hominem Matintellexerunt, quam illi, qui hominem Mattheo, aquilam Marco, leonem Iohanni tribuerunt. de principiis enim librorum quandam coniecturam capere uoluerunt, non de tota intentione euangelistarum, quae magis fuerat perscrutanda. multo enim congruentius ille qui regiam Christi personam maxime commendauit per leonem significatus accippluribus locis simul eos cum illo pictos uiderent, quia merita Petri et Pauli etiam propter eundem passionis diem celebrius sollemniter Roma commendat. sic omnino errare merueruntpictis parietibus quaesierunt, nec mirum, si a pingentibus fingentes decepti sunt. toto enim tempore, quo Christus in carne mortali cum suis discipulis uixit, nondum erat Paulus discipulus eius, quem post passionem suam, post resurrectionem, post ascensionem, post missum de caelis spiritum sanctum, post multorum Iudaeorum conuersionem et mirabilem fidem, post lapidationem Stephani diaconi
Abbreviated transcription (Latin):
de quib aduersus faustũ manichȩũ ꝓmo¬
dulo meo quantũ illi opere sufficere uide¬
bat᷑ disserui. Lia quippe. int̾pratat᷑ la¬
borans. Rachel aut̃. uisũ principium.
Ex quo intelligidat᷑ sidiligent̃ aduertas.
tres euangelistas temporalia facta dñi
& dicta quȩ ad informandos mores uitȩ
p̃sentis maxime ualerent. copiosius ꝑse¬
cutos circa illã actiuã fuisse uersatos. iołib
uͦ facta dñi multo pauciora narrantẽ dicta
uͦ eiꝰ ea p̃sertim quȩ trinitatis unitatẽ & ui¬
te aeternȩ felicitatẽ insinuarent diligen¬
tius & uberius conscribentẽ in uirtute con¬
tẽplatiua cõmendanda suã intentionẽ
p̃dicationẽq tenuisse. Vnde mihi uident᷑
qui ex apocalypsi illa quattuor Animalia
ad intelligendos quattuor euangelistas
in t̾ p̃tati sunt ꝓbabilius aliquid atten¬
disse illi qui leonẽ in matheo. hominẽ in
marco urtulũ in luca. aquilã in iohanne

Expanded text:
de quibus aduersus Faustum Manicheum pro mode quibus aduersus Faustum Manicheum pro modulo meo, quantum illi operi sufficere uidebatur, disserui. Lia quippe interpretatur laborans\', Rachel autem uisum principium\'. ex quo intellegi datur, si diligenter aduertas, tres euangelistas temporalia facta domini et dicta, quae ad informandos mores uitae praesentis maxime ualerent, copiosius persecutos circa illam actiuam uirtutem fuisse uersatos, Iohannem uero facta domini multo pauciora narrantem, dicta uero eius, ea praesertim, quae trinitatis unitatem et uitae aeternae felicitatem insinuarent, diligentius et uberius conscribentem in uirtute contemplatiua commendanda suam intentionem praedicationemque tenuisse. Vnde mihi uidentur qui ex apocalypsi illa quattuor animalia ad intellegendos quattuor euangelistas interpretati sunt probabilius aliquid adtendisse illi, qui leonem in Mattheo, hominem in Marco, uitulum in Luca, aquilam in Iohanne